về nhân vật cuồng si của honoré de balzac qua một số tác phẩm đã dịch ở việt nam

Giá trị của bộ sách lớn lao ở chỗ không chỉ vẽ lên được cả một nước Pháp nửa đâu thê kỉ XIX với đây đủ vẻ sống động, phức tạp cũng như những xâu xa của thời đại kim tiền, mà cho đến bây

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các ý kiến của tôi trong luận văn là trung thực, chưa được công bố trong công trình nào trước đây

Trần Thị Đan Duy

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn đến:

- Tiến sĩ Thái Thu Lan, người hướng dẫn khoa học, đã chỉ dẫn tận tình trong suốt

thời gian làm luận văn

- Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo,

- Phòng nghiên cứu Khoa học Công nghệ -Sau đại học,

- Khoa Ngữ văn Trường Đại học sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

- Trường Cao đẳng Sư phạm Bình Thuận

- Gia đình và Bạn bè

Đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành tốt luận văn

Trần Thị Đan Duy

MỤC LỤC

L ỜI CAM ĐOAN 3

L ỜI CẢM ƠN 4

M ỤC LỤC 5

D ẪN NHẬP 9

1 Lý do ch ọn đề tài: 9

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu (giới hạn đề tài) 10

3 L ịch sử vấn đề: 11

3.1 Hệ thống các ý kiến bàn về vấn đề liên quan đến đề tài: 11

3.2 Nhận xét: 21

4.Nhi ệm vụ khoa học: 22

4.1.Mục đích nghiên cứu: 22

4.2.Đóng góp của luận văn: 22

4.2.1.Giá tr ị khoa học: 22

4.2.2.Giá tr ị thúc tiễn: 23

5.Ph ương pháp nghiên cứu: 23

6.C ấu trúc luận văn: 24

Chương 1: THỜI ĐẠI BALZAC VÀ BỘ BÁCH KHOA TOÀN THƯ XÃ HỘI PHÁP N ỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX 25

1.1.Th ời đại Balzac - Thời đại của Đồng tiền và Dục vong: 25

1.1.1.Thời đại xã hội "xây dựng tượng đài cho đồng tiền" 25

1.1.1.1.Nh ững chính biến lịch sử củng cố quyền thống trị của giai cấp tư sản 25

1.1.1.2.Cách m ạng tư sản thúc đẩy quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản 27

1.1.1.3.Đồng vàng thống trị xã hội 29

1.1.2.Thời đại của mâu thuẫn giai cấp và dục vọng cá nhân 31

1.1.2.1.Mâu thu ẫn giai cấp đên hồi gay gắt 32

1.1.2.1.1.Mâu thuẫn giữa giai cấp quý tộc và giai cấp tư sản 33

1.1.2.1.2.Mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và quần chúng vô sản 34

1.1.2.2.D ục vọng cá nhân – biểu hiện tâm lý xã hội Pháp trong thời đại nhiễu loạn 37

1.1.2.2.1.Nguồn gốc phát sinh 37

1.1.2.2.2.Tính cách xã hội 39

1.2.Honoré de Balzac (1799-1850): Cu ộc đời và tác phẩm: 40

1.2.1.Đứa con của thời đại: 40

1.2.1.1.M ột cậu bé đam mê và một thanh niên hãnh tiến: 40

1.2.1.2.Đứa con của thời đại và người khởi xướng Tấn trò đời: 42

1.2.2.Tấn trò đời - "Bộ bách khoa toàn thư xã hội Pháp nửa đầu thế kỉ XIX " 44

1.2.2.1.Pho l ịch sử phong tục phong phú, đa dạng, xác thực: 46

1.2.2.2.Pho l ịch sử trái tim con người: 48

Chương 2: NHÂN VẬT CUỒNG SI - SẢN PHẨM CỦA THỜI ĐẠI BALZAC 50

2.1.Th ế nào là "nhân vật cuồng si"? 50

2.1.1.Lý do chọn thuật ngữ: 50

2.1.2.Khái niệm nhân vật cuồng si: 51

2.2.Nhân v ật cuồng si trong sáng tác của Balzac 54

2.2.1.Tiêu chí xác định nhân vật cuồng si trong tác phẩm của Balzac 54

2.2.2.Các kiểu dạng nhân vật cuồng si trong Tấn trò đời của Balzac 55

2.2.2.1.Vài nét v ề các nhân vật 55

2.2.2.1.1.Nhân vật Jean Joachim Goriot trong tác phẩm Lão Goriot 55

2.2.2.1.2.Nhân vật Félix Grandet trong Eugénie Grandet 57

2.2.2.1.3.Nhân vật Jean-Ether-Van-Gobseck trong tác phẩm Gobseck 58

2.2.2.1.4.Nhân vật Lucien Chardon trong Ảo tưởng tiểu tan hay Lucien de Rubempré trong Vinh và nhục của những người kỹ nữ 59

2.2.2.1.5.Nhân vật Raphaẽlde Valentin trong Miếng da lừa 59

2.2.2.1.6.Nhân vật Hulot d'Ervy trong Bà chị họ Bette 61

2.2.2.1.7.Nhân vật Henriette de Mortsau/ trong tác phẩm Hoá Huệ trong thung 63

2.2.2.1.8.Nhân vậtAdeline trong tác phẩm Bà chị họ Bette 63

2.2.2.1.9.Nhân vật Charles Grandet trong tác phẩm Eugénie Grandet 64

2.2.2.2.M ột số kiểu - dạng nhân vật cuồng si trong Tấn trò đời 66

2.2.2.2.1.Kiểu nhân vật cuồng si tiền - vàng 66

2.2.2.2.2.Kiểu nhân vật cuồng si danh-lợi 67

2.2.2.2.3.Kiểu nhân vật cuồng si tình cảm 70

2.2.2.2.4.Kiểu nhân vật cuồng si hưởng thụ: 72

2.2.2.2.5.Kiểu nhân vật cuồng si tín ngưỡng: 73

2.3.Nhân v ật cuồng si - sản phẩm của thời đại Balzac 75

2.3.1.Bức tranh xã hội thời đại qua một số tác phẩm của Balzac 75

2.3.2.Nhân vật cuồng si - đặc sản của xã hội "vàng thay kiếm" 78

2.3.3.Nhân vật cuồng si - sản phẩm của "căn bệnh thời đại": 82

2.3.4.Nhân vật cuồng si - sản phẩm của thời đại tôn sùng cái tôi 87

Chương 3: NGHỆ THUẬT XÂY NHÂN VẬT VÀ HIỆU QUẢ CỦA CÁC ĐIỀN HÌNH NHÂN V ẬT CUỒNG SI TRONG BỘ TẤN TRÒ ĐỜI 93

3.1.Nghê thu ật xây dựng nhân vật cuồng si của Balzac 93

3.1.1.Khắc hoạ chân dung chi tiết, chân thật, sắc sảo 93

3.1.2.Xây dựng tính cách tiểu biểu với tâm lý logic, nội tại 105

3.1.3.Đặt nhân vật trong mối quan hệ với môi trường, hoàn cảnh 119

3.2.Hi ệu quả của các điển hình nhân vật cuồng si trong bộ Tấn trò đời 131

3.2.1.Chức năng: 131

3.2.1.1.Trước hết, với các nhân vật cuồng si, Balzac đã phản ánh dục vọng điên cuồng và tâm lý si mê c ủa con người trong giai đoạn giao tranh dữ dội giữa hai giai cấp tư s ản và quý tộc 132

3.2.2.Hiệu quả: 133

K ẾT LUẬN 140

THƯ MỤC THAM KHẢO 144

PHẦN PHỤ LỤC 149

D ẪN NHẬP

1 Lý do chọn đề tài:

Honoré de Balzac (1799-1850), nhà tiểu thuyết lớn thế kỉ XIX, nhà văn vĩ đại của Văn

học Pháp cũng như Văn học thế giới, dẫu sớm ra đi ở tuổi 51 nhưng đã làm được điều kì diệu cho nhân loại Tấn trò đời, công trình văn học đồ sộ và quý báu của nhà văn thiên tài ấy, đã

được lấy làm điển hình cho một khuynh hướng văn học khai sinh khi nhà văn đã qua đời: Khuynh hướng văn học hiện thực mang sắc thái phê phán Giá trị của bộ sách lớn lao ở chỗ không chỉ vẽ lên được cả một nước Pháp nửa đâu thê kỉ XIX với đây đủ vẻ sống động, phức

tạp cũng như những xâu xa của thời đại kim tiền, mà cho đến bây giờ, ở bất cứ một xã hội công nghiệp và tư bản nào, sáng tác của Balzac vấn còn là những quyên sách có tính thời sự và ý nghĩa nhân văn Sự vĩ đại của nhà văn là đã nắm bắt thực tế bằng năng lực đặc biệt của "một nhà lính giác'' hơn là một người quan sát đơn thuần

Việt Nam tiếp xúc với Văn học Phương tây khá sớm, đặc biệt là văn học Pháp thế kỉ XIX

có một vị trí khá lớn trong sự phát triển văn học dân tộc Balzac là một trong những nhà tiểu thuyết lớn của Pháp đã được độc giả Việt Nam mến mộ Sáng tác của Balzac được đưa vào

giảng dạy ở chương trình phô thông, Đại học và được đồng đảo giới nghiên cứu quan tâm sâu

sắc

Là người nghiên cứu Văn học Phương tây, người viêt luận văn đã đến với tác gia này trước hết là sự say mê một con người thiên tài, sau nữa là mong muốn khám phá những giá trị

tiềm ẩn của bộ sách Tấn trò đời, chủ yếu là giá trị xây dựng xã hội dựa trên quan điểm phê

phán Chúng tôi nhận thây có một vấn đề chưa được giới nghiên cứu quan tâm đối với bộ sách

của Balzac là dụng ý xây dựng một kiểu nhân vật- mà luận văn này gọi là nhân vật cuồng si Điều thú vị là khi đi sâu nghiên cứu về kiểu nhân vật này trong sáng tác của Honoré de Balzac

sẽ mang lại những giá trị hết sức thiết thực cho một thực trạng xã hội đang trên đà phát triển

với vô vàn điều đáng quan ngại đối với đời sông văn hoá-tinh thân của con người Đứng giữa

sự phát triển đến chóng mặt của khoa học công nghệ và những hậu quả khôn lường của chính

sự phát triển đó, con người như bị ném vào vòng xoáy của cơn lốc cuộc đời để rồi nảy sinh

không biết bao nhiêu điều nan giải mang tính xã hội Vấn đề đạo đức của con người trong gia đình và trong mối quan hệ xã hội đang là vấn đề nhức nhối của không ít đất nước hiện nay trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam

Các nhà văn thường đem con người ra bàn luận để giáo dục con người "Văn học là nhân

học" chính là vì thế Làm người nghiên cứu văn học cũng không đi ra ngoài mục đích tìm thấy

ở tác phẩm văn học những giá trị nhân văn Tìm hiểu nhân vật cuồng si trong bộ Tấn trò đời

của H de Balzac, người viết luận văn hy vọng góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu giá trị

nội dung, nghệ thuật sáng tác của nhà văn

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu (giới hạn đề tài)

T ấn trò đời của Honoré de Balzac là một công trình đồ sộ với 91 tác phẩm truyện và tiểu

thuyết Ở Việt Nam, năm 1999, nhân kỷ niệm 200 năm ngày sinh của văn hào, Nhà xuất bản

Thế giới đã bắt đầu cho ra mắt độc giả bộ sách Tần trò đời tập hợp tất cả các sáng tác đã được

dịch từ trước đến nay và tóm tắt trích dịch nhiều sáng tác còn lại Bộ sách hoàn thành năm 2001

gồm 15 tập, giới thiệu 69 sáng tác của Balzac Tính luôn bản dịch tác phẩm Người con gái có

đôi mắt kiều diễm của Đinh Xuân Hiền do Nhà xuất bản Tổng hợp Tiền Giang ấn hành năm

1988, và truyện ngắn En Vecđuygô do Đặng Anh Đào dịch, có 29 tác phẩm đã được dịch ở

Việt Nam (xem phụ lục) Theo Lê Phong Tuyêt (Tạp chí văn học sô 6/1999) thì riêng bộ Tấn

trò đời của Nhà xuất bản Thế giới có đến 99 tác phẩm của Tấn trò đời được giới thiệu với 30

tác phẩm được dịch, chúng tôi chưa tìm được căn cứ cho sự thống kê trên

Do những hạn chế khách quan và chủ quan, chúng tôi chỉ chọn nghiên cứu những sáng tác

