LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Một trong những xu hướng đổi mới phương pháp dạy học trên thế giới cũng như trong chương trình đổi mới giáo dục phổ thông nước ta là: “phát huy tính tích cực, tự giác,
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DẠY HỌC SINH HỌC THPT THEO HƯỚNG TÍCH CỰC HÓA
BẰNG CÁC HOẠT ĐỘNG NHÓM
Tác giả: Nguyễn Thị Đông Tổ: Sinh Trường THPT Thống Nhất A
MỤC LỤC
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 2
II THỰC TRẠNG KHI THỰC HIỆN ĐỀ TÀI 1 Thuận lợi 2
2 Khó khăn 3
III TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI 1 Cơ sở lí luận 3
2 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài 2.1 Đối tượng và phạm vi áp dụng 4
2.2 Biện pháp thực hiện 4
2.3 Tổng quan về tổ chức dạy học theo nhóm 4
2.4 Thiết kế một số bài giảng kết hợp phương pháp dạy học theo nhóm 6
IV HIỆU QUẢ CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 15
V KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 16
VI TÀI LIỆU THAM KHẢO 16
Trang 2DẠY HỌC SINH HỌC THPT THEO HƯỚNG TÍCH CỰC HÓA BẰNG CÁC
HOẠT ĐỘNG NHÓM
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Một trong những xu hướng đổi mới phương pháp dạy học trên thế giới cũng như trong chương trình đổi mới giáo dục phổ thông nước ta là: “phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của người học ” nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực trong thời đại mới(thống kê cho thấy 60 – 70% các quảng cáo tuyển dụng yêu cầu ứng viên có khả năng làm việc theo nhóm)
Để đạt được mục tiêu đó thì ngay từ lúc các em đang ở độ tuổi đến trường, thì mỗi giáo viên ngoài việc song song sử dụng linh hoạt và sáng tạo các phương pháp truyền thống, thì cũng cần phải là người đi đầu trong việc cải tiến phương pháp dạy học để phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo cho học sinh
Thực trạng dạy học “thầy đọc – trò ghi” vẫn còn tồn tại ở nhiều trường THPT địa phương, kiềm hãm khả năng tư duy, sáng tạo của học sinh, khiến học sinh thụ động trong việc tiếp thu tri thức Trong khi đó dạy học theo nhóm là một trong các phương pháp dạy học theo cách tiếp cận gián tiếp được đánh giá là phát huy khá tốt tính tích cực học tập của học sinh lại chưa phổ biến ở trường phổ thông
Vì lí do đó, tôi thực hiện đề tài “Dạy học sinh học trung học phổ thông theo hướng tích cực hóa bằng các hoạt động nhóm”, với mong muốn tìm hiểu sâu hơn và khả năng áp dụng dạy học theo nhóm trong việc phát huy tính tính cực của học sinh trong một số bài dạy sinh học trong chương trình THPT
II THỰC TRẠNG KHI THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
1 Thuận lợi:
- Hầu hết giáo viên sinh học THPT đều được đào tạo chính qui trong các trường ĐHSP nên đã
có được nền tảng kiến thức và phương pháp dạy học vững chắc
- GV được tham gia tập huấn chương trình thay sách và đổi mới phương pháp, được dự các chuyên đề do sở Giáo Dục tổ chức
- GV đã nhận thức được những tác dụng của hoạt động nhóm trong việc pháp huy tính tích cực, tự giác,chủ động của học sinh; nên dạy học nhóm đã được GV sử dụng khá phổ biến và thường xuyên từ khi có chủ trương đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tăng cường sự tham gia của học sinh
- Mỗi GV đã tích lũy thêm những kiến thức và kĩ năng để tiến hành dạy học theo nhóm qua dự giờ đồng nghiệp và qua một số công trình nghiên cứu
