nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của nguyễn minh châu

cách dựng câu chuyện thoải mái tự nhiên, dựa trên sự suy ngẫm chín chắn, nhào nặn kỹ càng chất liệu đời sống, cùng một bút pháp miêu tả tinh diệu những diễn biến tâm lý phức tạp và vi tế

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

PHẦN MỘT: DẪN LUẬN

1 Lý do chọn đề tài

Văn học có chức năng cao cả đó là thanh lọc tâm hồn con người Nhà văn - người nghệ sĩ đầy trở trăn tìm kiếm - là nhịp cầu nối đưa bạn đọc đến với cuộc sống gần gũi hơn, thân thuộc hơn qua những trang sách của mình Với ý nghĩa chân chính của hai tiếng "nhà văn", không dễ người cầm bút nào cũng đạt được điều đó Hòa trong dòng chảy ngược xuôi trên con đường văn chương ấy, Nguyễn Minh Châu là một người đi đường bình dị, âm thầm nhưng lấp lánh những nét son tỏa ra từ tâm hồn

Là một nhà văn xuất hiện trên văn đàn từ những năm 60, Nguyễn Minh Châu đã từng bước khẳng định mình giữa bao thăng trầm của lịch sử Từ những trang viết hào hùng, mang âm hưởng của một thời kỳ nổi sôi của dân tộc đến những dòng văn thấm đẫm tình người, đi sâu vào những cuộc đời: dung dị có, éo le có, Nguyễn Minh Châu

đã hoàn thành sứ mệnh của mình và để lại những dư âm đẹp, ngân rung trong lòng người đọc

Nguyễn Minh Châu là nhà văn tài năng Điều cốt lõi để tạo nên chỗ đứng của ông là tấm lòng, là bầu nhiệt huyết với những phát hiện tinh tế, sáng tạo Gần 40 năm qua, cùng với sự biến chuyển sâu sắc của đời sống chính trị, kinh tế, xã hội nhiều tác phẩm của ông đã trải qua bao thử thách của thời gian để trụ lại một cách kiêu hãnh, tự hào

Người đọc quen thuộc Nguyễn Minh Châu từ tập Cửa sông, một "hình ảnh hiên

ngang của miền Bắc chúng ta bất chấp đạn bom phá hoại của giặc Mỹ"P0F

1

P , quen nghe

Tạp chí Văn học số 6 1967

âm hưởng hào hùng của bài ca ra trận trong Dấu chân người lính dường như thấy

Nguyễn Minh Châu khác trước qua những truyện ngắn từ sau năm 1975 của ông Đấy

là những trang viết kiếm tìm vật vã, là những cuộc đấu tranh đầy khắc khoải, không yên hòng tìm đến bản ngã đích thực của cuộc đời Không phải là những tác phẩm ra đời trong một sớm một chiều mà ở đó là sự kết tinh những suy tư, trăn trở từ những ngày đầu cầm bút của ông: "Trong cuộc chiến đấu để giành lại đất nước với kẻ thù bên ngoài hai mươi năm nay, ta rèn cho dân tộc ta bao nhiêu đức tính tốt đẹp như lòng dũng cảm, sự xả thân vì sự nghiệp của Tổ quốc Nhưng bên cạnh đó, hai mươi năm nay, ta không có thì giờ để nhìn ta một cách thật kỹ lưỡng Phải chăng bên cạnh tính tốt đẹp thì tính cơ hội, nịnh nọt, tham lam, ích kỷ, phản trắc, vụ lợi còn được ẩn kín và có lúc ngấm ngầm phát triển đến mức gần như lộ liễu Bây giờ ta phải chiến đấu cho quyền sống của dân tộc Sau này ta phải chiến đấu cho quyền sống của từng con người, làm sao cho con người ngày một tốt đẹp Chính cuộc chiến đấu ấy mới lâu dài."P1F

2

P Những lời tâm nguyện của nhà văn đã giải thích quá trình sáng tác của ông Nguyễn Minh Châu đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của một người chiến sĩ, một nhà văn - chiến sĩ Đã đến lúc chính ông "đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa" để tìm tòi, đào sâu vào bản thể của tâm hồn, trở về cuộc sống đời thường nhưng vốn dĩ phức tạp của nó

Khi đất nước chuyển từ thời chiến sang thời bình, cuộc sống dần dần đi vào ổn định, con người ta có thời gian và điều kiện để chiêm nghiệm lại mình Nguyễn Minh Châu có thể nói là một trong những người tiên phong đi vào mảnh đất mới ấy để khám phá con người, khám phá cuộc đời trong giai đoạn chuyển mình Những truyện ngắn của ông xuất hiện trong lúc này đã gây được những ấn tượng mạnh mẽ và tạo nên những cuộc tranh luận sôi nổi, thu hút nhiều sự chú ý của bạn đọc Nhiều ý kiến thậm chí trái ngược nhau trong việc đánh giá những tác phẩm của Nguyễn Minh Châu Sự kiến giải những điều mà nhà văn đặt ra ở nhiều người cũng khác Và thời

gian chính là vị giám khảo công bằng, lặng lẽ, một lần nữa đã dành cho Nguyễn Minh Châu một vị trí xứng đáng trong nền văn học nước nhà

Sắp bước sang thế kỷ mới, việc nhìn nhận và đánh giá đúng giá trị những tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trong kho tàng văn học Việt Nam là điều cần thiết và

bổ ích Tìm hiểu truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu không phải là đề tài mới mẻ, chúng tôi không dám mong khám phá những điều mới lạ trên những trang văn đã được nhiều nhà văn, nhiều nhà phê bình có tên tuổi đào sâu, chúng tôi chỉ muốn góp một tiếng nói bé nhỏ của mình với những rung động chân thành khi tiếp xúc với truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu để tỏ lòng yêu mến, ngưỡng mộ một nhà văn tài năng đã quá cố Kỷ niệm 10 năm ngày mất Nguyễn Minh Châu, xin được thắp nén tâm hương tưởng nhớ đến ông - một nhà văn "bất tử" (chữ dùng của Nguyễn Khải), người đã mở ra hướng đi mới cho nền văn học Việt Nam những thập niên cuối thế kỷ này

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Minh Châu bắt đầu cầm bút từ những năm 60, với hình ảnh người lính

và cuộc chiến đấu anh hùng của dân tộc Đầu những năm 70, tác phẩm của ông đã được nhiều bạn đọc chú ý và xuất hiện nhiều ý kiến đánh giá, bàn luận Vào thập kỷ

80, ngòi bút của ông có sự chuyển hướng và sáng tác của ông trở thành đề tài sôi nổi của các nhà nghiên cứu Ba mươi năm qua, với bao đổi thay của đất nước, của con người , cách nhìn về tác phẩm của Nguyễn Minh Châu vẫn rất mới mẻ, phong phú Lần lại từ quá khứ, ta hãy xem quá trình tiếp nhận truyện của Nguyễn Minh Châu như thế nào

Trong phạm vi của đề tài, người viết chỉ đề cập, ghi nhận những ý kiến bàn về nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật xây dựng nhân vật trong các sáng tác của Nguyễn Minh Châu và những nhận định chung nhất đánh giá ngòi bút của ông

Nguyễn Kiên khi "Đọc Những vùng trời khác nhau của Nguyễn Minh Châu"

(Tạp chí Văn Nghệ Quân Đội số 9/1970) đã cảm nhận: Anh yêu nhân vật của anh nên

anh đằm thắm[ ] Ngòi bút Nguyễn Minh Châu chăm chỉ, chừng mực, mộc mạc, chân tình; mỗi trang sách dường như đều thấp thoáng kỷ niệm Truyện ngắn của anh ngắn gọn nhưng không bó hẹp

Nguyễn Đăng Mạnh và Trân Hữu Tá trong bài "Hướng đi và triển vọng của Nguyễn Minh Châu" - đăng trên báo Văn Nghệ số 364, ngày 02/10/1970 có nhận xét: Nguyễn Minh Châu hầu như chỉ xây dựng một loại nhân vật, những con người tốt đẹp, những nhân cách cao thượng, anh hùng, cái bóng dáng tiêu cực chỉ thấy thấp thoáng Nhân vật Nguyễn Minh Châu giàu suy tưởng và cũng giàu tình cảm, đặc biệt

có ngọn lửa ở trong lòng và để biểu hiện những con người này ông thường mượn cảnh để tả tình Bút pháp này không thuần túy về kỹ thuật mà lồng vào tình cảm thiết tha của ông đối với thiên nhiên, đất nước nên không bị đơn điệu, nhạt nhẽo Đến nay, nhân vật thành công của ông đều là nhân vật có tuổi, để phản ánh hiện thực ngày nay không thể chỉ giới hạn thế giới nghệ thuật của ông trong loại nhân vật đó

Trong bài "Những cố gắng lần theo Dấu chân người lính của Nguyễn Minh

Châu" của Song Thành, đã cho rằng: Ngòi bút Nguyễn Minh Châu đã lột tả được vẻ đẹp tinh thần phong phú và đằng sau những khuôn mặt phong trần ấy, anh đã làm ánh lên những nét hào hoa không phải là không có sức hấp dẫn, vẫy gọi đối với bạn đọc thanh niên (Văn Nghệ, số" 466, ngày 15/9/1972)

Phan Cự Đệ là người sớm phát hiện Nguyễn Minh Châu là "một cây bút văn xuôi đầy triển vọng" (Văn Nghệ Quân Đội, số 1/1973) đã có ý kiến: [ ] nhưng sức hấp dẫn nghệ thuật của những trang miêu tả của Nguyễn Minh Châu dường như lại tập trung ở khả năng tạo hình của ngôn ngữ văn xuôi của tác giả Nguyễn Minh Châu rất giàu khả năng tư duy hình tượng, khả năng dựng lại các sự việc trước các hình

thái cụ thể, cảm tính của nó Từ Cửa sông đến Dấu chân người lính đã tiến những

bước vững chắc và hứa hẹn

Cũng bàn về Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu, trên Tạp chí Tác

phẩm mới số 23 tháng 2/1973, Ngô Thảo nhận định: Trong quá trình giới thiệu nhân vật, hình như thủ pháp được tác giả sử dụng bao trùm là sự so sánh

