skkn sử dụng grap trong giảng dạy chương III, IV– sinh học 10 nâng cao

trong tương lai.Hiện nay việc chuyển hóa những thành tựu của rất nhiều nghành khoa học kĩ thuật khác nhau vào giảng dạy là một tiềm năng vô tận tạo nên sức mạnh cho công nghệ dạy học hiệ

Trang 1

trong tương lai.

Hiện nay việc chuyển hóa những thành tựu của rất nhiều nghành khoa học kĩ thuật khác nhau vào giảng dạy là một tiềm năng vô tận tạo nên sức mạnh cho công nghệ dạy học hiện đại Trong

đó đáng chú ý là việc chuyển hóa những thành tựu toán học và công nghệ thông tin(ví dụ phần mềm: Power point, Flash, Violet….)vào dạy học Trong đó tiếp cận – chuyển hóa lí thuyết grap toán học thành phương pháp dạy học sinh học là một trong những hướng có nhiều triển vọng và dần được sử dụng nhiều trong những năm gần đây

Việc chuyển hóa grap toán học vào dạy sinh học có nhiều thuận lợi trong việc mô hình hóa, hệ thống hóa kiến thức, giúp cho học sinh có một điểm tựa tâm lý rất quan trọng trong việc lĩnh hội tri thức, học sinh tự thiết lập các grap trong não, học sinh dễ dàng hiểu sâu cái bản chất nhất, chủ yếu nhất, quan trọng nhất của nội dung học tập, rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh khái quát Đây là hoạt động có hiệu quả lâu dài, ảnh hưởng đến khả năng tư duy và hoạt động trong suốt cuộc đời của mỗi học sinh Mặt khác tế bào học là môn khoa học nghiên cứu cấu tạo và chức năng của các thành phần cấu tạo nên tế bào, đặc biệt là các cơ chế và mối quan hệ của chúng nên việc sử dụng grap trong hệ thống hóa kiến thức là hoàn toàn hợp lí

Vì những lí do trên, tôi quyết định chọn“ Sử dụng grap trong giảng dạy chương III, IV– Sinh học 10 Nâng cao ”.

Là một giáo viên còn trẻ, kinh nghiệm chưa nhiều nên lần đầu làm sáng kiến sẽ còn nhiều thiếu sót Rất mong quý thầy cô đồng nghiệp giúp đỡ

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

1 Cơ sở lí luận

+ Trên thế giới

Lí thuyết grap là một chuyên ngành toán học Trong những năm cuối thể kỉ XX, những nghiên cứu vận dụng lí thuyết grap đã có những bước tiến nhảy vọt Lí thuyết grap hiện đã được công bố trong cuốn sách: “Lí thuyết định hướng và vô hướng” của Conig, xuất bản ở LepZic vào năm 1936

Năm 1958, tại pháp Claude Berge đã viết cuốn “Lí thuyết grap và ứng dụng của nó” Trong cuốn này các tác giả trình bày khái niệm cơ bản của lí thuyết grap, đặc biệt là ứng dụng của lí thuyết grap

Những năm gần đây lí thuyết grap đã được nghiên cứu nhiều nước trên thế giới Trên mạng Internet có hàng ngàn bài nghiên cứu lí thuyết grap và ứng dụng của nó

+ Trong nước

Ở Việt Nam, 1971 giáo sư nguyễn Ngọc Quang là người đầu tiên nghiên cứu chuyển hóa grap toán học thành grap dạy học và đã công bố nhiều công trình trong lĩnh vực này

1980, tác giả Trần Trọng Dương đã nghiên cứu cấu trúc và phương pháp giải, xây dựng hệ thống bài toán về lập công thức hóa học ở trường phổ thông, giúp cho việc dạy học có kết quả hơn

2005, Nguyễn Phúc Chỉnh là người đầu tiên nghiên cứu“ Nâng cao hiệu quả dạy học giải phẫu sinh lí người ở THCS bằng áp dụng phương pháp grap” Tác giả đã thiết kế được các grap nội dung và các grap hoạt động, từ đó thiết kế được hệ thống grap nội dung dạy học giải phẫu sinh lí người Ông cũng đã đưa ra một số hình thức sử dụng grap trong dạy học giải phẫu sinh lí người nâng cao chất lượng dạy môn học