- Được tổ chuyên môn tạo điều kiện và giúp đỡ khi thực hiện đề tài
- Dạy học theo nhóm được áp dụng ở hầu hết các bộ môn nên khá thuận lợi khi yêu cầu các
em hoạt động theo nhóm
- Học sinh THPT phần lớn tự tin, mạnh dạn, muốn khẳng định mình trước tập thể
- Học sinh ở lứa tuổi này rất thích tìm tòi, khám phá những kiến thức khoa học tự nhiên, những điều kì diệu của sự sống
- Do sự bùng nổ của khoa học kĩ thuật và công nghệ thông tin nên việc tham khảo, tra cứu, trao đổi kiến thức của học sinh cũng thuận tiện hơn
2 Khó khăn:
- Để dạy học theo nhóm hiệu quả, giáo viên cần phải đầu tư quỹ thời gian lớn trong việc suy nghĩ, thiết kế các bước hoạt động nhóm khi soạn giáo án
Trang 3- Còn một bộ phận không nhỏ HS chưa quen với “hoạt động nhóm”, các em ít thảo luận, ồn
ào, lười làm việc hoặc làm việc riêng, ỷ lại, trông chờ vào các bạn khác Các HS khá giỏi hoạt động mạnh, các HS trung bình, yếu ít hoạt động hơn
- Do số học sinh mỗi lớp đông được chia thành nhiều nhóm nhỏ nên nếu giáo viên đánh giá tất
cả các nhóm sẽ mất rất nhiều thời gian
- Thiết bị dạy học, cơ sở vật chất còn hạn chế, chưa đồng bộ ở một số lớp, gây khó khăn cho hoạt đông nhóm
- Các em còn nhút nhát khi đưa ý kiến trước lớp, sợ sai các bạn cười
III TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
1 Cơ sở lí luận:
- Theo A.T.Francisco (1993): " Học tập nhóm là một phương pháp học tập mà theo phương pháp đó học viên trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và hợp tác với nhau trong học tập"
- Hiện nay phương pháp dạy học theo nhóm đã tương đối phổ biến trong dạy và học ở các cấp học Nếu như trước đây các học sinh hoạt động cá nhân, riêng lẻ thì phương pháp này nâng cao tính tập thể rõ rệt, học sinh được trình bày, thảo luận, tranh luận về các vấn đề do giáo viên đặt ra nhằm mục đích tự tìm hiểu vấn đề và tự giải đáp trước khi vấn đề đó được giải quyết dưới sự giám sát điều chỉnh nhóm của giáo viên
- Trong quá trình tham gia hoạt đông nhóm học sinh sẽ học được tính hòa nhập, chia sẻ để giải quyết vấn đề một cách nhanh chóng, chủ động Học sinh biết chia sẻ công việc một cách bình đẳng biết cách giao việc cho nhau và có trách nhiệm đối với công việc của mình và của cả nhóm
- Đồng thời, thông qua dạy học theo nhóm giúp học sinh hình thành các kĩ năng xã hội và các phẩm chất nhân cách cần thiết như: kĩ năng tổ chức, quản lí, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng hợp tác, có trách nhiệm cao, tinh thần đồng đội, sự quan tâm và mối quan hệ khăng khít, sự ủng hộ cá nhân và khuyến khích tinh thần học hỏi lẫn nhau, xác định giá trị của sự đa dạng và tính gắn kết Có những cảm xúc về trách nhiệm với nhóm và khuyến khích ý thức tự giác, tự kỉ luật; phương tiện rèn luyện và duy trì các mối quan hệ liên nhân cách
- Thêm vào đó, với phương pháp dạy học theo nhóm, mọi ý kiến của các em đều được tôn trọng và có giá trị như nhau, được xem xét, cân nhắc cẩn thận Do đó sẽ khắc phục tình trạng
áp đặt, uy quyền, làm thay, thiếu tôn trọng giữa những người tham gia hoạt động, đặc biệt giữa giáo viên và học sinh