Các nhân vật luôn đi từng đôi để so sánh, phát hiện, bổ sung cho nhau Quan hệ tay đôi giữa các nhân vật khiến họ nhìn rõ mình và tự đánh giá khách quan hơn Thủ pháp so sánh ở đây chỉ để bộc lộ mặt khác nhau trong sự phong phú, đa dạng cửa những con người một lòng một dạ chiến đấu cho độc lập dân tộc, thống nhất Tổ quốc [ ] Điểm Nguyễn Minh Châu đi xa hơn nhiều người: trên cơ sở so sánh mà phát huy sức liên tưởng của người đọc

"Từ Cửa sông đến Dấu chân người lính" (Tạp chí Tác phẩm mới, số 32, tháng

12/1973), Vương Trí Nhàn khái quát: Bên cạnh những nét đặc sắc riêng, dễ cảm thấy những tác phẩm này vẫn có một cái gì đó thuộc về giọng điệu chung, chứng tỏ chúng đều là những sản phẩm của một giai đoạn văn học, trong các giai đoạn kéo dài này, tuy lịch sử chuyển từ hòa bình sang chiến tranh nhưng nếp cảm, nếp nghĩ của các tác giả cũng như nhiều người trong chúng ta, vẫn là nằm trong một sự liên tục [ ] Các

nhân vật ở đó tình cảm, lý trí thống nhất, tất cả sống đúng như mình có, không thấy

những lay động quá mức, những khát khao, những đòi hỏi phức tạp

Nhị Ca nhận thấy "Sắc điệu mới của ngòi bút Nguyễn Minh Châu" (Văn Nghệ

Quân Đội, số 6/1978) qua hai tiểu thuyết Miền cháy và Lửa từ những ngôi nhà: Ở cả

hai truyện, Nguyễn Minh Châu đã phát triển ngòi bút phân tích tâm lý Anh làm nảy

ra các nét nội tâm, nhân vật không chỉ hướng ngoại mà còn quay nhìn vào bên trong

để tìm hiểu, cân nhắc, đánh giá các diễn biến tâm trạng, các động cơ hành động [ ] Ngòi búi kín đáo đó có những nhận xét đôi khi tinh quái, nó bỗng thò ra châm chích làm giật mình người ngủ gật ngoài đời

Đến đầu những năm 80, người đọc chú ý nhiều đến các truyện ngắn của Nguyễn

Minh Châu Thiếu Mai với bài " Từ Dấu chân người lính đến Những người đi từ

trong rừng ra nghĩ về Nguyễn Minh Châu " (Văn nghệ Quân Bội số 4/1983), đã

thông qua tiểu thuyết để nhận định về khả năng viết truyện ngắn của nhà văn này: Phong cách tiểu thuyết của Nguyễn Minh Châu dường như chưa ổn định Anh hãy còn trên con đường không ngừng tìm tòi, thể nghiệm một cách viết riêng để tải được đạt nhất những suy nghĩ sâu sắc cùng với cái vốn sống dày dặn của mình [ ] Cái tạng của Nguyễn Minh Châu hợp với loại truyện ngắn hoặc truyện vừa (hoặc tiểu thuyết

vừa) chỉ thể hiện một vấn đề, một chủ đề tập trung Khả năng phân tích tinh tế mọi khía cạnh ngóc ngách của một vấn đề, một tâm trạng vốn là chỗ mạnh của nhà văn, ở

loại truyện này anh có điều kiện để phát huy ưu thế, đem lại một chiều sâu bất ngờ

Vẫn là Ngô Thảo, khi "Đọc những tác phẩm mới của Nguyễn Minh Châu" (Văn

Nghệ, số 32 06/8/1983), đã có tâm trạng băn khoăn: Vối truyện ngắn này (Người đàn

bà trên chuyến tàu tốc hành) Nguyễn Minh Châu đã bộc lộ được thế mạnh của một

cây bút có khả năng phân tích và thể hiện được những biến động tâm lý khá phức tạp của một con người không đơn giản [ ] Cảm giác đơn điệu đã thoáng thấy Có lẽ ở đây, mọi sự đều nghiêm túc quá, thái độ nghiêm túc, lối thể hiện nghiêm túc Ở Nguyễn Minh Châu thiếu đi chút hài hước của chính đời sống, của sắc thái dân tộc và dân gian, làm cho cách nhìn, cách nghĩ thêm sâu, thêm đậm đà và sự lên án thêm nghiêm khắc Mặt khác, sự thiếu vắng sắc thái lý tưởng, vốn giàu có trong các tiểu thuyết của anh, cũng làm cho truyện ngắn trở nên nặng nề

Khác với Ngô Thảo, Huỳnh Như Phương có niềm tin vững chắc vào ngòi bút

của Nguyễn Minh Châu Trong bài "Đọc Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành"

(Báo Văn Nghệ số 32 ngày 04/8/1984) có đoạn: "Bức tranh" lôi cuốn người đọc không chỉ vì tác giả xoáy sâu vào tâm lý con người mà còn vì nghệ thuật tạo căng thẳng dần, siết chặt dần [ ] Nguyễn Minh Châu đã dùng nhiều thứ ánh sáng để soi chiếu vào nhân vật của mình, từ những góc độ khác nhau Tác giả đã cố gắng đưa nhân vật đi đến sự phân tích bên trong để nhìn rõ chính nó Sự kết hợp giữa các mảng thời gian và các khoảng không gian xa cách nhau, đan xen giữa ý thức và tiềm thức, hồi ức và tưởng tượng, sự hoà quyện của các giọng văn khác nhau (lời buộc tội và lời biện hộ, độc thoại và đối thoại, tiếng tranh luận và tiếng thì thầm nội tâm ) tất cả đã tạo ra một số truyện đạt đến chiều sâu nhất định cả về phương diện tự sự lẫn về phương diện tâm lý, tất nhiên là trong giới hạn về dung lượng phản ánh của thể loại Đọc Nguyễn Minh Châu, càng thấy tin vào triển vọng cua văn xuôi Việt Nam hiện đại

Đọc Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Nguyễn Thị Minh Thái rất có "ấn

tượng về nhân vật nữ của Nguyễn Minh Châu" (TCVH số 3, tháng 5 và 6 1985): Với

cách dựng câu chuyện thoải mái tự nhiên, dựa trên sự suy ngẫm chín chắn, nhào nặn

kỹ càng chất liệu đời sống, cùng một bút pháp miêu tả tinh diệu những diễn biến tâm

lý phức tạp và vi tế của nhân vật chính, Nguyễn Minh Châu chứng tỏ một bản lĩnh nhà văn biết phát biểu, biểu hiện nhân vật theo lối riêng Cả thiên truyện hiện ra dần dần cùng với cuộc khám phá tính cách nhân vật chính Quỳ, được miêu tả từ xa đến gần, từ vẻ đẹp bên ngoài đến phần cốt lõi khó khăn phức tạp, đầy biến động nhất của nội tâm, đó là các cuộc tình của Quỳ

Từ những sáng tác mới của Nguyễn Minh Châu, xuất hiện nhiều ý kiến trao đổi, thậm chí tranh cãi đến gay gắt Cái mốc của sự tranh luận này là cuộc hội thảo bàn về những truyện ngắn trong những năm gần đây của ông Điều đó ít nhất cũng chứng tỏ Nguyễn Minh Châu được nhiều bạn đọc quan tâm

Nhận xét về nhân vật của Nguyễn Minh Châu, Đào Vũ cho rằng: "Khi lướt một vòng nhận mặt lại những nhân vật truyện ngắn ấy, dường như có những con người lạ lẫm quá." Phan Cự Đệ cũng cùng mạch suy nghĩ: "Một số nhân vật của Nguyễn Minh Châu được xây dựng có tính chất khiên cưỡng Ở một hai truyện, nhân vật của anh độc đáo nhưng hơi cá biệt." Xuân Thiều cũng chung tâm trạng đó: "Những nhân vật anh đưa ra có vẻ không thật, nó là sản phẩm của một ý định truyền đạt cái vừa khám phá." Nguyễn Kiên thì nhận thấy "anh Châu hơi nghiêng về nhân vật dị thường", Vũ

Tú Nam lại gọi đó là nhân vật cá biệt và cho rằng khi xây dựng loại nhân vật này, "có lúc anh tùy tiện, bất chấp cả logic thông thường, nên ta thấy có cảm giác giả giả, không vào được người đọc một cách dễ dàng." Bùi Hiển cũng cảm nhận: "Về một số truyện, anh đẩy sự tìm tòi khám phá về nội tâm, về tính cách, về hình ảnh cuộc sống

và ý nghĩa cuộc đời theo một hướng có vẻ phức tạp hơn nhưng chưa chắc đã là sâu sắc hơn" [ ] Phải chăng ở một vài truyện nói trên, do sự quá say sưa phân tích mổ xẻ nào đó, cái chủ đích ấy, cái niềm tin ấy phần nào như bị hẫng hụt Đồng thời, hình tượng quả có kém đi về chân thực sinh động và sức thuyết phục

Tô Hoài và Lê Thành Nghị lại có cách nhìn khác Tô Hoài cho rằng những cái tưởng như bình thường lặt vặt trong đời sống hàng ngày, dưới con mắt và ngòi bút Nguyễn Minh Châu đều trở thành những gợi ý đáng suy nghĩ và có tầm triết lý Tác

giả đã công phu và chủ tâm xây dựng nhân vật Quỳ trong Người đàn bà trên chuyến

tàu tốc hành thật, tự nhiên rất đời, một con người và một vấn đề tư tưởng đương có

trong cuộc đời hôm nay, điển hình và phổ biến Lê Thành Nghị khẳng định: Nhà văn lại tỏ rõ thêm một khía cạnh trong tài năng của mình Sự đào xới sâu sắc vào phần tâm lý sâu kín và rắc rối của con người (Trao đổi về truyện ngắn những năm gần đây của Nguyễn Minh Châu - Văn Nghệ số 27 và 28 tháng 7/1985)

Sau hội thảo, Nguyễn Minh Châu cho ra đời những tác phẩm càng làm xôn xao

dư luận, nhưng đa phần, bạn đọc nhận ra ở ông một tài năng về truyện ngắn và khả năng tìm tòi, sáng tạo, nắm bắt tinh nhậy cuộc sống và chiều sâu tâm hồn

