Hơn nữa, bên cạnh việc tiếpnhận tri thức, học sinh còn phải được rèn luyện các kĩ năng để phát triển toàn diện.Vậy, làm thế nào để đảm bảo hiệu quả tronggiảng dạy, đảm bảo nội dung chuyê
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH ĐỒNG NAI
Đơn vị: THPT NGUYỄN TRÃI
-µ
-Mã Số: ……….
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
KĨ THUẬT THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC BÀI
26, PHẦN II “CÁC NHÂN TỐ TIẾN HOÁ”, SINH HỌC 12 – CƠ BẢN THEO NHÓM CHUYÊN GIA
Người thực hiện: Nguyễn Thị NhãnLĩnh vực nghiên cứu:
Phương pháp dạy học bộ môn sinh học
Năm học: 2012 - 2013
1
Trang 2SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC
I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN
8 Đơn vị công tác: Trường THPT Nguyễn Trãi – TP Biên Hoà
II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO
- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: Cử nhân
- Năm nhận bằng: 2001
- Chuyên ngành đào tạo: Cử nhân sư phạm Sinh học
III.KINH NGHIỆM KHOA HỌC
- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm:
Số năm có kinh nghiệm: 12
- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:
Giải quyết một số tình huống sư phạm trong trường THPT.
LLKHSKKN
Trang 41 Khái quát về tổ chức dạy học theo nhóm 7
3 Những yêu cầu trong tổ chức dạy học theo nhóm 8
5 Hiệu quả của dạy học theo nhóm 9
5.1.1 Dạy học theo nhóm nâng cao tinh thần tương tác trong nhóm5.1.2 Sự phụ thuộc giữa các thành viên trong nhóm 105.1.3 Tính trách nhiệm cá nhân cao 105.1.4 Sử dụng hợp lí những kĩ năng giao tiếp và kĩ năng xã hội 11
6 Những điểm cần lưu ý khi dạy học theo nhóm 11
6.2 Khả năng và trình độ học sinh 116.3 Tính cách, phong cách của học sinh 11
6.5 Kinh nghiệm làm việc nhóm trước đây của học sinh 126.6 Đặc diểm của bài tập giao cho học viên 126.7 Sự cân bằng của những mô hình tương tác trong bài học 126.8 Động lực làm việc theo nhóm của lớp 12
7 Dạy học theo nhóm chuyên gia 13
Trang 57.1 Khái quát 137.2 Những yêu cầu khi dạy học theo nhóm chuyên gia 137.3 Các bước tiến hành phương pháp nhóm chuyên gia 13
CHƯƠNG II: KĨ THUẬT THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC BÀI
26, PHẦN II:” CÁC NHÂN TỐ TIẾN HOÁ” THEO NHÓM CHUYÊN GIA
Trang 6PHẦN I: MỞ ĐẦU
Cùng với việc đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mớiphương pháp dạy học theo triết lý lấy người học làm trung tâm được đặt ramột cách bức thiết Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm làphát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học.Người học là chủ thể hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo Vậy,làm thế nào để phát huy tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo củangười học?
Chương trình sinh học lớp 12 phổ thông gồm nhiều học phần khó,kiến thức chuyên sâu Ở mỗi bài học phải sử dụng khá nhiều từ ngữ chuyênmôn, trừu tượng, nhiều bài tập áp dụng Việc tiếp nhận phần kiến thức này làđiều không dễ đối với nhiều học sinh Hơn nữa, bên cạnh việc tiếpnhận tri thức, học sinh còn phải được rèn luyện các kĩ năng
để phát triển toàn diện.Vậy, làm thế nào để đảm bảo hiệu quả tronggiảng dạy, đảm bảo nội dung chuyên môn và rèn luyện các kĩ năng cho họcsinh một cách tốt nhất?
Giáo trình “Kĩ thuật dạy học sinh học” của NXB đại học Huế - 2012phần nào đã hướng dẫn các giáo viên trả lời cơ bản các câu hỏi ấy Tuynhiên, việc áp dụng như thế nào cho có hiệu quả vào thực tiễn giảng dạy tạiđịa phương lại đòi hỏi kĩ năng của từng giáo viên Để minh hoạ cho kĩ thuật
tổ chức dạy học theo nhóm chuyên gia, tôi xin trình bày đề tài: “ Kĩ thuật
thiết kế và tổ chức dạy học bài 26, phần II: Các nhân tố tiến hoá theo
nhóm chuyên gia ( nhóm chuyên sâu).”
