ứng dụng sơ đồ tư duy và các phương pháp ghi nhớ vào dạy học lý thuyết hóa học hữu cơ lớp 11 thpt ban nâng cao

Giả thuyết khoa học Nếu các SĐTD, các giáo án dạy học sử dụng SĐTD và các phương pháp ghi nhớ được thiết kế và vận dụng thành công thì việc học hóa học ở trường phổ thông sẽ trở thành m

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

ỨNG DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY VÀ

CÁC PHƯƠNG PHÁP GHI NHỚ VÀO

DẠY HỌC LÝ THUYẾT HÓA HỌC HỮU CƠ

LỚP 11 THPT BAN NÂNG CAO

GVHD : ThS Đào Thị Hoàng Hoa

SVTH: Lưu Thị Thùy Ngân

Tp Hồ Chí Minh, 2012

MỤC LỤC

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC HÌNH

MỞ ĐẦU 9

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 12

1.1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 12

1.2 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC 13

1.2.1 Khái niệm, mục đích, nhiệm vụ và bản chất của quá trình dạy học 13

1.2.2 Chủ thể, đối tượng và động lực của quá trình dạy học 15

1.2.3 Lôgic của quá trình dạy học 15

1.2.4 Các quy luật cơ bản của quá trình dạy học 15

1.2.5 Hình thức tổ chức, điều kiện, đánh giá, kết quả của quá trình dạy học 16

1.3 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA QUÁ TRÌNH GHI NHỚ 16

1.3.1 Định nghĩa và phân loại trí nhớ 17

1.3.1.1 Định nghĩa 17

1.3.1.2 Phân loại 18

1.3.2 Vai trò của trí nhớ 18

1.3.3 Cơ sở sinh lí của trí nhớ 19

1.3.4 Các quá trình cơ bản của trí nhớ 21

1.3.5 Quá trình ghi nhớ của học sinh trung học phổ thông 23

1.4 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC PHƯƠNG PHÁP GHI NHỚ VÀ SƠ ĐỒ TƯ DUY 23

1.4.1 Cơ sở lí luận của sự hình thành và phát triển các phương pháp ghi nhớ 23

1.4.2 Cơ sở lí luận của quá trình hình thành và lợi ích của sơ đồ tư duy 28

1.4.2.1 Tư duy 28

1.4.2.2 Sự hình thành sơ đồ tư duy 29

1.4.2.3 Lợi ích của sơ đồ tư duy 31

1.4.2.4 Những lưu ý về sơ đồ tư duy 32

1.4.2.5 Qui tắc thực hiện và phân loại sơ đồ tư duy 36

1.5 DẠY HỌC HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 40

1.5.1 Vị trí chương trình hóa học hữu cơ lớp 11 nâng cao 40

1.5.2 Phân phối chương trình phần hữu cơ môn Hóa học lớp 11 ban nâng cao 41

1.5.3 Những chú ý về phương pháp giảng dạy hóa học hữu cơ 43

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ VÀ VẬN DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP GHI NHỚ VÀO DẠY HỌC LÝ THUYẾT HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 11 BAN NÂNG CAO 45

2.1 VẬN DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP GHI NHỚ VÀO DẠY HỌC LÝ THUYẾT HÓA

HỌC HỮU CƠ Ở LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG BAN NÂNG CAO 45

2.1.1 Thí nghiệm hóa học vui 45

2.1.2 Bài thơ về hóa học 48

2.1.3 Câu chuyện kể hóa học 51

2.1.4 Kiến thức hóa học hàng ngày 55

2.1.5 Bảng biểu, sơ đồ 59

2.1.6 Từ khóa 63

2.1.7 Điều bí ẩn và những câu hỏi kích thích trí tò mò 64

2.2 CÁCH THIẾT KẾ CÁC SƠ ĐỒ TƯ DUY 67

2.2.1 Sơ đồ tư duy thủ công 67

2.2.2 Thiết kế sơ đồ tư duy bằng phần mềm 74

2.2.2.1 Giới thiệu về phần mềm iMindMap 74

2.2.2.2 Cách sử dụng phần mềm iMindmap 75

2.2.2.3 Một số sơ đồ tư duy vẽ bằng phần mềm iMindMap 87

2.3 VẬN DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY VÀO DẠY HỌC HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 11 BAN NÂNG CAO 89

2.3.1 Sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học 89

2.3.2 Quy trình dạy HS cách thiết kế sơ đồ tư duy 91

2.4 CÁC GIÁO ÁN DẠY HỌC TÍCH CỰC MÔN HÓA HỌC LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG BAN NÂNG CAO ỨNG DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP GHI NHỚ VÀ SƠ ĐỒ TƯ DUY…… 92

2.4.1 Bài: ANKIN (tiết 2) 92

2.4.2 Bài: LUYỆN TẬP HIĐROCACBON KHÔNG NO 97

2.4.3 Bài: BENZEN VÀ ANKYLBENZEN 102

2.4.4 Bài: ANCOL: TÍNH CHẤT HÓA HỌC, ĐIỀU CHẾ VÀ ỨNG DỤNG 107

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 111

3.1 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ THỰC NGHIỆM 111

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 111

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 111

3.2 PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM 111

3.2.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận 111

3.2.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 111

3.2.3 Phương pháp toán học để xử lí số liệu 113

3.3 KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 114

3.3.1 Kết quả về mặt định tính 114

3.3.2 Kết quả về mặt định lượng 119

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 124

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Hợp chất hữu cơ Học sinh

Nhà xuất bản Phương pháp dạy học Phương trình phản ứng Quá trình dạy học

Sơ đồ tư duy Trung học cơ sở Trung học phổ thông Thực nghiệm

Thành phố Hồ Chí Minh

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 So sánh Grap dạy học, bản đồ khái niệm và sơ đồ tư duy ….……… 31

Bảng 1.2 Phân phối chương trình hóa học hữu cơ lớp 11 ban nâng cao………… … 38

Bảng 2.1 Tóm tắt tên gọi, ý nghĩa và ví dụ các tiếp đầu ngữ……… ….58

Bảng 2.2.Tóm tắt cấu tạo và tính chất của ankan và xicloankan……… 59

Bảng 2.3 Tóm tắt điều kiện và tên gọi các đồng phân hình học của anken……… 59

Bảng 2.4 Tóm tắt cấu tạo và tính chất của anken và ankin……… … 60

Bảng 2.5 Tiếp đầu ngữ vị trí 2 nhóm thế trên trên vòng benzen……….……….60

Bảng 2.6 Qui tắc thế ở vòng benzen……….61

Bảng 3.1 Địa bàn và đối tượng thực nghiệm sư phạm……….… …108

Bảng 3.2 Giáo án tiến hành thực nghiệm……… … 109

Bảng 3.3 Kết quả điều tra trên đối tượng học sinh - Đánh giá về sơ đồ tư duy (%) 112

Bảng 3.4 Kết quả điều tra trên đối tượng học sinh - Đánh giá về các phương pháp ghi nhớ (%)………….……… …….113

Bảng 3.5 Kết quả điều tra trên đối tượng giáo viên - Đánh giá sơ đồ tư duy (%)…….114

Bảng 3.6 Kết quả điều tra trên đối tượng giáo viên - Đánh giá về các phương pháp ghi nhớ (%)………….……… 115

Bảng 3.7 Phân phối tần số, tần suất, tần suất tích lũy……… …….116

Bảng 3.8 Xếp loại học sinh……….…117

Bảng 3.9 Giá trị các đại lượng thống kê……….………118

Bảng 3.10 Phân phối tần số, tần suất, tần suất tích lũy (2) ……… … 118

Bảng 3.11 Xếp loại học sinh (2)…… ……….…… … 119

Bảng 3.12 Giá trị các đại lượng thống kê (2) ……….…… ….120

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Tác động qua lại của 4 thành tố thuộc quá trình dạy học……….….11