đã được dịch nên dùng 29 tác phẩm kể trên làm đối tượng nghiên cứu, nhưng đặt trọng tâm vào các tác phẩm có kiểu nhân vật cuồng si với những biểu hiện rõ ràng nhất, thê hiện tính cách toàn vẹn nhất (theo quan điểm của luận văn) Đó là các tác phẩm: Miếng da lừa (La peau de chagrin), Lão Goriot (Le Père Goriot), Eugénie Grandet, Ảo tưởng tiểu tan (Illusions

perdues), Vinh và nh ục của người kỹ nữ (Splendeurs et misères des Courtisanes), Hoá Huệ trong thung (Le Lys dans la vallée), Gobsecky Bà ch ị họ Bette (La cousine Bette) Trong số

các tác phẩm vừa kể trên, đã có 6 tác phẩm được xuất bản thành một quyển sách rời (trừ Gobseck và Hoá Huệ trong thung) của các nhà xuất bản khác nhau Tuy nhiên, để thống nhất trong cách phiên âm tên gọi, địa danh từ tiềng Pháp sang tiềng Việt, chúng tôi lây toàn bộ tư

liệu từ bộ Tấn trò đời của Nhà xuất bản Thế giới từ năm 1999-2001(15 tập) Cũng xin nói

thêm, trên tinh thần sử dụng từ nguyên gốc Pháp khi dùng cho tên nhân vật, địa danh nhưng khi trích lại lời bình luận, phê bình hoặc kể tên các công trình nghiên cứu của các tác giả Việt nam trước đây chúng tôi vẫn giữ nguyên cách phiên âm của tác giả đó Khi khảo sát sáng tác của Balzac chúng tôi không chú ý đến thể loại của các sáng tác mà vừa sử dụng thể loại tiểu thuyết

vừa cả truyện vừa về cách dịch, tác phẩm splendeurs et misères des Courtisanes, chúng tôi

chọn cách dịch là Vinh và nhục của những người kỹ nữ thay cho Bước thăng trầm của

người kỹ nữ trong bộ Tấn trò đời nói trên

Như tên gọi của luận văn, đê tài hướng đến đôi tượng là kiêu nhân vật cuồng si trong các tác phẩm đã dịch trong bộ Tan trò đời Nghiên cứu đối tượng này chúng tôi cố gắng đưa ra được khái niệm, khảo sát các loại nhân vật cuồng si và những thủ pháp đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng kiểu nhân vật này của tác giả với mục đích làm nổi bật giá trị xã hội và tính thực tiễn trong sáng tác của Balzac Đề tài cũng chỉ có thể dừng lại ở mức độ khảo sát một số tác phẩm trong 29 tác phẩm đã dịch, do đó các nhân vật được liệt kê với số lượng có hạn, là những nhân

vật có tính điển hình

3 Lịch sử vấn đề:

Honoré de Balzac là tác gia vĩ đại của văn học thê giới và bộ Tấn trò đời của ông cho đến

nay không còn xa lạ gì với độc giả khắp năm châu Ở luận văn này chúng tôi chỉ điểm qua

những nhận định có liên quan đến đê tài

3.1 Hệ thống các ý kiến bàn về vấn đề liên quan đến đề tài:

Balzac là tác giả được giới nghiên cứu - phê bình và các cây bút khác ở Pháp cũng như ở các nước khác quan tâm ngay từ lúc sinh thời và có lẽ chưa có tác giả nào được quan tâm lâu dài như Balzac Người ta bàn về Balzac ngay từ lúc cái tên Honoré Balzac (chưa có tiểu từ De)

ra mát độc giả (1829 với "Những người bảo hoàng") Ngày nay nhiều nước trên thế giới đã có

Hội nghiên cứu Balzac

3.1.1 Khi Balzac xuất hiện trên văn đàn văn học Pháp đã gây một làn sóng phản ứng dữ

dội trong đội ngũ các nhà văn nhà thơ, nhà nghiên cứu phê bình cùng thời "Lamartine ngạc

nhiên, Vigny thì khinh th ị, Musset thì giễu cợt" [59,162] Sainte-Beuve thì không cần che giấu

thái độ, không ngần ngại thừa nhận : "Mỗi nhà phê bình ưa săn một loài thú riêng, để xông vào

băm vàm, Với tôi, đó là Balzac”[59,162] Theo Baudelaire "Tài năng chủ yếu của Balzac ở cho ông là con người ảo tưởng và ảo tưởng một cách say mê", "tất cả các nhân vật của ông đều mang s ức sống hắng say của bản thân ông" [Dẫn theo 51,23-23] Các nhà văn cùng thời chỉ

phản ứng trước một cái tên mới xuất hiện trên văn đàn chứ chưa đề cập đến chủ nghĩa hiện

thực Điều này cũng dễ hiểu là vì thời kì Balzac sáng tác chưa có chủ nghĩa hiện thực, mãi đến sau này (1850-1857) người ta đã dùng sáng tác của Balzac để minh họa cho một khuynh hướng sáng tác nghệ thuật và Balzac được xép vào các nhà văn hiện thực phê phán thế kỉ XIX từ đó 3.1.2.Balzac được quan tâm theo dõi trong suốt hai mươi năm cầm bút nhưng rất ít người ủng hộ ông bởi lẽ người ta không hiêu được ông Ngươi cùng thời đã có những nhận định sâu

sắc nhất về Balzac là Victor Hugo Khi đến thăm Balzac trước khi mất, trở về ông nói với mọi

người: "Thưa các ngài, Châu Âu sắp mất một con người vĩ đại" Trong điếu văn ông viết: "Tất

c ả những cuốn sách của Balzac tạo thành một cuốn sách, một cuốn sách sinh động, tỏa sáng, sâu s ắc, ở đó người ta thấy đi và đến, và đi lại và tự cừ động với cải gì đó tôi không rõ, sợ hãi

và k ỉnh khủng trộn lân với thực tại tất cả nền văn mình đương đại của chúng ta"[Theo Hoàng

Nhân, Văn học Pháp, tập 2, tr.154] "Cuốn sách kì diệu mà nhà thơ ấy đặt tên là tân kịch mà lẽ

ra ông có th ể gọi nó là lịch sử "[21, 114] Nhận định về tư tưởng, Hugo viết "Dù muốn hay không mu ốn ( ) ông thuộc về nòi giống cường tráng của những nhà văn cách mạng"[Dẫn theo

59, 193]

3.1.3.Cuối thế kỷ XIX, Pierre Larousse trong Tự điển Bách khoa nhận xét về tài năng

của Balzac "năng khiếu quan sát, được một trí nhớ quảng bác giúp đỡ, khiến ông tạo nên

nh ững hiệu quả hiện thực đáng kinh ngạc”[Dẫn theo 51, 23] Ferdinand Brunetière cho rằng

"thái độ của Balzac trước các nhân vật và các vẩn đề là thái độ của nhà tự nhiên học ( ) không có thiên kiên c ả nhân Ông không trình bày với ta cảm tưởng của ông: Ông cố gắng nắm

b ắt hiện thực, hiện thực toàn vẹn”[Dẫn theo 51, 24] Còn Emile Zola tuyên bố trong Những điều khác biệt giữa Balzac và tôi "Thay vì các nguyên lý, tôi sẽ có các quy luật"[Dẫn theo 51,

24] Tuyên bố đó xuất phát từ chỗ Zola cho rằng Balzac miêu tả xã hội dựa trên một sự quan sát thiêu khoa học, gò bó bởi các nguyên lý Zola đã thu nạp Balzac vào các nhà văn tự nhiên

chủ nghĩa để bảo vệ cho khuynh hướng này đang bị công kích

3.1.4 Sang đầu thế kỉ XX, Phương Tây đánh giá rất cao Balzac, nhất là các nhà sáng lập

chủ nghĩa xã hội khoa học như Marx, Engels và các nhà văn, nhà nghiên cứu Nga khác

Engels viết thư cho Lô-ra La-phac-gơ có khen ngợi Balzac "Khi tôi nằm trên giường

b ệnh, tôi hầu như không đọc gì hết trừ Balzac và tôi rất khoai ông già tuyệt diệu này[36, 363]

Khi bàn về Chủ nghĩa hiện thực trong bức thư viêt cho văn sĩ M.Hac-cơ-nét, Engels lây dân

chứng từ tác phẩm của Balzac và đi đến nhận xét: "Balzac, người mà tôi cho là một bậc thầy

c ủa chủ nghĩa hiện thực lớn hơn hẳn tất cả mọi Zola quá khứ, hiện tại và tương lai" [36, 385]

Cũng trong lá thư này Engels nhìn thấy giá trị tổng hợp giữa lịch sử, kinh tế và xã hội trong bộ

T ấn trò đời của Balzac Ông viết: "Tấn trò đời cho ta cái hiện thực tuyệt diệu nhất của xã hội

Pháp, b ởi cách miêu tả, dưới hình thức biên niên sử, gần như từng năm một từ 1816 - 1848( ) Ở đây tôi đã biết được, ngay cả theo ý nghĩa kinh tế học, nhiều chỉ tiết (chẳng hạn về

s ự phân phối lại động sản và bất động sản sau các cuộc cách mạng) hơn ở các quyển sách của

t ất cả những nhà chuyên môn:các sử gia, các nhà kinh tế học, các nhà thống kê của các thời kỳ này g ộp lại”[36, 385-386]

Marx gọi ông là "một bác sĩ khoa học xã hội" và "Balzac xuất sắc ở sự am hiểu sâu các

quan h ệ hiện thực"[Dẫn theo 50, 299] Plekhanov thì cho rằng Balzac là "một nhà hiện thực

ch ủ nghĩa theo cái nghĩa sâu sắc nhất của từ đó"[50, 55] Gorki coi Balzac là "đề tài vô tận và trên s ức mình", và đánh giá tài năng của Balzac với thái độ ca ngợi rất rõ "chiều rộng của tầm

m ắt, sự táo bạo của tư tưởng, tính chân xác của ngôn từ và những điêu tiền đoán thiên tài vê tương lai mà trong đó có nhiêu điêu ngày nay đã được xác nhận-khiến Balzac trở thành một trong nh ững người thầy vĩ đại của nhân loại" [36,298] Gorki cũng nhìn thấy ở tác phẩm của

Balzac giá trị nhân văn sâu sắc Ông viết "Sách của Balzac đối với tôi thân thiêt hơn cả vì tình

thương yêu đối với con người, và sự hiểu biết kỳ diệu đối với cuộc sống mà tôi bao giờ cũng

c ảm thấy có trong sáng tác của ông với một niềm xúc động mạnh và một niềm vui lớn?"[Dẫn

theo 59, 190]

Trong Ch ống Sainte - Beuve, Marcel Proust chế giễu nhà phê bình nhưng là cách ca ngợi

Balzac: "Dường như lên án Balzac vì chính tính bao la của dự định, tính đa dạng của miêu

t ả"[51, 24], Mặc dù ca ngợi Balzac ở tài thể hiện sự thật một cách tinh vi qua nhân vật nhưng

Proust lại không đồng ý ở chổ Balzac không phân ranh giới giữa cuộc sống thực và cuộc sống trong tiểu thuyết

Nhà phê bình Pháp H Taine, đánh giá cao Balzac nhưng không tán thành việc nhà văn miêu tả sự thật một cách sát thực đến như vậy trong tiểu thuyết Taine cho rằng Balzac "không

n ắm bắt được những điều tế nhị, bàn tay nhà giải phẫu của ông làm nhơ nhớp những con người e lệ, ông bôi xấu thêm cái xấu Nhưng khi tả cái thấp hèn thì ông thắng lợi, ông cảm thấy

d ể chịu trong sự bẩn thỉu, ông sống ở đó không hề ghê tởm"[Dẫn theo 50, 297].Tuy nhiên,

Taine cũng công nhận đó là thành công của Balzac khi ông viết trong Thế giới của Balzac

"S ức mạnh cổ hệ thống và tình yêu chân thành của ông đối với mặt xấu của nhân loại đã xây

d ựng nên anh hùng ca của các vụ kinh doanh và của Đồng tiền"[53, 3](phụ lục)

Taine cũng cho rằng ở Balzac có khuynh hướng tự nhiên chủ nghĩa khi nhận xét trong bài

viết trên "Đó là một nghệ sĩ sung sức và có trọng lượng, là chủ nhân đồng thời cũng là tôi đòi

c ủa những thị hiếu và những năng khiếu của một nhà tự nhiên chủ nghĩa"[53, l](phụ lục)

3.1.5 Ở chuyên luận số phận lịch sử của Chủ nghĩa hiện thực, Bôrix Xuscôv điểm qua tên

của Balzac như một gương mặt góp phần vào tiến trình phát triển của Chủ nghĩa hiện thực Về bút pháp của Balzac, Bôrix Xuscôv cho rằng "ông đã xen kẻ vào sự vận động của cốt truyện

nh ững đoạn miêu tả cồng kềnh "[67, 212], "không ý thức được một số mặt không kém phần quan tr ọng của thực tế, phương pháp hiện thực của Balzac đôi khi bị biến dạng, dẫn tới chỗ khuynh hưởng lãng mạn nảy sinh trong sáng tác của ông, thi pháp của tiểu thuyết gô-tích đầy

r ẫy" những chuyện huyền bí và hãi hùng" thâm nhập vào thỉ pháp hiện thực của ông "[67,

218] Tác giả chuyên luận cũng đã chỉ ra sự ảnh hưởng tích cực của Tấn trò đời đối với lĩnh

vực nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực ở chỗ "không phải chỉ nhờ sự mãnh hệt của các

tính cách các nhân v ật của ông, không phải chỉ nhờ vào những dục vọng được nhà văn mô tả phơi trần cái bí mật của những bí mật trong tâm hồn những đứa con của thế giới tư hữu, mà

còn do trong T ấn trò đời sự vận động của cuộc sống sinh động với tất cả sự sung mãn và sự

căng thẳng của nó đã được truyền đạt tập trung, với một chủ nghĩa hiện thực cao độ"[679 2 1

4] Bôrix Xuscôv chỉ ra tính "nhất nguyên" trong tính cách nhân vật của Balzac, là những con

người khát vọng điên cuồng thực hiện lợi ích cá nhân Từ đó đi đến kết luận "miêu tả những

nhân v ật trong Tấn trò đời hoàn toàn chỉ bỉêt đến lợi ích riêng tư, đối lập vối lợi ích công hoặc

l ợi ích của người khác, Balzac đã truyền đạt một quan điểm khách quan của sự phát triển xã

h ội tư sản"[67,214]

