thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn nguyễn huy thiệp

Trên bình diện mới này, Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện với tâm thế của một người lao động nghệ thuật có những đóng góp cho sự cách tân văn học theo hướng đưa văn học nước nhà đến gần hơn với

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

_

Nguyễn Thị Phú Quí

THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT

TRONG TRUYỆN NGẮN

NGUYỄN HUY THIỆP

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 32

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS PHÙNG QUÝ NHÂM

Thành phố Hồ Chí Minh, 2012

L ỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và tri ân sâu sắc đến PGS.TS Phùng Quý Nhâm, người đã tận tâm hướng dẫn khoa học cho tôi và cũng là người động viên tinh thần để tôi vượt qua những khó khăn mà hoàn thành tốt luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn, phòng quản lý Sau đại học của trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh cùng tất cả quý thầy cô đã tận tình giảng dạy cho tôi trong hai năm học qua

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Phùng Quý Nhâm

Công trình này chưa được công bố dưới bất kỳ hình thức nào Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình này

TP.Hồ Chí Minh, ngày 25 tháng 03 năm

2012

Tác giả luận văn Nguyễn Thị Phú Quí

M ỤC LỤC

L ỜI CẢM ƠN 2

LỜI CAM ĐOAN 3

MỤC LỤC 4

MỞ ĐẦU 5

CHƯƠNG I: KHÁM PHÁ CUỘC SỐNG VÀ NHỮNG TÌM TÒI NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP 18

1.1.Khám phá cuộc sống 18

1.2.Những tìm tòi nghệ thuật 51

1.3.Tiểu kết 74

CHƯƠNG II: CÁC THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT TRUYỀN THỐNG TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP 76

2.1.Thủ pháp tả thực 76

2.2.Thủ pháp lồng ghép 84

2.3.Thủ pháp giễu nhại 96

2.4 Tiểu kết 114

CHƯƠNG III: NHỮNG THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT CÁCH TÂN TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP 116

3.1.Thủ pháp gián cách 116

3.2.Thủ pháp huyền thoại 128

3.3.Thủ pháp tiếp sức 152

3.4 Tiểu kết 163

KẾT LUẬN 164

TÀI LIỆU THAM KHẢO 168

đã vinh dự nhận Huân chương nghệ thuật văn học ở Pháp do đại sứ Pháp tại Việt Nam trao tặng vào ngày 9 tháng 7 năm 2007 và tiếp sau

đó là giải thưởng văn chương Nonino 2008 tại Ý

“Nghệ thuật như là thủ pháp”(Shklovski) Trong văn học, thủ pháp nghệ thuật đóng một vai trò vô cùng to lớn trong việc tạo lập nên văn bản Dòng văn học Việt Nam ở nửa sau thế kỉ XX đã tiếp thu rất nhiều lý thuyết văn học phương Tây Bên cạnh những thủ pháp truyền thống đã tạo nên thành công cho rất nhiều tác giả, nhiều nhà văn Việt Nam đã không ngần ngại đưa vào trang viết của mình những thủ pháp nghệ thuật mới lạ: dòng ý thức, huyền thoại, lắp ghép, phân mảnh,…Họ đã đem đến một diện mạo mới, một tinh thần mới, một bầu không khí mới trong làng văn nghệ Việt Nam

Truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp đã gây sửng sốt biết bao con người quan tâm đến loại hình nghệ thuật văn chương Rồi từ cảm

giác sửng sốt ban đầu, thiên hạ bắt đầu suy ngẫn về những đứa con đẻ của nhà văn tài năng Nguyễn Huy Thiệp Có nhiều ý kiến đánh giá khác nhau về những truyện ngắn của ông Có lúc những truyện ngắn của ông tạo ra cuộc tranh luận nảy lửa giữa khen – chê, khẳng định - phủ định Song không ai phủ nhận cái tài sắp xếp con chữ của Nguyễn

Huy Thiệp

Nghiên cứu thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp chắn chắn sẽ giúp chúng ta thu nhận được nhiều điều thú vị Đồng thời, chúng ta sẽ khám phá ra nhiều nét đặc biệt trong bút pháp của ông: sự mới mẻ, độc đáo, táo bạo Từ đó, chúng ta sẽ có cơ sở để khẳng định vững chắc thêm những đóng góp của Nguyễn Huy Thiệp trong dòng văn học đổi mới nước nhà

Vì vậy, chúng tôi đã chọn đề tài “ thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp” để đi sâu tìm hiểu và nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

Tháng 1 năm 1987, Những chuyện kể bất tận của thung lũng

Hua Tát được khởi đăng đánh dấu sự xuất hiện của Nguyễn Huy Thiệp trên văn đàn Nhưng người đọc chỉ thật sự kinh ngạc, sửng sốt,

chú ý đến cây bút “già tuổi đời” này từ truyện Tướng về hưu được ra mắt vào ngày 20 tháng 6 năm 1987 trên báo Văn nghệ số 24 Kể từ đó,

dư luận ngày càng hướng ngòi bút phê bình vào những tác phẩm mới

ra lò của Nguyễn Huy Thiệp Sôi nổi, quyết liệt, gay gắt nhất phải kể

đến cuộc tranh luận diễn ra nhiều kỳ trên các trang Tạp chí văn học,

Báo Văn nghệ, Văn nghệ quân đội, … xoay quanh chùm truyện viết về

lịch sử Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết liên tiếp ra mắt bạn đọc từ tháng