Lại Nguyên Ân khi bàn về "Sáng tác truyện ngắn gần đây của Nguyễn Minh Châu" trên báo Tạp chí Văn học, số 3/1987 đã cho rằng: Nó (truyện ngắn tự thú) hấp dẫn người ta chủ yếu bằng độ căng của những tấn kịch nội tâm, độ căng của những thao thức dằn vặt trong bề sâu ý thức nhân vật [ ] Chiều sâu mới mẻ trong sáng tác truyện của Nguyễn Minh Châu chính là nảy sinh trong sự đổi mới các bình diện nhận thức đời sống, mạnh dạn đi tìm nhiều cách thể hiện khác nhau, tự làm phong phú các khả năng nghệ thuật của mình và của chung nền văn xuôi chúng ta, vốn đang bước vào thời kỳ phát triển mới

"Bến quê, một phong cách trần thuật có chiều sâu" của Trần Đình sử, đăng trên

Tuần báo Văn Nghệ, số 8 ngày 21/02/1987 có đoạn: Anh là nhà văn có biệt tài sử dụng chi tiết, miêu tả chân dung, môi trường, khắc họa tâm lý, chỉ trong ít nét mà làm hiện lên một cuộc sống sinh động, điển hình như sinh hoạt khu tập thể, cảnh nhà ga, nông thôn đô thị Anh lại sành vận dụng ngôn ngữ nửa trực tiếp, dựng lại được những giọng điệu khác nhau của nhân dân [ ] Anh tập trung những luồng sáng hàng nghìn nến "vào một khuôn mặt", xây dựng luật "hội tụ ánh sáng" để soi rọi vào một chi tiết làm cho hình tượng của anh tuy bề ngoài rất cá biệt nhưng lại có tầm khái quát đáng

kể

Võ Hồng Ngọc nhận thấy trong Mảnh đất tình yêu là "sự tiếp nối của những câu chuyện tình đời" (Báo Văn Nghệ, số 5,6 1988): Trong Mảnh đất tình yêu, sự chiêm

nghiệm, tự đối thoại của nhân vật thể hiện ở chỗ chân lý đời sống thường không chỉ

đến một lần là xong trong nhận thức của nhân vật, việc xáo trộn, đan xen các lớp thời gian trần thuật - một đặc sắc bao trùm trong nghệ thuật kết cấu của cuốn tiểu thuyết này - chính là nhằm tạo ra một hệ thống điểm nhìn trần thuật để tập trung soi rọi vào một biến cố, từ đó lẩy ra ý nghĩa khách quan của nó Đây cũng là một dấu hiệu nói lên sự thay thế ý thức độc thoại bằng ý thức đối thoại trong tư duy nghệ thuật của nhà văn

Lã Nguyên với bài "Nguyên Minh Châu và những trăn trở trong đổi mới tư duy nghệ thuật" (Tạp chí Văn học, số 2/1989) nhận định: Trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu, mạch suy tưởng, triết lý tràn vào mạch trần thuật, mạch kể, nhiều khi phải đuổi theo mạch tả, dòng sự kiện hồi cố lấn át dòng sự kiện tiến trình cốt truyện làm cho cốt truyện ngày càng có khuynh hướng nới lỏng [ ] Ngòi bút của ông luôn hướng tới những biểu hiện đầy biến động của các quá trình tư tưởng, tình cảm, tâm lý

để nắm bắt cái con người đích thực ở trong con người Nhân vật của Nguyễn Minh Châu vì thế không bao giờ đồng nhất với bản thân nó

"Với Nguyễn Minh Châu" (Tạp chí Văn học, số 3/1989), Xuân Thiều cho rằng: Nguyền Minh Châu là nhà văn đầy tìm tòi sáng tạo Sự tìm tòi sáng tạo thường mấp

mé giữa cái đúng và cái tưởng như đúng, cái hay và cái tưởng là hay, cái thật và cái tưởng là thật

Thao Trường thì cho biết: Nhân vật của anh thì lại khá đỏng đảo phong phú, mà đặc biệt nội tâm của họ ngày càng đa dạng, nhiều chiều ("Chút kỷ niệm nhỏ với anh Nguyễn Minh Châu", Văn nghệ Quân đội số 3/1989)

Nguyễn Khải trong bức thư gởi cho vợ của Nguyễn Minh Châu, đăng trên Văn nghệ Quân đội số 3/1989 với nhan đề "Nguyễn Minh Châu, niềm hãnh diện của người cầm bút", có viết: Anh là người kế tục xuất sắc những bậc thầy của nền văn xuôi Việt Nam, và cũng là người mở đường rực rỡ cho những cây bút trẻ tài năng sau này Anh Châu là bất tử

Đến ngày giỗ đầu của Nguyễn Minh Châu, tại trường viết văn Nguyễn Du, đã tổ

chức "Buổi hội thảo nhân ngày giỗ đầu nhà văn Nguyễn Minh Châu" Trong không khí xúc động ấy, Nguyên Ngọc đã mở đầu với sự khẳng định: Nguyễn Minh Châu thuộc số những nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay

Đỗ Đức Hiếu cũng phát biểu với bài "Đọc Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu": Nghệ thuật xây dựng truyện Phiên chợ Giát chủ yếu là cái pha màu, cái pha

trộn của các tâm trạng đối nghịch, là sự thâm nhập lẫn nhau của các chi tiết, là các nét nhòe, cái mơ hồ, cái không xác định của các câu trúc hình tượng

Phạm Vĩnh Cư khi bàn "về các tiểu thuyết trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu" cho rằng: [ ] Chính ở đây xuất hiện những con người mang trong mình các xung đột nội tâm sâu sắc, những con người "hoặc to lớn hơn số phận của mình hoặc nhỏ bé hơn tính người của mình" (lời Bakhtin), chính ở đây xuất hiện lối hành văn

"giao hưởng" vang vọng dư âm những giọng nói khác nhau của các nhân vật thay thế cho các văn phong đã trở nên quen thuộc trước đây trong những truyện dài của Nguyễn Minh Châu (Văn nghệ, số 7/1990)

Nguyễn Văn Hạnh trong bài "Nguyễn Minh Châu những năm 80 và sự đổi mới cách nhìn về con người" (Tạp chí Văn học số 3/1993) đã nhận xét: Nhà văn tập trung chú ý vào số phận con người Ông đã xây dựng thành công những, nhân vật phụ nữ với những vẻ đẹp tâm hồn và hình ảnh người nông dân mới mẻ, độc đáo, đầy hấp dẫn (lão Khúng) Đặc biệt chú ý miêu tả hai bàn tay và đôi mắt cửa nhân vật, theo nhà văn, tính cách, phẩm chất con người thể hiện không nhầm lẫn được ở hai bàn tay và đôi mắt Ông cũng chú ý miêu tả nội tâm, đời sống tình cảm của con người

Trong "Chiến tranh qua những tác phẩm văn xuôi được giải" (Tạp chí Văn học

số 12/1994), Tôn Phương Lan ghi nhận: Nguyễn Minh Châu rất coi trọng yếu tố chi tiết trong tác phẩm, chi tiết có sức chuyên chở khá nặng tư tưởng của nhà văn và thái

độ bình giá của ông trước một hiện thực bộn bề, phức tạp Ở một số tác phẩm ngôn ngữ đã đạt sự chuân xác, hài hòa

Hoàng Nhân với "Cỏ lau, nỗi đau và niềm tin" (Văn, số 34, tháng 8/1994) cho

rằng nghệ thuật viết văn của tác giả đã thực sự đổi mới Thể hiện đời sống tâm tư của

nhân vật có chiều sâu, kết chặt quá khứ, hiện tại với tương lai, đặc biệt bút pháp thể hiện cái tôi vừa trữ tình, vừa hiện thực Đổi mới bút pháp nhưng vẫn tôn trọng chi tiết chân thực và lịch sử

Trần Thị Mai Nhi trong “Văn học hiện đại - Văn học Việt Nam giao lưu gặp gỡ" (NXB Văn Học 1994) đã khẳng định Nguyễn Minh Châu sớm nổi tiếng về một ngòi

bút phân tích mổ xẻ tinh tế nội tâm con người, trong Phiên chợ Giát, sở trường đó

càng bộc lộ Chỗ mạnh về nghệ thuật là ở chỗ mổ xẻ tế vi những diễn biến nội tâm của nhân vật, làm xuất hiện trước người đọc một thế giới tâm linh hết sức phong phú của một nông dân phải đối đầu với những thế lực làm phi nhân cách con người Ông

có cái nhìn nhân bản để khám phá thân phận người nông dân

Phạm Quang Long trong bài "Thái độ của Nguyễn Minh Châu đối với con người: niềm tin pha lẫn lo âu." (Tạp chí Văn học, số 9/1996) cho rằng: cống hiến lớn nhất của ông là sự thức tỉnh một ý thức mới, đúng đắn hơn trong cái nhìn nhận, đánh giá về con người, ve những đoi mới trong phương thức biêu đạt [ ] Ông chứ không phải là ai khác đã đi tiên phong, đã hứng chịu một số bất công do nhiều lý do nhưng vẫn kiên trì thiên chức của mình

Kỷ niệm 10 năm ngày mất Nguyễn Minh Châu, Xuân Thiều với bài "Thời gian

gần gũi Nguyễn Minh Châu" (Văn nghệ Quân đội, số 1/1999) cảm nhận: Truyện Mùa

trái cóc ở Miền Nam, một truyện mang rõ dấu ấn Nguyễn Minh Châu nhất, đấy là

khát vọng và tài năng của anh [ ] Phải có khát vọng lớn về tình yêu thương con người, phải có tài năng lớn mới rút ra từ trong cái mớ ghi chép vội vã ấy, một ý nghĩ lớn để có khả năng hư cấu tạo dựng thành thiên truyện bất hủ