- Tuy nhiên, nhược điểm lớn nhất của phương pháp dạy học theo nhóm là đòi hỏi nhiều thời gian, một lớp học đông với thời gian giảng dạy là 45 phút học một tiết là một trở ngại lớn Hơn nữa kiến thức sinh học THPT rất đa dạng nên có thể áp dụng nhiều phương pháp dạy học tích cực khác nhau Do đó, tùy từng bài giảng có thể sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm ở từng phần hoặc cả bài phối với các phương pháp dạy học khác, tránh lạm dụng dạy học theo nhóm sẽ gây nhàm chán, áp lực cho học sinh, có thể gây cảm giác không thoải mái đối với học sinh tích cực và sự ỷ lại vào nhóm của một bộ phận học sinh vì dạy học nhóm thường khó đánh giá từng học sinh một cách công bằng
2 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài
2.1 Đối tượng và phạm vi áp dụng
- Đối tượng áp dụng: dạy học sinh học theo nhóm ở trường THPT Thống Nhất A
- Phạm vi áp dụng: dạy học sinh học theo hướng tích cực hóa bằng phương pháp dạy học theo nhóm theo nhóm thuộc các lớp 11A1, 11A2, 12A5, 12A6, 12A7, 12A8
2.2 Biện pháp thực hiện
Trang 4- Phương pháp nghiên cứu lí luận: Sưu tầm, đọc, tra cứu, nghiên cứu tài liệu, sách báo có liên quan đến vấn đề dạy học theo nhóm
- Phương pháp quan sát: Theo dõi quá trình học tập trên lớp, ngoài giờ lên lớp, đặc biệt là theo dõi các buổi học tập và thảo luận nhóm của học sinh nhằm đánh giá thực trạng, tìm nguyên nhân để khắc phục và nâng cao hiệu quả tích cực của dạy học nhóm
- Phương pháp hỗ trợ: dùng toán học thống kê tỉ lệ học sinh tham gia hoạt động học tập theo nhóm
2.3 Tổng quan về tổ chức dạy học theo nhóm
- Dạy học nhóm là một hình thức xã hội của dạy học, trong đó giáo viên sắp xếp học sinh của một lớp học thành các nhóm nhỏ theo hướng tạo sự tương tác trực tiếp giữa các thành viên, mà theo đó học sinh trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và cùng nhau phối hợp làm việc để hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp
- Tiến trình dạy học theo nhóm:
TT Các khâu Các bước cụ thể
1 Thiết kế
họat động nhóm
1.Xác định mục tiêu, nội dung bài học 2.Xác định mục tiêu của họat động nhóm
3 Thiết kế nhiệm vụ của họat động nhóm
4 Dự kiến cách thức kiểm tra, đánh giá
2 Tổ chức, thực
hiện dạy học theo
nhóm trên giờ học
5 Tổ chức sắp xếp nhóm làm việc
6 Giao nhiệm vụ cho nhóm làm việc
7 Hướng dẫn HS phương pháp, kĩ năng làm việc nhóm
8 Quan sát, kiểm soát họat động nhóm
3 Kiểm tra, đánh giá
kết quả làm việc
của nhóm
9 HS tự đánh giá kết quả làm việc nhóm
10 Các nhóm đánh giá kết quả làm việc của nhau
11 GV đánh giá, cho điểm kết quả làm việc nhóm
2.3.1 Thiết kế hoạt động nhóm khi soạn giáo án:
- Đây là khâu đầu tiên, quan trọng GV cần chuẩn bị kỹ trước khi tiến hành dạy học theo nhóm Ngay khi soạn giáo án chuẩn bị cho giờ học, GV đã cần thiết kế đầy đủ các bước của hoạt động nhóm từ khâu xác định thời điểm tiến hành dạy học nhóm trong tiết học, xác định nhiệm
vụ, hình thức làm việc nhóm, phân công vai trò, tổ chức thực hiện, kiểm tra và đánh giá
+ Xác định mục tiêu, nội dung bài dạy: Việc xác định tường minh những mục tiêu mà HS cần đạt được, xác định rõ những nội dung chính của bài và hình thành những câu hỏi cần trả lời là rất quan trọng cho việc lựa chọn mục tiêu, nội dung, nhiệm vụ và thời điểm sử dụng dạy học nhóm trong giờ học
+ Xác định mục tiêu của họat động nhóm: Mục tiêu của họat động nhóm phải bao gồm hai mục tiêu cơ bản: mục tiêu của bài học; mục tiêu cụ thể cho sự phát triển kĩ năng XH trong hoạt động nhóm Tuy nhiên, không thể một lúc và đồng thời có thể giáo dục ở các em tất cả các kĩ năng mà nên lựa chọn một vài kĩ năng cần thiết, phù hợp với nhiệm vụ, nội dung bài học, với trình độ thực tế của HS