3.1.6 Trong Ch ủ nghĩa hiện thực phê phán, Pêtơrôp lưu ý trong cách lí giải sự khác nhau

giữa Chủ nghĩa hiện thực và Chủ nghĩa lãng mạn trong lí tưởng của một vài nhà văn hiện thực

cỡ lớn như sau "Nếu như lí tưởng của các nhà văn lãng mạn và hiện thực có liên quan đến chủ

nghĩa xã hội không tưởng và mang tính ảo tưởng vào thời kỳ đó thì trong ý nghĩa lịch sử toàn

th ế giới nó cũng dựa vào tiến trình của chính cuộc sống, thí dụ Bandăc, lại hoàn toàn là lí tưởng hiện thực, có thể thực hiện được trên quan điểm tiền trình chung của lịch sử loài người "[48, 79] Balzac đã được công nhận thuộc khuynh hướng chủ nghĩa hiện thực lịch sử

cùng với Dickens, Dotoievski, Tolstoi bởi vì có mối quan tâm sâu sắc tới các vấn đề xã hội Pêtơrôp đã viện dẫn rất nhiều câu nói của Marx và Engels nhận xét về Balzac cũng như trong

việc xây dựng các điển hình trong tác phẩm của Balzac Pêtơrôp cũng chỉ ra rằng "trong các

ti ểu thuyết của Balzac, cái dục vọng của con người không chiêm vị trí kém hơn trong các bi

k ịch của Sêchxpia hay ở các nhà văn lãng mạn Nhưng trong cách mô tả của nhà văn Pháp vĩ đại, ngay bản chất con người cũng được giải thích một cách lịch sử "[48, 54] Như vậy

Pêtơrốp vừa gián tiếp nhắc đến các nhân vật cuồng si vừa đề cập đến môi quan hệ giữa tính cách nhân vật và hoàn cảnh

3.1.7 Giáo trình Văn học Pháp (La Littérature francaise) của C.de.Ligny và M Rousselot

được viết một cách ngắn gọn có dành cho Balzac một trang nhưng nhận xét được nhiều khía

cạnh Về phương pháp sáng tác, giáo trình viết: "chia sẻ tham vọng của các nhà văn lãng mạn,

Balzac th ể hiện toàn bộ xã hội "[64, 94] Về Tấn trò đời: "Balzac mong muốn viết lịch sử các

phong t ục Sự phân tích của ông dựa trên ý tưởng là nhân loại có thể so sánh với loài vật, được xác định bởi bề ngoài thể chất và bởi những xử sự thể hiện các cách sống, các cách nghĩ và

b ản chất các cá nhân".[64, 94] Trong giáo trình này có một tiểu mục "các nhân vật cuồng si"

gồm Grandet, bà de Mortsauf, César Birotteau, Chabert với luận điểm "Các nhân vật cuồng si

c ủa Balzac bị thúc đẩy bởi một sức mạnh mà họ không hoàn toàn chế ngự được và cuốn họ đì

t ới mức trở thành định mệnh”[64, 95] Khi chỉ ra được con đường dẫn tới sự sa sút trong nhân

cách của con người từ các thói hư, tật xấu hoặc sự bảo thủ mù quáng và những xáo trộn về chính trị, giáo trình cho rằng "Những hành trình này biểu lộ sự bi quan của tác giả"[64, 95] Ở

hiện thực Mặc dù gọi Balzac là "viên thư lại của thời đại ông" nhưng giáo trình chỉ ra rằng tác

phẩm của Balzac gắn với chủ nghĩa hiện thực ở bút pháp nghệ thuật nhưng nó lại gần chủ nghĩa lãng mạn ở nội dung phản ánh Trong giáo trình này Flaubert mới là tác giả thực thụ của Tiểu thuy ết hiện thực

3.1.8.Quan điểm của Xavier Darcos khi viết giáo trình Lịch sử văn học Pháp cũng tương

tự giáo trình trên Trong giáo trình không có mục Chủ nghĩa hiện thực, chỉ có mục Lãng mạn

và ti ểu thuyết và Balzac được đặt trong mục này Trong giáo trình này, Xavier Darcos có

những nhận xét về cách xây dựng tính cách nhân vật trong bộ Tần trò đời: "Đối mặt với một xã

h ội quay cuồng trong trò chơi quyền lợi, nhân vật của Balzac phản ứng bằng một thứ ý chí quy ền lực không gì lay chuyển được, năng nổ, ngoan cường và đầy tham vọng Sức mạnh đó

cu ốn hút nhân vật đến trở thành một lực đẩy không cưởng lại được Đó là bản năng độc quyền như thói ha tiện của Grandet, thói nghiện việc của Lucỉen de Rubempré, hoặc tình phụ tử của lão Goriot [14, 402] ( ) Tù nhân c ủa những ý tưởng cố định của mình, các nhân vật của Balzac t ự nguyện sa đoa, miễn thực hiện được ám ảnh của mình"[l4, 403] Từ đó đi đến tổng

kết "Thế giới của Balzac là thế giới của những mưu mô, phối hợp từ các giới ngân hàng, chính

tr ị, bảo chí Trong đó tất thảy đều quay cuồng với thủ đoạn, với tham vọng, với gian mưu hiểm

k ề''[14, 403] Xavier Darcos cũng cho rằng "Bức tranh vẽ ra những "hài kịch nhân loại" là bức tranh r ất bỉ quan về cuộc đời"[14, 403]

3.1.9.Trong B ậc thầy Doxtoievxki- Balzac - Dickens, Stefan Zweig đánh giá cao Balzac

trong nghệ thuật tiểu thuyết, trong cách nhà văn đưa khoa học vào trong tác phẩm văn học, tài

năng "ngoại cảm" trong khả năng nắm bắt cuộc sống Zweig giới thiệu Balzac như một kiểu người được gọi là "cuồng si độc ý" (monomane) và những nhân vật của Balzac như một sự

phản chiếu của chính tác giả Zweig nhìn thấy ở Balzac một sự quan tâm đặc biệt cho kiểu nhân

vật này Ông viết: "Những người hững hờ lạnh nhạt không làm cho Balzac quan tâm Ông chỉ

th ấy những hứng thú với những người toàn tâm toàn ý hiến mình cho một cái gì đó, gần bó tất

c ả những dây thân kinh, những cơ bắp, những ý nghĩ của mình với một ảo tưởng của cuộc đời,

dù ảo tưởng đó là cái gì: tình yêu, nghệ thuật, sự hà tiện, chính trị, tình bạn, Biểu tượng được

l ựa chọn có hệ trọng gì miên là sự chi phối của nó phải tuyệt đối"[66,132] Zweig cũng chỉ ra

nét đặc thù trong tính cách của nhân vật "cuồng si độc ý": "một tình cảm đã được làm cho tăng

lên gay gãi đã trở thành một chứng "cuồng sỉ độc ý" sẽ hà hiếp các tình cảm khác, làm khô cạn

nguồn nước chảy của chủng và làm chủng bị tiểu diệt vì hạn hán, chỉnh là đế hấp thu vào mình

tất cả những kích thích của chúng" [66, 133]

3.1.10.Trong Th ập đại tùng thư do Hầu Duy Thuỵ biên soạn, Balzac được đưa vào Mười

đại văn hào thế giới, trong đó có nhận xét "ông là một trong những người đặt nền tảng cho chủ

nghĩa hiện thực; ông cũng là người đã đề xuất hàng loạt những nguyên tắc mỹ học cho Chủ nghĩa hiện thực"[56,21l] Trịnh Khắc Lỗ, người viết về Balzac, cho rằng "Thành tựu nghệ thuật

c ủa ông được tập trung vào việc xây dựng điển hình.( ) Balzac thường nhấn mạnh đến "tình

c ảm đặc thù" của con người, thật ra là ông dừng cách tập trung cao độ và thủ pháp khái quát

để khắc hoá cả tỉnh điển hình"[56, 212-213]

Ở Việt Nam đầu những năm 60 của thế kỉ XX đã có những công trình nghiên cứu về tác

giả, phong cách, bút pháp và một số tác phẩm của Balzac

3.1.11.Phần V, quyển 2 bộ sách Mười thế kỷ văn chương Pháp (2 tập) do Đoàn Rạng-

Vũ Quý Mão- Trần Như Thuần- Đỗ Quang Giai biên soạn viết về thế kỷ XIX Ở chương X:Tiểu thuyết, có nhận xét về Balzac một cách sơ lược, cho rằng "Honoré de Balzac là một nhà

văn tả chân ( ) Nhân vật tiểu thuyết của ông, cũng như ông, giàu tưởng tượng, ham tiền tài,

b ận rộn, vô độ"[65, 894] "Về phương diện nghệ thuật, tiểu thuyết của ông có vẻ rất tự nhiên,

và vì th ế, hấp dẫn độc giả, nhưng gây ra cảm giác yếm thế, khi miêu tả bản chất không đẹp của nhân lo ại”[65, 895] Cách nhìn nhận trên có nhiều tương đồng với các giáo trình văn học Pháp

của Xavier Darcos và Ligny -Rousselot Ở tài liệu này cũng có bàn về bút pháp của nhà văn khi xây dựng và thể hiện tâm lí nhân vật "về phương diện tâm lí, ông quan sát mọi hoàn cảnh với

con m ắt thực tả, nhưng ông phóng đại tính nết của các nhân vật trong truyện, khiến họ cũng

cu ồng si và phi thường như những nhân vật của Molière bị định kiến ám ảnh đến nổi gặp hậu

qu ả tai hại"[65, 895]

3.1.12.Từ năm 1966, Đỗ Đức Dục liên tiếp có nhiều công trình, bài báo nghiên cứu về Balzac và Văn học hiện thực Phương tây thế kỷ XIX Công trình nghiên cứu sâu về Balzac là

Hônôrê đơ Bandăc, một bậc thầy của chủ nghĩa hiện thực Ngay tên công trình đã thể hiện

quan điểm nhìn nhận của Đỗ Đức Dục về phương pháp sáng tác của Balzac về nhân vật cuồng

si, ông đã đưa ra những nhận xét xác đáng: Những nhân vật điển hình của Balzac mà đạt tới

m ức như Vôtơranh thì đã trở thành những kẻ si cuồng (monomane) tức là những con người

kh ổng lồ, những thứ quái nhân được Balzac nhập xác cho một dục vọng điên cuồng, phóng đại, cường điệu, như được soi qua một ống kính hiển vi cỡ mạnh"[16, 137] "Balzac thường hay

d ừng phương pháp cường điệu, phóng đại để làm tăng thêm sức sống cho nhân vật của ông,

nh ất là những nhân vật si cuồng" [16, 148]

3.1.13.T ự điển tác gia văn học và sân khấu nước ngoài do Hữu Ngọc chủ biên, viết về

Balzac vẫn không có gì thay đổi so với các nhận xét đánh giá của Marx- Engels: "Balzac là nhà

văn sáng lập và là đại biểu tiểu biểu của chủ nghĩa hiện thực phê phán của giai cấp tư sản với quan ni ệm: hoàn cảnh xã hội tạo ra con người và con người ảnh hưởng lại đến xã hội ( ) Toàn b ộ tác phẩm của Balzac là một bản án tố cáo sâu sắc xã hội tư bản Pháp" [41, 57]

Người viết cũng cho rằng Balzac có cái nhìn bi quan về cuộc sống, có những tư tưởng bảo thủ

và đề cao tôn giáo

3.1.14.Văn học lãng mạn và hiện thực Phương Tây thế kỉ XIX của Đặng Thị Hạnh và Lê

Hồng Sâm là một công trình nghiên cứu công phu, đưa ra nhiều nhận định khác nhau về Balzac

và đi đến kết luận "vấn đề Balzac về thực chất là vấn đề đấu tranh giữa các nhận định, các

quan điểm khác nhau xung quanh chủ nghĩa hiện thực phê phán ( ), chúng ta hết sức trân

tr ọng di sản của Balzac, nhưng sự tiếp thu đúng nhất, có hiệu quả nhất phải là một sự tiếp thu tích c ực, sáng tạo, có phê phán"[50, 304] Ở chuyên luận tuy không trực tiếp bàn đến nhân vật

cuồng si nhưng trong quyển sách hầu như có nhắc đến các nhân vật mà luận văn này đề cập đến Theo tài liệu, những nhân vật này được gọi là nhân vật tham vọng cá nhân Mặc dù dùng

chữ "tham vọng" không khái quát được tất cả các khía cạnh của khái niệm cuồng si nhưng phần

nào đi gần sát đến khái niệm này Khi nói về nhân vật Grandet, tài liệu nhận xét như sau "lòng

tham vô h ạn độ đã huy diệt Grằng-đê những tình cảm bình thường tự nhiên của con người, phát tri ển bản năng và thú tính"[50, 351] Với Gobseck thì "chính y cũng không phải là ông

ch ủ mà là nô lệ cho đồng tiền ấy" [50, 311] Còn César Birotteau thì được gọi là "kẻ tuần tiết vì danh d ự, vì lương tâm kẻ buôn bán"[50, 318] Tài liệu đã khái quát được một vấn đề liên quan

đến đề tài đó là "tham vọng cá nhân thôi thúc các nhân vật không phải là tham vọng chung cho

m ọi thời đại mà là sản phẩm của xã hội tư sản thế kỉ XIX"[50, 340] Tác giả tài liệu cho rằng

Balzac đã chọn tham vọng cá nhân như một trong hai chủ đề cơ bản của Tấn trò đời đó là

"Đồng tiền và tham vọng cá nhân''[50, 337]

3.1.15.Năm 1999, nhân kỷ niệm 200 năm ngày sinh của đại văn hào Honoré de Balzac nhiêu nhà nghiên cứu đã viêt vê nhà văn ở nhiêu góc độ trong đó có bài Balzac đó đây của