Ngô Vĩnh Bình khi viết về mảng "Nhà văn Nguyễn Minh Châu bàn về truyện ngắn" (Văn nghệ Quân đội, số4/1999) đã cho rằng: Nguyễn Minh Châu là nhà văn đã sống và viết hết mình Riêng với thể loại truyện ngắn, thể loại mà những năm tháng cuối đời ông để nhiều tâm lực ông cũng đã làm như thế, hành động như thế Những

truyện ngắn in trong tập Bến quê, Cỏ lau, và trong tập Truyện ngắn Nguyễn Minh

Châu đã trở thành những truyện ngắn tiêu biểu của một giai đoạn văn học

Lịch sử tiếp nhận truyện của Nguyễn Minh Châu sẽ còn tiếp nối về sau Tuy nhiên nhìn chung, có thể tạm chia ra các loại ý kiến: loại ý kiến đánh giá cao như Nguyễn Khải, Nguyên Ngọc, Đỗ Đức Hiểu, Trần Đình Sử ; loại ý kiến khẳng định

sự đóng góp của ông như Huỳnh Như Phương, Hoàng Nhân, Nhị Ca, Nguyễn Thị Minh Thái ; loại ý kiến còn băn khoăn, chưa khẳng định cách viết của Nguyễn Minh Châu như Vũ Tú Nam, Bùi Hiển, Đào Vũ Có một số nhận định của cùng một tác giả nhưng khác nhau tùy theo sáng tác của Nguyễn Minh Châu như ý kiến của Xuân Thiều, Phan Cự Đệ Nếu như từ những năm 70, Phan Cự Đệ khẳng định Nguyễn Minh Châu là cây bút văn xuôi đầy triển vọng thì những sáng tác sau này làm ông cảm thấy hơi khiên cưỡng; với Xuân Thiều, nếu trước đây ông cùng cách nhìn với Phan Cự Đệ, cảm nhận nhân vật của Nguyễn Minh Châu có vẻ không thật thì về sau,

đặc biệt là với tác phẩm Mùa trái cóc ở Miền Nam được ông đánh giá là "thiên truyện

bất hủ" Điều đó chứng tỏ rằng tác phẩm của Nguyễn Minh Châu vẫn là mảnh đất màu mỡ để bạn đọc đào xới, khám phá, và vì thế sẽ còn rất nhiều điều để khai thác, tranh luận

3 Phạm vi nghiên cứu

Trong luận văn này, do hạn chế về thời gian, nguồn tư liệu cũng như tầm hiểu biết, người viết chỉ tập trung nghiên cứu một số truyện ngắn viết sau 1975, đặc biệt ở giai đoạn 1980 trở đi với việc trình bày một số ý kiến của mình về một vài thủ pháp nghệ thuật tiêu biểu đã khiến cho nhân vật của Nguyễn Minh Châu có chỗ đứng vững chắc trong lòng người đọc Thông qua việc tìm hiểu khái lược lý thuyết truyện ngắn

và nghệ thuật xây dựng nhân vật Chúng tôi trình bày những cảm nhận vì nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu với hai vấn đề cơ bản: các loại hình nhân vật và các thủ pháp nghệ thuật thể hiện nhân vật để nhân vật bộc lộ tâm lý, tính cách và đời sống tư tưởng của mình một cách sinh động, rõ nét

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi sử dụng phương pháp hệ thống và phương

pháp so sánh

Trước hết, chúng tôi tổng hợp những bài nghiên cứu, phê bình có liên quan đến con người và tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, đặc biệt chú ý đến những bài viết về nghệ thuật xây dựng nhân vật để tổng hợp, khái quát và có một cái nhìn tổng thể về việc tìm hiểu truyện ngắn của ông Sau đó trình bày những cảm nhận của mình trên tinh thần làm việc nghiêm túc, thái độ khách quan

Phương pháp hệ thống được vận dụng để xem xét truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu như là một chỉnh thể nghệ thuật và được đặt trong bối cảnh hiện tại để nhìn nhận, đánh giá Bên cạnh đó, chúng tôi dùng phương pháp so sánh - đặt truyện ngắn của ông trong mối tương quan với các nhà văn đồng đại, với nền văn học đương đại,

có đối chiếu với văn học quá khứ và trong sự vươn lên hòa nhập với văn học thế giới

5 Cấu trúc luận văn

Trong phạm vi đề tài trên, người viết sẽ trình bày luận văn của mình theo trình

đề xác định các thủ pháp xây dựng nhân vật (Chương II)

Sau khi xác định các loại hình nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu: Căn cứ vào việc truyền đạt lý tưởng, phân chia thành nhân vật chính diện và phản diện; dựa vào nội dung cốt truyện, xây dựng nhân vật bình thường trong cuộc sống đời thường và nhân vật số phận; xét trên bình diện cấu trúc, chia nhân vật làm 3 loại: nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và nhân vật tư tưởng, chúng tôi đi sâu tìm hiểu và nghiên cứu các thủ pháp nghệ thuật Nguyễn Minh Châu đã sử dụng để xây dựng nhân vật, đó là: miêu tả ngoại hình độc đáo, dùng các yếu tố tâm lý xác thực và

thể hiện đa dạng độc thoại nội tâm (Chương II)

Phần cuối là kết luận chung về khóa luận này và các tài liệu tham khảo có liên quan

PHẦN HAI: NỘI DUNG

CHƯƠNG I: TRUYỆN NGẮN VÀ VẤN ĐỀ NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG

NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

1 Truyện ngắn là gì?

1.1 Khái niệm

"Truyện ngắn là hình thức tự sự loại nhỏ Nó khác với truyện vừa ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả một sự kiện nào đó thường xảy ra trong đời của một nhân vật, hơn nữa, thường bộc lộ một nét nào đó của nhân vật." P2F

3

Thực ra, "truyện ngắn" là một khái niệm động, nó được thể hiện dưới rất nhiều dạng thức, có thể đấy là một lời phát biểu theo kiểu định nghĩa nhưng cũng rất thường được hiểu theo cách nói bóng bẩy, hình tượng:

"Như trên bức tường phẳng mà cả rêu và sơn nước đều mờ đi, trên vô số những

kí hiệu, những tiếng động, những côn trùng vụt bay lên một con bướm bí ẩn và rực

rỡ Đó là truyện ngắn" (D Boulanger) Cũng chính Boulanger đã từng nói: "Nếu tiểu thuyết là cả tòa nhà thờ thì truyện ngắn là phòng xưng tội.”P3F

nghệ Quân đội, số 4/1999

Nhàn) Theo Tô Hoài, "Truyện ngắn chính là cách cưa lấy một khúc trong đời sống." Với Vũ Thị Thường: "Viết truyện dài như làm một căn nhà đồ sộ, còn bắt tay viết truyện ngắn là nhận lấy việc chạm trổ một cái khay, một tấm tranh khắc gỗ.”5

Như vậy, truyện ngắn là một thể loại rất thú vị, được nhìn dưới nhiều góc độ, cấp độ khác nhau Tựu trung lại, đó là một thể loại gây ấn tượng và đi sâu vào chi tiết, khắc họa đậm nét nhân vật để gởi gắm một thông điệp nào đó của tác giả đến bạn đọc và cuộc đời

1.2 Đặc trưng

Nếu như ở thơ ca tinh thần đặc thù là chất trữ tình, ở kịch là chất xung đột thì ở tiểu thuyết là chất văn xuôi Đấy là chất đời, chất sự kiện, chất sống của đời tư cá nhân đầy ngổn ngang, bề bộn, nghịch lý và phức điệu, không lãng mạn hóa, cường điệu hóa mà nó tái hiện đời sông như là đời sống vốn có

Nếu tiểu thuyết hướng về miêu tả hiện thực với việc chiếm lĩnh toàn bộ đời sống trong sự trọn vẹn, đầy đủ thì truyện ngắn chỉ "lấy một khoảnh khắc trong cuộc đời một con người mà dựng lên Có khi nhân vật được đặt trước một vấn đề phải băn khoăn, suy nghĩ, lựa chọn, quyết định Có khi chỉ là một cảnh sống và làm việc bình thường Trong đó nhân vật biểu lộ ý chí, tình cảm của mình Có khi những hành động mãnh liệt, những tình tiết éo le Có khi chỉ là một tâm trạng, một ý tình chớm nở." (Bùi Hiển)

Như vậy, tính chất có một sự kiện, một vấn đề, đó là những đặc điểm tiêu biểu của truyện ngắn với tư cách là một thể loại Yếu tố đầu tiên để một truyện ngắn hình thành là phải có được một cốt truyện, có thể là một cái gì đó đã xảy ra trong đời sống kết hợp với sự dẫn dắt của trí tưởng tượng đòi hỏi người viết phải bộc lộ ra Truyện ngắn rất đa dạng nên cốt truyện cũng thiên hình vạn trạng, tuy nhiên phải được xây dựng liền mạch với sự phát triển tâm lý Một cốt truyện hay sẽ gắn với một tình

huống lạ, có "tình thế xảy ra truyện", trong đó nhân vật tự bộc lộ mình một cách sắc nét nhất thông qua hành động, và đặc biệt là bằng nội tâm, bằng những suy nghĩ, day dứt trên những dòng độc thoại Khi xây dựng nhân vật, cần phải chú ý đến vai trò của

người kể chuyện Với hình thức tự sự cỡ nhỏ, người kể chuyện có quyền chỉ đề cập đến một trường hợp riêng lẻ xảy ra trong đời sống, một biến cố riêng của cuộc sống con người, cho nên truyện ngắn chỉ khắc họa một đến hai nhân vật có cá tính đặc sắc

và trong một thời điểm nào đó đã bộc lộ tính cách một cách trọn vẹn

Đặc trưng của truyện ngắn không chỉ nằm ở cốt truyện, nhân vật, tình huống mà còn gồm cả một hệ thống dày đặc những tình tiết, chi tiết Đó là những tình tiết được chọn lọc kỹ để khắc họa nhân vật khiến cho người đọc có thể hình dung được cả quá trình sống của nhân vật qua những trang văn cô đúc, dồn nén, ngắn gọn trong cách tường thuật Kết cấu của truyện ngắn thường là đơn giản, nó tập trung chú ý vào cái

cơ bản với sự hòa quyện của các chi tiết Do đó, "chi tiết, một trong những phương tiện quan trọng của điển hình hóa, mang trọng lượng nghệ thuật đặc biệt lớn trong truyện ngắn."