Trang 8PHẦN II: NỘI DUNG
CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN
1. KHÁI QUÁT VỀ TỔ CHỨC DẠY HỌC HỌC THEO NHÓM
mà giáo viên đặt ra Từ đó, giúp học sinh tiếp thu được một số kiến thứcnhất định
Dạy học theo nhóm, đề cao vai trò của sự hợp tác thông qua trao đổigiữa các thành viên trong nhóm, tinh thần trách nhiệm, sự phối hợp của cánhân đối với tập thể để đạt mục tiêu chung
2 CÁCH PHÂN CHIA NHÓM.
2.1 Nhóm cố định
Gồm những học sinh cùng nhau làm việc trong khoảng thời gian từmột đến vài tuần để giải quyết một bài tập lớn, phức tạp như một bài thuyếttrình, khảo sát thực tế, sưu tầm những tài liệu liên quan đến bài học
Trang 93 NH Ữ NG YÊU C Ầ U TRONG T Ổ CH Ứ C DẠY HỌC THEO NHÓM.
Thành viên trong mỗi nhóm phải có đủ các thành phần về học lực vàgiới tính Cần thường xuyên luân chuyển các thành viên ở mỗi nhóm, tạođiều kiện cho học sinh có cơ hội được tiếp xúc, học hỏi và khám phá ý kiếncủa tất cả mọi người trong lớp
Việc sử dụng các loại nhóm nào tùy thuộc vào nội dung bài học vàthời lượng tiết học
Giáo viên phải xác định rõ thời gian cho mỗi lần thảo luận Thời gianthảo luận ngắn thì số lượng học sinh trong lớp phải ít, nội dung kiến thứcyêu cầu không quá nhiều
Hạn chế sử dụng nhóm trên 8 học sinh vì nếu số lượng thành viêntrong nhóm quá nhiều mà bài tập quá dễ hoặc quá khó thì những học sinhthụ động sẽ ỉ lại vào những học sinh khác không tham gia tích cực vào hoạtđộng nhóm Hơn nữa, nhóm đông làm cho mối quan hệ tiếp xúc giữa các cánhân trong nhóm sẽ bị giảm, hiệu quả hoạt động không cao
Giáo viên phải giao nhiệm vụ cụ thể cho từng nhóm, từng cá nhân đểđảm bảo mỗi thành viên trong nhóm đều phải hoạt động tích cực nhất thìmới đảm bảo nhiệm vụ của nhóm
Giáo viên phải quan sát, hỗ trợ, điều chỉnh hoạt động của các nhóm đểđảm bảo các nhóm làm việc đúng hướng, không lệch trọng tâm
Giáo viên phải tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả, đánh giá sự tiến
bộ, những khó khăn ảnh hưởng tới sự tiến bộ của học sinh và biện pháp khắcphục
Có biện pháp khen thưởng đối với thành tích chung của cả nhóm, củatừng thành viên Biện pháp khen thưởng phù hợp là yếu tố thúc đẩy hoạtđộng tích cực của các cá nhân trong nhóm và của cả nhóm
9
Trang 104 QUY TRÌNH DẠY HỌC THEO NHÓM.