4 năm 1988 Cho đến ngày nay, dư luận về tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp vẫn còn tiếp tục Song với cái nhìn tỉnh táo và rộng mở hơn Điểm đặc biệt đáng chú ý là ngày càng xuất hiện nhiều các bài viết đề cập ít nhiều đến yếu tố hậu hiện đại trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp Trên bình diện mới này, Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện với tâm thế của một người lao động nghệ thuật có những đóng góp cho sự cách tân văn học theo hướng đưa văn học nước nhà đến gần hơn với văn học thế giới

Như đã nói, khi Tướng về hưu ra đời, dư luận bắt đầu tập trung

vào cây bút nở muộn trên văn đàn – Nguyễn Huy Thiệp Trong lúc những lời khen chê còn chưa ngớt trên các mặt báo thì Nguyễn Huy Thiệp tiếp tục cho ra đời những đứa con đẻ tinh thần khác Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đã khoáy động bầu không khí văn chương lúc bấy giờ bởi nó đã chạm đến nhiều vấn đề quan trọng và thiết thực trong đời sống văn học Văn học phản ánh hiện thực cuộc sống như thế nào? Vai trò và trách nhiệm của người cầm bút trước cuộc sống ra sao? Cách đọc, cách hiểu và cảm nhận tác phẩm của đọc giả đang đi

về đâu?,…

Để ghi lại một giai đoạn văn học với nhiều ý kiến tranh luận trái chiều xung quanh hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp, năm 1989, Tạp chí

sông Hương – Nhà xuất bản Trẻ cho in quyển Nguyễn Huy Thiệp –

Tác phẩm và dư luận Quyển sách đã chọn 10 bài đại diện cho những

cách đánh giá khác nhau về các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp Năm 2001, Phạm Xuân Nguyên đã sưu tầm và cho ra mắt bạn đọc

quyển Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp qui tựu 54 bài viết đặc sắc nhất về

những sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp trên Tạp chí văn học, các trang

từng bài viết trong quyển sách này và nhận thấy rất nhiều bài đề cập, diễn giải, bình luận về nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy

Thiệp Trong mười trang viết “Tướng về hưu”, một tác phẩm có tính

nghệ thuật, Trần Đạo đặc biệt đề cập đến “ lối hành văn” trong tác

phẩm này Ông quan tâm đến ngôn ngữ kể chuyện, thủ pháp độc thoại

và nhịp văn trong Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp Cũng quan tâm đến Tướng về hưu, giảng viên Nguyễn Thị Hương chú ý đến ngôn

ngữ đối thoại, cấu trúc của lời thoại trong tác phẩm qua bài viết Lời

thoại trong truyện ngắn Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp Bài

nghiên cứu Có nghệ thuật Ba-rốc trong các truyện ngắn của Nguyễn

Huy Thiệp hay không? của Thái Hòa (Tạp chí văn học, số 2,

ngắn Nguyễn Huy Thiệp như : có một bề mặt rậm rạp và một bề sâu trong các truyện; sự vận động và chuyển hóa của các chi tiết trong một chỉnh thể và tổng thể; những nghịch lý về thiện-ác, chân-giả, và đẹp-xấu; thế giới là một kịch trường, ai sắm vai nào sẽ được hưởng công

vai đó Từ đó, Thái Hòa đi đến kết luận: “ Từ việc khảo sát phương

pháp biểu hiện đến quan niệm về cuộc đời và nghệ thuật, ta có thể trả lời câu hỏi đặt ra: có một nghệ thuật phong cách Ba-rốc trong truyện

ngắn Nguyễn Huy Thiệp”[49, tr.106] TN.Filinonava bàn đến Thơ

trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Cuối bài viết này, nhà nghiên

cứu người Nga này rút ra kết luận:

Trong văn Nguyễn Huy Thiệp, việc sử dụng thơ được motif hóa lẫn không motif hóa đều luôn có ý nghĩa … không thể phủ nhận tài nghệ của nhà văn khi sử dụng thủ pháp này làm cho văn của anh trở nên đặc biệt rất dễ nhận ra [49, tr 168]

Nhân đọc mấy truyện lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp, Hoàng

Ngọc Hiến có bài viết Tư duy tiểu thuyết và folklore hiện đại Theo

Hoàng Ngọc Hiến,

báo Văn Nghệ năm nay bộc lộ phương diện mới của tài năng Nguyễn Huy Thiệp: Tư duy tiểu thuyết” và “Tư duy tiểu thuyết” đối lập với tư duy sử thi Tư duy phản sử thi đương phát triển như điên trong folklore hiện đại Do tính chất dân gian tự phát, trong folklore hiện đại, khuynh hướng này có khi quá trớn, đi đến chỗ bỗ bã Trong những truyện lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp, tác giả rơi vào sự bỗ bã của folklore hiện đại hay biết đâu đó là…điều này không bất ngờ ở một nhà văn như Nguyễn Huy Thiệp – sự bỗ bã hậu hiện đại [49,

tr.356]