Đỗ Đức Hiểu có đề cập đến chủ đề tham vọng trong sáng tác của Balzac: "động lực của mọi

bước đi của nhân loại là Ham muốn và đó là khởi nguyên của Đam mê", từ đó khái quát "Tấn trò đời là một bức họa của nhân loại đam mê”[28,9] Đào Duy Hiệp trong bài viết Cấu

trúc bên trong- bi k ịch môi trường và nhân vật trong Lão Goriot của Balzac đã chỉ ra phương

thức xây dựng loại nhân vật cuồng si tuy không trực tiếp: “Như cách làm thường thấy ở Balzac

là bao gi ờ cũng cấp cho nhân vật của mình một tầm vóc khổng lồ của tham vọng hay ham

mu ốn Tất cả phải mãnh liệt, sục sôi, hướng tới một mục tiêu duy nhất với một ý chí không hề lay chuy ển Nhân vật của ông nhất phiến ở chổ tập trung toàn bộ sức lực, năng lực sống vào

m ột Dục vọng duy nhất: tình yêu, sự keo kiệt, tham vọng địa vị, tiền bạc, nghệ thuật, chính trị, tình b ạn "[47, 119]

3.1.16.Lê Nguyên Cẩn khẳng định bút pháp hiện thực của Balzac qua chuyên luận Cái kì

ảo trong tác phẩm của Balzac Tác giả chuyên luận không đồng ý với ý kiến của một số người

cho rằng cái kì ảo trong sáng tác của Balzac là dấu vết của chủ nghĩa lãng mạn mà đó là một

thủ pháp thể hiện hiện thực của Balzac Ông viết "Chủ nghĩa hiện thực Balzac không phải chỉ

đơn giản, thuần túy là hợp thể của các yếu tố hiện thực, mà còn là sự đan dệt nhiều chiều của

c ải kỳ ảo, phi hiện thực ( ) Phải chăng Balzac đã đi trước thời đại trong việc khám phá hiện

th ực tâm linh"[12, 10] Lê Nguyên Cẩn cho rằng phương thức “bán linh hồn cho quỷ sứ” là một

mô típ kỳ ảo đặc trưng trong thế giới nghệ thuật của Balzac "Nó là một phương tiện nghệ thuật

khá đắc dụng góp phần tạo nên giá trị phê phán "chủ nghĩa ích kỷ cá nhân được văn minh hoá " Nó được dùng để thể hiện con người dục vọng"[12, 57] Ông đã thống kê mô típ này

trong tác phẩm Miếng da lừa và đưa ra kết luận "Balzac khai thác mô típ Faust từ góc độ

nghiêng v ề tội ác, nhằm làm nổi bật dục vọng bản năng thấp hèn của các nhân vật Ông đã

ch ứng mình rằng đây là một sự sa đoạ có ý thức, một sự trao đổi, bán chác linh hồn hoàn toàn

t ự nguyện giữa con người với quỷ sứ để hy vọng được giàu sang" [12, 70]

3.1.17.Tiếp nối luận điểm đó, trong Chân dung các nhà văn thế giới, thông qua phân tích

một số các nhân vật như Eugène de Rastignac, Lucien de Rubempré Lê Nguyên Cẩn khẳng

định lại "thế giới của Tấn trò đời là thế giới những kẻ bán linh hồn cho quỷ sứ", và "phương

ti ện nghệ thuật quan trọng mà Balzac sử dụng để xây dựng Tấn trò đời" [5 9, 177] Trong tài

liệu này có đề cập đến thế giới nhân vật cuồng si và tác giả cho rằng ma lực của tính cách

cuồng si ở các nhân vật là "Paris - gái đẹp - tiền tài -danh vọng" "Ông tạo dựng một thế giới

con người dục vọng, thế giới nhân vật cuồng si độc ý (monomanie) Kiểu nhân vật này có một

d ục vọng chủ đạo, chỉ có một định hưởng tập trung duy nhất ( ) các nhân vật cuồng si chỉ có

m ột điểm nhìn, một ma lực thu hút họ".[59, 181-182]

3.1.18.Lê Huy Bắc trong bài viết Nghệ thuật tự sự trong Lão Goriot đã cho rằng "Nghệ

thu ật xây dựng tương phản kết hợp với bút pháp phóng đại đã đẩy nhân vật của Balzac về các thái c ực: tốt ra tốt, xấu ra xấu, đam mê thì quá đỗi đam mê" [47, 126] Ông nhìn thấy ở Balzac

có điểm nhìn giống triết lí của tôn giáo, nhất là Phật giáo khi cho rằng dục vọng là nguồn gốc

mọi tội lỗi, khổ ải Tác giả rút ra kết luận "Thì ra khi xây dựng nhân vật dục vọng, Balzac muốn

hướng đến triết lí: đấy là cội nguồn tồn tại, băng hoại và hủy diệt của con người"[47, 133]

3.1.19.Đặng Anh Đào trong bài viết Cây bút còn vượt lên lưỡi kiếm cho rằng mọi dục

vọng đam mê ở các nhân vật cuối cùng đều phải đi đến kết quả hủy diệt, vì đó là quy luật nên không thể khác được Bà đã lấy ví dụ ở các nhân vật đam mê thuộc nhân vật chính diện để khái

quát "ngay nh ững đam mê vì nghệ thuật, khoa học, tình yêu không thể tách khỏi nền tảng xã

h ội nên có lẽ vì thế mà ở cả những nhân vật chính diện của Balzac, đam mê vẫn mang sắc thái

h ủy diệt" [47, 160]

3.1.20.Viết về Balzac trong Các tác gia lớn của văn học Pháp thế kỷ XIX, Thái Thu Lan

gọi Balzac là Người sáng lập Chủ nghĩa hiện thực với sắc thái phê phán với nhận xét "qua văn

ph ẩm của mình, Balzac bộc lộ rõ ý tưởng và cảm xúc nồng nhiệt của một nhà văn lớn, ở hàng đầu của chủ nghĩa hiện thực mang sắc thải phê phán, với những tư liệu văn học vỗ cùng giá trị, làm s ống dậy cả một thời đại lịch sử có nhiều biến động trong xã hội Pháp nửa đầu thê kỷ XIX”[33, 158] Vấn đề chi tiết hoá, điển hình hoá trong tiểu thuyết Balzac được Thái Thu Lan

đề cập đến như một đặc điểm bút pháp của Balzac Tác giả cho rằng "Ông chủ trương cá thể

hoá điển hình và điển hình hoá cá thể, nhằm chọn lọc các chỉ tiết tiểu biểu và đặt nhân vật trong m ối quan hệ của hoàn cảnh xã hội”.[33, 165]

3.2 Nhận xét:

Trải qua hơn hai thế kỷ người ta vẫn còn nhiều bàn cãi về Honoré de Balzac bởi đây là

một hiện tượng văn học độc đáo của nhân loại Những người cùng thời bàn đến phong cách tiểu thuyết của ông, người ta ngạc nhiên về khối lượng hiện thực quá đồ sộ trong những trang văn, nơi đáng lý ra phải làm đẹp hơn cuộc sống Dẫn Dẫn người ta nhận ra tài năng của ông trong

việc phản ánh bộ mặt xã hội theo đúng thực chất của nó như một yêu câu tất yếu của khuynh hướng hiện thực và đánh giá đúng hơn về nhà văn vĩ đại này

3.2.1.Về bộ Tấn trò đời của Balzac trước sau đều công nhận đây là một công trình vĩ đại,

có giá trị rất lớn đối với kho tàng văn học nhân loại Ai cũng công nhận đây là "bộ lịch sử mênh

mông" của xã hội Pháp nửa đầu thế kỉ XIX

3.2.2.Về phương pháp sáng tác, tuy còn nhiều tranh luận nhưng đa số đều công nhận Balzac là người có công sáng lập ra Chủ nghĩa hiện thực mang sắc thái phê phán trong văn học

thế kỷ XIX Sự đánh giá trong thời gian gần đây nhìn nhận yếu tố lãng mạn trong sáng tác của Balzac như một đặc trưng độc đáo trong việc thể hiện hiện thực

3.2.3.Về nhân vật cuồng si, tuy ít tác giả nào gọi trực tiếp nhân vật của Balzac là nhân vật

cuồng si nhưng một thuật ngữ quen thuộc được sử dụng để nói về thế giới nhân vật của Balzac

là nhân vật đục vọng hoặc tham vọng cá nhân

3.2.4.Về bút pháp tiểu thuyết và bút pháp xây dựng nhân vật nói chung của Balzac thì rất nhiều người đề cập đến, chủ yếu là bút pháp miêu tả, chi tiết hoá, điển hình hoá, phương thức tái xuất hiện nhân vật Đặc biệt thủ pháp cho nhân vật xuất hiện trở đi trở lại trong nhiêu tác

phẩm được đánh giá là thành công của thiên tài Balzac "thể hiện một cách nhìn của tác giả về

tính cách trong m ối liên hệ với hoàn cảnh"[2l, 53] Với nghệ thuật điển hình hoá, Balzac được

xem là người có công đâu trong việc cách tân thể loại tiểu thuyết thế kỉ XIX

3.2.5.Về bút pháp xây dựng nhân vật cuồng si, tuy không trực tiếp gọi như vậy, các nhà nghiên cứu đều nhận thấy rằng đó là những điển hình Một số người cho rằng Balzac sử dụng bút pháp chủ yếu là phóng đại tính cách cuồng si

Xuất phát từ nhiều bình diện khác nhau, những ý kiến trên phần nào đã liên quan đến đề tài, tuy nhiên đó chỉ mới là những ý kiến rải rác trong các công trình nghiên cứu, chưa có sự

nghiên cứu sâu như một chuyên đề độc lập, chúng tôi xem đó là nguồn tài liệu tham khảo cần thiết và là những cơ sở để cho chúng tôi đi vào khảo sát nhân vật cuồng si trong tác phẩm của Balzac

Đi sâu khảo sát có hệ thống về vai trò ý nghĩa của nhân vật cuồng si qua sáng tác của Balzac, để từ đó xác định tư tưởng thẩm mỹ và giá trị lịch sử xã hội những sáng tác của nhà văn thiên tài này là một việc làm cần thiết vừa mang tính khoa học vừa có giá trị thực tiễn

4 Nhiệm vụ khoa học:

4.1.M ục đích nghiên cứu:

Đối với đề tài này, luận văn có điều kiện nghiên cứu kỹ hơn về Honoré de Balzac một tác gia văn học lớn của văn học Pháp cũng như văn học thế giới Đi vào khảo sát kiểu nhân vật

cuồng si trong bộ Tấn trò đời, luận văn hướng đến tìm hiểu giá trị xã hội của các sáng tác, mối

quan hệ giữa thời đại và kiểu nhân vật cuồng si trong sáng tác của Balzac, một kiểu nhân vật

mà theo chúng tôi là không thể thiếu để làm nên giá trị của bộ Tấn trò đời Luận văn cố gắng lí

giải các nhân vật cuồng si như sản phẩm tất yếu của một bối cảnh xã hội và tìm hiểu các thủ

pháp đặc sắc của nhà văn nhằm đem lại hiệu quả khi xây dựng kiểu nhân vật này trong bộ Tấn

Thứ hai, khi phân tích mối quan hệ giữa thời đại (xã hội Pháp nửa đầu thế kỷ XIX) và

kiểu nhân vật cuồng si trong Tấn trò đời; phân tích cách xây dựng kiểu nhân vật này như

những điển hình của xã hội với tính cách cuồng si sống động tiểu biểu, những bức tranh tâm lí đơn diện và những số phận bi -hài, luận văn sẽ nêu bật được giá trị phê phán xã hội sâu sắc trong các sáng tác của nhà văn Balzac Từ đó xác định cách hiêu đúng đan vê giá trị của Tân trò đỏi

4.2.2.Giá tr ị thúc tiễn:

Tuy bối cảnh trong tác phẩm của Balzac là xã hội Pháp thế kỷ XIX nhưng cho đến bây

giờ Tấn trò đời vẫn có ý nghĩa thời sự đối với những vấn đề xã hội của không ít đất nước, trong đó có Việt Nam Tính thực tiễn của Tấn trò đời thể hiện qua các nhân vật cuồng si ở chổ

phủ định lối sống thực dụng, tôn thờ đồng tiền làm đảo lộn các thang giá trị về đạo đức nhân cách Phê phán để xây dựng, phủ định để mong ước có một xã hội tốt đẹp hơn là cách Balzac

đã làm Những bài học rút ra trong tác phẩm của Balzac là những bài học có tính thực tiễn không phải chỉ dành cho nước Pháp đương thời Bởi Trước tình hình phát triển của khoa học- công nghệ; sự tiến lên một xã hội công nghiệp hoá đã nảy sinh không ít những tệ nạn ảnh

hưởng đến "thuần phong mỹ tục", đến những giá trị văn hoá truyên thông của dân tộc Vấn đề

nhân văn, nhân phẩm đang Dẫn bị suy thoải trong xã hội kim tiền, tư bản đang là vấn đề nhức

nhối của không ít đất nước hiện nay

Ở Việt Nam, sự phát triển của nền kinh thị trường cũng có nhiều mặt trái đáng lo ngại, ảnh hưởng đến đời sống văn hoá tinh thần như kiểu sống thực dụng, hưởng thụ của không ít người Nghiên cứu nhân vật cuồng si của Balzac và rút ra những bài học từ đó là việc làm cần thiết, chúng tôi muốn thông qua đó góp tiếng nói vào việc xây dựng xã hội ngày được tốt đẹp hơn, giữ gìn những truyền thống văn hoá của dân tộc trong lúc đất nước đang hội nhập với toàn

thế giới Hy vọng đó là những bài học cần thiết cho giới trẻ hiện nay

5.Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu tiểu sử tác giả: nhiều sáng tác của Balzac như là những tiểu thuyết tự thuật, hơn nữa, bản thân tác giả cũng là một trong số những con người được gọi là

"đứa con của thời đại" nên việc nghiên cứu tiểu sử tác giả trong luận văn này là cần thiết