Gồm 4 bước cơ bản sau:
Bước 1: Hướng dẫn - Tự nghiên cứu – Kinh nghiệm cá nhân
Bước 2: Tổ chức – HS ↔ HS – Kinh nghiệm cá nhân
Bước 3: Tổ chức – Nhóm ↔ Nhóm - Nội dung học tập
Bước 4: Trọng tài, cố vấn - Tự điều chỉnh kiến thức – Tri thức cánhân
Trong đó, bước 2 và 3 học sinh làm việc theo nhóm, bước 1 và 4 học sinhlàm việc cá nhân Bước 1 học sinh tự suy nghĩ tìm tòi, bước 4 học sinh
tự lĩnh hội, tự điều chỉnh kiến thức thu thập được giúp cho liến thức họcsinh lĩnh hội được vững chắc hơn
- Nêu câu hỏi gợi ý
- Điều khiển khi hoạt độngcủa Hs chệch hướng
5 HIỆU QUẢ CỦA DẠY HỌC THEO NHÓM
5.1 Đối với học sinh
Trang 115.1.1.Dạy học theo nhóm nâng cao tính tương tác giữa các thành viên trong nhóm
Đây là yếu tố cơ bản của hoạt động nhóm, thường ở dạng “face to face”
(tương tác mặt đối mặt) Nó có những tác động tích cực đối với người họcnhư:
- Tăng cường động cơ học tập, làm nảy sinh những hứng thú mới
- Kích thích sự giao tiếp, chia sẻ tư tưởng, nguồn lực và cách giải quyếtvấn đề
- Tăng cường các kĩ năng biểu đạt, phản hồi bằng các hình thức biểu đạtnhư lời nói, ánh mắt cử chỉ…
- Khích lệ mọi thành viên tham gia học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau, pháttriển mối quan hệ gắn bó, quan tâm đến nhau
Điểm đặc trưng này của dạy học theo nhóm đòi hỏi bạn phải thiết kếnhiệm vụ cho nhóm, nhằm tạo ra sự tương tác trực tiếp giữa các thành viêntrong nhóm
5.1.2 Sự phụ thuộc giữa các thành viên trong nhóm
Các thành viên của nhóm cần nhận thức rằng họ cùng trong một nhóm và
họ có sự phụ thuộc lẫn nhau Cả nhóm phải cùng hoàn thành một nhiệm vụchung, chính vì vậy, mỗi thành viên cần phải cố gắng hết sức mình, khôngphải chỉ vì thành tích cá nhân, mà còn vì thành công của cả nhóm_cái đượctạo nên từ sự cố gắng của từng người và trở thành niềm vui chung của tất cả
Họ gắn kết với nhau theo phương thức mỗi người cũng như toàn nhóm không thể thành công nếu mỗi thành viên không cố gắng hoàn thành trách nhiệm của mình Làm thế nào để các thành viên trong nhóm phải phụ thuộc
tích cực vào nhau là vấn đề mà bạn cần phải chuẩn bị trước khi thiết kếnhiệm vụ giao cho nhóm
5.1.3 Tính trách nhiệm cá nhân cao
Điều này đòi hỏi mỗi thành viên trong nhóm phải được phân công thựchiện một vai trò nhất định, một công việc và trách nhiệm cụ thể Các thànhviên cần hiểu rằng họ không thể trốn tránh trách nhiệm hay dựa vào côngviệc của những người khác
Trách nhiệm cá nhân là then chốt đảm bảo cho cho tất cả các thành viêntrong nhóm thực sự mạnh lên trong học tập theo nhóm Nói cách khác, tổchức dạy học theo nhóm không phải là để thay thế học tập cá nhân mà là đểgiúp cá nhân thực hiện nhiệm vụ học tập của mình qua tương tác với các bạncùng học Do đó, phân công nhiệm vụ như thế nào, thực hiện ra sao, kiếmtra đánh giá dưới hình thức nào để từng thành viên trong nhóm thấy rõ tráchnhiệm cá nhân của mình là những vấn đề đặt ra cho bạn khi tiến hành dạyhọc theo nhóm
5.1.4 Sử dụng hợp lí những kĩ năng giao tiếp và kĩ năng xã hội
11
Trang 12Đó là các kĩ năng giao tiếp như: biết chờ đợi đến lượt; tóm tắt và xử lí thôngtin; biết xây dựng niềm tin như bày tỏ sự ủng hộ qua ánh mắt nụ cười, yêucầu giải thích, giúp đỡ và sẵn sàng giúp đỡ; khả năng giải quyết bất đồngnhư kiềm chế bực tức, không làm xúc phạm người khác khi bất đồng ýkiến… Đây là những kĩ năng không thể thiếu được và giúp người học thànhcông khi làm việc theo nhóm Nếu không sẽ dễ xảy ra tình trạng người họcchỉ đơn giản là ngồi cạnh nhau, làm việc cá nhân chứ không cùng nhau học
và làm việc hợp tác Do đó, để nhóm thực sự là môi trường làm việc hợp tácgiữa người học với nhau đòi hỏi phải có sự chuẩn bị cẩn thận và trải qua mộtquá trình rèn luyện
5.2.Đối với Giáo viên
Tạo điều kiện cho giáo viên đo lường, đánh giá chính xác mức độ hiểubài, nhận thức, tình cảm và năng lực diễn đạt cũng như các năng lực tư duycủa học sinh
Điều chỉnh phương pháp dạy học phù hợp