Văn Tâm khi “Đọc” Nguyễn Huy Thiệp (Văn nghệ số 48,

Nguyễn Huy Thiệp: Sắc độ hiện đại thẫm, cảm hứng huyền thoại mạnh, tính nhiều tầng đa nghĩa cao và tính hệ thống mở có khẩu độ

lớn Nhà thơ Diệp Minh Tuyền với bài viết Nguyễn Huy Thiệp một

tài năng mới cũng có bàn về cách dựng truyện trong truyện ngắn

Nguyễn Huy Thiệp Ông cho rằng :

Nguyễn Huy Thiệp đã kết hợp được truyền thống và hiện đại, biệt tài kể chuyện theo kiểu tiểu thuyết chương hồi Á Đông đã kết hợp chặt chẽ, hài hòa với lối hành văn ngắn gọn, súc tích, nhịp điệu dồn dập của nghệ thuật hiện đại đặc biệt là thủ pháp “mông-ta” trong điện ảnh… và sự kết hợp giữa hiện thực và huyền thoại cũng là nét mới trong cách dựng truyện của anh [49, tr 399]

Cùng đề cập đến yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Nguyễn

Huy Thiệp, Nguyễn Vi Khanh có bài viết Nguyễn Huy Thiệp: những

truyện huyền kỳ, núi, sông và nước Theo nhà nghiên cứu, với truyện

ngắn Nguyễn Huy Thiệp, các yếu tố huyền hoặc, huyền ảo được đưa vào đời thường, diễn ra xung quanh những con người bình thường trong cuộc sống hằng ngày

Bấy nhiêu đó, cũng đủ thấy dư luận quan tâm đến truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp đến mức nào Nhưng trên thực tế, 54 bài viết trong Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp chỉ chiếm 1/3 những bài nghiên cứu

về truyện ngắn của ông Theo dòng thời gian, tác phẩm của Nguyễn

Huy Thiệp luôn mang đến nguồn cảm hứng phê bình cho nhiều nhà nghiên cứu Không còn không khí tranh luận như trước, các bài viết đi vào tìm tòi những khía cạnh mới mẻ trong văn phong của Nguyễn Huy Thiệp để khẳng định thêm tài năng văn học của ông Trong đó có nhiều bài nghiên cứu hướng đến những thủ pháp nghệ thuật mà Nguyễn Huy Thiệp sử dụng trong những trang viết của mình Điều mà trước đây, các nhà nghiên cứu ít xoáy sâu vào khi khai thác những đặc

điểm nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Trong khi Thử

tìm hiểu cái lý bên trong của nghệ thuật Nguyễn Huy Thiệp, Trần

Đình Sử có đôi ba câu để viết về thủ pháp nghịch dị trong truyện ngắn

Nguyễn Huy Thiệp “Cách này ứng với thủ pháp nghịch dị (grotesque)

còn ở Nguyễn Huy Thiệp còn là nghịch dị tinh thần, có tác dụng phá

bỏ các huyền thoại”[65] (Bài được viết từ những năm 1990, tác giả

gởi đến báo Văn nghệ nhưng không được đăng Mãi đến năm 2011, mới được tác giả giới thiệu lại trên http://lythuyetvanhoc.wordpress.com) Trong bài Cuộc tìm kiếm hình thức đa thanh mới của văn xuôi hiện đại qua cấu trúc của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Châu Minh Hùng cho rằng: “ Nguyễn Huy

Thiệp tạo ra nhiều tiếng nói của nhiều quan điểm, tư tưởng khác nhau trong một môi trường xã hội nhất định để tạo ra cuộc đối thoại không khoan nhượng giữa các nhân vật”[40, tr 278] Theo ông, hai vấn đề

làm nên tính đa thanh trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn đứng ngang hàng nhân vật; thế giới cuộc sống trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là một thế giới không có tôn ti, trật tự Đáng chú ý

là bài viết “Bậc hiền triết – con chó xồm” hay kỹ thuật nhại của

Nguyễn Huy Thiệp Trong bài nghiên cứu này, Lê Huy Bắc trình bày

về khái niệm “nhại” và cho rằng “tác phẩm nhại là kiểu sáng tác phổ

biến trong thời hậu hiện đại” Ông đã chỉ ra rất nhiều yếu tố nhại có

trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp: nhại báo chí rởm, nhại hành động si tình của chàng hiệp sĩ lừng danh Đôn Kihôtê của Xecvantét, nhại các thi sĩ đạo văn, nhại truyện lịch sử, nhại hình tượng các nhân vật trong cổ tích, nhại tôn giáo Lê Huy Bắc cũng đưa ra một vài “kĩ

thuật nhại” của Nguyễn Huy Thiệp : để nhân vật nói nhiều và trực tiếp luận bàn về đối tượng nhại, nhân vật tự nhại, phép giải thiêng thần tượng.Cao Kim Lan cũng rất quan tâm đến tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp, đặc biệt là những dấu hiệu hậu hiện đại có trong truyện ngắn

của nhà văn này Trong bài nghiên cứu Lịch sử trong truyện ngắn

Nguyễn Huy Thiệp và dấu vết của hệ hình thi pháp hậu hiện đại,

Cao Kim Lan đặt trọng tâm vào chùm truyện giả lịch sử Kiếm sắc,

Vàng lửa, Phẩm Tiết Theo tác giả bài viết thì có “những dịch chuyển sang một hệ hình thi pháp mới” trong cách viết của Nguyễn Huy