- Phương pháp lịch sử: chúng tôi sử dụng phương pháp này để xem xét hiện tượng nhân

vật cuồng si trong sáng tác của Balzac là sản phẩm tất yếu của thời đại nhà văn; thiết lập- lí giải

mối quan hệ giữa nhân vật văn học và hoàn cảnh xã hội -chính trị Cần có quan điểm lịch sử đúng đắn để lí giải các biểu hiện của tính cách nhân vật, từ đó thấy được những đóng góp của nhà văn cho khuynh hướng văn học hiện thực mang sắc thái phê phán thế kỷ XIX

- Phương pháp phân tích- tổng họp: phương pháp này được dùng để phân tích các biểu

hiện của tính cách nhân vật, mối quan hệ giữa hoàn cảnh và tính cách, quan niệm, tư tưởng của nhà văn; khảo sát - phân loại các nhân vật cuồng si từ đó đi đến khái quát các vấn đê trên cơ sở

lí luận vê đặc trưng văn học hiện thực mang sắc thái phê phán thế kỷ XIX

-Thỉnh thoảng trong luận văn chúng tôi có sử dụng phương pháp so sánh- đối chiếu nhằm nêu bật vấn đề, khẳng định tài năng của Balzac trong một số lĩnh vực hoặc chỉ ra điểm chung

của các hiện tượng văn học

6.Cấu trúc luận văn:

❖Phần Dẫn nhập

❖Chương 1: Thời đại Balzac và bộ Bách khoa toàn thư xã hội Pháp nửa đầu thế kỷ XIX

❖Chương 2: Nhân vật cuồng si - sản phẩm của thời đại Balzac

❖Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật và hiệu quả của các điển hình nhân vật cuồng

Chương 1: THỜI ĐẠI BALZAC VÀ BỘ BÁCH KHOA TOÀN THƯ XÃ

1.1 Thời đại Balzac - Thời đại của Đồng tiền và Dục vong:

Năm 1799 tướng Napoléon Bonaparte thành lập chế độ Tổng tài cũng là năm Honoré

Balzac ra đời và "nếu như tuổi nhỏ của Balzac trùng với Đế chế và những ngày tìm đường diễn

ra dưới triều Trùng hưng thì sự nghiệp sáng tác của nhà văn khởi đầu và kết thúc gần như hoàn toàn trong th ời kỳ thống trị của bọn quý tộc tài chính"[50, 310] Như vậy cuộc đời và sự

nghiệp sáng tác của Balzac nằm trọn nửa đầu thế kỷ XIX, thời kỳ ở Pháp đang diễn ra các cuộc đấu tranh chính trị quyết liệt cùng nhịp độ phát triển nhanh chóng, Ồ ạt về kinh tế Xã hội tư

sản phát triển đến đỉnh cao và ần đi vào thời kỳ khủng hoảng với toàn bộ những xấu xa, thối nát của nó Con Bê vàng được đưa lên bệ thờ, thói hãnh tiến, dục vọng thống trị làm sa đọa, hư

hỏng bao lớp thanh niên, bọn quý tộc lao vào ăn chơi trác táng làm hoen ố bao giá trị đạo đức tinh thần

Vậy nên việc tìm hiểu xã hội Pháp nửa đầu thế kỷ XIX là tiền đề cần thiết cho việc tìm

hiểu và lý giải chính xác những luận điểm được đưa ra ở phần nội dung

1.1.1 Thời đại xã hội "xây dựng tượng đài cho đồng tiền"

1.1.1.1 Những chính biến lịch sử củng cố quyền thống trị của giai cấp tư sản

Nước Pháp thế kỷ XIX sục sôi những chính biến lịch sử, trải qua nhiều thể chế chính trị

Kể từ cuộc cách mạng tư sản vĩ đại cuối thế kỷ XVIII (1789), chỉ riêng nửa đầu thế kỷ XIX, nước Pháp đã thay đổi 6 chế độ : Cộng hòa I (1789-1794), Đốc chính tổng tài (1795-1804), Đế

chế I (1804-1814), chế độ Phục hồi vương chính (phong kiến Trùng hưng - 1815-1830), chế độ Quân chủ tháng Bảy (1830-1848), chế độ Cộng hòa II (1848-1852) Nước Pháp luôn ở trong tình trạng chiến tranh bởi các cuộc chinh phạt nuôi mộng bá chủ Châu Âu của Napoléon Bonaparte và các cuộc nội chiến xảy ra liên miên kể từ 1815 Theo các cuộc chiến tranh, giai

cấp tư sản dân dân lớn mạnh Cách mạng tư sản Pháp 1789 đưa bộ phận tư sản tài chính của

bọn chủ ngân hàng, chủ thuyền buôn, chủ mỏ, chủ đất, bọn đầu cơ, cho vay nặng lãi lên nắm chính quyền Sau đó, trong một thời gian ngắn, tư sản công thương Girôngđanh giành được ưu

thế nhờ vào sự phản đối của nhân dân với chế độ cũ Bắt đầu từ 1795, giới tư sản tài chính lại

có điều kiện làm giàu khi trở thành chỗ dựa của Napoléon Bonaparte Dưới triều của ông vua

độc tài này, lợi ích của giai cấp tư sản được đảm bảo Đây là chính phủ tư sản "đã giữ những

thành qu ả cách mạng có lợi cho giai cấp tư sản" và là "chế độ quân chủ tư sản với hoàng đế

t ập trung mọi quyền lực nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp tư sản thắng thế" [Dẫn theo 43, 80]

Cuộc cách mạng tháng Bảy 1830 đã đánh gục hẳn giai cấp quý tộc phong kiến đưa giai cấp tư

sản thực sự nắm hẳn quyền thống trị, đứng đầu chế độ Quân chủ tháng Bảy là "ông vua của

b ọn con buôn" Louis Philippe [Dẫn theo 22, 6] Đây thực sự là vương quyền của giai cấp tư

sản, đem lại lợi nhuận cho bộ phận tư sản ngân hàng thuộc dòng quý tộc Orléans, được bộ

trưởng Guizot khuyến khích "Các anh hãy làm giàu đi", không chỉ riêng giai cấp tư sản mà hầu

hết các tầng lớp cũng bị cuốn hút vào các vụ làm ăn buôn bán đầu cơ tích trữ Kinh tế và công nghiệp, nhờ vào thành quả của các phát minh khoa học đang trên đà phát triển mạnh mẽ Toàn

bộ ưu thế về chính trị và chi phối kinh tế đất nước tập trung trong tay giai cấp tư sản Tuy vậy, cũng như các thể chế trước đó, lợi ích chỉ tập trung phục vụ cho bộ phận tư sản cầm quyền, nó

tạo ra sự mâu thuẫn với các bộ phận tư sản khác và quần chúng vô sản nên cách mạng lại nổ ra vào tháng 2 năm 1848 Cuộc cách mạng này đã thiết lập chế độ Cộng hòa II, chế độ của bộ

phận đại tư sản có xu hướng bảo hoàng Chế độ chính trị phản động này được củng cố vững vàng sau khi tiểu diệt cuộc khởi nghĩa của công nhân vào tháng 6-1848

Đặc điểm của các cuộc cách mạng tư sản trong nửa đầu thế kỷ XIX ở Pháp bao giờ cũng được bắt đầu bằng việc liên kết giữa giai cấp tư sản và quần chúng chống lại bộ phận tư sản

cầm quyền nhằm giải quyết các yêu cầu về quyền lợi và kết thúc bằng sự thắng thế của một bộ

phận tư sản khác, phản bội lại nhân dân, thiết lập chính quyền phục vụ giai cấp cầm quyền Chính từ đó, các cuộc cách mạng tư sản liên tiêp nổ ra và "với hai cuộc cách mạng tháng 7 năm

1 830 và tháng 2 năm 1848 đã bổ sung cho đại cách mạng tư sản Pháp 1789-1794, đưa giai

c ấp tư sản lên nắm quyền" [22, 6]

Cùng với quá trình đây mạnh công nghiệp hóa, phong trào đâu tranh xã hội chống phong

kiến và đòi quyền lợi đã đưa cách mạng tư sản Pháp "phát triển theo hưởng đi lên" tạo tiền đề

cho sự toàn thắng của chủ nghĩa tư bản giữa thê kỷ XIX không chỉ ở Pháp mà trên toàn Châu

Âu

1.1.1.2 Cách mạng tư sản thúc đẩy quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản

Thế kỉ XIX ở Châu Âu là thế kỉ đấu tranh quyết liệt giữa sự tiến bộ và phản động, giữa cách mạng và phản cách mạng, riêng lịch sử nước Pháp thế kỷ XIX được gọi là "thời kì rẫy

ch ết của những thế lực phong kiến lỗi thời và là thời kì sinh sôi của nhiều sức mạnh mới với nhi ều biến động căng thẳng mở đầu cho thời kì hiện đại"[4Z, 80] Sự biến động đó là hệ quả tất

yếu khi chủ nghĩa tư bản không còn là sự manh nha mà đã đi đến giai đoạn "đẫm máu"

Trước cách mạng, Pháp còn là một nước nông nghiệp lạc hậu, nhưng công - thương- nghiệp đã bắt đầu phát triển Thắng lợi của cách mạng tư sản Pháp 1789 đánh dấu một móc lịch

sử quan trọng trong sự sụp đổ của chế độ phong kiến thối nát và thiết lập nhà nước tư sản Từ đây, Tây Âu bắt đầu từ giã nền văn minh nông nghiệp và bước sang kỷ nguyên của văn minh công nghiệp với sự phát triển hết sức nhanh chóng Chủ nghĩa tư bản bắt đầu lớn mạnh theo các

cuộc cách mạng tiếp theo Biểu hiện rõ ràng nhất của trật tự tư sản được thể hiện ngay trong

Tuyên ngôn Nhân quy ền và Dân quyền, ở đó nêu lên khẩu hiệu "Tự do - Bình đẳng - Bác ái",

xác lập quyền tự do - dân chủ - bình đẳng giữa các công dân nhưng đồng thời cũng khẳng định quyền tư hữu tài sản là một quyền thiêng liêng bất khả xâm phạm Hiến pháp 1791 đã bỏ tước

vị cha truyền con nối của đẳng cấp quý tộc và đến Hiến pháp 1793 những đặc quyền phong

kiến bị xóa bỏ hoàn toàn

Sau Đế chế I sụp đổ, triều đại phong kiến được lập lại ở Pháp nhưng những thành tựu của cách mạng thì không sao xóa bỏ được Nước Pháp vẫn phát triển kinh tế theo con đường tư bản

chủ nghĩa và được sự tiếp sức mạnh mẽ của các thành tựu khoa học kỷ thuật, kinh tế công nghiệp Pháp phát triển rất nhanh, trở thành nên công nghiệp phát đạt hơn hết ở Châu Âu ở đầu

thế kỷ Nước Pháp là một nước nông nghiệp lâu đời nhưng cũng là một quốc gia tư bản già cỗi

là vì vậy Tuy nhiên, chủ nghĩa tư bản ở Pháp chủ yếu là tư bản tài chính hơn là tư bản công nghiệp, một hình thức tư bản phần lớn dựa trên tiền tiêt kiệm của nông dân Do đặc thù của một đất nước nông nghiệp lâu đời đã làm hạn chế tốc độ phát triển công nghiệp ở Pháp so với các nước tư bản khác trong khu vực Napoléon Bonaparte cũng khuyến khích phát triển công nghiệp và cuộc cách mạng công nghiệp cũng diễn ra ở Pháp như nói ở trên nhưng sức mạnh

của nó không thể lấn át được giới tư bản tài chính Tư bản công thương là những người sản

xuất trực tiếp hoặc thương nhân, họ chịu sự trói buộc kìm kẹp của chính sách chuyên chế trong

hoạt động kinh tế, trong khi đó tư bản tài chính nắm trong tay nhiều của cải Họ là các chủ nợ,

chủ ngân hàng, kiếm lời bằng cách cho nhà nước và quý tộc vay lấy lãi Các cuộc chiến tranh

tạo điều kiện cho bọn đầu cơ trục lợi có cách làm giàu và chính quyền Louis Philippe là chính quyền đem lại sự đảm bảo cho bọn "quý tộc tài chính làm giàu bằng biển lận và cho vay"[39,

109.]