6 Những điểm cần lưu ý khi dạy học theo nhóm
6.3.Tính cách, phong cách của học sinh
Mỗi học viên có mỗi tính cách, cá tính khác nhau, vì vậy bạn cũngnên cân nhắc đến điều này khi chia nhóm Phần lớn các học viên đều có thểlàm việc hòa hợp với nhau nhưng đôi khi có những học viên lại không làmviệc một cách tích cực Ví dụ như cùng 1 nhóm nhưng có người lại khá rụt
rè bên cạnh một người khác lại khá trội và thường chi phối những thành viênkhác trong nhóm Khi đó bạn cần suy nghĩ thấu đáo để xếp nhóm những họcviên này
6.4.Qui mô lớp học
Với những lớp có từ 20 – 30 học viên thì bạn có thể quản lí các cặp vànhóm một cách khá dễ dàng Nhưng đối với những lớp có đông học viên hơnthế, bạn cần lên kế hoạch thật kỹ càng để tránh tình trạng có những nhóm chỉ
Trang 13có số ít thành viên “lao động nghiêm túc”, những người còn lại chỉ ngồi chơi
mà vẫn được hưởng kết quả chung của cả nhóm
6.5 Kinh nghiệm làm việc nhóm trước đây của chính học viên
Nếu như học viên chưa từng làm quen với mô hình làm việc theonhóm thì đây là lúc bạn cần phát huy tích cực vai trò của mình trong việcgiới thiệu những nguyên lý và phương pháp cơ bản của làm việc theo nhóm.Trong trường hợp học viên đã từng làm nhóm trước đó và thu lượm đượcnhững kinh nghiệm nhất định, bạn nên dành thêm thời gian để họ chia sẻ vàtrao đổi thêm kinh nghiệm, thông tin với các học viên khác về phương pháplàm việc này
6.6.Đặc điểm của bài tập giao cho học viên
Một bài tập thảo luận có thể được chia làm theo nhóm, nhưng một bàitập role-play hay pair-work lại được làm theo cặp đôi Tuy nhiên tùy theonhu cầu của các nhóm cũng như mục đích của bài học, các bài tập giao chohọc viên làm có thể được tiến hành theo cách khác, khi đó một bài tập role-play có thể được làm theo nhóm hoặc cả lớp, và bài tập thảo luận lại có thểđược làm theo đôi
6.7 Sự cân bằng của những mô hình tương tác trong bài học
Trong một buổi dạy, nếu như học viên phải làm bài tập cá nhân từ đầuđến cuối, họ sẽ mất tập trung và sớm cảm thấy nhàm chán; việc làm theo cặp
từ đầu đến cuối buổi học cũng cho kết quả tương tự, học viên sẽ có thểchuyển sang nói chuyện riêng ngay khi họ cảm thấy nhàm chán và điều nàycũng không có nghĩa là việc duy trì vai trò trung tâm của giáo viên từ đầuđến cuối sẽ là một giải pháp hay Họ cần một sự cân bằng giữa các mô hìnhtương tác trong cùng 1 giờ học
6.8 Động lực làm việc theo nhóm của lớp
Nói cách khác là những mối quan hệ giữa các học viên và cách nhữnghọc viên trong cùng lớp cư xử với nhau trong lớp cũng như ngoài giờ học.Kết quả làm việc của một nhóm mà mối quan hệ giữa các thành viên trongnhóm đó tốt bao giờ cũng cao hơn kết quả của nhóm mà các thành viên luônganh ghét, đố kị với nhau bởi chính sự ganh ghét, đố kị sẽ khiến họ khó màthống nhất được ý kiến, khó mà bỏ qua được cái tôi cá nhân vì lợi ích tậpthể
13
Trang 147 Dạy học theo nhóm chuyên gia hay ghép nhóm (jigsaw).
Như vậy, một học sinh sẽ nhận nhiệm vụ từ nhóm gốc và cùng làmviệc, trao đổi kĩ ở nhóm chuyên gia Sau đó lại trở về nhóm gốc để trình bàykết quả về các thông tin mình đã thu thập được
Căn cứ vào bản chất của phương pháp này là các đơn vị kiến thứctương đương ghép lại thành một kiến thức hoàn chỉnh nên nhìn một cáchhình tượng có thể ví phương pháp này giống trò chơi ghép hình Vì thế màcòn có tên gọi là “ghép nhóm” người đầu tiên đưa ra ý tưởng cho hoạt độngnày là Eliot Aronson (1971) và ông đặt tên cho nó là Jigsaw (1992) cải tiếnnên có tên là Jigsaw II Tuy nhiên để dễ hiểu và hiểu đúng bản chất của nó,người ta không sử dụng đúng thuật ngữ “phương pháp ghép hình” mà đổithành “phương pháp nhóm chuyên gia” ở phương pháp này, người ta nhấnmạnh việc thảo lụân của “nhóm chuyên gia” Đó là tập hợp các thành viên từ
Trang 15các nhóm khác nhau để thảo lụân chung một chủ đề Một cách khái quát,nhóm chuyên gia là nhóm chuyên thảo luận một vấn đề nào đó.