Thiệp từ những câu chuyện lịch sử gây tranh luận sôi nổi trong sự tiếp nhận của người đọc Cao Kim Lan đề cập đến những vấn đề thuộc về thủ pháp hậu hiện đại: Kỹ thuật ngụy tạo lịch sử trong tâm thế chối bỏ đại tự sự, người kể chuyện không tin cậy và tâm thế bất tín nhận thức, phương thức đa kết phá vỡ kết cấu trung tâm của văn bản tác phẩm

Những năm gần đây Internet ngày càng phát triển mạnh mẽ, ảnh hưởng nhiều đến cách sáng tác, phê bình và cảm thụ tác phẩm văn học Việt Nam Đó là một điều kiện vô cùng thuận lợi cho sinh viên, học viên trong việc sưu tầm tài liệu Qua một vài trang web, chúng tôi tiếp cận được khá nhiều bài viết phê bình có giá trị về truyện ngắn Nguyễn

Huy Thiệp Trong bài Những dấu hiệu hậu hiện đại của văn học

Việt Nam qua sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp và Phạm Thị Hoài,

La Khắc Hòa chú ý nhiều đến thủ pháp lạ hóa của văn học hậu hiện đại trong sáng tác của hai tác giả này Đồng thời trong bài viết này, nhà nghiên cứu cũng đã lưu tâm đến “hiện tượng nhại thể loại, ngoài

thể loại” ở truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp.Trên trang http://evan,

Phùng Gia Thế có bài Tổ chức trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn

Huy Thiệp đăng ngày 26/03/2010 Bài viết đã phân tích khá kĩ nghệ

thuật tổ chức trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Trong

đó có đoạn, Phùng Gia Thế khẳng định: “Tính hấp dẫn của truyện

ngắn Nguyễn Huy Thiệp còn thể hiện ở các thủ pháp kỹ thuật kể độc đáo, giàu sáng tạo”[70] Các thủ pháp kỹ thuật được ông kể đến là lối

kể trùng phức, xu hướng phì đại, hình thức truyện xen truyện, truyện

trong truyện Gần đây nhất, Nguyễn Văn Đông viết bài Lối rẽ và

khoảng trống trong mạch trần thuật ở sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp đăng trên trang http://tonvinhvanhoadoc.vn ngày 13/12/2011

Ông viết :

Những khoảng trống lặng im như trên trong mạch trần thuật vốn thiên về liệt kê là hệ quả của thủ pháp trộn lẫn trong tổ chức lời văn Sự im lặng được trộn lẫn trong mạch trần thuật ồ ạt như xoáy lốc tạo hiệu ứng nghệ thuật đáng kể Nó thể hiện nỗi trống trãi vô hạn của mỗi cá nhân không có điểm nào nương tựa,

mạch lời trần thuật trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp có muôn vàn lối rẽ khiến đọc câu văn trước người ta không đoán được câu sau, tiền văn không báo trước hậu văn [25]

Những năm gần đây, truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp trở thành đối tượng nghiên cứu trong rất nhiều luận văn thạc sĩ Chúng tôi

có tìm đọc được vài luận văn mà trong đó ít nhiều đề cập đến một vài thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Luận văn

của Phan Thanh Bình với đề tài Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong

truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp có trình bày về thủ pháp “huyền

thoại hóa” khi xây dựng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp Luận văn

Đặc điểm lời văn nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

có nghiên cứu về “lời văn nhại – cách thức để nhà văn nhìn nhận lại chân lý của cuộc đời” Nhìn chung cả hai luận văn chỉ đề cập đến một khía cạnh trong thủ pháp huyền thoại và thủ pháp nhại trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp để phục vụ vào việc giải thích, làm sáng

tỏ các luận điểm cho luận văn

Như vậy, từ khi những tác phẩm đầu tay của Nguyễn Huy Thiệp

ra đời cho đến ngày Nguyễn Huy Thiệp gác bút trong địa hạt truyện ngắn, không ngừng những lời bàn tán xoay quanh đến nội dung và nghệ thuật trong tác phẩm của ông Về thủ pháp nghệ thuật, có thể thấy, chưa có một công trình nghiên cứu nào đề cập một cách tổng quát, đầy đủ nhất Từ việc tìm hiểu trên, người viết mong muốn luận văn của mình sẽ như một tài liệu tổng hợp một cách cụ thể các thủ pháp nghệ thuật có trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp trên cơ sở tiếp thu những ý kiến đó cùng những tìm tòi, khám phá, đánh giá của chính người viết