2007, Võ Thị Bích Thủy với“ Các biện pháp rèn luyện kĩ năng diễn đạt nội dung trong quá trình

tổ chức hoạt động tự lực nghiên cứu SGK sinh học – 11” Tác giả đã diễn đạt nội dung ở SGK sinh học 11 thành một số dạng ngôn ngữ khác nhau, trong đó có sơ đồ logic dạng bản đồ khái

***************************************************************************** Trường THPT Sông Ray Trang 1 Người thực hiện : Lê Thị Hồng

Trang 2

2 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài

2.1.1 Khái niệm grap

Theo định nghĩa toán học về grap thì: “Một grap(G) của một tập hợp điểm gọi là đỉnh(Vertiex) của grap cùng với tập hợp một đoạn thẳng hay đường cong gọi là cạnh(Edge) của grap, mỗi cạnh nối với hai đỉnh khác nhau và hai đỉnh khác nhau được nối nhiều nhất là một cạnh…Mỗi đỉnh của grap được kí hiệu bằng một chữ cái (A,B,C…) hay chữ số(1,2,3…) Mỗi grap có thể biểu diễn bằng một hình vẽ trên một mặt phẳng”

Grap là loại hình “mã hóa” về các đối tượng nghiên cứu Loại mô hình này có ý nghĩa trong việc hình thành các biểu tượng(giai đoạn thứ nhất của tư duy), nó cũng có ý nghĩa quan trọng trong các thao tác tư duy trừu tượng hóa – khái quát hóa Đặc biệt mô hình grap có ý nghĩa trong việc tái hiện và cụ thể hóa khái niệm

2.1.2 Đặc điểm của grap

2.1.2.1 Tính khái quát và tính hệ thống

Grap là sơ đồ thể hiện toàn bộ nội dung cơ bản của một bài học hay một chương, một phần Khi nhìn vào grap thấy rõ tổng thể nội dung kiến thức chọn lọc nhất, cơ bản nhất và quan trọng nhất của bài lên lớp thể hiên rõ ràng trọng tâm của từng phần và của cả bài Do đó grap là cơ sở

để HS tái hiện lại kiến thức cụ thể trong từng bài giảng của giáo viên(hay trong SGK) Sơ đồ grap chủ yếu là sơ đồ hình cây, đó là một cây kiến thức được sắp xếp theo thứ tự, từng bậc nêu lên trình tự kiến thức của bài học từ đầu đến kết thúc Sơ đồ đó thể hiện những kiến thức trọng tâm mà sinh học cần nắm được, cần ghi nhớ, củng cố và khác sâu Sự sắp xếp kiến thức là điều kiện quan trọng nhằm giúp HS nắm bắt nhớ kiến thức tốt hơn

2.1.2.2 Tính lôgic

Grap mang tính lôgic cao, lôgic của grap thể hiện rõ ràng rành mạch trong các mối quan hệ ngang, dọc, rẽ nhánh…giữa các cấp độ kiến thức Qua grap người đọc có thể thấy lôgic của sự phát triển các nội dung Tính logic của grap giúp cho tư duy của HS rõ ràng và khúc chiết hơn trong tiếp thu vấn đề

2.1.2.3 Tính trực quan

Trực quan là tính có thể tri giác trực tiếp bằng các giác quan khi nhìn vào grap có thể thấy được các kiến thức một cách chọn lọc cơ bản, chủ yếu và quan trọng nhất của bài, thể hiện trong từng phần của toàn bộ bài học

Khi hướng dẫn HS vào grap giáo viên nên chú ý về mặt hình thức của grap, những nội dung kiến thức chốt được mã hóa, được sắp xếp thành các hình đẹp và rõ ràng, các đường liên kết giữa các nội dung kiến thức giúp vấn đề được trình bày rõ ràng, mạch lạc

2.1.3 Tác dụng của Grap

- Grap có tác dụng mô hình hóa các đối tượng nghiên cứu và mã hóa các đối tượng đó bằng một loại ngôn ngữ vừa trực quan vừa cụ thể và cô đọng Vì vậy, dạy học bằng grap có tác dụng nâng cao hiệu quả truyền thông tin nhanh chóng và chính xác