Tuy có sự phân chia thành các bộ phận khác nhau nhưng giai cấp tư sản có chung một

mục đích là đấu tranh chống đặc quyền phong kiến đòi quyền lợi thống trị tương xứng với địa

vị kinh tế của mình Sự tiến bộ của khoa học và sự phát triển của nền kinh tế tư bản đã giúp cho con người phải nhìn nhận lại những quan điểm, tư tưởng phong kiến, nhà thờ, sự bất bình đẳăng trong xã hội Đang ở giai đoạn tư bản tự do cạnh tranh, tầng lớp tư sản công nghiệp luôn

thấy bị gò bó trong những khuôn khổ của chế độ phong kiến nên luôn là lực lượng tiền phong

của các cuộc cách mạng Đến 1830, cuộc cách mạng tháng Bảy thắng lợi đã thủ tiêu toàn bộ

chế độ phong kiến đang cố gắng cầm cự suốt thời Trùng hưng (1815-1830) Chủ nghĩa tư bản như một hình thức tất yếu đã thực sự lớn mạnh ở Pháp và đến giữa thế kỷ này, chủ nghĩa tư bản

đã giành ưu thế trên toàn Châu Âu

Chủ nghĩa tư bản ra đời thúc đẩy xã hội phát triển nhất là về kinh tế Lực lượng sản xuất phát triển, tư liệu sản xuất được cơ khí hóa, năng xuất lao động tăng cao Nền sản xuất được xã

hội hóa, chuyển từ nền sản xuất nhỏ lạc hậu lên nền sản xuất lớn hiện đại Vai trò lịch sử của

chủ nghĩa tư bản được Marx và Engels đánh giá trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản như

sau "Giai c ấp tư sản trong quá trình thống trị giai cấp chưa đầy một thế kỉ đã tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả các thế hệ trước kia gộp

Về tư tưởng, nó chi phối con người sống vì lợi nhuận, vì đồng tiền, biến con người thành nô lệ

của đồng tiền, làm biến chất quan hệ tình cảm giữa con người với con người, thay vào đó là các

"mối lợi lạnh lùng" của xã hội kim tiền ở đó Đồng tiền ngự và được đặt lên bệ thờ một cách trân trọng

1.1.1.3 Đồng vàng thống trị xã hội

Với hình thức kinh tế tư bản chủ nghĩa tự do cạnh tranh, bộ mặt đời sống xã hội bị xáo

trộn kinh khủng trong thời đại mới, ở đó người ta giẫm đạp lên nhau để tồn tại và để thống trị

Trật tự tư bản đã phá vỡ những ranh giới tưởng như bất biến trong xã hội phong kiến Còn sự

đánh giá nào hùng hồn hơn Tuyên ngôn của Đảng cộng sản của Marx và Engels: "Bất cứ chỗ

nào h ễ chiếm được chính quyền là giai cấp tư sản phả hủy những quan hệ phong kiến, gia trưởng và chất phác Tất cả những mối quan hệ, phức tạp và muôn màu muôn vẻ ràng buộc con người phong kiến "với những bề trên tự nhiên" của mình, đều bị giai cấp tư sản thẳng tay phá v ở, không để lại giữa người và người mối quan hệ nào khác, ngoài mối lợi lạnh lùng, và

l ối "trả tiền ngay" không tình nghĩa Nó đã biến phẩm giá của con người thành một giả trị trao đổi đơn thuần, nó đã đem tự do buôn bán độc nhất và tàn nhẫn thay cho nhiều tự do đã giành được bằng một giá rất đắt Tóm lại, giai cấp tư sản đã đem một sự bóc lột công nhiên, vô

sĩ, trực tiếp, tàn nhẫn thay cho sự bóc lột được che đậy bằng những ảo tưởng tôn giáo và chính

tr ị"[37, I, 544] Xã hội ngày càng đi vào con đường thế tục hóa, mọi thứ được giải quyết, kể cả

lương tâm, bằng một thứ duy nhất có giá trị: đó là đồng tiền Quyền lực của đồng tiền không có

gì thay thế được, tất cả "quay cuống xung quanh đồng tiền như m ột cơn lốc phũ phàng"

Khi chủ nghĩa tư bản vừa mới manh nha, Sheakespeare đã viết trong "Timon thành

A-ten"

“Vàng! Vàng m ầu vàng, lấp lánh, quý giá! Không, trời ơi!

Không, tôi c ầu xin thật sự

Chút ít vàng ấy là đủ để biến đen thành trắng, xấu thành đẹp, sai thành đúng, thấp hèn thành cao quý, già thành tr ẻ, hèn nhất thành dũng cảm

Thôi đi kìm loại đáng nguyền rủa

Con điếm chung của cả loài người, mày đi gây xích mích trong đám đồng dân tộc”[37, I,

131]

Trong B ản thảo kinh tế triết học năm 1844, Marx phân tích như sau: "Tiền có thuộc tính

là có th ể mua được tất cả mọi thứ, có thể chiếm hữu mọi đối tượng do đó là đối tượng xét theo

ý nghĩa tối cao Tính phổ biến ấy của thuộc tính của chúng là tính vạn năng của bản chất của chúng, cho nên chú ng được nổi tiếng là vạn năng Tiền là kẻ môi giới giữa nhu cầu và đối tượng, giữa đời sống và tư liệu sinh hoạt của con người" [36, 81] Như vậy, tiền có thể giải

quyết mọi thứ là điều hiển nhiên nhưng bản chất của đồng tiền không phải là xấu Việc con người sử dụng đồng tiền để thực hiện mục đích của mình như thế nào lại là thuộc tính của xã

hội Hơn lúc nào hết, xã hội tư bản Châu Âu thế kỷ XIX đã đặt bệ phóng cuối cùng cho đồng

tiền bước lên đài vinh quang của nó "Thời đại ta hơn ở thời đại nào hết, tiền tài ngự trị trên

pháp lu ật, chính trị và phong tục"[6, 297] Nó trở thành mầm mống của mọi thứ và biến mọi

thứ thành hiện thực Nó trở thành động lực của xã hội Người ta không quan tâm rằng người đó

có năng lực gì hay không, có nhân cách hay không, người ta chỉ muốn biết người đó có giàu hay không, có là con thừa kế của một gia sản nào hay không mà thôi Có tiền là có tất cả

"Đồng tiền đó là lời giải đáp của mọi bí quyết"[6, 281] Có tiền tôi có thể mua những thứ tôi

không có Theo cách lập luận của Goethe, Marx đã chứng minh thật rõ ràng điều ấy: "Tôi là

người xấu xí, nhưng tôi có thể mua một người vợ tuyệt đẹp Do đó tôi không xấu, vì tác dụng

c ủa sự xấu xí, lực lượng đáng ghê tởm của nó đã bị tiền phủ định mất rồi Xét về cá tính, tôi là

m ột người què quặt nhưng tiền cung cấp cho tôi 24 chân, do đó tôi không què Tôi là người

x ấu, nhưng tiền thì được tôn kính, do đó người có tiền cũng được tôn kính Tiền là điều thiện cao nh ất do đó người sở hữu nó cũng tốt Tôi là người không có trí tuệ, nhưng tiền bạc là trí

tu ệ hiện thực của mọi sự vật - thì làm sao mà kẻ chiếm hữu nó lại không có trí tuệ được "[36,

84]

Ở trật tự tư sản, trật tự xã hội Pháp thế kỷ XIX, "phương châm bác ái được thực hiện

b ằng cách lừa bịp, đố kị, cạnh tranh , thay cho thanh kiếm, đồng tiền đã trở nên đòn bẩy quan

tr ọng nhất của quyền lực xã hội" Điều đáng nói hơn là sức phá hoại của đồng tiền đã len lỏi

vào từng ngóc ngách của đời sống xã hội, phá hủy rất nhiều đền đài văn hóa tinh thần được xây

dựng trong suốt mười tám thế kỷ trước đó Đành rằng chế độ phong kiến tất yếu phải bị thay

thế một khi nó không còn phù hợp với yêu cầu của cuộc sống nhưng những gì nó xây cất được

về mặt đạo đức xã hội là không thể phủ nhận Bây giờ đồng tiền phá hoại tất cả: gia đình, tình

yêu, tài năng, đạo đức "Giai cấp tư sản đã cướp hết hào quang thần thánh của tất cả những

ho ạt động mà xưa nay vẫn được trọng vọng và tôn sùng Y sĩ, luật gia, tu sĩ, thi sĩ, bác học thì giai c ấp tư sản đã biến họ thành những người làm thuê cho mình Giai cấp tư sản đã xé toang

t ấm màn tình cảm bao phủ quan hệ gia đình và làm cho những quan hệ ấy thành chỉ còn là

nh ững quan hệ tiền nong đơn thuần mà thôi"[31, I, 544] Hôn nhân tư sản Dẫn Dẫn thay thế

cho các cuộc hôn nhân phong kiến, nó không xuất phát từ tình yêu nữa mà đã bị đồng tiền chi

phối, từ đó dẫn đến tệ nạn ngoại tình như "một thiết chế xã hội"

Ở Pháp nửa đầu thế kỷ XIX, nhất là thời kỳ Trùng hưng, xã hội nhiễu loạn chưa từng có

Tầng lớp quý tộc ngày càng thấy rõ ngõ cụt của mình nhưng vẫn cố sức duy trì lối sống xa hoa

của thời nhiếp chính Không có tiền, họ bán tước vị, cái duy nhất thể hiện uy quyền của họ để được sống cuộc sống hưởng thụ hoang phí đã ăn vào máu mà họ không bỏ được Và tầng lớp tư

sản dùng đồng tiền để mua tước vị nhằm củng cố cho vững chắc thêm địa vị thống trị của mình Tài năng có là gì trong một thời đại như thế! Đứng trước thời cuộc nhiễu nhương, thế hệ thanh niên rơi vào trạng thái vỡ mộng, rồi để tồn tại, để trả thù xã hội họ đã mặc nhiên bị tiêm nhiễm căn bệnh hãnh tiến, tham danh, tham vị, tham tiền Ai ai cũng lao vào làm giàu bất chấp

thủ đoạn "Bằng con đường chính đáng hay không chính đáng, miễn sao đạt tới cảnh xa hoa,

hoan l ạc, phủ phiếm được coi như thiên đường ở trên trần thế, luyện quả tim thành gỗ đá, giày

vò xác th ịt để chắt lót những của cải chốc lát, tựa như ngày xưa ta sống đày đọa, khổ hạnh, để

m ưu cầu cảnh cực lạc thiên thu Đó là tư tưởng chung của mọi người cái tư tưởng ấy là tư tưởng phổ biến, được chép tràn mọi nơi, ngay đến trong luật pháp nhà nước nó cũng hiện

ra"[5,297] Như thế là đồng tiền hoàn tất công việc cuối cùng của nó: làm tha hóa, biến chất

con người "Anh càng làm nhiều tiền bao nhiêu thì anh càng ít làm người bấy nhiêu"(Marx)

Đó là quy luật Vì quyền lợi của mình con người trở nên vị kỉ, tham lam và độc ác với chính

đồng loại của mình “Thế là bóng đen của chủ nghĩa tư bản đã bao phủ toàn bộ thế kỷ

XIX” (Flaubert) Cái bóng đen ấy được thực hiện bằng cách "Thay cho những giá trị từng được

c ỗ vũ trong thế kỷ trước, xã hội hôm nay đã dựng nên tượng đài cho Đồng tiền, kích động

nh ững dục vọng thấp hèn làm cho con người trở nên vị kỷ và tàn nhẫn"[34, 22]

1.1.2.Th ời đại của mâu thuẫn giai cấp và dục vọng cá nhân

Chưa có lúc nào những mâu thuẫn xã hội lại diễn ra gay gắt như thời đại này Trong văn

học nghệ thuật, thực tiễn phát triển xã hội và đấu tranh giai cấp là cơ sở chủ yếu cho sự ra đời

của Chủ nghĩa hiện thực và văn học hiện thực thế kỉ XIX đã ghi lại chân thực thành những bức tranh xã hội rộng lớn mà ở đó những cuộc đấu tranh giai cấp quyết liệt xâu xé đang diễn ra

H ội chợ phù hoa của Thackeray vẽ lên thật sắc nét sự kèn cựa, thoả hiệp giữa hai giai cấp tư

sản và quý tộc ở Anh; tiểu thuyết của Stendhal, Balzac, Flaubert phản ánh chân thực, sâu sắc con đường tư sản hoá của giai cấp quý tộc Pháp cũng như tấn hài kịch gã quý tộc phá sản quỳ

gối trước túi tiền của tư sản và gã tư sản hãnh tiến chạy theo tước hiệu quý tộc; tiểu thuyết Nga

của Gogol, Tolstoi, Turghenev mô tả lại mâu thuẫn sâu sắc giữa nông nô và giai cấp địa chủ quý tộc Tùy vào từng hoàn cảnh xã hội cụ thê, hình thái đấu tranh giai cấp có nhiều khác nhau

ở mỗi quốc gia Ở Pháp lúc bây giờ xã hội phong kiến đang đứng bên bờ diệt vong, tầng lớp quý tộc cảm nhận sâu sắc cái kết cục mà họ phải đi đến, nhưng dòng máu quý tộc không cho phép họ đầu hàng, trong khi đó không gì ngăn cản được sự lớn mạnh của giai cấp tư sản Tư

sản có tiền nên chi phối được kinh tế và chính trị, và có thể có bất cứ thứ gì, kể cả mồ hôi, nước

mắt và máu của quần chúng lao động vô sản Để duy trì địa vị, người ta đấu tranh; để tranh giành quyền lợi, người ta đấu tranh; để yêu cầu chấm dứt bất công, người ta càng đấu tranh

Những cuộc đấu tranh ấy rút cuộc lại tạo uy thế ngày càng vững chắc cho giai cấp tư sản – điều không thể khác trong thời đại tư bản chủ nghĩa đang Dẫn được thiết lập trên toàn Châu Âu Thế

là bao ung nhọt trong xã hội bùng phát: quý tộc hết thời ăn chơi trác táng, tư sản mới phất thủ đoạn, tham lam, keo kiệt, người nghèo ham danh, hám vị Tất cả bị đồng tiền chi phối, chạy theo những dục vọng tháp hèn Xã hội loạn lạc, nhiễu nhương

1.1.2.1 Mâu thuẫn giai cấp đên hồi gay gắt

Nửa thế kỷ, sáu chế độ chính trị thay phiên nhau trị vì, đất nước Pháp luôn ở trong tình

trạng chiến tranh cả phi nghĩa và chính nghĩa Đó là biểu hiện cụ thể nhất của xung đột xã hội đang ngày càng trở nên trâm trọng Mâu thuần được giải quyết bằng đấu tranh Sau khi cách

mạng thắng lợi lại nảy sinh mâu thuẫn mới giữa giai cấp cầm quyền và lực lượng tham gia cách

mạng bị phản bội Cái vòng xoay ấy đã trở thành đặc trưng của các cuộc cách mạng ở Pháp đầu

nửa thế kỷ XIX Các cuộc cách mạng ấy nhằm giải quyết mỗi một vấn đề duy nhất "quan hệ đã