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nguyễn Huy Thiệp viết nhiều thể loại: Truyện ngắn, kịch, tiểu thuyết, lí luận phê bình Truyện ngắn là thể loại thành công nhất của ông Nguyễn Huy Thiệp có tất cả 44 truyện ngắn được in thành sách

Trong đó có những chùm truyện bao gồm nhiều truyện nhỏ: Những

ngọn gió Hua Tát (gồm 10 truyện), Con gái thủy thần (gồm 3 truyện),

Chút thoáng Xuân Hương (gồm 3 truyện) Trong khuôn khổ đề tài

này, chúng tôi tiến hành khảo sát toàn bộ tất cả những truyện ngắn của

Nguyễn Huy Thiệp đã được Nhà xuất bản Văn hóa thông tin in lại thành 2 quyển Nguyễn Huy Thiệp – Tướng về hưu và Nguyễn Huy

Thiệp – Không có vua, xuất bản vào năm 2011

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi trình bày những đặc điểm về nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp nhưng đặt trọng tâm vào những thủ pháp nghệ thuật làm nên chất văn đặc biệt trong sáng tác của nhà văn

4 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài Thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn

Nguyễn Huy Thiệp, chúng tôi đã vận dụng những phương pháp

nghiên cứu chủ yếu như sau:

Phương pháp loại hình: Truyện ngắn là một dạng loại hình

trong hệ thống tổng thể các loại hình văn xuôi Khi nghiên cứu những thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, chúng tôi luôn quan tâm đến những đặc trưng thi pháp của loại hình này nhằm khẳng định những đổi mới và sáng tạo độc đáo của nhà văn trong loại hình truyện ngắn vào giai đoạn từ sau 1986 đến nay

Phương pháp Phân tích: Trong suốt quá trình thực hiện luận

văn, chúng tôi luôn vận dụng phương pháp phân tích để minh họa cho những nhận xét, lập luận của mình trên cơ sở phân tích những dẫn chứng trích ra từ các truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp

Phương pháp Tổng hợp: Kết hợp với phương pháp phân tích,

phương pháp này giúp chúng tôi tiếp cận và khảo sát trực tiếp văn bản

và đưa ra những luận điểm khái quát của luận văn

Phương pháp Thống kê: Chúng tôi sử dụng phương pháp

thống kê để phân loại các dạng thức của các thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp

5 Đóng góp của luận văn

5.1 Luận văn tập trung tìm hiểu “những thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp” một cách tương đối hệ thống, toàn diện

5.2 Thông qua những thủ pháp nghệ thuật tiêu biểu của Nguyễn Huy Thiệp, chúng ta có thể nhấn mạnh hơn nữa tài năng thật sự và phong cách nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp

5.3 Đồng thời, qua luận văn chúng ta sẽ có thêm nhiều khía cạnh để có thể xác định những đóng góp của nhà văn trong lịch sử truyện ngắn nói chung cũng như trong đời sống văn học Việt Nam nói riêng

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phần nội dung chính của luận văn gồm ba chương:

Chương I: Khám phá cuộc sống và những tìm tòi nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Chương II: Các thủ pháp nghệ thuật truyền thống trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Chương III: Những thủ pháp nghệ thuật cách tân trong truyện

ngắn Nguyễn Huy Thiệp

CHƯƠNG I: KHÁM PHÁ CUỘC SỐNG VÀ NHỮNG TÌM TÒI NGH Ệ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

NGUY ỄN HUY THIỆP

Nhà văn Xô Viết Lê-ô-nôp từng khẳng định: “Tác phẩm nghệ

thuật đích thực, nhất là tác phẩm ngôn từ, bao giờ cũng là một phát minh về hình thức và một khám phá về nội dung” [42,tr.258] Truyện

ngắn của Nguyễn Huy Thiệp đúng là “những tác phẩm đích thực” Bởi

lẽ những sáng tác ấy là thành quả lao động sáng tạo không ngừng trong hành trình khám phá cuộc sống và tìm tòi, đổi mới nghệ thuật của nhà văn

1.1.Khám phá cu ộc sống

Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp có một sức hút đặc biệt đối với người đọc Người già đọc Nguyễn Huy Thiệp thấy thấm thía về ý nghĩa cuộc đời và nhận ra những giá trị thực của cuộc sống Người trẻ đọc truyện của ông, nhận được nhiều bài học bổ ích về kinh nghiệm làm người Người nghiên cứu văn học thấy trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp một bút lực chuyển tải thông điệp cuộc sống một cách sâu sắc, độc đáo, táo bạo Đơn giản là vì văn chương của ông là văn của sự trải nghiệm và chiêm nghiệm