Hình 1.2 Bộ não con người……….……… 17

Hình 1.3 Hai bán cầu não……….…….………21

Hình 1.4 Sơ đồ tỉ lệ nhớ……….……… 22

Hình 1.5 Mười nguyên tắc nhớ……….…………23

Hình 1.6 Hình minh họa phương pháp kết nối……….………25

Hình 1.7 Phần trăm thông tin nhớ được trong một khoảng thời gian……… 26

Hình 1.8 Sơ đồ tư duy về Tony Buzan……… ……….…….28

Hình 1.9 Grap dạy học về polime……….33

Hình 1.10 Bản đồ khái niệm về polime……… … 33

Hình 1.11 Sơ đồ tư duy về polime……… …… ……… …….34

Hình 1.12 Sơ đồ tư duy theo đề cương……… ……… ……36

Hình 1.13 Sơ đồ tư duy theo chương……… … 37

Hình 1.14 Sơ đồ tư duy theo đoạn trích trong sách……… ………38

Hình 2.1 Loài kiến………51

Hình 2.2 Cồn khô……… 53

Hình 2.3 Ớt và tiêu……….……… 53

Hình 2.4 Sơ đồ các loại hợp chất hữu cơ……….……….57

Hình 2.5 Sơ đồ chuyển hóa giữa các loại hiđrocacbon……….……….……… 58

Hình 2.6 Nhánh sơ đồ tư duy………… ……….………67

Hình 2.7 Sơ đồ tư duy cấu tạo nguyên tử……… ……… ……67

Hình 2.8 Học sinh thiết kế sơ đồ tư duy ……… 68

Hình 2.9 Sơ đồ tư duy hóa học 11- nâng cao…….……… 69

Hình 2.10 Sơ đồ tư duy Ancol………… ……….……… 70

Hình 2.11 Sơ đồ tư duy Ancol (2)……… ……….… ……… 71

Hình 2.12 Giao diện chính của iMindMap……… ………….73

Hình 2.13 Mở file……… ……… 73

Hình 2.14 Mở flile mới soạn thảo……….………73

Hình 2.15 Tạo file mới……….…………74

Hình 2.16 Nhập từ khóa trung tâm……… ……….74

Hình 2.17 Save……… 75

Hình 2.18 Save đuôi *.imm……… 75

Hình 2.19 Save file dạng khác……… ………76

Hình 2.20 Tạo nhánh ……… …….……… 76

Hình 2.21 Nhập từ khóa trên nhánh……….….….……… 76

Hình 2.22 Hiệu chỉnh nhánh……….….………… 77

Hình 2.23 Hiệu chỉnh hình dạng nhánh……… ….……….77

Hình 2.24 Dạng Organic……….…… …… 78

Hình 2.25 Dạng Free hand……….……… 78

Hình 2.26 Hiệu chỉnh màu sắc……… ……….…… ………79

Hình 2.27 Hiệu chỉnh hình ảnh trên nhánh……….…… ………79

Hình 2.28 Hệ thống hình ảnh và biểu tượng riêng……… ………….80

Hình 2.29 Chèn hình ảnh……….… ….…… 80

Hình 2.30 Hiệu chỉnh hình ảnh……….… …… 80

Hình 2.31 Xem và chỉnh sửa hình ảnh……….…….…… 81

Hình 2.32 Xem ở dạng Nevigator……….…… ….81

Hình 2.33 Trình bày sơ đồ tư duy ……….…… 82

Hình 2.34 Giấu phần nhánh con đi……… … 82

Hình 2.35 Cách làm nhánh con hiện ra lại……….…… 83

Hình 2.36 Sơ đồ tư duy hóa học lớp 11 ban nâng cao……….….84

Hình 2.37 Sơ đồ tư duy tính chất hóa học, điều chế và ứng dụng của ancol……….… 85

Hình 2.38 Sơ đồ tư duy tính chất hóa học của benzen……… 86

Hình 2.39 Sơ đồ tư duy luyện tập hiđrocacbon không no……….… ….87

Hình 2.40 Sơ đồ tư duy hợp chất hữu cơ ……….88

Hình 3.1 Đồ thị tích lũy điểm số……… …….…… 118

Hình 3.2 Kết quả kiểm tra……… …….… … 119

Hình 3.3 Đồ thị tích lũy điểm số (2) ……….……….………121

Hình 3.4 Kết quả kiểm tra (2) ……… ………… 122

Coi trọng bồi dưỡng cho HS, sinh viên khát vọng mãnh liệt xây dựng đất nước giàu mạnh, gắn liền lập nghiệp bản thân với tương lai của cộng đồng, của dân tộc, trau dồi cho

HS, sinh viên bản lĩnh, phẩm chất và lối sống của thế hệ trẻ Việt Nam hiện đại” [10] Vậy nên, đổi mới giáo dục trở thành một nhiệm vụ sống còn đối với dân tộc Việt Nam nhất là trong thời kì xã hội hóa giáo dục ngày nay Xác định được tầm quan trọng ấy, không chỉ các nhà chuyên môn cần tích cực nghiên cứu lý luận và thực tiễn quá trình giáo dục Việt Nam để nâng cao hiệu quả và chất lượng đào tạo mà đội ngũ GV, giảng viên cũng phải chủ động, sáng tạo hơn nữa trong quá trình tìm kiếm và áp dụng những PPDH mới để nâng cao hiệu quả giảng dạy, giáo dục cho HS, sinh viên lối tư duy mới

Trong quá trình đổi mới PPDH ở trường phổ thông, một trong những nhiệm vụ quan trọng của giáo dục là phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho HS Hóa học là

môn học vừa mang tính lý thuyết, vừa mang tính thực nghiệm Song, lý thuyết hóa học khá nhiều và cũng không ít lý thuyết trừu tượng khó nhớ, khó nắm bắt Để HS phổ thông

có thể có được phương pháp học tập hiệu quả trong bộ môn Hóa học nói riêng và toàn bộ chương trình học nói chung, nhiều đề tài đã được nghiên cứu về các PPDH hiệu quả Tuy nhiên, thiết nghĩ sự sáng tạo của con người là không bao giờ chấm dứt vì vậy đề tài

“ỨNG DỤNG SĐTD VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP GHI NHỚ VÀO DẠY HỌC LÝ THUYẾT HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 11 THPT BAN NÂNG CAO” sẽ tiếp tục đề xuất những hướng mới trong việc giảng dạy hóa học ở trường THPT

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu và ứng dụng SĐTD phối hợp với các phương pháp ghi nhớ vào dạy học

lý thuyết hóa học hữu cơ phổ thông lớp 11 ban nâng cao

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

a) Đối tượng nghiên cứu: SĐTD và các phương pháp ghi nhớ trong việc dạy học lý thuyết hóa học hữu cơ ở chương trình THPT

b) Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hóa học ở trường THPT

4 Nhiệm vụ của đề tài

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của quá trình dạy học, quá trình ghi nhớ

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của sự hình thành các phương pháp ghi nhớ và SĐTD

- Thiết kế các SĐTD, giáo án dạy học vận dụng SĐTD và các phương pháp ghi nhớ phục vụ cho việc dạy học hóa học phổ thông

- Tiến hành thực nghiệm và đo lường kết quả học tập của HS nhằm kết luận hiệu quả của việc ứng dụng SĐTD và các phương pháp ghi nhớ vào giảng dạy hóa học hữu cơ ở lớp 11 ban nâng cao

5 Giả thuyết khoa học

Nếu các SĐTD, các giáo án dạy học sử dụng SĐTD và các phương pháp ghi nhớ được thiết kế và vận dụng thành công thì việc học hóa học ở trường phổ thông sẽ trở thành một quá trình rèn luyện tư duy rất sáng tạo, tích cực đồng thời sự tương tác giữa người dạy và người học là tối đa, GV sẽ dạy cho HS cách học chứ không đơn thuần chỉ là kiến thức

6 Phương pháp nghiên cứu

a) Phương pháp nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu, phân tích, tổng hợp các tài liệu có liên quan đến đề tài

b) Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: quan sát sư phạm, thực nghiệm sư phạm, phiếu hỏi,…

c) Phương pháp toán học: thống kê, xử lý số liệu,…

7 Những đóng góp mới của đề tài

Dù cho trước đây đã có nhiều đề tài nghiên cứu về các PPDH tích cực song vận dụng các phương pháp ghi nhớ và SĐTD vào dạy học hóa học vẫn còn khá nhiều điều mới mẻ Khóa luận này sẽ là một tài liệu tham khảo cho các sinh viên, GV và HS phổ thông trong việc áp dụng và phát triển những phương pháp ghi nhớ, sáng tạo với những công cụ hiện đại đã được tác giả hướng dẫn cách sử dụng Đồng thời cung cấp một số giáo án dạy học hóa học tham khảo tích hợp các SĐTD và vận dụng các phương pháp ghi nhớ

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 T ỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Trong tiến trình đổi mới PPDH hiện nay, các PPDH mới ra đời ngày càng nhiều nhằm nâng cao chất lượng dạy và học ở các bậc học từ tiểu học cho tới đại học, trong đó

có SĐTD và các phương pháp ghi nhớ hiệu quả Ở các bậc học như ở các trường THCS

và THPT, việc GV và HS áp dụng những phương pháp mới này để hệ thống hóa kiến thức, sáng tạo, tăng cường khả năng ghi nhớ, tìm kiếm các ý tưởng mới mẻ, giải quyết các vấn đề trong dạy và học… đang trở nên ngày càng phổ biến hơn

Ngày nay, ghi nhớ trở thành một kĩ năng mà HS cần rèn luyện Các phương pháp ghi nhớ được quan tâm rất nhiều Trên các trang web kĩ năng, các trang web dạy học như:

http://kynang.edu.vn, http://hieuhoc.com, http://diendanbaclieu.net, … các phương pháp ghi nhớ được đưa ra bình luận một cách rất tích cực Trong các cuốn sách về lí luận dạy học cũng đề cập đến các nguyên tắc ghi nhớ, cơ sở việc ghi nhớ Ngoài ra, có nhiều cuốn sách về ghi nhớ được xuất bản như: “12 bước cải thiện trí nhớ” (NXB Trẻ - 2006),

“Phương pháp ghi nhớ nhanh” (Nhà xuất bản Lao động - xã hội Hà Nội - 2006),…

Bộ giáo dục và đào tạo cũng rất quan tâm đến việc sử dụng SĐTD trong dạy học qua việc ban hành kế hoạch tập huấn cho cán bộ quản lý giáo dục và GV áp dụng một số

phương pháp và kỹ thuật dạy học mới (64/KH – BGDĐT) trong đó có kỹ thuật sử dụng

SĐTD và cách tổ chức thực hiện Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Điện Biên còn tổ chức tập huấn triển khai chuyên đề “Ứng dụng bản đồ tư duy vào dạy học” (diễn ra từ ngày 19 đến ngày 28/09/2011) Điển hình của việc áp dụng SĐTD trong dạy học là thầy Hoàng Đức Huy đã áp dụng thành công với bộ môn văn ở trung tâm GDTX quận 4 và trường THPT

tư thục Nguyễn Khuyến - TP HCM năm học 2008 - 2009

Riêng về bộ môn Hóa học, bài báo cáo của Cao Thị Phương Chi, Viện khoa học giáo dục Việt Nam, về vấn đề “SĐTD trong dạy và học hóa học” thuộc dự án phát triển Giáo dục THCS, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã một lần nữa khẳng định vai trò ngày càng quan trọng của việc áp dụng SĐTD vào dạy học Gần đây, sinh viên Nguyễn Thị Khoa (2005 - 2009), khoa Hóa trường Đại học sư phạm TP HCM cũng đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Sử dụng SĐTD trong dạy học hóa học ở THPT” Trong khóa luận này, tác giả đã giới thiệu về SĐTD, đưa ra cơ sở lí luận, một số ví dụ về SĐTD trong chương trình hóa học phổ thông cùng với giáo án bài “ Khái quát nhóm oxi” và “Anken”

có sử dụng SĐTD Tác giả cũng giới thiệu về cách sử dụng phần mềm Mindjet Mindmanager để thiết kế SĐTD Hiện nay, SĐTD rất được quan tâm và phát triển ở một

số chương trình hay khóa học như “TÔI TÀI GIỎI - THANH NIÊN” của công ty TGM… Trên internet cũng có rất nhiều trang web về SĐTD như: http://www.mindmapping.co.uk, http://www.thinkbuzan.com, http://www.mindjet.com, http://vuontoithanhcong.com, http://toitaigioibancungthe.trandangkhoa.com

1.2 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA QTDH

1.2.1 Khái ni ệm, mục đích, nhiệm vụ và bản chất của QTDH

Theo quan niệm hiện nay, QTDH là một quá trình tương tác (hợp tác) giữa GV và

HS trong một không gian và thời gian nhất định, trong đó GV đóng vai trò chủ đạo, tổ chức hoạt động, lãnh đạo, điều chỉnh hoạt động nhận thức của HS, còn HS tự giác, tích cực, chủ động thông qua việc tự tổ chức, tự điều chỉnh hoạt động nhận thức của bản thân nhằm đạt tới mục đích dạy học Như vậy, QTDH là một quá trình xã hội gắn liền giữa hai hoạt động là hoạt động dạy và hoạt động học Do đó, có thể xem dạy và học là một hoạt động kép, nó không tồn tại độc lập mà là một hệ thống toàn vẹn gồm 4 thành tố: học - dạy - kiến thức - môi trường Chúng tác động qua lại, ảnh hưởng nhau, qui định lẫn nhau

và tạo điều kiện cho nhau hoàn thành chức năng của nó trong hoạt động dạy học theo sơ