Trang 5+ Xác định mục tiêu của họat động nhóm:
▪ Thiết kế các nhiệm vụ đòi hỏi sự phụ thuộc lẫn nhau
▪ Tạo ra những nhiệm vụ phù hợp với kĩ năng và khả năng của HS
▪ Phân công nhiệm vụ cho công bằng giữa các nhóm và các thành viên
▪ Đảm bảo trách nhiệm của cá nhân
+ Dự kiến cách thức đánh giá, cho điểm nhóm: Vấn đề này GV cũng cần phải nghĩ đến ngay
từ khâu chuẩn bị, thiết kế nhóm làm việc Vì cách thức đánh giá như thế nào cũng có ảnh hưởng rất lớn đến trách nhiệm cá nhân, đến sự tham gia tích cực của mọi thành viên trong nhóm Vì thế cần xây dựng phương án đánh giá cụ thể để sự cố gắng của mỗi cá nhân trong nhóm đều có ý nghĩa trong thành tích của nhóm và thành tích của các thành viên trong nhóm
có ảnh hưởng lẫn nhau [5]
2.3.2.Tổ chức, thực hiện nhiêm vụ dạy học theo nhóm trong giờ học
- Tổ chức, sắp xếp nhóm học tập
+ Phân chia nhóm: phân chia nhóm học tập phụ thuộc vào một số yếu tố như: mục tiêu, nhiệm
vụ dạy học cụ thể của giờ học; điều kiện tiến hành giờ học; phụ thuộc các kĩ năng làm việc nhóm của HS; phụ thuộc vào mức độ quen biết giữa các HS trong lớp về phân chia nhóm
Có một số cách hình thành nhóm học tập như sau:
▪ Hình thành nhóm học tập theo quy tắc ngẫu nhiên
▪ Phân chia nhóm theo bàn hoặc một số bàn học gần nhau, hoặc dùng đơn vị tổ của HS để làm một hay một số nhóm
▪ HS tự chọn tuy nhiên điều này thích hợp nhất đối với những lớp ít HS, những lớp mà các em
đã biết rõ về nhau
▪ Có một số cách hình thành nhóm khác là xếp HS theo giới, theo mức độ, thói quen làm việc, theo sở thích, theo ngày tháng năm sinh…
+ Kích cỡ nhóm: phụ thuộc vào bài giảng mà giáo viên thiết kế
+ Bố trí chỗ ngồi cho HS làm việc nhóm: Bố trí chỗ ngồi cho HS phải phù hợp với họat động nhóm cũng như kích cỡ nhóm làm việc Việc bố trí chỗ ngồi cho HS phải đảm bảo thuận lợi cho HS khi làm việc cũng như khi di chuyển, đồng thời đảm bảo sự tương tác giữa các HS trong nhóm cũng như giữa các nhóm được thuận lợi
- Giao nhiệm vụ và thời gian dành cho làm việc nhóm: GV cần đưa ra những chỉ dẫn rất cụ thể, như:
+ Nêu nhiệm vụ cho các nhóm dưới dạng một câu hỏi hay một tình huống có vấn đề
+ Nêu những kĩ năng XH yêu cầu HS tuân thủ khi làm việc nhóm
+ Nêu thời gian dành cho thảo luận nhóm là bao lâu?
- Hướng dẫn HS phương pháp, kĩ năng làm việc nhóm
+ Giúp nhóm phân công vai trò và nhiệm vụ cho từng thành viên: Trước tiên các thành viên trong nhóm cần cùng nhau bầu nhóm trưởng, thư kí và các vai trò khác nếu cần thiết GV cần theo dõi, giám sát để tránh việc một em nào đó luôn giữ vai trò nhóm trưởng, thư kí Nên gợi ý
để có sự luân phiên các vai trò trong nhóm với nhau để mỗi HS đều được trải nghiệm vị trí lãnh đạo nhóm
+ Theo dõi, hướng dẫn HS các kỹ năng làm việc nhóm thông qua các tương tác đa chiều, trực diện trong nhóm: Sự tương tác trực tiếp này thể hiện ở chỗ: Trong một nhóm, phải tạo ra các quan hệ giao tiếp, trao đổi hoặc tranh luận trực tiếp giữa các thành viên khi giải quyết một công việc, một nhiệm vụ học tập cụ thể của nhóm
- Quan sát, kiểm soát họat động nhóm, bao gồm :
+ Kiểm soát các nhóm và cá nhân đã nắm vững nhiệm vụ học tập hay chưa?