đơn giản hóa đến mức chỉ có những người cố ý nhắm mắt lại mới không thấy rằng cuộc đấu tranh gi ữa ba giai cấp lớn ấy (quý tộc - tư sản - công nhân) và sự xung đột vì lợi ích của họ là động lực của toàn bộ lịch sử cận đại" (Marx và Engels)[Dẫn theo 43, 23]

1.1.2.1.1.Mâu thu ẫn giữa giai cấp quý tộc và giai cấp tư sản

Trong lịch sử nước Pháp, triều đại vua Louis XIV là triều đại sung sức nhất của xã hội phong kiến Vua chúa quý tộc sống trong cảnh giàu sang tột bực Giới quý tộc Châu Âu vô cùng ngưỡng mộ sự hưởng thụ xa hoa của ông vua này Riêng việc xây dựng cung điện Versailles nguy nga, tráng lệ và các buổi lễ hội hoang phí cũng trở thành niềm mơ ước của vua chúa nhiều nước Những kiến trúc Paris trở thành kiểu mẫu cho nhiều nước Châu Âu làm theo

Thời kỳ Hoàng thân Philippe d'Orléans làm nhiếp chính (1715-1723) là thời kỳ phá sản phần tài sản quốc gia còn lại Bọn triều thần và quý tộc theo gương vị Phụ chính ăn chơi hoang đãng

và phung phí của công Đến triều đại của Louis XV (1723-1774) và Louis XVI (1774-1791)

chế độ phong kiến Pháp bước vào thời kỳ suy tàn, nguồn tài chính nhà nước cạn kiệt, chế độ cai trị ngày càng hà khắc khiến cho mâu thuẫn xã hội ngày càng gay gắt hơn

Song song với sự tan rã của thể chế phong kiến, nền kinh tế thương mại ngày càng phát triển, nhất là kinh tế hàng hải nhưng bị áp chế với những luật lệ khắc khe của xã hội phong

kiến, hàng rào thuế quan và sự phân tán của thị trường trong nước làm cho công thương nghiệp không phát triển được Mâu thuẫn giữa sức sản xuất tư bản chủ nghĩa với quan hệ sản xuất phong kiến là điều không tránh khỏi và ngày càng trầm trọng Cụ thể hơn, đó chính là mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản mới ra đời và sự thông trị của giai cấp quý tộc phong kiến ở giai đoạn ruỗng mục Để giải quyết mâu thuẫn này, chỉ có con đường duy nhất là tiền hành các cuộc cách mạng tư sản, xoá bỏ quyền thống trị của quý tộc phong kiến, thiết lập cấu trúc chính quyền mới của giai cấp tư sản Cách mạng 1789 đã làm được điều đó

Thời Trùng hưng (1815-1830) được sự hỗ trợ của liên minh các cường quốc Châu Âu, thế

lực quý tộc bảo hoàng cực hữu sống lưu vong trở về hòng gây lại thanh thế dưới triều của Louis XVIII và Charles X nhưng chỉ có ngai vàng được Trùng hưng còn mọi sự đều biến đổi Đây là thời kỳ xung đột gay gắt nhất giữa hai giai cấp tư sản và quý tộc Một bên là quý tộc phong kiến đang cố công duy trì chế độ thống trị độc đoán, tìm cách gạt bỏ những cải cách có tính chất tư sản Một bên là giai cấp tư sản được sự hỗ trợ của đồng đảo quần chúng vô sản lăm lăm cách mạng, lật đổ chính quyền Lúc này chủ nghĩa tư bản đã bắt đầu lớn mạnh, công cuộc công nghiệp hóa - đô thị hóa diễn ra sôi nổi Louis XVIII phải áp dụng đường lối thỏa hiệp để

nắm quyền, dung hợp các phe phái, chấp nhận chính thể lập hiến và thấy cần thiết phải cách tân

nền quân chủ Cách mạng tháng Bảy 1830 là kết quả tất yếu của lịch sử, xóa bỏ hẵn chế độ chuyên quyền, phản động

Về mặt đời sống xã hội, sự phân biệt giai cấp ăn sâu đến nỗi nó trở thành một tính cách

thời đại đối với hai tầng lớp "Bên trên là Quý tộc và Quyền hành Bên dưới là Thương nghiệp

và Ti ền bạc: hai khu vực xã hội thường xuyên đổi địch nhau ở khắp nơi Thời Trừng hưng đã làm tr ầm trọng thêm tình trạng đó" [6, 47-48] Có những khu phố của quý tộc như khu Saint-

Germain, ở nơi đó tư sản không được đón tiếp Ngược lại, quý tộc đến lúc này hầu hết đều nghèo Balzac phản ánh tình trạng này trong tác phẩm Miếng da lừa bằng một giọng hài hước

mà thâm thía sâu cay "quy ền hành đã chuyển từ điện Tuileries sang bọn làm báo, cũng như ngân sách đã đổi khu, đi từ phố Saint- Germain sang phố Chaussée d'Antin"[9, 55] Khi trở về

Pháp cùng với hoàng tộc sau Đế chế sụp đổ, hầu hết tầng lớp quý tộc chỉ sống nhờ tiền cứu tế

của Louis XVIII lấy từ ngân quỹ quốc gia Chỉ một số ít lấy lại được lâu đài, ruộng đất từ chính quyền Cộng hoà Ngân quỹ cạn kiệt vì chiến tranh, lương bổng không đủ cho họ tiếp tục sống trong cảnh hưởng thụ như trước đây, buộc họ phải tìm đến các nhà tư bản cho vay nặng lãi

Tầng lớp tư sản có điều kiện trả thù giai cấp, bằng cách làm cho phá sản không biết bao nhiều

gia đình quý tộc "Bên nọ trả thù bên kia bằng thái độ khinh khỉnh ngang nhau Nền Trùng

hưng đã tăng thêm khoảng cách tinh thần, còn chia rẽ mạnh hơn cả khoảng cách địa dư giữa Angoulême và Houmeau"[16, 48] Nạn mua quan bán tước, ngoại tình, ăn chơi trác táng, tính hãnh tiến, hám danh, hám vị trở thành bóng đen bao phủ lên bộ mặt xã hội Paris Trong đó "xã

h ội thượng lưu là một biển bùn", và bản chất của nó là "một lũ bị lừa bịp và đi lừa bịp" Con

đường sa đọa của tầng lớp quý tộc diễn ra cũng nhanh chóng không kém sự đi lên của giai cấp

tư sản Hoặc là chống đối đến cùng với tư tưởng bảo hoàng, hoặc là tư sản hóa Ngay trong nội

bộ giai cấp quý tộc phong kiến cũng có sự phân hóa thành các bộ phận khác nhau Sự tan rã của

xã hội phong kiến là điều không thể tránh khỏi nhưng đồng thời xã hội tư sản cũng dân đi đến con đường khủng hoảng, bộc lộ những mặt trái của nó

1.1.2.1.2.Mâu thu ẫn giữa giai cấp tư sản và quần chúng vô sản

Tuyên ngôn của Đảng cộng sản viết: "Xã hội tư sản hiện đại, sinh ra từ trong lòng xã hội

phong ki ến đã bị diệt vong, không xoá bỏ được những đối kháng giai cấp Nó chỉ đem những giai c ấp mới, những điều kiện áp bức mới, những hình thức đấu tranh mới; thay thế cho những

giai c ấp, những điều kiện áp bức, những hình thức đấu tranh cũ mà thôi Tuy nhiên, đặc điểm

c ủa thời đại chúng ta, của thời đại của giai cấp tư sản, là đã đơn giản hoá những đối kháng giai c ấp Xã hội ngày càng chìa làm hai phe lớn thù địch nhau: giai cấp tư sản và giai cấp vô

s ản?" [37, I, 541]

Cuộc cách mạng tư sản Pháp 1789 có một vai trò lịch sử rất lớn đó là đập tan chế độ phong kiến, mở ra thời đại thắng lợi và củng cố chủ nghĩa tư bản trên phạm vi thế giới Tuy

vậy, cuộc cách mạng tư sản Pháp chỉ thay thế nền thống trị của giai cấp phong kiến bằng nền

thống trị của giai cấp tư sản Rốt cuộc, nhân dân vấn bị áp bức bóc lột nặng nề Trong công

cuộc chống phong kiến, giai cấp tư sản đã phát huy tác dụng tích cực trong việc xác lập nhà nước tư bản chủ nghĩa và tạo ra một lực lượng sản xuất đồ sộ hơn tất cả lực lượng sản xuất của

những chế độ trước Nhưng lại nảy sinh mâu thuẫn giữa sức sản xuất có tính xã hội và quyền sở

hữu tư nhân về tư liệu sản xuất Nhà tư bản tìm mọi cách bóc lột sức lao động của nhân công, đây lực lượng này đi vào con đường bần cùng không lối thoảt Vì không có tư liệu sản xuất, họ

buộc phải bán sức lao động để kiếm sống Như vậy, đối với các nhà tư bản họ là một món hàng được mua bán như những món hàng khác Họ chịu sự bóc lột thặng dư của giai cấp tư sản rất

nặng nề Vừa thoảt khỏi áp bức phong kiến lại phải tròng vào xiềng xích chủ nghĩa tư bản, nhân dân lao động bị phản bội sau các cuộc cách mạng bắt buộc phải đấu tranh Ban đầu họ cho

rằng chính máy móc là nguyên nhân của sự bần cùng mà họ phải gánh lấy Họ đấu tranh bằng cách đập phá máy móc Hậu quả lại là sự tăng cường đàn áp của giai cấp thống trị Nhiều lần,

họ có ý thức hơn về sự đấu tranh của mình

Sự đấu tranh của giai cấp vô sản ban đầu chỉ nhằm giải quyết mâu thuẫn của một số ít cá nhân và tư sản, Dẫn Dẫn trở thành xung đột có tính giai cấp Thời nhà nước Quân chủ tháng

Bảy (1830-1848) chính phủ ngày càng trở nên bảo thủ trước làn sóng đấu tranh của nhân dân

Mặc dù Louis Philippe tự xưng là ông vua công dân ra vẻ dân chủ nhưng thực chất chỉ là một

sự mê hoặc dân chúng Balzac viết trong Miếng da lừa "Chính quyền nghĩa là bọn quý tộc

ngân hàng và th ầy kiện, ngày nay lợi dụng tổ quốc như xưa kia bọn thày tu lợi dụng nên quân

ch ủ, đã cảm thấy sự cần thiết phải mê hoặc nhân dân Pháp hiền lành bằng những lời mới và ý

c ũ, kiểu như các triết gia của mọi trường phái và các nhân vật cự phách ở mọi thời đại" [l0,

55] Hiến pháp là chỗ dựa của nhân dân vậy mà ở thời đại này "hiến pháp quỷ thuật biên mất

dân cơ cực vì mất mùa, thợ thuyền thất nghiệp và bần cùng trong các thành phố công nghiệp Các cuộc cách mạng liên tiếp nổ ra Cuộc khởi nghĩa của công nhân thợ dệt Lyon nổ ra lần thứ

nhất vào năm 1831 đòi tăng lương với khâu hiệu "Sống làm việc hay chết trong chiến đấu"[39,

114] lần thứ hai vào năm 1834 với khẩu hiệu "Cộng hoà hay là chết"[39, 114] Do trình độ còn

non kém nên bị quân đội đàn áp và thất bại Tuy vậy, nó đánh dấu sự trưởng thành của một lực lượng mới trong hoàn cảnh nên kinh tế công nghiệp đang phát triển ồ ạt: lực lượng công nhân Đến những năm 40 của thế kỷ XIX, khi mà chủ nghĩa tư bản hầu như đã được củng cố ở các nước Châu Âu thì lực lượng mới ra đời này cũng từng bước trở thành lực lượng độc lập bước lên võ đài chính trị chiến đấu trực tiếp với giai cấp tư sản Tháng 2 năm 1848, cách mạng lại bùng nô, lật đổ nền Quân chủ tháng Bảy, nên Cộng hòa II được thành lập Chính phủ này vẫn không đáp ứng được nguyện vọng của quân chúng nhân dân dân đến cuộc khởi nghĩa tháng 6 năm 1848 của giai cấp công nhân Phong trào cách mạng của quần chúng lao động vô sản từ 1830-1848 tuy không thu được thắng lợi do không có tổ chức vững mạnh, không được trang bị

lý luận khoa học, nhưng đã chứng tỏ rằng giai cấp công nhân đã Dẫn ý thức được sứ mệnh của mình

Trong lời giới thiệu Những người nông dân Balzac viết "Rồi một ngày kia cái nhân tố

phi xã h ội mà các cuộc cách mạng đã tạo ra đó sẽ nuốt tươi giai cấp tư sản, cũng như giai cấp

tư sản đã nuốt tươi giai cấp quý tộc Do bản thân nhỏ mọn mà vượt lên trên pháp luật, gã Robespierre v ới một bộ óc và hàng triệu cánh tay lao động không bao giờ ngừng, ẩn náu ở

kh ắp các thôn xóm, ngự trị ở hội đồng làng xã, được vũ trang thành dân vệ ở khắp mọi tổng

c ủa nước Pháp do phong trào 1830, người ta không nhớ rằng Napoléon đã ưng mang vận rủi vào mình hơn là đi vũ trang quần chúng"(tr.12) Nhà văn đã mất rất nhiều thời gian để viết tác

phẩm bởi lẽ đó không phải là sự phản ánh đơn thuẫn những điêu đã qua mà là một sự nghiên

cứu có tính chất lịch sử Balzac viết lời đề tặng quyển sách cho người bạn "Tôi nghiên cứu

bước đi của thời đại và tôi xuất bản tác phẩm này”(tr.11) Mặc dù tác phẩm chưa kịp hoàn

chỉnh nhưng cũng là một tác phẩm có giá trị phản ánh lại một cách "chân thực đến kinh

hãi"(tr.11), th ời đại "nhân dân kế nghiệp bọn triều thần của Vương quyền"(tr.11) Tuy vậy tác

phẩm chỉ có thể phản ánh lại một khía cạnh của thời đại lịch sử đó mà thôi

Về mặt xã hội, sự phân hóa giàu nghèo diễn ra sâu sắc Công nhân làm việc 13-14 giờ

mỗi ngày, nhân công phụ nữ rẻ mạt, trẻ em bị bóc lột sức lao động, khi đó, giới thượng lưu

sống xa hoá lãng phí Các khu đô thị giàu sang tách biệt hẳn các khu phố nghèo bằng các "vành đai đỏ" Lực lượng thanh niên trí thức nghèo góp phần vào các dòng người lũ lượt kéo về Paris,

để rồi "hết thảy đều sa vào các hố của bất hạnh, vào đống bùn báo chí, vào vững lầy xuất bản"

Họ trở thành ''những con sâu bị dập nát trước khi thành bướm, song bằng sự nhục nhã và đê

hèn"[6, 259-260] Gọi nửa đầu thế kỷ XIX là một thời đại nhiễu loạn với tất cả các khía cạnh

của nó: về chính trị, về xã hội, về đời sống văn hóa tinh thần Chính trị biến động dẫn đến sự

phức tạp về mặt xã hội nhất là đời sống tinh thần của con người Sự thay đổi các thể chê hét Dân chủ ròi đến Cộng hoà nhưng triêu đại nào cũng mang tính chất chuyên chế, đặc trưng của

sự thông trị Xuất phát từ chò "khi chuyên chế nằm trong pháp luật thì tự do nằm trong tục lệ

và ngược lại"[105 69], đã đưa đen tình trạng nhiễu loạn văn hoá đạo đức tình thần của con

người Ở Pháp, đầu thế kỷ XIX, trong bản chất của con người còn lại cái gì là đậm nhất?