đồ sau:

Mục đích dạy học là sự phản ánh nhu cầu xã hội vào trong QTDH, là mục đích thành phần nhằm thực hiện mục đích giáo dục tổng thể trong việc hình thành một kiểu nhân cách cho người học phù hợp với những đòi hỏi của xã hội và nhu cầu về phát triển

Hình 1.1 Tác động qua lại của 4 thành tố thuộc QTDH

nhân cách của mỗi cá nhân, làm sao cho nội dung dạy học trở thành đối tượng chiếm lĩnh của HS Trong đó, mục đích của hoạt động dạy là cải biến và hoàn thiện hoạt động nhận

thức, kĩ năng thực hành của HS, hình thành và phát triển nhân cách của HS phù hợp với nhu cầu đòi hỏi của xã hội; mục đích của hoạt động học là HS chiếm lĩnh kinh nghiệm xã

hội, giá trị văn hóa của loài người để lại, trên cơ sở đó hình thành năng lực sáng tạo trong

việc cải tạo tự nhiên và xã hội Mục đích dạy học được cụ thể hóa thành nhiệm vụ dạy học ứng với từng bài học, môn học, cấp học, năm học và trở thành động cơ của hoạt động dạy học

Dựa trên các cơ sở chủ yếu bao gồm mục tiêu đào tạo, sự tiến bộ của khoa học công nghệ và đặc điểm của hoạt động dạy học có thể đề ra 3 nhiệm vụ chính của QTDH như sau: nhiệm vụ thứ nhất là tổ chức, điều khiển cho HS tiếp cận và lĩnh hội hệ thống tri thức khoa học phổ thông cơ bản, hiện đại, phù hợp với thực tiễn phát triển của đất nước

và thế giới về tự nhiên, xã hội đồng thời rèn luyện cho HS những kĩ năng, kĩ xảo cần thiết phục vụ cho công việc, học tập và cuộc sống trong xã hội hiện đại; nhiệm vụ thứ hai của QTDH là tổ chức, điều khiển quá trình phát triển năng lực nhận thức và năng lực hành động cho HS; nhiệm vụ thứ ba là giúp HS hình thành và phát triển thế giới quan khoa học, phẩm chất đạo đức, phát triển nhân cách

Hệ thống kiến thức trong trường THPT rất đa dạng trong đó có hóa học Nhiệm vụ của việc dạy học hóa học ở trường THPT là cung cấp cho HS hệ thống các kiến thức, kĩ năng cơ bản về hóa học, hình thành cho HS các phương pháp nghiên cứu khoa học đồng thời phát triển năng lực nhận thức, năng lực tư duy, góp phần hình thành thế giới quan khoa học biện chứng, giáo dục tư tưởng đạo đức, lao động cho HS

QTDH là quá trình nhận thức đặc biệt của HS do GV tổ chức, điều khiển nhằm chiếm lĩnh nội dung tri thức phổ thông Nói cách khác, dạy học là quá trình nhận thức độc đáo của HS dưới vai trò chủ đạo của GV nhằm thực hiện tới mục đích, nhiệm vụ dạy

học Quá trình này chịu tác động của rất nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài như cơ sở

vật chất, khả năng của GV, khả năng của HS, điều kiện chính trị, kinh tế, khoa học giáo

dục, trình độ phát triển về khoa học kĩ thuật công nghệ… Vì vậy, bản chất của QTDH mang tính khái quát bao gồm: QTDH là một bộ phận của quá trình sư phạm tổng thể, một quá trình nhận thức, một quá trình tâm lý, một quá trình xã hội, một quá trình HS vừa là khách thể vừa là chủ thể, một quá trình động vừa mang tính ổn định vừa mang tính bất ổn

định, quá trình chịu sự tác động của nhiều yếu tố bên trong và và bên ngoài, là một quá trình điều khiển, điều chỉnh của GV kết hợp với quá trình tự điều khiển, điều chỉnh của

HS

1.2.2 Ch ủ thể, đối tượng và động lực của QTDH

QTDH là một quá trình phức tạp bao gồm chủ thể của QTDH là GV và tập thể GV trong quá trình dạy, HS và tập thể HS trong quá trình học; đối tượng của QTDH là HS và tập thể HS với tư cách vừa là những cá nhân, vừa là những nhân cách với những đặc điểm phát triển, trình độ phát triển tâm sinh lí, trình độ nhận thức rất đa dạng và phức tạp; động lực của QTDH là việc giải quyết những mâu thuẫn nảy sinh trong QTDH

1.2.3 Lôgic c ủa QTDH

“Lôgic của QTDH là trình tự vận động hợp quy luật của nó, đảm bảo cho HS để từ trình độ tri thức, kĩ năng, kĩ xảo và phát triển năng lực hoạt động trí tuệ tương ứng với lúc bắt đầu nghiên cứu môn học, đề mục nào đó đến trình độ tri thức, kĩ năng, kĩ xảo và phát triển năng lực trí tuệ tương ứng với lúc kết thúc môn học (hay đề mục nào đó)” [13, tr.166]

Về bản chất, lôgic của QTDH là sự thống nhất giữa mục đích, nội dung, PPDH hoặc quá trình vận động theo thời gian nhằm giúp HS giải quyết những tình huống chứa đựng mâu thuẫn trong nội dung dạy học Vậy thì, hai yếu tố cơ bản liên quan chặt chẽ với nhau trong lôgic vận động của QTDH đó là: lôgic nhận thức của HS và lôgic môn học Lôgic của QTDH bao gồm các khâu: gây động cơ, chuẩn bị tâm lý, ý thức học tập cho HS; tổ chức các hoạt động nhận thức; củng cố, hoàn thiện và vận dụng kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo; kiểm tra, đánh giá các kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo HS đã thu nhận được từ đó đánh giá kết quả của QTDH

1.2.4 Các quy lu ật cơ bản của QTDH

Cũng như những quá trình khác tồn tại trong tự nhiên và xã hội, QTDH tồn tại và phát triển theo những quy luật của riêng nó Nhiều nhà nghiên cứu về mối hệ tồn tại trong QTDH đã khẳng định rằng sự vận động của QTDH tuân theo những quy luật nhất định như:

- Quy luật về tính quy định của xã hội đối với QTDH

- Quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa dạy và học

- Quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa dạy học và phát triển trí tuệ

- Quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa dạy học và giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức

- Quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa nội dung dạy học với phương pháp và phương tiện dạy học

- Quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa việc xây dựng kế hoạch, việc tổ chức, việc điều chỉnh và việc kiểm tra hoạt động của HS trong tiến trình thực hiện

- Quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức

dạy học với mục đích dạy học

- Quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa PPDH với phương pháp khoa học

Trong đó, quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa dạy và học là quy luật cơ bản

của QTDH bởi vì sự có mặt của yếu tố dạy và học quy định sự tồn tại, phát triển của QTDH [6]

1.2.5 Hình th ức tổ chức, điều kiện, đánh giá, kết quả của QTDH

Về mặt hình thức tổ chức, hoạt động dạy học được tổ chức theo trật tự và chế độ nhất định nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học Thường có những hình thức tổ chức dạy học như: lên lớp (dạy học theo hệ thống bài học ở trên lớp), học ở nhà (tự học), thảo luận, thực hành, tham quan, hoạt động ngoại khoá, giúp đỡ riêng (phụ đạo), Ngoài ra còn có các hình thức như diễn giảng, thảo luận, nghiên cứu khoa học; ở các trường trung học chuyên nghiệp, cao đẳng và đại học, đặc biệt là ở các trường dạy nghề, còn có hình thức thực tập nghề nghiệp Các hình thức tổ chức dạy học thường được thực hiện dưới dạng tổ chức dạy học khác nhau: dạng toàn lớp, dạng nhóm và dạng cá nhân [27] Về điều kiện của QTDH, nó bao gồm những điều kiện bên trong nhà trường (về cơ sở hạ tầng, vật chất

kĩ thuật, vệ sinh học đường, đạo đức thẩm mĩ ) và những điều kiện bên ngoài nhà trường

(môi trường kinh tế - xã hội, địa phương, đất nước…) Sau khi vận dụng những hình thức

tổ chức và sử dụng những điều kiện của QTDH thì kết quả của QTDH là lượng tri thức

mà HS thu nhận được được đánh giá thông qua các bài kiểm tra, các kì thi quan trọng, là mức độ nhận thức, tư duy, mức độ hình thành thế giới quan, mức độ hình thành và phát triển các kĩ năng phù hợp với yêu cầu của xã hội

1.3 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA QUÁ TRÌNH GHI NHỚ

Qua cơ sở lí luận của QTDH cho thấy, dù trải qua một quá trình phức tạp nhưng kết quả vẫn là đích đến quan trọng nhất đánh giá hiệu quả của QTDH Để có được kết quả

như mong muốn, trong mỗi mắc xích của quá trình này đòi hỏi người dạy và người học phải có những cố gắng riêng Một trong những yếu tố góp phần tạo nên thành công của QTDH đó là khả năng ghi nhớ của HS trong quá trình tiếp thu kiến thức trên lớp và quá trình chủ động tự học

Liên quan đến khả năng ghi nhớ, theo phương pháp phân loại tư duy của Bloom, kĩ năng biết hay ghi nhớ lại thông tin là kĩ năng ở mức độ thấp nhất, là sơ sở tư duy thấp nhất để từ đó HS có thể phát triển lên ở những mức độ cao hơn của tư duy Vì vậy, ghi nhớ là một quá trình vô cùng quan trọng và cần được nghiên cứu, thực hiện một cách có hiệu quả Quá trình ghi nhớ là một trong những quá trình quan trọng của trí nhớ Vì vậy