1.1.1 Những trải nghiệm về cuộc sống và con người trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Lê Quí Đôn từng viết: Văn học không phải là trò chơi, là câu

chuyện phiếm Muốn văn hay phải hiểu biết và từng trải nhiều Văn chương chữ nghĩa không phải là lời nói suông Trong bụng không có

ba vạn quyển sách, trong mắt không có núi sông kỳ lạ của thiên hạ thì không thể làm văn được [73, tr 50-51] Lời nói ấy quả thật rất đúng

với văn Nguyễn Huy Thiệp Văn Nguyễn Huy Thiệp là thứ văn của người từng trải, văn của người đi nhiều, biết nhiều Đó là thứ văn quan sát và nghiền ngẫm Đọc văn Nguyễn Huy Thiệp, người ta nhận ra rất nhiều điều thú vị, ý nghĩa về cuộc sống Đôi lúc đó chỉ là những điều giản đơn, dễ hiểu quanh mình Nhưng đôi lúc đó là những điều có khi

cả đời người có người vẫn không ngộ ra Nguyễn Huy Thiệp viết văn lúc 37 tuổi Cái tuổi chưa thể gọi là già nhưng cũng không còn non kinh nghiệm trước thế sự Cùng với một cuộc đời bôn ba nhiều nơi, làm nhiều nghề ở nhiều lĩnh vực, Nguyễn Huy Thiệp đã tích trữ cho mình vốn hiểu biết sâu sắc về nhiều mặt của cuộc sống, của con người Và ông đã “xuất kho” chở nó lên trang viết của mình

1.1.1.1 Trải nghiệm với thiên nhiên

Không ai có thể phủ nhận mối quan hệ của con người với thiên nhiên và các hình tượng thiên nhiên Mọi hoạt động của con người không tách rời với môi trường thiên nhiên Thiên nhiên là người bạn,

là chứng nhân cho bao nỗi vui buồn của con người Con người đã vay mượn từ thiên nhiên các mẫu mực thể hiện tất cả những gì liên quan đến con người: từ dung mạo, hành vi đến đời sống nội tâm đều có thể được diễn tả bằng hình ảnh của thiên nhiên

Vẻ đẹp của thiên nhiên luôn làm say đắm biết bao thi sĩ Họ ca ngợi thiên nhiên, thể hiện niềm giao cảm thiết tha với thiên nhiên Các tao nhân mặc khách thường mượn hình ảnh thiên nhiên để gởi gắm tâm tình của mình Nguyễn Trãi, Nguyễn Khuyến, Xuân Diệu là những nhà thơ đã có công ghi dấu lại biết bao vẻ đẹp tuyệt diệu của thiên nhiên Cùng với con người, thiên nhiên là những nhân vật không thể thiếu trong văn học Với Nguyễn Huy Thiệp, thiên nhiên có một chỗ đứng rất đặc biệt trong các trang viết của ông

Văn Nguyễn Huy Thiệp không thiên về miêu tả Đọc văn ta chỉ thấy toàn yếu tố kể với kể Thế nhưng có không ít đoạn văn, Nguyễn Huy Thiệp đã ưu ái mà dùng ngòi bút của mình vẽ nên những bức tranh thiên nhiên rất đỗi nên thơ:

Bản Hua Tát ở trong thung lũng hẹp và dài, ba bề bốn bên là núi cao bao bọc, cuối thung lũng có hồ nước nhỏ, nước gần như không bao giờ cạn Xung quanh hồ, khi thu đến, hoa cúc dại nở vàng đến nhức mắt… Thung lũng Hua Tát ít nắng Ở đây quanh năm

cứ lung bung một thứ sương mù bàng bạc nên nhìn người và vật thì chỉ nhìn thấy những nét nhòa nhòa đại thể mà thôi Đấy là thứ không khí huyền thoại (Những ngọn gió Hua Tát)

Nhưng một điều dễ nhận thấy, thiên nhiên trong truyện ngắn

của Nguyễn Huy Thiệp không phải là thiên nhiên để hưởng thụ

Thiên nhiên trong trang viết của nhà văn luôn gắn bó với cuộc sống con người Thiên nhiên của sự quan sát, trải nghiệm về giá trị cuộc sống con người

Đêm trong rừng mênh mông và hư ảo lắm Tiếng côn trùng

rỉ rắc Mùi hương rừng nồng nàn Bóng tối sẫm đen trên các tán lá cây, sẫm đen nơi hốc đá, sẫm đen cả trên mặt đất Rừng vô tình, vô cảm, thản nhiên, lạnh lùng, tàn nhẫn Rừng muôn đời là thế Thiên

nhẫn Tất cả đều đẩy con người về nơi tận cùng ý thức cá nhân chính

nó Con người tự co lại như con sâu, cái kiến, thúc thủ trong phần sinh linh vừa bé mọn, vừa cô đơn, vừa bất lực; nó chớp đôi mắt phấp phỏng lo âu trong tâm hồn nó và tự hỏi mình: Là ai? Đi đâu? Thế

(Mưa Nhã Nam)

Như thế thiên nhiên đâu chỉ hiện lên qua cái nhìn trực diện mà

nó còn biểu hiện những suy tư, trăn trở của một con người từng trải lẽ đời Thiên nhiên thể hiện những nỗi băn khoăn của con người về cuộc sống, về số phận cá nhân con người