Truyện ngắn đòi hỏi phải đạt được tính hoàn chỉnh về nghệ thuật và hàm súc đặc biệt về nội dung Do đó, ngôn ngữ thường cô đọng, súc tích và ít lời đối thoại Truyện ngắn hay ở văn, ở tính tự nhiên và trung thực của ngòi bút Nói theo Nguyễn Minh Châu: "Cũng như mỗi nhà văn có tài bao giờ cũng có cái gì như một lão phù thủy, có khả năng cứ vài ba câu lại có một chữ dùng được phù phép, y như có một con ma nằm trong cái chữ ấy Đây là cái tài dùng chữ mà nhà văn đích thực nào dù ít dù nhiều đều có "P4F

phân tích, mổ xẻ những vấn đề thời sự xã hội thì tính hiện thực cao."P5F

6

Đặc trưng cuối cùng của truyện ngắn là đề tài, nội dung rất phong phú, nó phản ánh mọi góc độ của đời sống, nhiều vấn đề có tính thời sự của xã hội Điều cơ bản là

ở mỗi đề tài ấy, nhà văn đều có thể nêu lên vấn đề tư tưởng của truyện, nếu không nói

là "đề xuất một bài học làm người."

Như vậy, truyện ngắn là một thể loại luôn trong quá trình phát triển, nó có sức chứa nội tại lớn lao Nói như nhà văn Mỹ Wiliam Soroyan; "Chừng nào trên quả đất này còn nhà văn, và họ còn viết, truyện ngắn còn tìm được cách nhập vào mọi hình thức đề tài, chọn cho mình mọi dung lượng, mọi phong cách, và nó cũng có thể vượt

ra, phá tung mọi hình thức, mọi khuôn khổ, phong cách đó."

2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn

2.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

2.1.1 Nhân vật văn học

Bất kỳ một tác phẩm văn học nào cũng có một yếu tố quan trọng đấy là nhân vật Nhân vật ở đây được hiểu trên bình diện rộng, không chỉ là con người mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác, ít nhiều mang bóng dáng, tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người

Theo Từ điển thuật ngữ Văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, NXB Giáo dục, 1992), nhân vật văn học là những con người cụ thể được miêu tả trong văn học, có thể có tên riêng hoặc không, có thể là một vị thần mà có khi được

sử dụng như một ẩn dụ (Ví dụ nhân vật "nhân dân" trong Chiến tranh và hòa bình

nghiệp, TP.Hồ Chí Minh 1997

của LTolstoi, nhân vật "thời gian" trong truyện của Sêkhôp, nhân vật "đồng tiền" trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, nhân vật "con chó sói" của Ch Aimatov)

Nhân vật luôn giữ vai trò rất quan trọng trong nội dung cụ thể của tác phẩm, nó

có chức năng cơ bản mang tính lịch sử là khái quát tính cách của con người

Gắn liền với khái niệm "nhân vật" là khái niệm "tính cách" Nếu "nhân vật" là khái niệm về hình ảnh con người thì "tính cách" là hình tượng về con người Nói đến tính cách là nói đến những đặc điểm tâm lý ổn định chi phối mọi hành vi, thái độ và bộc lộ cốt cách, phẩm chất của nhân vật Theo Hegel: "Tính cách là điểm trung tâm của mối quan hệ giữa nội dung và hình thức." Dostoievski cũng khẳng định: "Đối với nhà văn, toàn bộ vấn đề là ở tính cách."

Văn học là vấn đề con người, nhà văn đắm mình trong cuộc sống, quan sát hiện thực, đưa những con người từ thực tế bước vào trong văn, rơi từ những dòng văn, người đọc đưa nhân vật bước ra cuộc đời, hòa mình trong dòng chảy bộn bề, sôi động

ấy Tuy nhiên, nhân vật văn học không hề tái hiện một cách đơn giản con người có thực trong cuộc sống Ở mỗi nhân vật đều có một phần tâm hồn của nhà văn, bao giờ cũng mang trong mình nó sự cảm nhận, đánh giá của nhà văn đối với cuộc sống khách quan

Thế giới nhân vật phong phú của văn học có thể khái quát thành một số các loại hình nhất định Dựa vào nội dung cốt truyện, vào khả năng xuất hiện, tầm quan trọng

và vai trò của nhân vật trong tác phẩm, có thể chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ Nêu xét theo đặc điểm tính cách, góc độ phẩm chất của nhân vật trong việc truyền đạt lý tưởng của nhà văn thì có hai loại nhân vật: chính diện và phản điện Căn

cứ vào thể loại thì ứng với tiểu thuyết sẽ có nhân vật tự sự; nhân vật trữ tình thường xuất hiện trong thơ ca và nhân vật kịch được xây dựng trong thể loại kịch Đi sâu vào bản chất, dựa vào cấu trúc hình tượng, chia nhân vật văn học thành nhân vật chức năng (mặt nạ), nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và nhân vật tư tưởng

2.1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học

Con người là một thực thể đầy sinh động và bất ngờ Nếu như người thợ nhiếp ảnh thu được hình ảnh con người qua một khoảnh khắc, nhà điêu khắc tạo dựng nhân vật trong một tư thế bất biến thì nhà văn lại không sao chép thực tiễn một cách cứng nhắc, tĩnh tại mà luôn trong quá trình vận hành Ở đó, con người được thể hiện trong

đa dạng các mối quan hệ của mình qua lời ăn tiếng nói, qua nghĩ suy, hành động Và bởi lẽ đó, xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học chính là một nghệ thuật mang những nét đặc thù riêng

Nhà văn khắc họa tính cách nhân vật theo nhiều hướng, người đọc có thể nhận biết những đặc điểm tâm lý, phẩm chất đạo đức của nhân vật thông qua người kể chuyện hoặc qua một nhân vật khác, cũng có thể nhân vật đó tự bộc lộ, tự nói về mình Có khi, từ hành động của nhân vật hay nhận thức của nhân vật này đối với nhân vật khác, người đọc tự rút ra những kết luận về tính cách nhân vật bằng chính suy nghĩ, nhận thức của mình

Dù nhân vật (tính cách nhân vật) được thể hiện qua nhiều cách cảm nhận, tựu trung lại vẫn có một số thủ pháp chung để xây dựng nhân vật thông qua lăng kính của nhà văn

Yếu tố đầu tiên hình thành diện mạo nhân vật là nghệ thuật miêu tả ngoại hình Tục ngữ có câu "Trông mặt mà bắt hình dong" , tức là tự bản thân mỗi người đã tự bộc lộ một điều gì đó qua chân dung của mình Ngoại hình là một khái niệm chỉ dáng

vẻ, tác phong, diện mạo, trang phục, cử chỉ nói chung là tất cả những gì tạo nên hình dáng bên ngoài của nhân vật Này là một Tú Bà: "Thoắt trông nhờn nhợt màu

da, ăn chi cao lớn đẫy đà làm sao!" tạo ấn tượng rờn rợn về một tên chủ chứa; kia là một đang anh hào "râu hùm hàm én mày ngài, vai năm tấc rộng thân mười thước cao" gợi lên sức mạnh và ước mơ tung phá Như vậy, việc miêu tả ngoại hình trước hết là khắc họa một cách sinh động những con người bình thường trong cuộc sống bằng những nét chân thực, hơn nữa, nó đã góp phần cá tính hóa nhân vật Yêu cầu cao nhất của việc miêu tả ngoại hình là thông qua đó, nhân vật bộc lộ tính cách, Tính cách của

con người, đôi khi, không phải là bất biến, do đó, khi tính cách thay đổi thì ngoại hình cũng có thể linh động biến chuyển theo Nhà văn xây dựng nhân vật không phải

là miêu tả toàn bộ, tỉ mỉ các đặc điểm ngoại hình mà chủ yếu chọn lọc ra, lựa chọn một cách công phu những nét sắc sảo, đặc trưng riêng để nhân vật vừa cụ thể lại vừa linh hoạt và có điều kiện bộc lộ nội tâm, tính cách của mình

Khắc họa tính cách nhân vật bằng cách biểu hiện nội tâm là một biện pháp đặc biệt quan trọng Nội tâm chính là những tâm trạng, những suy nghĩ, những phản ứng tâm lý của bản thân nhân vật với những cảnh ngộ, những tình huống mà nhân vật chứng kiến, thể nghiệm trên bước đường đời của mình, là toàn bộ những biểu hiện thuộc đời sống của nhân vật “Phép biện chứng của tâm hồn" - phương pháp tâm lý độc đáo của L Tolstoi - đã phơi bày quá trình vận động tự thân trực tiếp của tư duy

và công việc phức tạp của tình cảm:

“ - Một ý nghĩ, do cảm giác đầu tiên sinh ra, dẫn tới những ý nghĩ khác, bị lôi cuốn đi xa hơn, kết hợp những mộng tưởng và những cảm giác hiện thực, những ước

mơ về tương lai và suy tưởng về hiện tại

- Một tình cảm nảy sinh trực tiếp từ một tình huống, hoặc một ấn tượng nào đấy, chịu ảnh hưởng của hồi ức và sức mạnh của liên tưởng, chuyển thành những tình cảm, trở về điểm xuất phát rồi lại du hành, thay đổi theo cả một chuỗi hồi ức."