để có thể hiểu sâu sắc quá trình này trước tiên ta tìm hiểu về trí nhớ

1.3.1 Định nghĩa và phân loại trí nhớ

1.3.1.1 Định nghĩa

Theo Đại học bách khoa Xô viết đã viết: trí nhớ - đó là “năng lực tái hiện kinh nghiệm đã qua, một trong các tính chất cơ bản của hệ thần kinh, biểu hiện ở khả năng lưu giữ lâu dài thông tin về các sự kiện của thế giới bên ngoài và các phản ứng của cơ thể và nhiều lần đưa thông tin ấy vào phạm vi ý thức và hành vi” Nói cách khác, trí nhớ là một tiến trình phức tạp với mục đích là tích lũy vốn kinh nghiệm của cá nhân dưới hình thức biểu tượng bằng cách ghi nhớ, gìn giữ, nhận lại và nhớ lại những điều mà con người đã trải qua Nó là một hoạt động sinh học có gắn kết chặt chẽ với các giác quan như thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, chuyển động… Sản phẩm của trí nhớ là các biểu tượng, hình ảnh của sự vật, hiện tượng nảy sinh trong não bộ khi không có sự vật hiện tượng tác động trực tiếp vào giác quan Nó có tính trực quan và khái quát Mỗi sự kiện bên ngoài hay bên trong đều để lại thông tin, cảm xúc và tư duy trong não bộ con người Mức độ đúng đắn, sâu sắc và bền vững của trí nhớ phụ thuộc vào yếu tố khách quan là nội dung

và tính chất của sự vật hiện tượng, tài liệu cần nhớ và yếu tố chủ quan là chủ thể của hoạt động nhớ Những sự vật hiện tượng tài liệu có liên quan đến nhu cầu, hứng thú, tình cảm… của con người được ghi lại, gìn giữ và nhớ lại sâu sắc đầy đủ Nó bao gồm một loạt hoạt động phức tạp bao gồm nhiều hành động: ghi nhớ, giữ gìn, nhận lại, nhớ lại Các hoạt động đó có quan hệ mật thiết với nhau trong một chỉnh thể, tạo nên kho tàng trí nhớ của con người [18]

1.3.1.2 Phân lo ại

Có ba cách phân loại trí nhớ là:

- Theo thế trội của hình thái tâm lý bao gồm: trí nhớ cảm xúc, trí nhớ hình tượng hoặc trí tuệ

- Theo cường độ và thời hạn lưu trữ thông tin: trí nhớ dài hạn và trí nhớ ngắn hạn

- Theo phương thức ghi nhớ: ghi nhớ chủ định và ghi nhớ không chủ định

1.3.2 Vai trò c ủa trí nhớ

Trí nhớ là hoạt động không thể thiếu để con người sống bình thường và ổn định Trí nhớ giúp con người tích lũy kinh nghiệm qua quá trình lao động và những hoạt động thực

tế cũng như học hỏi kinh nghiệm của những người xung quanh và những người đi trước

từ đó tăng hiệu quả công việc và chất lượng cuộc sống của mình I.M.Xêtrenốp cho rằng, trí nhớ là “điều kiện cơ bản của cuộc sống tâm lí”, “là cơ sở của sự phát triển tâm lí”, nếu không có trí nhớ thì con người mãi mãi ở tình trạng của một đứa trẻ sơ sinh” Đối với hoạt động nhận thức của con người, trí nhớ có vai trò quan trọng đặc biệt to lớn Các tác động cũ tạo nên những tri giác và cảm giác được lưu trữ bằng trí nhớ Nhờ đó mà nhận thức có thể phân biệt được cái nào là mới được tác động lần đầu, cái nào là tác động cũ

đã có trong quá khứ từ đó giúp ta có những cách xử lí phù hợp trong từng tình huống cụ thể Trí nhớ có tính chất quyết định đời sống con người, quyết định sự hình thành và phát triển nhân cách của con người

Đối với bộ môn Hóa học, đây là một môn học mà kiến thức liên kết với nhau một cách rất lôgic và chặt chẽ từ lí thuyết cơ bản đến các phương trình phản ứng, từ các định luật cho đến các công thức hóa học, từ kiến thức hóa học cơ bản lớp 8 cho đến kiến thức lớp 12 Kiến thức lí thuyết hóa học khá nhiều và đa dạng, hơn nữa kiến thức ở những lớp lớn có tính chất kế thừa và phát triển các kiến thức ở những lớp nhỏ hơn Vì vậy, nếu HS

có thể nắm vững và ghi nhớ các kiến thức đã được học thì các em sẽ có rất nhiều thuận lợi trong việc tiếp thu các kiến thức khó hơn, đồng thời GV bộ môn Hóa cũng sẽ dễ dàng hơn trong việc ôn tập, củng cố và truyền đạt kiến thức mới Từ đó cho ta thấy rằng, việc hình thành cho HS các phương pháp ghi nhớ hiệu quả ngay từ khi bắt đầu và trong quá trình học môn Hóa học là một nhiệm vụ quan trọng của GV

1.3.3 Cơ sở sinh lí của trí nhớ [25]

Cơ sở sinh lí của quá trình chính là liên kết giữa các tế bào thần kinh, hay gọi ngắn gọn hơn là liên kết thần kinh và

sự diễn biến của các quá trình lí hóa trong vỏ não và phần dưới vỏ Liên kết thần kinh có thể quan sát được và không thể quan sát được Liên kết quan sát được là liên kết thực, còn liên kết không quan sát được là liên kết ảo

Liên kết thực là liên kết được thực hiện bởi các sợi thần kinh nối giữa các tế bào, các tín hiệu thần kinh dưới dạng xung điện sẽ di chuyển trong các sợi thần kinh đó

Liên kết ảo là liên kết giữa các tế bào thần kinh không nối trực tiếp với nhau bằng sợi thần kinh hoặc liên kết qua các tế bào trung gian Sự kích hoạt trong liên kết ảo được thực hiện bởi kích thích dưới dạng sóng điện từ, các chất có khả năng mang thông tin hoặc gián tiếp qua sự hoạt động của các tế bào khác

Các liên kết trên lại có thể được chia ra thành liên kết ngang, liên kết dọc và liên kết phức hợp Liên kết thực có tính bền cao giúp cho việc duy trì ghi nhớ liên kết tốt, tuổi thọ của sự ghi nhớ cao, các đối tượng ghi nhớ có quan hệ mật thiết với nhau sẽ được liên kết chặt chẽ Điều này có ý nghĩa tốt trong sự ghi nhớ các công thức, các định lý, các bài học thuộc lòng, các thao tác chính xác nhưng điều này cũng tạo ra các con đường cố định trong tư duy Tư duy theo những con đường cố định mang nặng tính bảo thủ, giáo điều do phương thức tư duy chủ yếu là sự lặp lại các phần tử ghi nhớ trong liên kết đã hình thành Hoạt động thần kinh trong liên kết thực chủ yếu theo phương thức phản ứng thần kinh, tính sáng tạo bị hạn chế khi liên kết thực phát triển theo chiều dọc và tư duy nông cạn khi phát triển theo chiều ngang Liên kết ảo cho phép các tế bào thần kinh ghi nhớ về các đối tượng khác nhau, thời điểm khác nhau, không nằm cùng một khu vực thần kinh và có khoảng cách xa nhau có thể kích hoạt lẫn nhau Đây là điểm khác biệt so với liên kết thực

Liên kết ảo cung cấp trí tưởng tượng và phương thức hoạt động trí tuệ cho hệ thần kinh Liên kết ảo phá vỡ tính bảo thủ, giáo điều, máy móc, trì trệ, nặng nề trong tư duy Tính sáng tạo của những cá thể có hệ thần kinh hoạt động chủ yếu dựa trên sự hình thành các liên kết ảo là rất cao Và cũng do khả năng kích hoạt bất kỳ tế bào nào nên liên kết ảo chủ yếu là liên kết phức hợp Một biểu hiện kém hiệu quả của liên kết ảo là sự ngắc ngứ,

Hình 1.2 B ộ não con người

ngập ngừng, chấm dứt tư duy đột ngột khi con đường tư duy bị dẫn vào khoảng trống hoặc không tạo được liên kết Nói cách khác, trong một số trường hợp, liên kết ảo dẫn dụ

hệ thần kinh không theo một con đường được định hướng và đây là mặt trái của liên kết

ảo

Liên kết ngang trong nhiều trường hợp giúp cho việc nhớ lại được dễ dàng Một đối tượng mới sẽ dễ được nhớ lại hơn khi gắn nó với một đối tượng rất dễ nhớ khác mà không cần yêu cầu hai đối tượng phải có liên hệ với nhau Một sự việc xảy ra trong những ngày lễ hay kỷ niệm sẽ dễ dàng được nhớ hơn so với xảy ra trong những ngày bình thường Liên kết ngang là cơ sở cho phương pháp nhớ đa điểm và nhớ có sự hỗ trợ Nhớ có sự hỗ trợ là phương pháp gắn đối tượng cần nhớ với một đối tượng dễ nhớ, còn nhớ đa điểm là sợ ghi nhớ bằng việc thu nhận đồng thời thông tin về đối tượng qua nhiều

cơ quan cảm giác khác nhau như bằng hình ảnh, bằng âm thanh hoặc bằng mùi vị Tuy vậy nó cũng có thể gây nên sự phiền toái khi những cái không mong muốn cứ hiện ra trong trí óc và lấn át cái cần hiển thị, cần nhớ lại

Tư duy theo liên kết dọc là tư duy phân tích, tư duy theo chiều sâu, theo nội hàm của đối tượng Sự phân tích thể hiện ở việc xác định số lượng các yếu tố cấu thành nên đối tượng, mối liên hệ giữa các chi tiết, các tính chất, đặc điểm, trạng thái, quy mô, vai trò của đối tượng, mối quan hệ có thể với các đối tượng khác, các chi tiết chủ yếu, các chi tiết phụ trợ, các chi tiết còn thiếu hoặc có thể của đối tượng,

Sự phân tích mang đến sự đánh giá định lượng, do đó sự nhận thức về đối tượng theo liên kết dọc là nhận thức định lượng, còn nhận thức theo liên kết ngang là nhận thức định tính Liên kết ngang giúp cho sự nhận biết về nhiều đối tượng, còn liên kết dọc giúp cho việc hiểu sâu về một đối tượng Tư duy theo liên kết dọc dễ tạo nên sự nổi trội Quá trình tư duy nổi trội tạo nên sự tập trung cho đối tượng và hiện tượng đãng trí Liên kết phức hợp là cơ sở cho hoạt động tư duy và năng lực sáng tạo Tư duy trong liên kết phức hợp không đơn thuần là sự hiển thị, sự tái hiện các đối tượng theo đúng cách thức mà đối tượng đã được ghi nhớ Các đối tượng trong tư duy này được hiển thị trong sự liên hệ với các đối tượng khác có liên quan, các chi tiết của các đối tượng hiển thị xen cài vào nhau Với tư duy nhận thức thì sự hiển thị đó làm cho đối tượng được bổ sung các đặc điểm, tính chất, trạng thái, các chi tiết còn thiếu và do đó đối tượng được nhận thức rõ ràng hơn,

đúng đắn hơn và đầy đủ hơn Với tư duy ý thức thì quá trình tư duy sẽ tạo ra sản phẩm mới hoặc sự sáng tạo mới