- Sử dụng grap để liên kết các khái niệm với cái đã biết, liên hệ các khái niệm với nhau, để liên

hệ giữa cấu trúc và chức năng, liên hệ với thực tiễn

- Việc học trên lớp bằng grap sẽ đem lại cho HS một phương pháp hoạt động mới mẻ, khác lạ bổ ích với cách học truyền thống trước đây Thông qua grap dưới sự chỉ đạo của giáo viên HS có thể nắm vững kiến thức trong SGK một cách chung nhất, sau đó đi sâu vào phần kiến thức cụ thể

để minh họa, giải thích cụ thể các kiến thức chung đó Không chỉ vậy, grap còn giúp HS dễ dàng định hướng tập trung vào kiến thức cơ bản, theo dõi được sự phát triển lôgic của nội dung bài học, ghi chép dễ dàng hơn ở trên lớp

Trang 3

- SGK là nguồn cung cấp kiến thức cơ bản, cần thiết, giúp HS rèn luyện các kĩ năng và phương pháp học tập bộ môn Vấn đề dặt ra là phải sử dụng SGK một cách tối ưu trong quá trình dạy học Sử dụng grap bài giảng của giáo viên trọng tâm không sa vào các chi tiết thứ yếu, không lặp lại toàn văn SGK Bài giảng như vậy dẫn dắt HS theo quá trình phát triển của kiến thức, gợi cho

HS cách giải quyết vấn đề Trong một chừng mực nào đó, bài giảng đó lại đặt cho HS những vấn

đề đi sâu thêm, cần mở rộng so với SGK Ngược lại những chi tiết nào grap chưa thâu tóm hết được thì HS có thể sử dụng thêm SGK để bổ sung hoàn chỉnh Grap là một biện pháp giúp HS ghi chép ngắn gọn, đầy đủ những ý chính làm cơ sở đối chiếu với SGK khi học tập Song, grap phải là bản tóm tắt SGK, grap không nêu đầy đủ, toàn bộ chi tiết của SGK, không nêu toàn văn khái niệm, định nghĩa nên nó không thể thay thế SGK được

- Sử dụng grap để hướng dẫn HS tự học Thường xuyên hướng dẫn HS tự học bằng grap sẽ giúp

HS có thói quen để tự học suốt đời một cách khoa học

Như vậy, việc tổ chức chỉ đạo học tập bằng sử dụng grap để phát huy tác dụng SGK và tài liệu tham khảo, là một biện pháp tích cực hóa hoạt động học tập của HS, nó giúp việc chỉ đạo HS trong việc tự học theo SGK cũng như tài liệu tham khảo khác

2.2 Phân tích cấu trúc nội dung chương III và IV – Sinh học 10 Nâng cao Chương III Gồm có 7 bài(bài 21, bài 22, bài 23, bài 24, bài 25, bài 26, bài 27)

Bài 21: Chuyển hóa năng lượng

Bài 22: Enzim và vai trò của enzim trong chuyển hóa vật chất

Bài 23: Hô hấp tế bào

Bài 24: Hô hấp tế bào(tiếp theo)

Bài 25: Hóa tổng hợp và quang tổng hợp

Bài 26: Hóa tổng hợp và quang tổng hợp(tiếp theo)

Bài 27: Thí nghiệm co và phản co nguyên sinh

Nội dung chủ yếu của chương đề cập đến vấn đề chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào Năng lượng là khả năng sinh công Trong tế bào năng lượng tồn tại tiềm ẩn dưới dạng các liên kết hóa học Sự biến đổi năng lượng từ dạng náy sang dạng khác cho các hoạt động sống gọi

là chuyển hóa năng lượng Chương đề cập đến cấu trúc ATP và chức năng của nó, khái niệm chuyển hóa vật chất, cấu trúc và cơ chế tác động của enzim, các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt tính của enzim, vai trò của nó trong chuyển hóa vật chất, khái niệm hô hấp tế bào, các giai đoạn chính của hô hấp tế bào, hóa tổng hợp và quang tổng hợp

Chương IV gồm có 5 bài(Bài 28, 29, 30, 31 và 32)

Bài 28: Chu kì tế bào và các hình thức phân bào

Bài 29: Nguyên phân

Bài 30: Giảm phân

Bài 31: Thực hành: Quan sát các kì nguyên phân qua tiêu bản tạm thời hay cố định

Bài 32: Ôn tập phần một và phần 2

Nội dung của chương đề cập đến vấn đề chu kì tế bào, quá trình nguyên phân gồm: Phân chia nhân và phân chia tế bào chất, vai trò của nguyên phân, các kì của giảm phân, vai trò của giảm phân

2.3 Thiết kế một số grap nội dung chương III và IV – Sinh học 10 Nâng cao

Trang 4

Grap 1: Cấu trúc hóa học của phân tử ATP.