Trang 6+ Kiểm soát quá trình làm việc hợp tác giữa các thành viên trong nhóm
+ Kiểm soát kết quả công việc của các nhóm
2.3.3 Kiểm tra, đánh giá kết quả làm việc của nhóm
- HS tự đánh giá kết quả làm việc của nhóm: Cần tạo cơ hội để các thành viên trong mỗi nhóm
tự đánh giá kết quả làm việc của nhóm mình Điều trước tiên cần lưu ý khi để HS tự đánh giá
là GV phải hướng các em vào việc đánh giá ở cả hai khía cạnh: nhận thức và cách thức mà nhóm làm việc (sự tham gia tích cực của các thành viên, sự hợp tác với nhau, lắng nghe ý kiến của nhau, giải quyết bất đồng, v.v )
- Các nhóm đánh giá kết quả làm việc của nhau: Sau khi có sự đánh giá, nhận xét nội bộ trong nhóm, GV yêu cầu từng nhóm cử đại diện nên trình bày kết quả làm việc của nhóm mình Tiếp theo mỗi nhóm lại cử đại diện lên kiểm tra, nhận xét kết quả chéo nhau
- GV đánh giá, nhận xét kết quả làm việc của các nhóm: Công việc này có thể tiến hành song song hoặc sau khi đã có sự đánh giá giữa các nhóm với nhau GV nên cùng HS kiểm tra lại kết quả đánh giá của các nhóm có đúng không? chỗ nào đánh giá chưa đúng thì cần chỉ ra cho toàn lớp biết sai ở đâu và vì sao sai
Kết quả làm việc của nhóm có thể được GV sử dụng để cho điểm các thành viên trong nhóm
Về cách thức cho điểm như thế nào đối với kết quả làm việc nhóm thì vẫn đang có những tranh luận khác nhau
Tuy nhiên, khi đánh giá cho điểm HS, GV cần tính đến tính đa mục đích cuả dạy học theo nhóm: thứ nhất là đánh giá kiến thức hay nhiệm vụ đã hoàn thành mà HS thu được sau khi làm việc nhóm Thứ hai là kĩ năng cần thiết để làm việc nhóm
PHIẾU ĐIỂM HOẠT ĐỘNG NHÓM LỚP…
luật(2đ) Mức độtham gia
thảo luận(3đ)
Kết quả thảo
luận(5đ)
Tổng điểm(10đ)
TT Tên HS(mã số)
2
3
…
2
3
…
…
Tóm lại, dạy học theo nhóm là một công việc phức tạp, đòi hỏi GV và HS phải có sự chuẩn bị
và có thời gian để làm quen dần dần Phương pháp dạy học theo nhóm được sử dụng trong trường phổ thông như một phương pháp trung gian giữa hoạt động độc lập của từng học sinh với hoạt động chung của cả lớp Phương pháp này còn bị hạn chế bởi không gian chật hẹp của lớp học, bởi thời gian hạn định cho một tiết học nên giáo viên phải biết tổ chức hợp lí và học sinh đã quen với hoạt động này thì mới có kết quả tốt Mỗi tiết học chỉ nên tổ chức từ một đến
ba hoạt động nhóm, mỗi hoạt động cần 5 - 10 phút
2.4 Thiết kế một số bài giảng kết hợp phương pháp dạy học theo nhóm
SINH HỌC 12 NÂNG CAO- TIẾT 61- BÀI 56:
CÁC MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC LOÀI TRONG QUẦN XÃ
Trang 7I Mục tiêu : Sau khi học xong bài học sinh phải :
1 Kiến thức :
- Trình bày được mối quan hệ giữa các loài trong quần xã : hội sinh, hợp tác, cộng sinh, ức chế cảm nhiễm, vật ăn thịt – con mồi, vật chủ - vật kí sinh (chuẩn)
- Phân biệt được cạnh tranh cùng loài và cạnh tranh khác loài(trên chuẩn)
2 Kỹ năng
- KN thể hiện sự tự tin khi trình bày ý kiến trước nhóm, tổ, lớp
- KN tìm kiếm và xử lí thông tin khi đọc SGK, sách báo, internet,…về quan hệ sinh thái giữa các loài trong QX
- KN trình bày suy nghĩ, hợp tác; quản lí thời gian và đảm nhận trách nhiệm, trong hoạt động nhóm
3.Thái độ
- Áp dụng những điều được học và trong cuộc sống