Các dạng liên kết trên đây có thể chuyển đổi lẫn nhau Sự chuyển đổi này diễn ra trong quá trình sinh trưởng và hoạt động của hệ thần kinh Mỗi sự chuyển đổi đem đến một hiệu quả hoạt động thần kinh nào đó Ví dụ như việc chuyển đổi từ liên kết ảo thành liên kết thực Sự ghi nhớ ban đầu do các tế bào thực hiện, các sợi thần kinh tạo liên kết sau đó mới hình thành do sự hoạt động của các tế bào thần kinh này Nói cách khác, liên kết ban đầu giữa các tế bào thần kinh ghi nhớ mới là liên kết ảo Sau nhiều lần hoạt động, sợi thần kinh hình thành tạo nên liên kết thực Như vậy liên kết ảo đã trở thành liên kết thực Có nhiều dạng liên kết ảo, do đó hiệu quả của mỗi sự chuyển đổi cũng khác nhau Liên kết ảo qua trung gian sẽ được thay thế bởi liên kết thực không qua trung gian làm cho đường đi của kích thích thần kinh ngắn hơn, phản xạ thần kinh nhanh hơn và do đó

hệ thần kinh hoạt động có hiệu quả cao hơn Liên kết ảo không qua trung gian hay liên kết bằng sóng điện từ được thay thế bằng liên kết thực tạo cho sự liên kết ghi nhớ giữa các tế bào thần kinh được bền vững hơn, sự ghi nhớ dễ được hiển thị hơn và tạo thành những con đường mòn trong tư duy tuy nhiên nó sẽ làm mất đi tính sáng tạo hình thành trong liên kết ảo Sự chuyển đổi từ liên kết ảo thành liên kết thực đã làm cho các thần đồng không còn phát huy được sự thông minh khi trưởng thành và làm cho những ý tưởng không phù hợp với thực tế hình thành trong quá trình tư duy không thể thay đổi được, tạo nên sự hoang tưởng Sự hoang tưởng bắt đầu bằng tư duy sáng tạo trong liên kết phức hợp ảo và kết thúc bằng liên kết đơn thực

1.3.4 Các quá trình cơ bản của trí nhớ [18]

nhớ tài liệu mới này diễn ra một cách không chủ định thì nhiệm vụ đầu tiên của HS phải

là suy nghĩ nó từ đó tự động nạp những kiến thức mới vào kho tàng trí nhớ của mình

• Ghi nhớ có chủ định: là hình thức ghi nhớ theo mục đích đã định sẵn từ trước, đòi hỏi

sự nỗ lực của ý chí nhất định kết hợp với những thủ thuật và các biện pháp ghi nhớ để tăng hiệu quả hoạt động ghi nhớ Hoạt động học tập của HS và giảng dạy của GV chủ yếu dựa trên loại hình ghi nhớ có chủ định Ghi nhớ có chủ định có hai cách nhớ: ghi nhớ máy móc và ghi nhớ có ý nghĩa

- Ghi nhớ máy móc: là cách ghi nhớ dựa trên sự lặp đi lặp lại tài liệu một cách máy móc điển hình là hình thức học vẹt HS ghi nhớ máy móc trong những trường hợp sau: không hiểu hay không chịu tìm hiểu tài liệu, các phần tài liệu rời rạc hoặc không có quan hệ lôgic với nhau gây khó khăn trong việc tạo thành các liên kết, HS được yêu cầu phải học thuộc từng câu, từng chữ trong tài liệu Tuy nhiên, hình thức này sẽ có hiệu quả khi HS cần ghi nhớ những kiến thức có tính khái quát như định lí, định luật…

- Ghi nhớ có ý nghĩa: là cách ghi nhớ tốn nhiều năng lượng thần kinh tuy nhiên HS ghi nhớ dựa trên sự thông hiểu nội dung tài liệu và mối liên hệ lôgic giữa các nội dung kiến thức trên tài liệu đó do đó HS lĩnh hội kiến thức một cách sâu sắc, bền vững Vậy nên đây

là hình thức ghi nhớ chủ yếu của HS

• Học thuộc lòng và thuật nhớ

- Học thuộc lòng là hình thức sự kết hợp ghi nhớ có ý nghĩa với ghi nhớ máy móc HS

từ việc thông hiểu nội dung kiến thức mà ghi nhớ nó

- Thuật nhớ là sự ghi nhớ có chủ định thông qua các mối liên hệ giả tạo, bề ngoài để ghi nhớ

b) Quá trình gìn giữ

Là quá trình củng cố vững chắc liên kết thần kinh đã hình thành được trên vỏ não trong quá trình ghi nhớ Những thông tin quan trọng được chuyển tới hệ thống trí nhớ dài hạn và giữ lại, quá trình này bao gồm cả việc tạo ra mối liên hệ giữa ngôn từ, hình ảnh trực quan và các thành tố khác như mùi vị và âm thanh Có hai hình thức gìn giữ là gìn giữ tích cực tức tri giác đi tri giác lại nhiều lần một cách giản đơn và gìn giữ tiêu cực nghĩa là nhớ lại trong óc tài liệu đã ghi nhớ, mà không phải tri giác lại tài liệu đó Đây là quá trình ôn tập

c) Quá trình nhận lại và nhớ lại

Nhận lại và nhớ lại là kết quả của quá trình ghi nhớ và gìn giữ Quá trình này được

HS thực hiện tốt đồng nghĩa với việc HS đó có trí nhớ tốt Nhận lại và nhớ lại đều có thể không chủ định hoặc chủ định

1.3.5 Quá trình ghi nh ớ của HS THPT

Đối với HS THPT, ghi nhớ chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ, đồng thời vai trò của ghi nhớ lôgic trừu tượng, ghi nhớ có ý nghĩa ngày một tăng rõ rệt bằng chứng là các em sử dụng tốt hơn các phương pháp ghi nhớ như tóm tắt ý chính, so sánh đối chiếu, vẽ sơ đồ, trao đổi với bạn bè… Đặc biệt, các em đã tạo được sự phân hóa

rõ rệt trong ghi nhớ Các em phân biệt được tài liệu nào cần nhớ từng câu từng chữ một, cái gì cần hiểu mà không cần nhớ… Tuy nhiên, vẫn còn tình trạng một số em ghi nhớ chung chung và đánh giá thấp việc ôn tập tài liệu Ở lứa tuổi này, quá trình tư duy nhận thức cũng phát triển vượt bậc và hoạt động tư duy có những thay đổi quan trọng như khả năng tư duy lý luận, trừu tượng một cách độc lập và sáng tạo Từ đó, các em tăng cường khả năng ghi nhớ chủ định của bản thân [18]

1.4 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC PHƯƠNG PHÁP GHI NH Ớ VÀ SĐTD

1.4.1 Cơ sở lí luận của sự hình thành và phát triển các phương pháp ghi nhớ

Bộ não con người có hai bán cầu là bán cầu não trái

và bán cầu não phải Bán cầu não phải thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến kích thước, nhịp điệu, trí tưởng tượng, mơ mộng, màu sắc, nhận thức về không gian, sự hoàn chỉnh Trong khi đó, não trái liên quan đến suy luận, ngôn từ, bảng thống kê, số, trình tự, đường nét, phân tích Vì hai bán cầu não thực hiện những chức năng khác nhau nhưng lại hỗ trợ nhau trong quá trình nhận thức nên con người có thể kích thích phối hợp cả hai bán cầu não càng nhiều thì não bộ càng hoạt động hiệu quả để tư duy tốt và nhiều hơn, đồng thời nhớ lại tức thì Trong thực tế, có ít người sử dụng cùng lúc cả hai bán cầu não để xử lý thông tin thu nhận được do đó quá trình ghi nhớ bị hạn chế Đặc biệt, phần lớn những gì mà HS được dạy, học lại thiên về

sử dụng não trái nhiều hơn Ví dụ như khi HS viết, đọc, kẻ đường thẳng theo thứ tự từ

Hình 1.3 Hai bán c ầu não

trái sang phải… Rất nhiều thứ xảy ra tuần tự, lần lượt, rất nhiều kiến thức dựa trên lôgic hình thức, phân tích

Mặt khác, theo một kết quả nghiên cứu của Hermann Ebbinghaus (1850 -1909), nhà tâm lý học người Đức, người đi tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu thực nghiệm về bộ nhớ cho thấy, tỉ lệ nhớ giảm theo biểu đồ sau:

Biểu đồ này cho thấy một sự thật đáng quan tâm rằng tỉ lệ ghi nhớ giảm đi rất nhanh sau khi bộ não tiếp nhận thông tin từ ngày đầu tiên cho tới ngày thứ ba mươi Từ việc xác định tầm quan trọng của quá trình ghi nhớ đối với hoạt động nhận thức tư duy và đời sống cùng với sự giảm nhanh chóng của trí nhớ trong một thời gian ngắn, con người luôn tìm kiếm và sáng tạo ra các phương pháp ghi nhớ cho bản thân và hướng dẫn cho những người khác cùng thực hiện để tăng hiệu quả của quá trình ghi nhớ dựa trên cơ sở chính là tăng cường kích thích hai bán cầu não ngay khi con người chưa có hiểu biết sâu sắc về bộ não của mình Người ta dễ dàng có trí nhớ về những vấn đề rõ ràng, quen thuộc, có mối liên hệ lôgic, có tính trực quan sinh động, cụ thể, có tính hài hước, gây ấn tượng mạnh

mẽ, có tác động mạnh đến các giác quan như thị giác, thính giác, khứu giác , ý tưởng có tính khác thường, độc đáo, vấn đề được chủ thể nhớ quan tâm đặc biệt hay vấn đề có liên quan mật thiết đến chủ thể của hoạt động nhớ Đặc biệt, ấn tượng đầu tiên và sau cùng cũng là những yếu tố quan trọng giúp người ta nhớ lâu

Hình 1.4 Sơ đồ tỉ lệ nhớ

Mười nguyên tắc nhớ cơ bản theo tác giả Tony Buzan

Từ 10 nguyên tắc nhớ theo hình 1.5, các phương pháp ghi nhớ đã được tạo ra như phương pháp liên tưởng trí nhớ, phương pháp ghi nhớ gắn kết với từ ngữ mấu chốt (từ khóa), phương pháp ghi nhớ hoang tưởng hóa, phương pháp ghi nhớ biểu đồ, phương pháp nhớ Loci, phương pháp kết nối, phương pháp ghi nhớ giãn cách, phương pháp ghi nhớ bằng SĐTD…

Sau đây chúng tôi xin giới thiệu một số phương pháp nhớ:

- Phương pháp nhớ Loci: Phương pháp này dựa trên giả thuyết cho rằng con người sẽ nhớ những địa chỉ quen thuộc nhất Do đó, Loci gán thông tin cần nhớ cho một địa điểm Phương pháp này được các nhà hùng biện Hy Lạp và La Mã cổ đại sử dụng như một

công cụ gợi nhớ hiệu quả Phương pháp gợi nhớ này phổ biến nhất trong giai đoạn từ thời

cổ đại đến giữa thế kỉ XV trước khi phương pháp dùng từ gợi nhớ và đánh dấu bằng ký

tự được biết đến Địa điểm phải có nét đặc biệt, phải có sự liên tưởng mạnh mẽ giữa địa điểm liên kết và điều cần nhớ Điểm hạn chế phương pháp nhớ Loci là đều ghi nhớ những thông tin được sắp xếp theo trình tự nhất định chứ không thể chỉ ra một thông tin bất kì ở trong danh sách