Grap 2: Vai trò của ATP

Cấu trúc hóa học

của phân tử ATP

Hai nhóm phot phát cao năng

Bazơ nitơ

Đường ribôzơ

Enzim

liên kết

với cơ

chất

Enzim –

Cơ chất

Enzim tương tác với cơ chất

Enzim biến đổi cấu hình cho phù hợp với cơ chất

Giải phóng enzim Chất hữu cơ

Sinh công cơ học

Dẫn truyền xung thần kinh Vận chuyển các chất

Ti thể: Nhà máy năng lượng của tế bào

ATP

CO2 + H2O

………

ADP + PV

Sinh tổng hợp các chất

Trang 5

Grap 3: Cơ chế tác động của Enzim

Enzim 1 Enzim 2 Enzim 3

Grap 4: Điều hòa quá trình chuyển hóa bằng ức chế ngược

Tế bào chất của tế bào Ty Thể ATP Sintêtaza

Trực tiếp Trực tiếp

Grap 5: Sơ đồ tóm tắt quá trình hô hấp tế bào

Tạo sản phẩm

Ức chế ngược

Glucôzơ

Đường phân

Axit piruvic

Axetyl – CoA

Chu trình Crep

2NADH 6ATP được tổng hợp thông qua dãy truyền điện tử

2ATP được tổng hợp trực tiếp

2FADH2 4ATP được tổng hợp thông qua

dãy truyền điện tử

Đường phân

Glucozơ →→Axit piruvic

Chu trình Crep

Chuỗi chuyền Electron hô hấp

2 FADH

2

2Axêtyl- CoA 2NADH

38ATP

Trang 6

Kết quả

Grap 6: Hiệu quả quá trình tổng hợp ATP từ sự phân giải phân tử Glucôzơ

ATP

NADPH

Pha

sáng

Pha Tối

ATP

H2O

CO2

Khí quyển

CO2

O2

38ATP

Trang 7

LỤC LẠP TI THỂ

Grap 7: Mối quan hệ giữa hô hấp và quang hợp

Grap 8: Chu kì tế bào

Chu Trình Crep

Chu kì tế bào

Kì trung gian

Pha G1: Tế bào tổng hợp các Chất cần cho sự sinh trưởng Pha S: Nhân đôi AND và nhân đôi NST

Pha G2: Tế bào tổng hợp tất cả những gì còn lại cho tế bào cầ cho quá trình phân bào

Nguyên phân

Phân chia nhân

Kì đầu

Kì giữa

Kì sau

Kì cuối Phân chia

Tế bào chất

Nguyên phân

Phân chia nhân

Kì đầu: NST dần co xoắn

Màng nhân và nhân con dần tiêu biến, thoi phân bào xuất hiện

Kì sau: Các NST dần tách nhau ra

và di chuyển về 2 cực của tế bào

Kì cuối: NST dãn xoắn, màng nhân và nhân con dần xuất hiện

Phân chia

Tế bào chất

Tế bào động vật: Thắt màng tế bào ở vị trí mặt phẳng xích đạo

Tế bào thực vật: Xuất hiện Một vách ngăn từ trung tâm đi

ra ngoài

Trang 8

Grap 9: Nguyên phân.

Giảm

phân

Diễn Biến

Kì trước 1: NST kép co xoắn, đính vào màng nhân Có thể xảy ra sự tiếp hợp của các cặp NST tương đồng(trao đổi chéo) Màng nhân và nhân con tiêu biến

Kì giữa1: Các NST kép tập trung thành

2 hàng trên mặt phẳng xích đạo của thoi

vô sắc

Kì sau: Mỗi NST kép di chuyển theo thoi

vô sắc đi về 2 cực của tế bào

Kì cuối1: NST dãn xoắn, màng nhân và nhân con dần xuất hiện, thoi vô sắc tiêu biến Số lượng NST bằng 1 nữa tế bào mẹ