Raxkonikov trong Tội ác và trừng phạt của Dostoievski, Hamlet trong kịch Hamlet của Shakespear, Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn Du là những nhân vật

thể hiện dòng tâm tư một cách sắc nét Nhà văn đã tạo dựng những trang văn độc thoại nội tâm xuất sắc, nhằm khắc họa tính cách nhân vật và lý giải quá trình vận

hành để dẫn đến hành động của nhân vật

Ngoài việc miêu tả ngoại hình, biểu hiện nội tâm, nhân vật còn được thể hiện thông qua ngôn ngữ của chính mình Ngôn ngữ nhân vật là lời ăn tiếng nói của nhân vật, là căn cứ để biểu đạt phẩm chất và tính cách của mỗi con người Đó là phương tiện quan trọng được nhà văn sử dụng nhằm thể hiện cuộc sống và cá tính nhân vật, đồng thời gợi ở người đọc trí tưởng tượng, hình dung được ngoại hình nhân vật

Trong tác phẩm, ngôn ngữ của nhân vật được thể hiện bằng nhiều cách, tác giả có thể cho nhân vật lặp đi lặp lại nhiều lần những từ, những câu mà nhân vật thích nói

("Biết rồi, khổ lắm, nói mãi!" -Số đỏ, Vũ Trọng Phụng) hoặc dùng một số từ địa phương ("Tau nỏ biết chi mô" - Mẹ con chị Hằng, Nguyễn Minh Châu) Ngoài ra,

nhà văn còn nhấn mạnh cách dùng từ, ghép từ, đặt câu, lối phát âm đặc biệt của nhân vật

Mỗi nhân vật đều có lời ăn tiếng nói mang đặc điểm riêng nhưng phải phản ánh nét chung ngôn ngữ của một tầng lớp người nhất định, gần gũi với nghề nghiệp, tâm

lý, giai cấp, trình độ văn hóa

Bên cạnh ngôn ngữ của người kể chuyện, nhà văn còn tái hiện trực tiếp ngôn ngữ nhân vật thông qua hình thức đối thoại và độc thoại Vì lẽ đó, việc thể hiện ngôn ngữ trực tiếp của nhân vật thường gắn với biểu hiện nội tâm

Con người trong tổng hòa các mối quan hệ xã hội, không chỉ thể hiện mình qua hình dáng, cử chỉ, lời nói, nghĩ suy mà còn qua việc làm thiết thực Nhân vật trong tác phẩm lại càng được miêu tả rõ nét qua hành động, tức là những việc làm của nhân vật Hành động của nhân vật không chỉ là yếu tố cần thiết để bộc lộ quá trình phát triển của bản thân tính cách mà còn là yếu tố không thể thiếu góp phần thúc đẩy sự diễn biến của hệ thống cốt truyện trong tác phẩm

Hành động của nhân vật được miêu tả thông qua ngôn ngữ của người kể chuyện hoặc qua ngôn ngữ của nhân vật khác Cũng có thể được dựng lại một cách cụ thể qua một đoạn văn miêu tả Dù ở hình thức nào, điều cốt lõi là khắc họa, lý giải rõ ràng tính cách nhân vật

Văn học là nghệ thuật khám phá con người Cho dù nhân vật văn học được xây dựng dưới bất kỳ góc độ, hình thức nào thì nó vẫn luôn là đối tượng để nhà văn không ngừng tìm tòi, phát hiện Nói như Mô-ôm (nhà văn Anh): "Người ta không bao giờ biết hết mọi thứ cần biết về con người Người ta chi dám chắc là nó, cái bản chất

ấy, sẽ không bao giờ thôi dành cho người khác một sự bất ngờ."

2.2 Vấn đề nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn

Từ những điều khảo sát trên, chúng ta thấy rằng tác phẩm văn học nói chung không thể thiếu một yếu tố quan trọng, đấy là nhân vật Đây cũng chính là yếu tố khiến truyện ngắn thành công Nói như nhà văn Vũ Thị Thường: Truyện ngắn sống bằng nhân vật Do đó vấn đề xây dựng nhân vật trong truyện ngắn được quan tâm và được đề cập theo thiên hướng của mỗi người cầm bút Song, có thể tập trung vào mấy đặc điểm sau:

Trước hết, nhân vật trong truyện ngắn không được xây dựng hoàn chỉnh như trong tiểu thuyết Nếu như trong tiểu thuyết, nhân vật được miêu tả trong quá trình của một đời người trong quan hệ của nhiều sự kiện, nhiều vấn đề chồng chéo, đan xen thì ở truyện ngắn, nhân vật chỉ thể hiện rõ mình "vào một tình thế phải bộc lộ cái phần tâm can nhất, cái phần ẩn náu sâu kín nhất, thậm chí có khi đó là cái khoảnh khắc chứa cả một đời người, một đời nhân loại." P6F

7

P Như vậy, nhân vật trong truyện ngắn phải được xây dựng gắn với tình huống đặc biệt, tạo ấn tượng với hàng loạt chi tiết đậm đặc của đời sống Cuộc đời của nhân vật theo ý nghĩa một đời người, nếu có, chỉ là những nét phác thảo đơn sơ, còn đặc biệt chỉ tập trung vào một thời điểm bất ngờ, đó là giây phút nhân vật phát hiện ra mình là ai, tạo điểm xoáy trong tâm trí người đọc

Bởi truyện ngắn là một thể loại yêu cầu cao về tính cô đúc và phải đạt được dung lượng nghệ thuật thật cao, cho nên số lượng nhân vật phải được chọn lựa nghiêm ngặt Tiểu thuyết có thể xây dựng một hệ thống nhân vật dày đặc của cả một

xã hội rộng lớn (nhân vật trong Chiến tranh và hòa bình của Lev Tolstoi, trong Tấn

trò đời của H Banzac, trong tiểu thuyết Minh Thanh ) nhưng truyện ngắn thì chỉ có

một đến hai nhân vật có cá tính đặc sắc Nhân vật trong truyện ngắn là những con người bình thường như mọi người với những mơ ước đời thường, giản dị, sống gần gũi với thiên nhiên, cây cỏ, được nhà văn phát hiện dưới góc nhìn mới lạ, tinh tế Thi thoảng cũng xuất hiện những nhân vật không bình thường với một tính cách, một

hoàn cảnh rất đặc biệt gây dấu ấn khó quên

Nhân vật trong truyện ngắn không phức tạp theo kiểu truyện dài nhưng người đọc cảm thấy nó không đơn giản Điều đó được tập trưng thể hiện ở việc biểu hiện nội tâm Do giới hạn của dung lượng truyện ngắn, nhân vật thường ít đối thoại mà nếu có thể thì "một mảnh con người họ tồn tại ở đây, đang đối thoại, song con người đích thực và toàn vẹn có khi không xuất hiện qua đối thoại."9 Độc thoại nội tâm thường được dùng như một thủ pháp đặc biệt quan trọng để khắc họa nhân vật trong truyện ngắn, có khi nó là biến thể của đối thoại: đối thoại với chính mình Biểu hiện nội tâm còn được thể hiện qua những chuỗi hồi ức lẫn lộn, đan xen, qua những giấc

mơ và qua quá trình tự phân thân của nhân vật Chính lúc này, nhân vật mới thể hiện mình rõ nhất, sống đúng với mình nhất, từ đó bộc lộ tính cách và lý giải được hành động của mình

Xây dựng nhân vật trong truyện ngắn, nhà văn còn chọn lọc ngôn ngữ, hành động và ngoại hình nhân vật sao cho giản dị nhưng ấn tượng và sắc nét nhất Trong một tác phẩm, "chữ không phải là cái áo, chữ là làn da, dưới làn da có hàng nghìn mạch máu li ti lưu thông từ tim đến", do vậy, việc khắc họa nhân vật để tạo chỗ đứng trong lòng người đọc là cả một vấn đề Thông thường, ở truyện ngắn, ngoại hình nhân vật là những nét chấm phá, song nó có thể phác thảo sơ bộ về nhân vật; hành động và ngôn ngữ của nhân vật không bề bộn, dày đặc như tiểu thuyết mà chỉ tập trung vào những tình tiết cần thiết để làm rõ chủ đề của tác phẩm

Truyện ngắn rất coi trọng nhân vật người kể chuyện, đó là thủ pháp xây dựng nhân vật ở ngôi thứ nhất của nhà văn Điều này cho phép tác giả chỉ kể những gì mình biết, bỏ qua những gì không biết hoặc do điều kiện nào đó không thể biết được Đây thường là loại nhân vật có cá tính và câu chuyện được gầy dựng bởi nhân vật này

dễ đạt đến sự thật một cách đầy đặn nhất

Điều cuối cùng là dù nhân vật có được xây dựng theo kiểu nào thì cũng đều mang đậm dấu ấn của tác giả, "ở đó giọng nói của người kể chuyện phải hòa lẫn với giọng điệu của nhân vật ngay tại cái vỏ của ngôn từ." Nhân vật có thể có một cuộc

đời riêng, đối lập với nhà văn nhưng cuối cùng đều phục vụ cho vấn đề tư tưởng của truyện và chủ ý của tác giả

Vấn đề mở ra là truyện ngắn ngày nay càng có xu hướng tiến gần tới tiểu thuyết

Vì vậy cuộc sống phức tạp càng được thể hiện bộn bề trong những câu chữ cô đúc của truyện ngắn Điều đó cũng lý giải rằng, nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn không phải bó hẹp trong khuôn khổ, nguyên tắc cứng nhắc nào mà ngược lại nó uyển chuyển, linh động như dòng chảy vốn có của cuộc đời

CHƯƠNG II: CÁC LOẠI HÌNH NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

NGUYỄN MINH CHÂU

Con người vốn là thực thể sinh động và phức tạp trong cuộc sống đời thường Bản thân con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội nên có thể thể hiện mình

trong đa dạng Thúy Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn Du là con người tư tưởng

khi bán mình chuộc cha, khi khuyên Từ Hải ra hàng; là con người nhân cách khi gặp

Mã Giám Sinh: "Nhị đào thà bẻ cho người tình chung"; là con người chủ động "xăm xăm băng lối vườn khuya một mình" để đến với Kim Trọng, đến với tình yêu đích thực của mình

Nhân vật của Nguyễn Minh Châu cũng là những con người trong dòng đời sôi động ấy Do đó, việc phân chia các loại hình nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu chỉ có tính chất tương đối, có thể nói sẽ rơi vào cực đoan nếu phân chia một cách rõ ràng, rành mạch Tuy nhiên, theo từng góc độ, vẫn có thể tạm thời phân chia nhân vật thành các loại hình như sau

1 Xét từ góc độ phẩm chất, đặc điểm tính cách nhân vật và việc truyền đạt lý tưởng của nhà văn, truyện ngắn Nguyễn Minh Châu khắc họa thành công nhân vật chính diện và nhân vật phản diện

1.1 Nhân vật chính diện - nguồn cảm hứng và tấm lòng yêu mến của Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu xuất thân từ quân đội Ông không những là nhà văn mà còn

là người chiến sĩ Bởi thế, văn ông phản ánh đậm đặc cuộc sống kháng chiến với những nhân cách cao đẹp ngay từ buổi ban đầu cầm bút Bạn đọc không thể quên

hình ảnh Chính ủy Kinh, Lữ trong Dấu chân người lính, đó là những con người tiêu

biểu cho tinh thần thời đại, một thời đại hào hùng của dân tộc Người chiến sĩ với những nét đẹp dung dị tỏa ra từ tâm hồn luôn là nguồn cảm hứng dâng trào trên ngòi bút Nguyễn Minh Châu Từ trong kháng chiến bước sang cả thời bình, Nguyễn Minh