Hình 1.5 Mười nguyên tắc nhớ

- Phương pháp kết nối (hệ thống dây chuyền): sử dụng những liên kết đã qua sử dụng của não bộ mỗi người Một bộ não người có trung bình đến hàng tỷ tỷ các liên kết đã qua

sử dụng Mạng lưới mênh mông ấy có thể xem là ký ức hay thư viện tham khảo riêng Đặc biệt, sự trùng lặp các liên kết giữa các cá thể là rất ít hay nói cách khác mỗi người là một cá thể độc đáo trong hệ thống mạng lưới hàng tỷ tỷ các liên kết về từ ngữ, hình ảnh hay ý tưởng [21]

Chúng ta tìm hiểu các liên kết về từ ngữ chẳng hạn Với từ hóa học làm trung tâm, bằng phương pháp kết nối chúng ta thấy rằng xung quanh nó có rất nhiều từ khác liên quan như hóa học vô cơ, hóa học hữu cơ, hóa dầu, hóa thực phẩm, hóa học và cuộc sống, hóa dược, hóa nông nghiệp, hóa công nghiệp,… Từ những từ này chúng ta lại có thêm những từ liên quan khác Ví dụ như hóa học và cuộc sống lại có những từ ngữ liên quan như hóa học trong thực phẩm, nước hoa, mỹ phẩm, dầu gội, sữa rửa mặt, kem đánh răng, hiện tượng hóa học hay gặp,… và cứ như vậy, từ một từ ngữ duy nhất được đưa ra là hóa học, não bộ ta lập tức đưa ra vô vàn liên kết với những gì cá thể đã biết Vậy thì điều quan trọng ở đây là GV làm sao để tạo ra mối liên kết đó cho HS Trong quá trình dạy học, GV có thể sử dụng phương pháp kết nối này bằng cách nhắc lại kiến thức cũ có liên quan đến kiến thức mới, ôn tập theo sơ đồ, dùng các kiến thức có sẵn để giải thích các hiện tượng, sử dụng câu chuyện vui có kết nối các chi tiết bài học…

Với từ ngữ là như vậy thì với hình ảnh và ý tưởng thì sự kết nối đó còn có một ý nghĩa to lớn hơn Trong những giấc mơ, chúng ta thấy các hình ảnh mà đã được chúng ta nhìn thấy, có ấn tượng mạnh mẽ hoặc không có ấn tượng nhiều, ghép nối đôi khi rất phi lôgic và buồn cười Đó là một bằng chứng cụ thể về sự kết nối các hình ảnh bằng các liên kết đã được hình thành trước đó một thời gian ngắn hoặc đã từ rất lâu Trong những buổi làm việc nhóm đề xuất ý tưởng giải quyết vấn đề thì sao? Mỗi thành viên trong nhóm đề xuất một ý kiến rất khác nhau đôi khi đối nghịch nhau Tại sao vậy? Vì những ý tưởng này xuất phát từ những liên kết có sẵn trong thư viện tham khảo riêng của mỗi bộ não,

mà những liên kết này rất khác nhau ở mỗi người vì vậy mà ý tưởng được đề xuất cũng khác biệt tạo nên một tập hợp ý tưởng phong phú và sáng tạo

Qua đó, chúng ta thấy rằng việc tạo ra các liên kết là rất quan trọng cho quá trình ghi nhớ và sáng tạo Tuy nhiên, những liên kết sẽ không tồn tại mãi mãi Các liên kết sẽ dần mờ đi khi không được nhắc lại hoặc không gây ấn tượng mạnh mẽ Các hình ảnh hay

từ ngữ gây ấn tượng mạnh mẽ hoặc có sự liên tưởng tới một thứ gì đó mang lại cho người

ta cảm giác xúc giác, vị giác, thính giác,… thì sẽ được ghi nhớ rất lâu Ví dụ: khi giới thiệu về rượu etylic, nếu GV đi kèm với từ RƯỢU ETYLIC là hình ảnh của vị đắng, cảnh say xỉn thì HS sẽ ghi nhớ lâu hơn vì những hình ảnh đi kèm gây ấn tượng mạnh mẽ…

ĐẮNG QUÁ SAY MẤT RỒI!

- Phương pháp dùng từ gợi nhớ: là phương pháp ghi nhớ với thông tin cần nhớ được trí não liên kết với hình ảnh cụ thể theo một trình tự được chuẩn bị trước, người ta có thể nhớ một thông tin bất kì trong danh sách Phương pháp này dựa trên mối liên kết giữa từ ngữ và hình ảnh tưởng tượng

- Phương pháp ghi nhớ biểu đồ: dựa trên nguyên lý phát triển thị giác Một nghiên cứu cho thấy biểu đồ có thể nâng cao hiệu suất lên tới 50% Biểu đồ giúp người ta có cái nhìn tổng quan về vấn đề sau đó lần lượt đi đến những ý cụ thể, nó lạ lẫm so với cách ghi chú thông thường là viết thành từng dòng từ trên xuống trong một trang giấy nên gây kích thích thị giác tốt hơn

- Phương pháp ghi nhớ giãn cách: dựa trên nguyên tắc là bộ não cũng cần có thời gian nghỉ ngơi hợp lí để hồi phục khả năng ghi nhớ của nó Trí nhớ và hiểu không làm việc như nhau trong một thời gian, có thể tất cả các vấn đề trong tài liệu đều được người đọc hiểu nhưng họ chỉ có thể nhớ một số từ trong đó HS có khuynh hướng nhớ những thông tin trong khoảng thời gian vừa bắt đầu học, gần kết thúc việc học, những thông tin được lặp lại, những thông tin nổi bật hay những thông tin liên quan đến nhau Ở đây, chúng tôi chú ý đến khả năng ghi nhớ của HS về mặt thời gian

Theo biểu đồ bên dưới, trong bất kì một khoảng thời gian hai tiếng học nào nhóm (A) luôn luôn có hai đỉnh điểm ghi nhớ thông tin, thời gian lúc bắt đầu học và thời gian sắp kết thúc việc học Giữa lúc học là thời gian và khả năng ghi nhớ của HS sẽ bị suy giảm rõ rệt Thời gian học càng lâu, khoảng thời gian trí nhớ suy giảm càng dài bấy

RƯỢU ETYLIC

Hình 1.6 Hình minh h ọa phương pháp kết nối

nhiêu Nếu HS học liên tục trong hơn hai tiếng như nhóm (B) thì HS chỉ có một khoảng thời gian đỉnh điểm ghi nhớ để ghi nhớ thông tin, HS gần như cảm thấy bão hòa để ghi nhớ thông tin và không thể tiếp thu thêm được nữa!

Hình 1.7 Ph ần trăm thông tin nhớ được trong một khoảng thời gian

([1], tr 162)

Các nghiên cứu cho thấy, thời gian học lý tưởng nhất trong mỗi lần học không nên dài quá hai tiếng Mỗi lần học nên được chia làm bốn phần nhỏ dài 25 phút mỗi phần Giữa các phần nên cho HS nghỉ 5 phút Trong lúc nghỉ ngơi, GV có thể cho HS làm một vài động tác đơn giản bằng cách cho HS chơi những trò chơi nhỏ như muỗi bay, dài ngắn cao thấp, hoặc cho HS thư giãn bằng cách kể những truyện vui hóa học, truyện cười… Bằng cách này, HS sẽ có được nhiều đỉnh điểm ghi nhớ thông tin hơn (tám đỉnh điểm) Kết quả là HS có khả năng ghi nhớ thông tin tốt hơn cũng như thời gian học được tận dụng một cách hiệu quả nhất

Những phương pháp nhớ này được vận dụng trong hóa học một cách rất cụ thể như

sử dụng bảng biểu, sơ đồ xuất phát từ phương pháp ghi nhớ biểu đồ, thí nghiệm hóa học hay câu chuyện kể hóa học xuất phát từ phương pháp dùng từ gợi nhớ, bài thơ hóa học xuất phát từ phương pháp kết nối, SĐTD xuất phát từ phương pháp ghi nhớ bằng SĐTD…

1.4.2 Cơ sở lí luận của quá trình hình thành và lợi ích của SĐTD [22]

1.4.2.1 Tư duy

a Khái niệm về tư duy

Theo M.N.Sacđacôp: “Tư duy là sự nhận thức khái quát gián tiếp các sự vật, hiện tượng của hiện thực trong những dấu hiệu, những thuộc tính chung và bản chất chung của

chúng Tư duy cũng là sự nhận thức, sáng tạo những sự vật, hiện tượng mới, riêng rẽ của hiện thực dựa trên cơ sở những kiến thức khái quát hóa đã thu nhận được” [16]

Theo X L Rubinstêin, tư duy thường bắt đầu từ một vấn đề hay một câu hỏi, từ sự ngạc nhiên, sự thắc mắc hay từ một mâu thuẫn nào đó lôi cuốn cá nhân vào hoạt động tư duy Những vấn đề đó được ông gọi là tình huống có vấn đề Để một vấn đề trở thành tình huống có vấn đề của tư duy, đòi hỏi chủ thể phải có nhu cầu, mong muốn giải quyết vấn đề đó Mặt khác, chủ thể cũng phải có tri thức cần thiết có liên quan thì việc giải quyết vấn đề mới có thể diễn ra, quá trình tư duy mới được diễn ra [28]

Tư duy có những phẩm chất là tính định hướng, có bề rộng, độ sâu, tính linh hoạt, tính mềm dẻo, tính độc lập và tính khái quát

Tư duy bao gồm những hình thức cơ bản là khái niệm, phán đoán, suy lý HS thực hiện thao tác tư duy tức là thực hiện đồng thời ba hình thức tư duy cơ bản cùng lúc nhằm phát huy hiệu quả của quá trình tư duy

b Tư duy hóa học

Trên cơ sở các phẩm chất, hình thức của tư duy nói chung, mỗi ngành khoa học đòi hỏi những nét đặc trưng riêng của hoạt động tư duy, phản ánh nét đặc thù nhận thức của ngành đó

Tư duy hóa học được đặc trưng bởi phương pháp nhận thức hóa học nghiên cứu các chất, các quy luật chi phối quá trình biến đổi này Cơ sở của tư duy hóa học là sự liên hệ giữa quá trình phản ứng với sự tương tác giữa các tiểu phân của thế giới vi mô (electron, nguyên tử, phân tử…), mối liên hệ giữa đặc điểm cấu tạo với tính chất của các chất [19] Quá trình tư duy hóa học không chỉ đòi hỏi sự suy luận lôgic mà còn cần một hệ thống ngôn ngữ hóa học đó là các kí hiệu, công thức hóa học, tên gọi