- Xây dựng niềm tin vào khoa học
Giáo dục môi trường
- Quan hệ hỗ trợ, đối kháng giữa các loài trong QX, duy trì trạng thái cân bằng trong QX
- Rèn kỹ năng quan sát môi trường xung quanh, nâng cao ý bảo vệ các loài SV trong tự nhiên
- Trong sản xuất nên sử dụng các chế phẩm sinh học, bảo vệ các loài thiên địch thay thế cho thuốc trừ sâu sinh học để giảm gây ô nhiễm môi trường
II Trọng tâm bài:
- Các mối quan hệ giữa các loài trong quần xã sinh vật
III Phương pháp:
- Hoạt động nhóm
- Vấn đáp
IV Chuần bị:
1 Giáo viên
- Các đoạn phim ngắn, tranh ảnh phóng to về mối quan hệ giữa các loài trong quần xã
- Chuẩn bị phiếu học tập và nội dung phiếu học tập, phân chia nhóm từ tiết học trước
Phiếu học tập
Hỗ trợ
Cộng sinh Hợp tác Hội sinh
Đối
kháng
Cạnh tranh
Kí sinh
Ức chế – cảm nhiễm
Sinh vật ăn sinh vật khác
- Chuẩn bị 7 lá thăm tương ứng với 7 mối quan hệ hỗ trợ và đối kháng
2 Học sinh:
- Xác định nhóm, bầu nhóm trưởng, thư kí, báo cáo viên (nếu cần)
- Phân công công việc cho từng thành viên nhóm: chuẩn bị tranh ảnh minh họa, nghiên cứu sgk và tài liệu về các mối quan hệ giữa các loài trong quần xã
V Tiến trình bài giảng:
Trang 81 Ổn định lớp
2 Kiểm tra bài cũ:
- Thế nào là quần xã, cho biết sự phân bố của các loài trong quần xã Cho ví dụ
3 Bài mới
HOẠT ĐỘNG 1
Nghiên cứu mối quan hệ giữa các cá thể trong
quần xã
- Giáo viên đã chia lớp thành 7 nhóm yêu cầu các
nhóm học sinh nghiên cứu sgk và hoàn thành phiếu
học tập theo nội dung sau từ tiết trước
Phiếu học tập
điểm
Ý nghĩa Ví dụ
Hỗ trợ
Cộng
sinh
Hợp tác
Hội sinh
Đối
kháng
Cạnh
tranh
Kí sinh
Ức chế –
cảm
nhiễm
Sinh vật
ăn sinh
vật khác
- GV yêu cầu HS trong nhóm thảo luận tổng hợp kết
quả nghiên cứu sưu tầm theo phân công từ trước
- Hs trong nhóm thảo luận, hoàn thành đầy đủ phiếu
học tập
- GV sử dụng 7 lá thăm, lần lượt đại diện từng nhóm
bốc được lá thăm nào sẽ cử đại diện báo cáo
- HS Mỗi nhóm bốc thăm cử đại diện để báo cáo nội
dung lá thăm tương ứng một mối quan hệ trong
phiếu học tập(khuyến khích dùng PowerPoint để báo
cáo)
- GV yêu cầu các nhóm nghe báo cáo và nhận xét
- HS các nhóm lắng nghe báo cáo và có ý kiến nhận
xét, nhóm báo cáo có nhiệm vụ trả lời những thắc
mắc của các nhóm khác, tranh luận bảo vệ nội dung
mình đã trình bày
Quá trình cứ diễn tiến tuần tự như trên cho đến lá
thăm thứ 7 thì hoàn thành báo cáo nhóm và thảo
I.QUAN HỆ GIỮA CÁC LOÀI TRONG QUẦN XÃ
Nội dung phiếu học tập
Trang 9luận lớp
- GV nhận xét mỗi nhóm, đánh giá và bổ sung hoàn
thiện kiến thức
- GV: phân biệt canh tranh cùng loài và khác loài?
Hs suy nghĩ trả lời: cạnh tranh cùng loài giúp duy trì
trạng thái cân bằng số lượng trong quần thể, cạnh
tranh khác loài tạo ra mối tương quan về số lượng cá
thể mỗi loài trong quần xã đảm bảo trạng thái cân
bằng sinh học trong tự nhiên
GV nhận xét, bổ sung
HOẠT ĐỘNG 2: Tìm hiểu hiện tượng khống chế
sinh học
GV cho ví dụ: một quần xã sinh vật gồm các loài sau:
cỏ, thỏ, cáo, hổ thỏ có thể ăn hết cỏ trong môi
trường không? Vì sao?
HS trả lời: không, vì số lượng thỏ không thể tăng quá
mức do bị cáo ăn thịt
GV: Đó là hiện tượng khống chế sinh học Thế nào là
hiện tượng khống chế sinh học ?