7 2 Những yêu cầu khi tổ chức theo nhóm chuyên gia
- Lựa chọn nội dung phù hợp để dễ chia thành các đơn vị kiến thức
- Thiết kế phiếu chuyên gia, các câu hỏi định hướng thảo luận vừa sức, phùhợp thời gian
- Thiết kế bài kiểm tra đánh giá phù hợp thời gian và nội dung kiến thức
- Phải tính điểm chung cho cả nhóm để tạo đông lực trong học tập
-Phải linh động biến đổi hình thức nhóm chuyên gia cho phù hợp với nộidung
7.3 Các bước tiến hành phương pháp nhóm chuyên gia
- Bước 1 : Thành lập nhóm gốc (hợp tác ngẫu nhiên )
- Bước 2 : Phát cho mỗi thành viên một phần của nội dung bài dạy, thôngbáo thời gian → HS nghiên cứu
- Bước 3 : Thành lập nhóm chuyên gia→ các thành viên ở nhóm gốc cóchung chủ đề gặp nhau, thảo luận
-Bước 4 : Tái lập nhóm gốc → chuyên gia quay về nhóm gốc để trình kiếnthức đã tiếp thu
-Bước 5 :Phát bài kiểm tra cho học sinh về kiến thức của bài học
- Bước 6 : Chấm điểm từng học sinh và điểm của nhóm
7.4 Cách chấm điểm.
Những nước khác nhau có thang điểm khác nhau từ 0- 100 ở đây,cách tính điểm của cả nhóm dựa trên thang diểm 10 của Việt Nam Trướchết, theo kết quả của học sinh đạt được qua bài kiểm tra cá nhân, giáo viêntính điểm tiến bộ của học sinh dựa trên điểm trung bình hoặc điểm của cácbài kiểm tra gần nhất gọi là điểm nền( base score) như sau:
Điểm bài kiểm tra Điểm tiến
bộThấp hơn điểm nền từ 3 điểm trở lên
Thấp hơn điểm nền từ 1-2 điểm
Bằng hoặc trên điểm nền từ 1-2 điểm
Cao hơn điểm nền từ 3 điểm trở lên
Điểm tuyệt đối
01233
15
Trang 16Trung bình cộng điểm tiến bộ của các cá nhân trong nhóm sẽ là điểmcủa cả nhóm Điểm của nhóm là cơ sở cho việc động viên nhóm hoạt độngtích cực hơn trong các hoạt động học tập sau này.
7.5 Những ưu điểm và hạn chế của việc dạy học theo nhóm chuyên gia.
7 5.1 Ưu điểm.
- Dễ sử dụng với những kiến thức phức tạp Đây là cách giúp cho giáoviên giảm thiểu thuyết trình, đưa người học vào thế chủ động học tập tìm tòikiến thức
- Sử dụng được với mọi cấp học
- Phát huy được tính tích cực chủ động sáng tạo của người học Rènluyện nhiều kĩ năng cho người học ( nghe, nói, đọc, viết, thảo luận, lãnh đạonhóm…), Phát triển tinh thần trách nhiệm, thái độ tích cực cùng giúp nhauhọc tập vì lợi ích một nhóm học tập đoàn kết
- Huy động được tất cả mọi học sinh cùng tham gia tích cực vì tráchnhiệm và quyền lợi của nhóm
7.5.2 Hạn chế.
Phương pháp này khó sử dụng khi lớp đông, trình độ HS không đồng đều, cónhững học sinh quá yếu không thể đảm nhận vai trò như một chuyên gia vềlĩnh vực được giao nghiên cứu
Đòi hỏi giáo viên phải có kĩ năng điều khiển lớp tốt, lớp dễ bị ồn ào ảnhhưởng đến việc học của các lớp khác hoặc sa đà tranh luận không đảm bảođúng thời gian dự kiến
Nếu trong lớp học sinh trình độ trung bình yếu là phổ biến thì phương phápnày áp dụng cũng khó thành công