1.4.2.2 S ự hình thành SĐTD

Những phương pháp ghi nhớ được chúng tôi giới thiệu ở trên đã được nhân loại sử dụng từ rất lâu Những phương pháp ấy có những ưu điểm và hạn chế riêng Tuy nhiên, trong hoàn cảnh con người đã có nhiều hiểu biết hơn về bộ não thần kì của mình và nhu cầu nâng cao khả năng ghi nhớ có tính cấp thiết hơn bao giờ hết, đặc biệt trong thời đại

“bão” thông tin như hiện nay thì người ta đã sáng tạo ra phương pháp ghi nhớ ưu việt hơn, vận dụng tốt hơn cả hai bán cầu não đó là SĐTD

“ Một bức ảnh có giá trị ngàn lời” - vì nó huy động rất nhiều kỹ năng tư duy trên vỏ não: màu sắc, đường nét, kích thước, kết cấu, nhịp điệu thị giác và đặc biệt là sự tưởng tượng Vì thế, so với từ ngữ thì hình ảnh kích thích não hoạt động hiệu quả hơn, có khả

năng tạo ra liên kết phong phú hơn, mạnh mẽ và chính xác hơn Từ cơ sở này, SĐTD được phát triển vào cuối thập niên 60 của thế kỉ 20 bởi Tony Buzan như là một cách để giúp HS "ghi lại bài giảng" mà chỉ dùng các

“từ khóa” và các hình ảnh Các ghi chép này

sẽ nhanh, dễ nhớ và dễ ôn tập hơn Giữa thập

niên 70, Peter Russell đã làm việc chung với

Tony Buzan và họ đã truyền bá kĩ xảo về

SĐTD cho nhiều cơ quan quốc tế cũng như

các học viện giáo dục

Tác giả hàng đầu thế giới về não bộ Tony Buzan sinh năm 1942 tại London Trong khi đang phát triển ý tưởng về trí tuệ nhân tạo, ông học tâm lý học, khoa học cơ bản, khoa học thông tin, khoa học nhận thức, sinh lý học thần kinh, ngôn ngữ học thần kinh, ngữ nghĩa học Tony Buzan từng nhận bằng danh dự về tâm lý học, văn chương Anh, toán học và nhiều môn khoa học tự nhiên của trường ĐH British Columbia năm 1964 Năm 1964, ông tốt nghiệp trường đại học Columbia Anh Ông đã viết 92 đầu sách và được dịch ra trên 30 thứ tiếng, với hơn 3 triệu bản, tại 125 quốc gia trên thế giới Tony Buzan được biết đến nhiều nhất qua cuốn “Use your head” Trong đó, ông trình bày cách thức ghi nhớ tự nhiên của não bộ cùng với các phương pháp SĐTD Ngoài ra, ông còn có một số sách nổi tiếng khác như Use your memory, Mind Map Book Năm 2007, ông đã

đến Việt Nam để trao đổi về lĩnh vực nghiên cứu của mình

Trở lại với SĐTD, phương pháp SĐTD giúp người sử dụng khai thác tiềm năng của cả não trái lẫn não phải, hai bộ não kết hợp hài hòa vì vậy bộ óc sẽ làm việc tốt hơn, quá trình suy nghĩ diễn ra hiệu quả hơn Nhìn dưới góc độ tâm lý học, SĐTD sử dụng nhiều hiện tượng tâm lý cùng tham gia đặc biệt là hai hiện tượng tâm lý mà ai cũng có sẵn là liên tưởng và tưởng tượng

Cụ thể hơn, SĐTD là một hình thức ghi chép sử dụng phối hợp các yếu tố bao gồm những đường nét, hình ảnh, từ ngữ và màu sắc để ghi nhớ, mở rộng và đào sâu các ý

tưởng do đó nó kích thích sự hoạt động của não bộ SĐTD được bắt đầu bằng một ý

tưởng hay hình ảnh trung tâm sau đó các ý tưởng được phát triển bằng các nhánh đặc trưng cho những ý chính và được nối với hình ảnh trung tâm [22] Những nhánh chính

này được phân thành những nhánh nhỏ hơn nhằm đào sâu ý tưởng hay đi sâu vào nội

Hình 1.8 SĐTD về Tony Buzan

dung cần ghi chép, ghi nhớ Và việc phân nhánh như thế cứ tiếp tục theo lôgic của cá nhân người tạo SĐTD Phương thức này khiến bộ não hoạt động một cách tương tự do đó các ý tưởng cũng sẽ phát triển và chẳng bao lâu sau sẽ giúp ta phát triển khả năng sáng tạo, trí tưởng tượng cũng phát triển hơn Bản chất của SĐTD là sự liên kết đa chiều của nhiều thông tin, khi nhiều thông tin liên kết với nhau một cách có hệ thống thì những ý tưởng mới phát sinh một cách tự nhiên Ngoài ra, các ý tưởng giữa các nhánh với nhau cũng có thể có mối liên hệ do đó SĐTD có thể bao quát được một phạm vi sâu rộng mà một bản liệt kê ý tưởng thông thường không thể thực hiện được Hơn nữa, SĐTD khai thác toàn diện chức năng của vỏ não – từ ngữ, hình ảnh, số, suy luận, nhịp điệu, màu sắc bằng một kĩ thuật độc đáo và sáng tạo Thay vì ghi chú truyền thống theo từng dòng từ trên xuống trong một trang giấy hay đơn thuần là kẻ bảng so sánh, việc sử dụng SĐTD sẽ giúp cho việc ghi chú ngắn gọn hơn chỉ trong một vài trang giấy mà không bỏ sót bất kì một thông tin nào, các ý tưởng được liên kết với nhau rất rõ ràng, hơn nữa, SĐTD là bức tranh đầy màu sắc phong phú nên nó kích thích trí não hoạt động và người học không bị nhàm chán với các thông tin đơn thuần

Có thể nói, SĐTD là phương pháp kết nối mang tính đồ họa có tác dụng lưu giữ, sắp xếp và xác lập ưu tiên đối với mỗi loại thông tin, thường là trên giấy hoặc sử dụng phần mềm trên máy vi tính bằng cách dùng từ ngữ hoặc hình ảnh then chốt hay gợi nhớ nhằm làm “bật lên” những kí ức cụ thể và phát sinh các ý tưởng mới

1.4.2.3 L ợi ích của SĐTD

a) Lợi ích chung của SĐTD [22]

Thứ nhất, SĐTD giúp có cái nhìn tổng quát, toàn thể về một vấn đề

Thứ hai, SĐTD kích hoạt cả hai bán cầu não hoạt động đồng thời nhờ đó khả năng ghi nhớ tăng lên rất cao

Thứ ba, SĐTD tích hợp hình ảnh trực quan và màu sắc sinh động nên không bị nhàm chán khi quay trở lại để ôn tập hay tra cứu, nó có tính hấp dẫn cao do đó khiến não

có xu hướng muốn trở lại với loại sơ đồ này, tạo điều kiện cho khả năng nhớ ngẫu nhiên tăng

Thứ tư, SĐTD có thể ứng dụng trong rất nhiều hoạt động khác nhau như dùng cho xác định trọng tâm bài giảng, kế hoạch làm việc, kế hoạch giảng dạy, ôn tập, động não

kiến thức mới, tìm kiếm ý tưởng hay biện pháp giải quyết vấn đề khó khăn, buổi hội họp, bài thuyết trình, viết sách, làm việc nhóm…

Thứ năm, SĐTD tận dụng mọi khả năng liên tưởng của cá nhân giúp phát triển kĩ năng sáng tạo, trí tưởng tượng, óc phân tích, khả năng tư duy và cái nhìn bao quát nhưng sâu sắc về mỗi ý tưởng chủ đề

Thứ sáu, SĐTD giúp não dễ dàng nhận ra sự kết nối, sự liên kết giữa các ý tưởng với nhau bằng một bức tranh tổng quát

Thứ bảy, SĐTD giúp tập trung, tiết kiệm thời gian, tổ chức và phân loại ý tưởng b) Lợi ích của việc sử dụng SĐTD trong dạy học hóa học

- Đối với GV: Việc sử dụng SĐTD huy động tối đa tiềm năng của bộ não, giúp HS học tập tích cực hơn, hỗ trợ hiệu quả các PPDH làm tăng hiệu suất giảng dạy

Hơn nữa, khi vận dụng SĐTD trong dạy học, GV giúp HS có thói quen tự tay ghi chép, tổng hợp một vấn đề, chủ đề đã học theo cách hiểu của HS bằng SĐTD

Sau khi cho HS làm quen với một số SĐTD có sẵn, GV đưa ra một chủ đề chính, đặt chủ đề này ở vị trí trung tâm của bảng ( hoặc vào tranh vở, tờ giấy A4) rồi đặt câu hỏi gợi ý để HS vẽ tiếp các nhánh cấp 1, cấp 2, cấp 3… Mỗi bài học được HS tự vẽ trên một hoặc 2 trang giấy vở nên giúp HS dễ ôn tập, dễ xem lại kiến thức khi cần

- Đối với HS: HS thường xuyên tự lập SĐTD sẽ phát triển khả năng thẩm mỹ do việc

thiết kế nó phải bố cục màu sắc, các đường nét, các nhánh sao cho đẹp, sắp xếp các ý tưởng khoa học, súc tích… Và đó chính là để HS “Học cách học”: HS được học để tích lũy kiến thức, học cách để lĩnh hội những kiến thức đó một cách hiệu quả

1.4.2.4 Nh ững lưu ý về SĐTD

Tuy SĐTD có rất nhiều lợi ích nhưng SĐTD không phải là một tác phẩm hội họa Cho nên, GV lưu ý cho HS là việc dành quá nhiều thời gian để trau chuốt cho SĐTD thành một “tác phẩm hội họa” có thể khiến HS lãng phí hơn là tiết kiệm thời gian HS có thể dành những thời gian này để hoàn thành bài tập hoặc các công việc cần thiết khác Chính vì thế, GV cần chú ý để HS tránh rơi vào việc “trang trí, trau chuốt” thay vì “ghi chú” (là mục đích chính khi HS sử dụng SĐTD) Ngay cả đối với phương pháp ghi chú kiểu truyền thống cũng thế, một số HS tiêu phí rất nhiều thời gian chỉ để “trang trí” cho những ghi chú mà không thật sự chú tâm vào việc học

Hơn nữa, GV nên khuyên HS luôn luôn vẽ SĐTD cho chương sách trước khi đến lớp nghe giảng Nếu vì một lý do nào đó mà bạn không thể hoàn tất SĐTD trước giờ học, hãy để việc đó lại sau giờ học trừ khi GV có dụng ý khác