Châu luôn dành cho họ những tình cảm ưu ái

Mảnh trăng cuối rừng là bản tình ca êm ái và đầy lãng mạn Ở đó lấp lánh hình

ảnh một người con gái dịu dàng, dễ thương, chung thủy trong tình yêu lại rất gan dạ, dũng cảm trong chiến đấu là Nguyệt; một chiến sĩ lái xe tên Lãm trẻ trung, yêu đời và biết xả thân vì đất nước Cái cốt lõi để tạo nên những con người cao đẹp ấy là lý tưởng sống, mục đích sống của họ Vì Tổ quốc, họ quên mình và vì tình yêu, họ càng khẳng định vẻ đẹp của tâm hồn, của sức trẻ Nguyễn Minh Châu đã để cho nhân vật của mình trong gian khổ tự khám phá, tự phát hiện ra nhau, nhân cách của họ thể hiện qua tinh thần yêu nước với tất cả sự nhiệt tình, tích cực Họ là những con người đại diện cho cộng đồng, cho những nét son của tâm hồn con người thời chiến

Nếu tinh yêu của Lãm và Nguyệt là một cuộc tình thơ mộng và hạnh phúc thì

chuyện tình của Hạnh và Thụy (Bên đường chiến tranh) thoảng một nỗi buồn Truyện

không có những trận đánh ác liệt, chỉ có sự mất mát to lớn về sự hy sinh của ông Việt

- một tiểu đoàn trưởng nổi tiếng vùng hữu ngạn sông Hồng - và người vợ hóa điên Ở đây có một tình yêu trong sáng, chịu nhiều đau khổ nhưng rất cao thượng Tình yêu ở đây không đơn thuần là tình yêu trai gái, ấy là ân nghĩa, là tình người, là những gì làm cho tâm hồn người ta lớn thêm lên

Hạnh là nhân vật điển hình, tiêu biểu cho những phẩm chất đẹp đẽ của người phụ nữ Việt Nam trong thời chiến Đấy là một người con gái biết lo toan, cáng đáng việc nhà, là một người vợ biết vun vén cho cuộc sống hạnh phúc gia đình, biết dồn nén nỗi đau để sống có nghĩa tình, có đạo lý Nhân vật Thụy, từ một cán sự tác chiến đến khi trở thành tham mưu trưởng của một quân đoàn là một quãng đời cống hiến cho đất nước, hy sinh cả tuổi xuân và tình yêu vì mục đích cao cả của mình, của dân tộc Sau 30 năm gặp lại người yêu, tình cảm của Thụy và Hạnh vẫn không phai lạt và

âm ỉ cháy nhưng họ chấp nhận sự thiệt thòi, trắc trở của cá nhân để hướng đến cái chung, là tình nghĩa lâu dài giữa người với người, giữa đồng chí, đồng đội với nhau Chuyện giữa hai người đàn ông đứng tuổi Thụy và Phái là một câu chuyện cảm động Ngòi bút Nguyễn Minh Châu đã trân trọng dành cho họ những tình cảm đẹp Họ không những không là tình địch của nhau mà còn cảm thông với nhau Tình cảm

riêng tư đã hòa chung nhịp đập với tình cảm cộng đồng, bởi lẽ không ai trong họ là người có lỗi Câu chuyện rất giản dị nhưng tố cáo được sự tàn ác của chiến tranh và hậu quả của nó - những nỗi đau không cất nổi thành lời

Nguồn suối là một tác phẩm mà Nguyễn Minh Châu đã gởi nhiều niềm yêu mến

Ở đó sáng lên hình ảnh nhân vật Ngạn - một huyện đội trưởng nơi vùng rừng núi Pa

K Anh là người đã gây dựng cơ sở cách mạng đầu tiên trong bản và dựng dậy cả một phong trào kháng chiến Anh được dân làng mến yêu, quý trọng, tin cẩn - là niềm tin, niềm vui của mọi nhà ở vùng hẻo lánh này Ở nhân vật Ngạn, dường như có những

nét rất giống với nhân vật Tnú trong Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành - một cái

gì đó rừng rú, mạnh mẽ và bất khuất Cùng với Ngạn là cả một lớp người hết lòng ủng hộ cách mạng, ủng hộ cụ Hồ Đấy là ông già Lào chân chất, trung thực, anh dũng

hy sinh để chỉ đường cho bọn trẻ thoát khỏi vòng vây giặc, là cậu Vang mới 17 tuổi đầu đã hăng hái tham gia liên lạc và xung phong đi chiến đấu xa và còn biết bao đồng bào dân tộc H'Mông nơi biên giới Truyện cũng tuôn trào một dòng suối réo gọi bởi mối tình đầu mãnh liệt của Y Khiêu - một cô gái Lào biết sống vì lý tưởng – sẵn sàng cho đứa con trai duy nhất tòng quân vì một niềm tin chắc chắn vào cách mạng Tất cả

họ, những người dân mộc mạc ấy, là một khối đoàn kết vững chắc tạo nên sức mạnh,

là một trong những nguồn suối nhỏ đầu tiên chảy ra sông, tạo thành dòng sông lớn đổ thẳng ra biển lớn của cuộc kháng chiến vĩ đại và lâu dài

Trong cuộc kháng chiến đầy máu lửa, có biết bao tấm gương kiên định, trung hậu, "quyết tử vì Tổ quốc quyết sinh" Chiến tranh đã qua đi nhưng mãi còn ghi đậm

dấu ấn trong lòng những người từng trải Thăng (Cơn giông) đã từng trải qua những

giờ phút mấp mé giữa tử sinh, đứng trước thử thách, cám dỗ cam go nhất Anh không những giữ tròn phẩm tiết cách mạng mà còn là nhân chứng hào hùng, phá vỡ những gán ghép đê tiện, những suy nghĩ xấu xa về người chiến sĩ Việt Nam giữa các nhà báo nước ngoài Trước cái đói, trước cơn đau thể xác hoành hành và trước thử thách

ghê người của bọn giặc, như một nhân vật trong Tình yêu cuộc sống của Jack

London, bằng sức mạnh tinh thần phi thường, anh đã lê người giữa trưa nắng gắt trên dải gò đất tha ma đầy cỏ, đầy gai, có lúc phải gặm răng vào đất sỏi mà bò về đến

vùng giáp ranh Anh đã kiên cường vượt qua những gian nan, bảo toàn sinh mạng và làm khiếp đảm kẻ thù trước sức mạnh của tinh thần hết mình vì đất nước Những trang văn của Nguyễn Minh Châu như những trang sử vàng về hình ảnh người chiến

sĩ Việt Nam, chính họ đã làm nên mùa xuân 1975 đại thắng

Nhân vật chính diện trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu còn là người biết yêu thương đồng đội, chí công vô tư, sống có nghĩa, có tình, một lòng một dạ Phác, Lưu

trong truyện Mùa trái cóc ở miền Nam là những anh lính chân thực, bình dị Cuộc

chiến vừa qua được mấy ngày nhưng có nhiều kẻ cơ hội đã lợi dụng, đã lóa mắt trước chức quyền, danh vọng mà phản bội, đối xử tệ mạt với những người anh em, đồng chí Phẫn uất trước sự thật phũ phàng, Phác và Lưu đã không ngần ngại nhổ vào mặt bọn người tráo trở, hèn hạ, chỉ lăm lăm hãm hại đồng đội mình Cái chết của Phác đã gây xúc động mạnh cho người đọc Anh chết bởi bom đạn trong thời bình của những

kẻ đồi bại nhưng sống mãi trong lòng những người đồng chí bởi tấm lòng yêu thương, trung thực của anh Hình ảnh những điếu thuốc "ba con năm" vẫn còn trắng tinh đặt lên mộ những người chiến sĩ đã hy sinh trong ngày 30/4 đã làm người đọc rưng rưng Dường như trong sự thất vọng, vẫn còn một niềm tin sâu sắc ở người cách mạng chân chính ấy

Người chiến sĩ - thợ hớt tóc - trong truyện ngắn Bức tranh cũng là một nét son

trong số những nhân vật tiêu biểu này Với một người họa sĩ hơi cao ngạo, lạnh lùng, thẳng thừng từ chối yêu cầu tha thiết vẽ cho anh một bức chân dung, anh vẫn đối xử tốt với một tấm lòng "độ lượng" Anh đã cứu sống người họa sĩ ấy với tất cả khả năng

có thể có bằng tình người đối với những người trong lúc lâm nguy Ngay cả lúc, một lần nữa, người họa sĩ gây cho anh sự mất mát nặng nề - kết quả mẹ anh bị mù mắt vì khóc thương con - anh vẫn rộng lòng tha thứ Anh hầu như không đả động gì đến quá khứ, vẫn ân cần với người họa sĩ như một người khách quen Chính sự độ lượng của anh đã soi rọi vào mọi sự ích kỷ, thờ ơ của người họa sĩ, làm cho nhân vật này day dứt, trăn trở không yên

Như vậy, nhân vật chính diện trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu là những con người mang trong mình lý tưởng thời đại và phẩm chất cao quý của cộng đồng

Ngoài ra, trong cuộc sống đời thường, họ còn là những con người thể hiện phần

"người" nhất, sống một cuộc sống xứng đáng với lương tâm trong sạch Qua những nhân vật này, nhà văn bày tỏ niềm tự hào dân tộc, gởi gắm một niềm tin yêu cuộc đời, cuộc sống và đó cùng là nguồn mạch khơi hứng cho Nguyễn Minh Châu thể hiện tình cảm sâu sắc của mình

1.2 Nhân vật phản diện - niềm căm phẫn của ngòi bút Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu xây dựng loại nhân vật phản diện không nhiều nhưng số ít