Giảm phân 2

Kì đầu 2: NST co xoắn

Kì giữa 2: NST tập trung thành 1 hàng ở phẳng xích đạo

Kì sau 2: NST chị em tách nhau và di chuyển về 2 cực của tế bào

Kì cuối 2: Nhân được hình thành chứa

bộ NST đơn bội(n) Tế bào chất phân chia

- TV: Ở hạt phấn tế bào con nhân đôi 1 lần túi phôi nhân đôi 3 lần

- ĐV: Con cái tạo thành 4 tế bào con(1 trứng và 3 thể định hướng) Con đực hình thành 4 tinh trùng

Ý nghĩa

Đảm bảo duy trì ổn định bộ NST đặc trưng cho loài

Nếu xảy ra trao đổi chéo là nguồn nguyên liệu dồi dào cho tiến hóa và chọn giống

Giảm Phân 1

Kì giữa: NST co ngắn cực đại Tập trung thành 1 hàng ở mặt phẳng xích đạo của thoi phân bào

Trang 9

Grap10: Giảm phân.

2.4 Ví dụ về giáo án soạn theo hướng nghiên cứu

Giáo án 1: BÀI 22(Tiết 22): ENZIM VÀ VAI TRÒ CỦA ENZIM

TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức

Trang 10

2 Kĩ năng

- Quan sát phát hiện kiến thức

- Hoạt động nhóm, hoạt động độc lập

- Kĩ năng thể hiện sự tự tin khi trình bày ý kiến trước lớp

- Kĩ năng tìm kiếm và xử lí thông tin

3 Trọng tâm

- Cơ chế tác động của enzim

- Các nhân tố ảnh hưởng tới hoạt tính của enzim

II CHUẨN BỊ

1 Giáo viên

- SGK, Sách giáo viên, giáo án………

- Các tài liệu về Enzim và vai trò của enzim

- Sơ đồ sự điều chỉnh các chu trình enzim

- Sơ đồ chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào

2 Học sinh

- SGK, vở ghi và các dụng cụ cần thiết khác…

III PHƯƠNG PHÁP/KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC

- Vấn đáp – Tìm tòi

- Trực quan – Tìm tòi

- Trình bày 1 phút

IV HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC

1 Ổn định lớp: Kiểm tra sĩ số, tác phong…

2 Kiểm tra bài cũ:

- Năng lượng là gì ? Năng lượng được tích trữ trong TB dưới dạng nào ?

- Dòng năng lượng trong thế giới sống được truyền đi như thế nào

3 Bài mới:

GV hỏi: Dựa vào KT đã học trong

chương trình sinh học 8, hãy cho biết

thế nào là chuyển hóa vật chất ? Sự

CHVC TB gồm những qt nào ?

- HS nghiên cứu trả lời

VD: Đồng hóa và dị hóa là 2 quá trình

mâu thẫu nhưng thống nhất (qt chuyển

hóa): sp của qt này là nguyên liệu cho

qt kia, được thể hiện như sau

- GV chốt lại: Nhìn chung các qt CH

chính trong mọi cơ thể SV đều theo

những con đường tương tự nhau

Dựa vào phương thức đồng hóa SV

chia làm mấy nhóm?

SV tự dưỡng:Hóa tự dưỡng,Quang tự

dưỡng

SV dị dưỡng:Hóa dị dưỡng, Quang dị

dưỡng

I Enzim và cơ chế tác động của Enzim

*TĐC: Là hiện tượng cơ thể lấy 1 số chất từ môi trường kiến tạo nên sinh chất của màng và thải ra ngoài những chất cặn bã

Quá trình TĐC gồm nhiều khâu chuyển hoá trung gian, gồm 2 qt cơ bản: đồng hóa và dị hóa.

- Là qt tổng hợp chất hữu

cơ phức tạp từ các chất đơn giản

- Quá trình này cần NL ( thu nl)

- Không có đồng hóa thì không có vật chất sử dụng trong dị hóa

- Là phân giải CHC đã tổng hợp trong đồng hoá thành các chất đơn giản hơn

- Quá trình này giải phóng năng lượng

- Không có dị hóa thì không có nhiên liệu cung cấp cho đồng hóa và mọi hoạt động sống khác

- Dựa vào phương thức đồng hóa SV chia làm:

Định dạng
Số trang	16
Dung lượng	220 KB