"Trong chúng ta ch ỉ còn lại một tình cảm duy nhất có thật mà tạo hoá đã đặt vào đỏ là bản năng sinh tồn Trong các xã hội Châu Âu của cậu, bản năng đó được gọi là lợi ích ca nhân" [3,

343] Tuy đó là lời phát biểu của nhân vật Gobseck trong tác phẩm cùng tên của Balzac, nhưng

nó thâu tóm được cái nhìn có sức khái quát lớn về tính cách mang tính xã hội và thời đại: Dục

vọng cá nhân

1.1.2.2 Dục vọng cá nhân – biểu hiện tâm lý xã hội Pháp trong thời đại nhiễu loạn

1.1.2.2.1.Ngu ồn gốc phát sinh

Bước chân vị Hoàng đế Napoléon đã đi qua từ những năm đầu thế kỉ nhưng ảnh hưởng

của con người này còn lưu lại khá lâu trong những tâm hồn nhiều cao vọng Hoàng đế đã kích thích lòng cao đạo chiếm ngự vũ trụ theo bước những đoàn quân ra khỏi biên giới nước Pháp, kích thích sự vươn lên của những kẻ có xuất thân tâm thường mang giác mộng đế vương

Chẳng trách gì những thanh niên thời ấy luôn ôm ấp những dục vọng cá nhân Ai cũng chọn cho mình một tầm cao để vươn tới Nói đâu xa, trong giới văn nghệ sĩ đã có những con người

như thế Victor Hugo khi vừa mới mười bảy tuổi đã kiêu hãnh thốt lên: "Hoặc là

Chateaubriand, ho ặc không là gì cả"[59,134] còn "đứa con ngỗ nghịch của thời đại"(từ dùng

của Thái Thu Lan) Alfred de Musset thì từng tuyên bô "Hoặc là tôi không viết, hoặc là tôi phải

là Shakespeare hay Shelley"[59, 134] Còn Balzac thì muốn gia nhập vào nhóm bốn người vĩ

đại "bốn người có thể có một cuộc sống vô biên: Napôlêông, Quyviê, Ocôneo, và tôi muốn

mình làm người thứ tư Người thứ nhất đã từng sống cuộc sống Châu Âu, ông đã chứa trong mình bao đội quân! Người thứ hai đã gắn bó với toàn cầu! Người thứ ba hiện thân cho một dân

t ộc! Còn tôi, tôi có thể chứa đựng toàn bộ xã hội trong đầu"[Dẩn theo 21,109] Nhờ đó mà thế

kỉ XIX có quá nhiều thiên tài

Bằng những cuộc cách mạng :1789, 1793, 1830, 1848 giai cấp tư sản bước những bước đi

vững chắc đến ngai vàng Đồng tiền len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống xã hội rất âm

thầm mà có sức phá hoại ghê gớm Tất cả chỉ còn lại: Tiền Thế thì sao lại không kiếm cách làm giàu! Tất cả trở thành phương tiện xung quanh cái thứ vật chất ấy và lòng người nung nấu

ý muốn hưởng thụ bởi những gì xã hội văn minh mang lại: Giàu sang, thanh lịch, tự do Khi xã

hội chỉ biết "tôn thờ con bê vàng" và "đồng tiền là động lực duy nhất bắt cái xã hội này phải

quy g ối" (Ảo tưởng tiêu tan), ai cũng nhận thấy rằng đồng tiền là phương tiện duy nhất có giá

trị, có tiền sẽ có tất cả, thì chuyện làm giàu, chuyện kiếm thật nhiều tiền không còn là ước

muốn của riêng ai Tham vọng giàu sang cho cá nhân được coi như một điều dĩ nhiên, chính đáng thậm chí là một phẩm chất cần thiết cho xã hội Đó là một căn bệnh thời đại mà chính xã

hội tư sản thế kỉ XIX đã sản sinh ra Từ các cuộc cách mạng tư sản, đặc biệt là cuộc cánh mạng

1789 đã xoá bỏ các đặc quyền thuộc về dòng dõi trong xã hội phong kiến, công bố quyền bình đẳng trong cạnh tranh chèn ép, trong chạy đua làm giàu Sự phát triển của nền kinh tế, của công thương nghiệp đã giúp cho những người thuộc đẳng cấp thứ ba có cơ đồ làm giàu bằng nhiều con đường như kinh doanh, đầu cơ, cho vay nặng lãi hoặc theo con đường chính trị Những người trẻ tuổi là lực lượng không bao giờ bằng lòng với vị trí thấp kém của mình, cố vươn lên tìm một chỗ đứng cho cá nhân Cuộc đấu tranh sinh tồn vì đồng tiền trong xã hội diễn ra còn ác

liệt hơn cả những chết chóc trên chiến trường Ai cũng ý thức được điều đó, họ lui về cố thủ để

bảo vệ những quyền lợi cá nhân của mình Quyền tư hữu ngày càng được củng cố bền chặt Mười lăm năm ngăn ngủi cho dòng họ Bourbon trở về sau khi đã vất vả Cực nhọc khi

phải sống lưu vong, tầng lớp quý tộc vênh vang trả thù bằng cách sống cho thật đã đầy những ham muốn riêng tư Rồi cách mạng lại đánh cho tan tác Với cách sống ấy họ thật khó lòng tồn

tại trong thời đại mới đơn giản là vì "chính cuốn sổ chi tiêu hèn hạ chứ không phải những thích

thú ngông nghênh đã nuốt chửng những gia tài" [8, 166] Bon chen danh lợi theo hướng tư sản

hoá đã trở thanh xu thế chung của những đứa con quý tộc "bị hất văng ra khỏi giai cấp mình"

1.1.2.2.2.Tính cách xã h ội

Không riêng gì thế kỉ XIX, những tính cách xã hội có nguồn gốc từ trong đời sống xã hội

của nó Tất cả thanh niên thời đại này đều tự ví mình như những anh hùng, hoàng đế, tự cho mình là trung tâm của vũ trụ Từ đó mà thói hãnh tiến được đẻ ra Tính cách này ăn sâu vào tận

gốc gác của nó, và có sức lây lan rộng khắp, trở thành căn bệnh của thời đại Những kẻ tầm thường hãnh tiến trong cách mạ vàng dòng họ bằng các tiểu từ De quý tộc, những kẻ nghèo hãnh tiến ở tham vọng chinh phục được giới thượng lưu, tên quý tộc hay tư sản hãnh tiến ở việc

mơ chức nguyên lão nghị viện trong triều đình Như vậy, hãnh tiến là những Dục vọng được đặt tên và từ thói hãnh tiến mà dục vọng phát triển

Sự phát triển về xã hội và văn hóa làm cho con người trở nên phong phú hơn, song nó cũng làm cho con người trở nên tàn nhẫn hơn, cô độc, ích kỉ hơn Sở dĩ có như thế là vì, đồng

tiền đi đến đâu, ở đó những tình cảm thuần phác không còn nữa như cách nói của Diderot: "Khi

m ột con người chỉ nghĩ đến tiền bạc, anh ta mất ý thức về cái đẹp? "[Dẫn theo 59, 188]

Trong bối cảnh đó, con người phải hình thành những tính cách mới: tham lam, keo kiệt, ích kỉ, độc ác, nhẫn tâm Cũng từ đó con người cảm thấy sầu muộn hơn bởi những mối dây tình cảm ràng buộc giữa con người với nhau giờ đây thật mong manh Con người co mình vào cái tôi vị

kỉ cá nhân Tất cả trí tuệ đã bị san bằng "nghệ thuật, khoa học, dinh thự tất cả đều bị ngốn ngấu

b ởi một tinh thần vị kỳ kinh khủng, nó là bệnh hủi của thời đại chúng ta hiện nay"[l0, 72]

Một nhân vật của Balzac đã phát biểu như thế trong Miếng da lừa Tư tưởng này được

sinh ra từ môi trường tư bản chủ nghĩa "Mọi người đều vì mình, chỉ có ông trời là vì tất cả"

[Dẫn theo 48, 23] Hơn những tính cách khác, tính tham lam và keo kiệt phát triển cao nhất, cốt

yếu là để làm giàu Khi đã giàu có, đồng tiền làm nguội lạnh trái tim và từ đó những tính cách khác Dẫn Dẫn được sinh ra

Nếu có rất nhiều những con người lo tích góp làm giàu, và không ít kẻ quằn quại đau đớn

vì mắc phải bệnh nghèo, thì cũng có không ít người không biết dùng đồng tiền cho việc gì ngoài thú vui hưởng thụ và phục vụ cho thói khoe khoang Cũng có không ít người tham gia vào các cuộc vui suốt sáng thâu đêm ấy nhưng thực chất bên trong là nợ nần, túng bần Lớp người này đa phần là quý tộc trong thời đại tư sản hoá Lối sống sa đọa chưa lúc nào ghê tởm

bằng thời kì khủng hoảng cuối cùng của tầng lớp quý tộc những năm 1830- 1848 Có khi nào

mà ngoại tình lại được cỗ vũ và khuyến khích như lúc này Gia đình tay ba đã trở thành một đặc trưng của xã hội, một xu hướng tinh thần của thời đại

Cho dâu là thói hãnh tiến, tham lam, hà tiện hay sự sa đọa trong lối sống thì cũng là

những biểu hiện của Dục vọng cá nhân Ở mỗi tính cách nó có những động lực và nguyên nhân riêng của nó Đó là bộ mặt thật của đời sống tư sản bao trùm lấy thế kỉ XIX mà Marx và Engels

đã tóm tắt trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản hay trong các sáng tác của các nhà văn đương thời mà đặc biệt là Tấn trò đời của Honoré de Balzac

1.2.Honoré de Balzac (1799-1850): Cuộc đời và tác phẩm:

1.2.1 Đứa con của thời đại:

Cuộc đời Honoré de Balzac bắt đầu từ tiếng kèn chiến thắng của Napoléon và kết thúc khi

chủ nghĩa tư bản vừa hoàn tất ở Châu Âu, một thời kì mà có quá nhiều cuộc cách mạng, lúc mà

xã hội diễn ra những thay đổi lạ lùng, khi mà những tư tưởng vĩ đại của nhân loại đua nhau ra đời Tất cả như một cơn lốc tràn qua, cuốn theo nó những gì có thể cuốn được Balzac ở trong cái vòng xoáy ây

1.2.1.1 Một cậu bé đam mê và một thanh niên hãnh tiến:

Honoré Balzac (tên khai sinh của nhà văn) sinh ngày 1 tháng Đồng cỏ thuộc năm thứ 7

của nền cộng hoá Pháp (tức ngày 20 tháng 5 năm 1799), đúng năm chế độ Đốc chính được thiết

lập, tại Tours, miền trung nước Pháp Thành phố này là một xứ sở nông nghiệp, nằm phía Tây nam của Paris gắn với con sông Loire êm đêm và tiềng cười trào lộng của văn hoá dân gian,

nền tảng cho những sáng tác của thiên tài Rabelais Tuy vậy góc gác gia đình không phải ở Tours mà là miền Tarn và thuộc dòng họ Balssa Cha là Bernard Frangois, một nhà tư sản gốc nông dân phất lên trong thời cách mạng, có tư tưởng hãnh tiến đã hai lần chỉnh sửa lại họ của mình Từ Balssa thành Balzac, một họ quý tộc Rồi từ Balzac thành de Balzac (trong cách đặt tên cho các con gái) Người đàn ông đó sinh năm 1746 Năm 1765, Bernard Francois tiền hành

cuộc viễn chinh bằng đôi chân khoẻ khoắn nhằm hướng Paris Đó là một con người có cá tính

mạnh mẽ và khả năng làm việc bằng ý chí và nghị lực thật bền bỉ Honoré thừa hưởng ở ông tất

cả những phẩm chất đó Bắt đầu là người giúp việc cho quan biện lí, Bemard Frangois tiền dân đến chức phó thị trưởng của vùng Tours trong những năm 1803-1808 Đến năm 51 tuổi, ông