ấy cũng đủ gây ấn tượng cho người đọc Đấy là những nhân vật mang phẩm chất xấu

xa, trái với đạo lý và lý tưởng của con người

Quang trong Cơn giông là điển hình cho loại người phản bội Hắn là kẻ "suốt

một đời tài hoa như một cái ngọn cây dẻo dai uốn theo mọi chiều giông bão", không chính kiến mà luôn ngả nghiêng, dao động Mới hôm nào, hắn còn là đồng đội, đồng chí, cùng xẻ chia với bạn bè, biết "sờ gái miệng nói đạo đức", tỏ ra cứng rắn, có quan điểm lập trường vững vàng thế mà bằng một sự tráo trở bất ngờ, hắn đã chạy sang hàng ngũ địch, quay lưng thành kẻ thù Khi kháng chiến đang trong tình hình khó khăn nhất cũng là lúc hắn sợ thiếu thốn, sợ những công việc nặng nhọc, không chịu nổi hoàn cảnh khắc nghiệt Hắn chiêu hồi để thỏa mãn những ham muôn thấp hèn, những dục vọng tầm thường, "sự phản bội của hắn đã nằm ngay trong tính cách của hắn." Đối diện với đồng đội cũ đang bị thương, hắn thành kẻ bỉ ổi khi đẽo miệng dụ

dỗ Thăng đi theo con đường nhơ nhớp mà hắn đã từng Hắn hứng chịu cái tát tai trời giáng của Thăng cùng chính là đòn trừng phạt kẻ phản quốc, phản lại đồng đội mình Cái con người đê tiện của hắn đã sớm bộc lộ với hành động cưỡng hiếp Hân và sau này là thái độ bất nhã khi tiếp xúc với Thận Điều đó chứng tỏ rằng, hắn - một kẻ phản quốc đang trọn đường trở về - nhưng dường như bản chất xấu xa ấy vẫn là bất

biến Nguyễn Minh Châu đã sẵn sàng vạch toang sự thật với nỗi lòng cay đắng, xót

xa

Trong tiểu thuyết Đất trắng, Nguyễn Trọng Oánh cũng đã xây dựng nhân vật

phản bội Tám Hàn Giữa lúc tình hình kháng chiến hết sức khốc liệt, căng thẳng đến

ngột ngạt thì Tám Hàn, phó chính ủy quân khu sắp được nhận quân hàm thượng tá,

đã dao động và chui vào đồn địch tự thú Nguyễn Trọng Oánh đã thẳng thắn nhìn vào mặt trái của hoàn cảnh chiến đấu ác liệt, việc phản bội của Tám Hàn đã có những tiền

đề biểu hiện do đó nó không gây sự sửng sốt mà chỉ khiến người ta căm phẫn

Trong những trang văn cuối cùng Ngồi buồn mà viết mà chơi (Văn nghệ Quân

đội, 4/1989), Nguyễn Minh Châu đúc kết: "Vả lại cuộc sống trên trái đất này, thời nào và ở đâu cũng đầy rẫy oan khiên, oan khuất và cái ác bao giờ cũng mạnh mẽ và lẫm liệt, đầy mưu ma chước quỷ, còn cái thiện thì ngu ngư và ngây thơ, lại thường cả tin." Nếu như Lưu, Phác đại diện cho lực lượng chính nghĩa thì Toàn, Thái, Đĩnh tiêu biểu cho loại nhân vật phản diện trong truyện này Ở một góc đứng khác với Quang trong Cơn giông, chúng là một lũ cơ hội dần dần mọc ra những mầm ác.Trong đó, tập

trung của tất cả những gìphi đạo đức, phi nhân tính rất là nhân vật thủ trưởng Toàn

Nguyễn Minh Châu đã bộc lộ sự phẫn nộ của mình đối với loại người này một cách

gay gắt trên tác phẩm Qua phản ứng mạnh mẽ, thẳng thắn của Phác, Toàn bị bóc trần giữa thanh thiên bạch nhật: từ một anh coi hậu cứ đã hèn nhát thừa cơ nhảy vô kiếm ghế tiểu đoàn trưởng, không những thế hắn còn đối xử với những người lính giải phóng vừa chiến thắng hết sức dã man, bằng kỷ luật của một "trại trưởng Z8" Hắn đề

ra luật "5 không" để cách ly những người lính với cuộc sống bên ngoài, bắt họ tập đi đều dưới trời mưa với cái chiêu bài gọi là "kỷ luật quân đội" và rắp tâm công khai chèn ép những người không phục tùng hắn Cái tâm độc địa đó còn gài mìn để bẫy chết đồng đội khi họ ra thăm mộ các liệt sĩ mới ngã xuống trong ngày giải phóng Hắn đã ngang nhiên đạp trên xương máu bao người để sống một cuộc sống phè phỡn, ung dung uống rượu, nhai thịt chó trong khi bao đồng đội chỗ ăn, chỗ ngủ còn chưa yên Điều khủng khiếp nhất ở con người này là việc Toàn đối xử với người mẹ đã mang nặng đẻ đau ra hắn Chỉ qua lời phỏng đoán ban đầu của Phát: "Hắn sẽ nghênh tiếp anh như một vị thượng khách nhưng sai lính ra xua bà mẹ hắn đi cho coi" đã bóc trần bản tính của "thủ trưởng Toàn" Tất cả hành động, thái độ của hắn, quả đúng hắn làmột con quỷ, "quỷ già đời" có một trái tim đá và lối sống làm thiệt hại đến bao người

Nối gót Toàn là đại đội trưởng Đỉnh, một con "quỷ tập sự" Y đã ích kỷ vì chút lợi lộc của bản thân mà phản lại bạn bè với thái độ bợ đỡ, hèn nhát Y đã nhanh chóng trở mặt tuy còn hơi rụt rè Chỉ vì muốn giành cái ghế tiểu đoàn phó mà y đã trở thành một cái máy nghèo nghĩ suy dưới bàn tay điều khiển của Toàn Chỉ vì miếng ăn ngon mà y chấp nhận bị sĩ nhục dù có hơi e ngại Việc làm nhơ nhớp của y - Nguyễn Minh Châu đã kinh tởm trên từng con chữ, ông đã mạnh dạn vạch trần sự thật đau lòng

Bên Đỉnh, bên Toàn còn có Thái, một chính ủy trung đoàn trong những ngày đầu kháng chiến nhưng sau đó lại có một thời gian chẳng mấy tốt đẹp gì Rồi Thái lại lóp ngóp ngoi lên chuẩn bị sang cái ghế "chính ủy sư đoàn." Với câu nói cửa miệng

"Tốt, tốt quá!", hắn như cái hình nộm biết cách luồn lách để tạo chỗ đứng cho mình Qua cái vẻ đĩnh đạc, đàng hoàng giả tạo bên ngoài, con người thật của hắn bị lôi tuột

ra ánh sáng hết sức bỉ ổi, cùng một xuồng

Nguyễn Minh Châu khi xây dựng nhân vật phản diện, ông đã bửa thẳng vào họ những nhát búa kinh hoàng Nhà văn đã không ngần ngại vạch trần bản chất thối tha của lũ người hèn hạ ấy, qua đó người đọc thấy ở ông một tấm lòng đau đời, đau người đến uất ức, muốn vỡ tung trên từng câu chữ

2 Dựa vào nội dung cốt truyện, trong xu hướng vận động của nhân vật, truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu tập trung vào nhân vật bình thường trong cuộc sống đời thường và nhân vật số phận

2.1 Nhân vật bình thường trong cuộc sống đời thường - một cách tiếp cận cận nhân tình của Nguyễn Minh Châu

Nếu như trong thời chiến, cảm hứng ngợi ca dâng trào trên ngòi bút Nguyễn Minh Châu thì sau chiến tranh, quan điểm sáng tác của ông dần dần biến chuyển Trở

về cuộc sống thường nhật, tiếp xúc với những va chạm vụn vặt hàng ngày, với một khả năng nhạy cảm, quan sát tinh tế, Nguyễn Minh Châu đã đưa những mẩu chuyện rất bình thường, những điều hết sức quen thuộc, rõ ràng trước mắt vào trang văn, mà

có khi, chính những điều dung dị ấy khiến người đọc giật mình

Nguyễn Minh Châu luôn yêu thương, trân trọng con người Ông khát khao một cuộc sống mà mọi người, ít nhất, cần biết quan tâm đến nhau, sống có tình nghĩa Với

truyện Hương và Phai, nhà văn đã xây dựng những nét hồn nhiên, nhí nhảnh, giàu

tưởng tượng và cũng rất láu lỉnh, ranh mãnh, tinh vi một cách dễ thương của hai cô

bé Chúng nhận định, phán xét và giải quyết mọi chuyện đều thông minh, bất ngờ nhưng cũng rất đáng yêu kiểu trẻ thơ Anh Định và chị Phấn nên duyên chồng vợ là nhờ công mai mối, dàn cảnh rất khôn khéo của Hương và Phai Song, điều đọng lại trong lòng người đọc không phải ở những nét ngây thơ đó mà là ở việc làm xuất phát

từ tấm lòng của Phai Trong ngày cưới chị, ngập tràn trong niềm vui vì hí hửng đã lập được "công trạng", được ăn ngon, được tha hồ xem cô dâu nhưng Phai cũng thoáng buồn vì hiếu rằng chị từ nay không ở nhà mình nữa Với sự cảm nhận về cái phút cuối chị Phấn còn được ở trong gia đình mình, Phai trong suy nghĩ trẻ thơ đã muốn làm một cái gì đó để giữ chị lại Và trong chuỗi mạch suy nghĩ, em đã quyết định cùng bạn mua cho chị bát bún riêu cua trước giờ chị lên xe hoa Tâm lòng của hai em

đã được người chị hiền lành đón nhận một cách trân trọng, quý mến Sâu thẳm bên trong đó là những giây phút thấm đẫm tình người, là trái tim trong nhịp đập nghĩa tình của đứa trẻ khiến người đọc không khỏi xúc động, thương yêu

Nguyễn Minh Châu đã viết với tất cả tấm lòng yêu mến của mình Ngòi bút của ông đã khắc họa thành công những nét tâm lý của trẻ con, qua cách nghĩ, cách xử sự hồn nhiên mà sâu sắc của hai đứa trẻ

Lũ trẻ ở dãy K là ước mơ có một cuộc sống bình yên, đầm ấm của tác giả ở khu

tập thể ấy, từ già tới trẻ đều sống chan hòa, vui vẻ bên nhau, tối lửa tắt đèn có nhau Các thế hệ nối tiếp ra đời đều hấp thu môi trường ngọt lành ấy: trẻ con kính trọng người lớn, người lớn rất thương yêu trẻ con Đấy là cậu bé Hùng ngoan ngoãn xách ghế mời bà Thanh ngồi, rót nước mời bà uống; là cô Loan hồn nhiên chơi đùa với lũ trẻ và cún con, là ông lão Sỹ nâng niu cháu nội của mình, rất thương yêu con dâu ngay cả lúc cô bỏ nhà chồng về với mẹ ruột