Hs trả lời: Là hiện tượng số lượng cá thể của một loài
bị khống chế ở một mức độ nhất định, không tăng
cao quá hoặc thấp quá bởi số lượng cá thể của loài
khác và ngược lại
- GV: Hiện tượng khống chế sinh học trong quần xã
có ý nghĩa gì đối với các quần thể sinh vật
GV: Hiện tượng khống chế sinh học đã được ứng
dụng như thế nào trong thực tiễn và cuộc sống ?
GDMT- Quan hệ hỗ trợ, đối địch giữa các loài trong
QX, duy trì trạng thái cân bằng trong QX và HST
- Rèn kỹ năng quan sát môi trường xung quanh, nâng
cao ý bảo vệ các loài SV trong tự nhiên
II HIỆN TƯỢNG KHỐNG CHẾ
SINH HỌC
Là hiện tượng số lượng cá thể của một loài bị khống chế ở một mức độ nhất định, không tăng cao quá hoặc thấp quá bởi số lượng cá thể của loài khác và ngược lại do tác động của các mối quan
hệ hỗ trợ hoặc đối kháng giữa các loài trong quần xã
- Trong sản xuất người ta sử dụng các loài thiên dịch để phòng trừ các sinh vật gây hại cho cây trồng
4.Củng cố :
- Nếu cây trồng bị các loài côn trùng phá hoại , muốn bảo vệ cây trồng thì sử dụng biện pháp nào là tốt nhất ? Vì sao ?
5 Bài tập về nhà:
- Trả lời các câu hỏi và bài tập 1 , 2 , 3, 4 SGK
Đáp án phiếu học tập
Hỗ trợ
Cộng sinh Hai loài cùng có lợi
khi sống chung và nhất thiết phải có nhau ; khi tách riêng cả hai loài đều có hại
Tăng khả năng dinh dưỡng, có lợi cho 2 loài cả về nơi ở
Trichomonas và mối, vi khuẩn lam
và cây họ đậu Hợp tác Hai loài cùng có lợi Tăng khả năng dinh Sáo và trâu rừng,
Trang 10khi sống chung nhưng không nhất thiết phải
có nhau ; khi tách riêng
cả hai loài đều có hại
dưỡng, chống chịu với các điều kiện bất lợi, chống kẻ thù
nhạn bể và cò làm
tổ tập đoàn
Hội sinh Khi sống chung một
loài có lợi, loài kia không có lợi cũng không có hại gì ; khi tách riêng một loài có hại còn loài kia không
bị ảnh hưởng gì
Tăng khả năng dinh dưỡng của một loài, giúp bảo vệ và phát tán
cá thể
Mọt bột bám trên lông chuột trù, phong lan bám trên thân cây gỗ
Đối
kháng
Cạnh tranh - Các loài cạnh tranh
nhau về nguồn sống, không gian sống
- Cả hai loài đều bị ảnh hưởng bất lợi, thường thì một loài sẽ thắng thế còn loài khác bị hại nhiều hơn
+ Đảm bảo trạng thái cân bằng sinh học trong tự nhiên
+ Hình thành các ổ sinh thái khác nhau
Cạnh tranh nơi ở ảnh hưởng tới sự phân bố
Trâu và bò cạnh tranh nhau cỏ, cú
và chồn cạnh tranh nhau thức ăn trong rừng, thực vật cạnh tranh nhau về ánh sáng
Kí sinh Một loài sống nhờ trên
cơ thể của loài khác, lấy các chất nuôi sống
cơ thể từ loài đó
Có thể hình thành mối tương quan giữa vật kí sinh và vật chủ và trở nên có lợi đối với vật chủ (tăng sức đề kháng)
Cây tầm gửi kí sinh trên thân cây
gỗ ; giun kí sinh trong ruột người
Ức chế –
cảm nhiễm
Một loài này sống bình thường, nhưng gây hại cho loài khác
Lợi dụng các chất tiết của sinh vật để ức chế sinh vật khác, chế tạo thuốc trừ sâu sinh học
Tảo giáp nở hoa gây độc cho cá ; tỏi tiết chất gây ức chế hoạt động của vi sinh vật xung quanh
Sinh vật ăn
sinh vật
khác
- Hai loài sống chung với nhau
- Một loài sử dụng loài khác làm thức ăn Bao gồm : Động vật ăn động vật, động vật ăn thực vật
Ổn định trạng thái cân bằng quần thể Tăng khả năng sống sót và sinh sản của cá thể, loại trừ dịch bệnh, trao đổi vốn gen giữa các quần thể
Cáo ăn gà, bò ăn cỏ