Với Nguyễn Huy Thiệp, thiên nhiên mang đến những giá trị

tuyệt vời cho con người cả về thể chất lẫn tinh thần Bằng sự gắn

bó, từng trải với cuộc sống và thiên nhiên nơi núi rừng Tây Bắc, Nguyễn Huy Thiệp đã để cho nhân vật của mình phải thốt lên rằng:

vừa thích thú vừa sợ hãi trước vẻ đẹp ấy… Ở những người “dân tộc”, lao động và sự điều chỉnh tự nhiên khiến họ có được tình trạng sức khỏe tương đối thăng bằng Đa số những người mà tôi khám bệnh, tôi nhận thấy tình trạng thần kinh của họ gần như “tuyệt hảo”, họ không nghĩ ngợi, không lý sự, phân tích, họ chẳng cần đến triết học và lô-

gic làm gì Ngoài một số bệnh thông thường do vệ sinh kém và do thiếu ăn, trên thực tế tôi nhận thấy họ sống lành mạnh, lương thiện hơn người thành phố.(Thổ cẩm)

Con người sống gần gũi với thiên nhiên, sống trong bầu không khí của

tự nhiên lại bớt gặp phải những đau khổ do bệnh tật và những ham muốn vật chất gây ra

Thiên nhiên không chỉ là đối tượng tản mạn trong một vài tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp mà nó còn trở thành tâm điểm trong một

số truyện ngắn của ông Muối của rừng là một tác phẩm chất chứa bao

nhiêu là suy ngẫm về mối quan hệ giữa thiên nhiên với con người Tác phẩm chỉ có vài nhân vật ông Diểu và gia đình khỉ (khi đực, khỉ cái, khỉ con) Không gian trong tác phẩm hoàn toàn là không gian của

thiên nhiên Song truyện ngắn Muối của rừng là một sự khám phá đầy

nhọc nhằn nhưng lắm đổi sâu sắc về bài học làm người từ sự trải đời với thiên nhiên Tình cảm thủy chung, gắn bó, tinh thần xả thân, hi sinh vì đồng loại của lũ khỉ làm thức tỉnh thiên lương, cảm hóa dần trái tim của ông Diểu Thiên nhiên đã làm được chức năng thanh lọc

tâm hồn con người, đưa họ về với con người tự nhiên “ông cứ trần

truồng như thế, cô đơn như thế mà đi” và giúp họ ý thức hơn về con

người xã hội của mình “hóa ra ở đời, trách nhiệm đè lên lưng mỗi

sinh vật quả thật nặng nề” Hành trình trải nghiệm đơn độc của ông

Diểu với thiên nhiên rộng lớn núi rừng chính là quá trình trải nghiệm trong tâm thức mỗi con người chúng ta Thiên nhiên cho ta bao điều bí

ẩn, tốt đẹp Đừng vì dục vọng nhất thời mà tàn phá, hủy hoại thiên nhiên Ông Diểu vì sở thích riêng mà làm ảnh hưởng đến thiên nhiên

Ông được thiên nhiên dạy cho một bài học lớn Nhưng với “lão thợ

săn” trong Con thú lớn nhất, với Hoàng Văn Nhân trong Sói trả thù,

thiên nhiên đã trừng phạt họ Trừng phạt một cách ghê gớm bằng cách cướp đi sinh mạng của những người thân yêu nhất của họ Mà sự mất mát ấy lại là hậu quả do chính họ gây ra Thiên nhiên đã tố cáo, cảnh tỉnh con người rằng hủy hoại thiên nhiên chính là hủy hoại bản thân mình

Nếu như trong Muối của rừng con người được trải nghiệm cùng với núi rừng đại ngàn thì con người ở Thiên văn được đặt trong không

khí trời nước mênh mông và “dòng sông không một bóng người” Trong không gian ấy, với khoảng thời gian từ “ buổi trưa nắng gắt” đến “đêm xuống” và chỉ “trong khoảnh khắt thiếp đi thiên nhiên đã trở mặt” con người đã nhận ra bao điều về cuộc sống

Cùng với những cung bậc xoay chuyển của thiên nhiên con người cũng chuyển đổi từ trạng thái tâm lí này sang trạng thái tâm lí khác Từ thụ động chờ đợi người đưa đò, khách chủ động đưa đò vượt sông dù “đò không có chèo” Trong mưa gió, sấm chớp đò vẫn cập

bến Vì nhìn thấy “Thế gian cứ một hồi trị một hồi loạn”, nên con

người đã chủ động nắm lấy vận hạn của mình, lướt qua định mệnh cuộc đời

Như thế, thiên nhiên trong suy ngẫm của Nguyễn Huy Thiệp

là thứ thiên nhiên trần tục Thiên nhiên trong sự gắn bó với hoạt

động sống của con người Khác với thiên nhiên trong thơ văn trung đại của một số nhà Nho trước đây, thiên nhiên trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp không đạt đến độ “thiên nhân hòa hợp” mà nó

hướng con người đến sự giác ngộ và hành động thế nào để “thiên nhân

hòa hợp” Nói như cách nói của chính nhà văn thì “nhà văn không

phải là người nói ra chân lý mà là thức tỉnh ý thức hướng về chân lý hoặc chí ít cũng là thức tỉnh tình cảm về phẩm giá con người trong họ” [73, tr.33] Đây quả thật là một sự trải nghiệm đầy thực tế Vì thế