PGS.TS Phan Dũng cũng đề cập đến những điểm cần lưu ý của SĐTD về tính sáng tạo của nó trong cuốn sách “Các phương pháp sáng tạo” như sau:

Thứ nhất, phương pháp SĐTD chỉ là một trong những phương pháp sáng tạo sử dụng liên tưởng, tưởng tượng và biểu diễn việc sắp xếp, tổ chức thông tin thành hình ảnh chứ không phải là phương pháp duy nhất

Thứ hai, nhìn dưới quan điểm “biểu diễn hệ thống” dưới dạng không gian hệ thống, việc phân nhánh (từ hình ảnh trung tâm đến các nhánh chính rồi nhánh cấp hai, cấp ba…) trong SĐTD về thực chất chỉ là sự phân tích đi từ thang bậc hệ thống mức cao xuống thang bậc hệ thống mức thấp với sự thay đổi cách xem xét Tuy nhiên, cách phân tích này của SĐTD không rõ ràng và đầy đủ như phân tích hệ thống Do vậy, phương pháp SĐTD chỉ thích hợp cho các hệ thống đơn giản, các bài toán có mức khó thấp [9]

Bên cạnh SĐTD, người ta còn sử dụng các công cụ khác để ghi chú là Grap dạy học

và bản đồ khái niệm Tuy nhiên, để có cái nhìn rõ ràng hơn về những ưu điểm nổi bật của SĐTD thì chúng ta sẽ cùng xem xét bảng so sánh sau đây:

GRAP DẠY HỌC BẢN ĐỒ KHÁI NIỆM SĐTD

Sơ đồ chứa các từ khóa được kết nối với nhau bằng những nhánh đầy màu sắc, hình ảnh, biểu tượng,

số theo phong cách và

sự sáng tạo của cá nhân

Ngoài các tính năng của Grap dạy học và bản đồ khái niệm, SĐTD có tác dụng

quan trọng ở các đỉnh

Grap, hình ảnh trực

quan giúp quá trình ghi

nhớ và tái hiện của HS

diễn ra dễ dàng hơn

mới, dễ nhận thấy những nhận thức khái niệm sai của HS

làm nổi bật thông tin, tăng cường khả năng ghi nhớ, kích hoạt hai bán cầu não hoạt động đồng thời khuyến khích HS phát huy tính sáng tạo của bản thân

Grap được đóng khung

theo mỗi đỉnh và trong

khung có nhiều kiến

thức được sắp xếp theo

kiểu liệt kê làm giảm

khả năng kết nối thông

tin

Sự trình bày theo thứ bậc và liên kết tất cả các kiến thức nên có thể gây loãng kiến thức, chưa phát huy được sức mạnh của từ khóa và HS bị lúng túng do kiến thức quá nhiều, bản đồ vẽ sẽ rất phức tạp

Thiết kế SĐTD tốn khá nhiều thời gian và đòi hỏi HS phải nắm được nội dung chính của bài học

Bảng 1.1 So sánh Grap dạy học, bản đồ khái niệm và SĐTD

Một số polime: poli etilen, poli propilen, poli vinyl clorua…

Hình 1.9 Grap d ạy học về polime

Hình 1.10 B ản đồ khái niệm về polime

Cao phân tử

Một số loại polime Poli etilen Poli propilen

Poli vinyclorua

 Ví dụ về SĐTD

SĐTD có rất nhiều ưu điểm trong việc sử dụng để ghi chú hoặc lập kế hoạch làm tăng khả năng ghi nhớ và sáng tạo Tuy nhiên, khi thiết kế SĐTD bằng cách thủ công (vẽ bằng tay) thì SĐTD chỉ có thể tích hợp hình ảnh ở một mức độ nào đó, không thể hoàn toàn thay thế được các video trực quan, sinh động hay những giờ thực nghiệm, kể chuyện, các biện pháp kích thích sự ghi nhớ khác Nếu như chúng ta có thể kết hợp SĐTD và các phương pháp ghi nhớ trong một bài giảng thì hiệu quả ghi nhớ sẽ được nâng cao hơn và tránh sự nhàm chán trong các giờ giảng dạy

1.4.2.5 Qui t ắc thực hiện và phân loại SĐTD

a) Qui tắc thực hiện SĐTD [22]

SĐTD có cấu trúc được vẽ, viết, đọc theo hướng bắt nguồn từ trung tâm, di chuyển

ra phía ngoài sau đó là theo chiều kim đồng hồ Nó phải tuân theo các qui tắc sau:

- Nhấn mạnh: qui tắc này đòi hỏi phải có một từ khóa hay một hình ảnh lôi cuốn, thu hút

sự chú ý và gây sự thích thú tại trung tâm, tiếp sau đó ta dùng hình ảnh ở mọi nơi trong SĐTD để giúp tăng cường khả năng hình dung Bố cục cũng cần có sự sắp xếp hợp lý, đẹp mắt, rõ ràng, khoảng cách giữa các thành phần trong SĐTD phù hợp, có tổ chức Để tránh nhàm chán bởi sự lặp đi lặp lại các kích cỡ và màu sắc của chữ hay nhánh con ta có thể linh hoạt thay đổi theo ý thích cá nhân nhưng chú ý là không sử dụng quá nhiều màu sắc khác nhau vì có thể gây mất tập trung

Hình 1 11 SĐTD về polime

- Liên kết: ý tưởng giữa các nhánh lớn và nhánh con cần có sự liên kết chặt chẽ với nhau, giữa các nhánh có sự liên kết có thể sử dụng dấu mũi tên, sử dụng các hình ảnh, kí hiệu viết tắt hay kí hiệu khác để thay thế cho từ ngữ Ngoài ra, chúng ta cần sử dụng màu sắc để làm ký hiệu phân biệt các vùng trong SĐTD

- Mạch lạc: SĐTD luôn nằm theo chiều ngang, chữ viết sử dụng trên SĐTD phải rõ

ràng, mỗi dòng chỉ nên có một từ khóa bằng chữ IN HOA được viết trên vạch liên kết

trong đó vạch liên kết và các từ khóa luôn cùng độ dài; các vạch liên kết nối liền nhau và các nhánh chính luôn nối với hình ảnh trung tâm; các vạch liên kết trung tâm dùng nét đậm để chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy tầm quan trọng của các ý xung quanh hình ảnh trung tâm, các hình ảnh được sử dụng trong SĐTD phải rõ nét, dễ hình dung, mang tính tượng trưng hoặc hài hước thì càng tốt

- Tạo phong cách riêng: mỗi người có một cấu tạo bộ não khác nhau, cách hoạt động của bộ não của mỗi người cũng rất khác nhau do đó lối tư duy của mỗi người cũng hết sức đa dạng và độc đáo SĐTD phản ánh bộ não, sự sáng tạo và cách ghi nhớ riêng của con người Vì vậy, người thiết kế sẽ tạo phong cách riêng cho mình

Sau khi thiết kế xong một SĐTD cho bản thân, chúng ta có thể bổ sung thêm ý hoặc hình ảnh vào đó rất dễ dàng và muốn bổ sung bao nhiêu cũng được bằng việc vẽ thêm các nhánh Tuy nhiên, SĐTD không phải là liều thuốc trí nhớ vạn năng mà để nâng cao khả năng ghi nhớ thực sự người thiết kế phải thường xuyên ôn tập, củng cố và kiểm tra trí nhớ nhanh bằng SĐTD

Dạng SĐTD này mang lại một cái nhìn tổng quát về toàn bộ môn học Những SĐTD theo đề cương khổng lồ về môn Hóa học dán trên tường sẽ rất hữu ích cho HS Chúng giúp HS có khái niệm về số lượng kiến thức HS phải chuẩn bị cho việc học trong suốt học kì hay lượng kiến thức cần thiết cho kỳ thi Dưới đây là SĐTD theo đề cương của chương trình hóa học lớp 11 - ban nâng cao

- SĐTD theo chương:

Kế tiếp, HS phải vẽ SĐTD cho từng chương sách riêng biệt Đối với các chương ngắn khoảng 10 -12 trang, HS có thể tập trung tất cả thông tin trên một trang SĐTD Đối với những chương dài khoảng 20 trang trở lên, HS có thể cần đến 2 -3 trang SĐTD Cho nên, giả sử HS đang vẽ SĐTD về chương “Hiđrocacbon không no”, bạn có thể đánh dấu các trang SĐTD của bạn là “Hiđrocacbon không no 1”, “Hiđrocacbon không no 2”,…

Hình 1 12 SĐTD theo đề cương

Một điều quan trọng nữa GV nên nhắc để HS nhớ rằng một SĐTD lý tưởng không

nên chỉ lưu lại những ý chính mà còn phải thể hiện đầy đủ tất cả các chi tiết hỗ trợ quan

trọng khác như hình ảnh, các bảng dữ liệu, đồ thị và các loại biểu đồ khác trong SĐTD

nếu cần thiết

- SĐTD theo đoạn trích trong sách:

Một cách khác là vẽ SĐTD theo từng đoạn trích nhỏ trong sách Mỗi SĐTD dùng

để tóm tắt một đoạn trích trong sách SĐTD theo đoạn văn giúp HS tiết kiệm thời gian ôn

lại những thông tin cần thiết mà không cần đọc lại toàn bộ đoạn văn đó HS có thể vẽ

những SĐTD “tí hon” này lên những nhãn dán nhỏ và đính chúng trong sách giáo khoa

Hình 1 13 SĐTD theo chương

1.5 D ẠY HỌC HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 11 THPT

1.5.1 V ị trí chương trình hóa học hữu cơ lớp 11 nâng cao [2]

Môn Hóa học là môn học trong nhóm các môn khoa học tự nhiên Môn Hóa học cung cấp cho HS những tri thức hóa học phổ thông tương đối hoàn chỉnh về các chất, sự

biến đổi các chất, mối liên hệ qua lại giữa công nghệ hóa học, môi trường và con người

Những tri thức này rất quan trọng giúp HS nhận thức khoa học về thế giới vật chất, góp

phần phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động, thế giới quan khoa học và hình thành nhân cách người lao động mới năng động, sáng tạo Đặc biệt, chương trình hóa học

hữu cơ lớp 11 giúp HS có cái nhìn ban đầu về HCHC, cung cấp thông tin làm cơ sở để các em tiếp thu những kiến thức cao hơn, sâu hơn về hóa học hữu cơ Mặt khác, những

hợp chất rất cần thiết và gần gũi trong cuộc sống hàng ngày từ đó giúp các em nhận thức sâu sắc hơn nữa vai trò của hóa học trong đời sống thực tế

Hình 1 14 SĐTD theo đoạn trích trong sách