tuy có nhiều đoạn văn Nguyễn Huy Thiệp viết về thiên nhiên rất thơ mộng nhưng không hề có thứ tình cảm mơ mộng nào trong nó Thiên nhiên được nhìn, xét trong sự va đập với con người, trong cách ứng

xử, đối đãi của con người với những giá trị vĩnh cửu của tự nhiên nhưng không dễ hiện hữu ra bên ngoài cho ta thấy được Chỉ có sự hiểu biết, trải đời, bằng những kinh nghiệm sống của những tháng năm rày đây mai đó và một tâm hồn nhạy cảm, tinh tường thì mới thấy hết được những viên ngọc quí trong sự ẩn tàng của thiên nhiên Khi người

ta từng trải, người ta càng không khoa trương tri thức Nguyễn Huy thiệp đã đúc kết nên những triết lý cuộc sống bằng cả lòng tận tụy với trang viết chứ không phải là những dòng chữ suông

1.1.1.2 Trải nghiệm cùng con người

Đọc văn Nguyễn Huy Thiệp, người đọc nhận thấy tác giả là người am hiểu nhiều lĩnh vực trong cuộc sống Đọc những trang viết của ông, ta biết thêm được những kiến thức vùng miền, về công việc lao động của con người một cách chi tiết, cụ thể ( việc đào đá ông, lột

nan, nghề bẫy và bán chim, nghề xẻ gỗ thậm chí cả việc buôn bán phân người) Nhưng trên tất cả là sự hiểu biết về con người

“Văn học và cuộc sống là hai vòng đồng tâm mà tâm điểm là con người” Đồng quan điểm với Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy

Thiệp quan niệm “Đối tượng của văn học là con người Khoa học và

văn học là con người” [73] Con người trong truyện ngắn của Nguyễn

Huy Thiệp hiện lên vô cùng đa dạng về mọi mặt Không ai giống ai, chẳng ai lặp lại ai Mỗi con người cùng với những bước thăng trầm mà

họ đi qua trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp thật sự đọng lại trong lòng người đọc nhiều suy tư trăn trở Nơi họ sống, đất họ đến, chỗ họ

đi, đâu đâu cũng in đậm bước chân trải nghiệm của chính người viết

1.1.1.2.1 Khám phá cái chất huyền thoại của Tây Bắc qua sự trải nghiệm cuộc sống

Trước Nguyễn Huy Thiệp đã có rất nhiều nhà văn thành công khi viết về đề tài miền núi Trong đó, Tô Hoài và Ma Văn Kháng là hai cây bút được đánh giá là có duyên với những chuyện về Tây Bắc

Là đứa con Hà Nội, song sau khi tốt nghiệp khoa Sử trường Đại học Tổng hợp (nay là trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học quốc gia Hà Nội), Nguyễn Huy Thiệp đã tình nguyện khăn gói lên Sơn La dạy học trong phong trào “Thanh niên ba sẵn sàng” Từ

đó đến 1980, ông có 10 năm sống và làm việc ở vùng cao Mười năm sống bên núi rừng bạc ngàn, gần gũi với những con người dân tộc đã bồi đắp cho Nguyễn Huy Thiệp nhiều hiểu biết, vốn sống về Tây Bắc Truyện ngắn về miền núi của Nguyễn Huy Thiệp đem đến nhiều thú vị cho người đọc không kém gì Tô Hoài và Ma Văn Kháng

Tây Bắc với những câu chuyện về tình đời, tình người thấm

đẫm màu sắc huyền thoại Chùm truyện Những ngọn gió Hua Tát

được tác giả bắt đầu được viết từ năm 1971 Khi ấy nhà văn mới 21 tuổi Đến khoảng 26 - 27 tuổi, nhà văn mới hoàn thành xong 10

truyện Thế mà đúng như những lời của nhà văn bộc bạch: “Lúc đó, tôi

chưa trải qua nhiều kinh nghiệm va chạm với cuộc đời, thậm chí chưa biết gì về ái tình, về sự vinh nhục, danh lợi … Thế nhưng, mình viết không hiểu sao cứ như ông già ấy, viết rất chín…”[60] Có thể nói đây

là một bản hợp âm tuyệt vời về những trải nghiệm bằng sự lắng nghe những thanh âm đậm màu văn hóa dân gian miền núi Những câu chuyện tình yêu, lối sinh hoạt, lòng dũng cảm, sự kì diệu, oái oăm, phi

lí, những vai trả trong cuộc đời đều được kể trong Những ngọn gió

về những đau khổ của con người “Nhưng chính hiểu rõ những đau

khổ ấy mà ở trong ta nảy nở ra sự sáng suốt đạo đức, lòng cao thượng tính người” Con người chịu những nỗi đau về thế thái nhân tình: công

lao bị đánh cắp, hạnh phúc bị tướt đoạt (Trái Tim Hổ), bị chính những dục vọng của mình đập ngã ( Con thú lớn nhất, Sói trả thù, Nạn dịch),

bị những ngộ nhận sai lầm dẫn đến những hành động sai lạc (Sạ, Đất

Thiệp đã gởi gắm đến con người nhiều thông điệp của cuộc sống Mọi

sự trong đời “như những ngọn gió” Được mất chỉ là phù du Biết bao người đã săn đuổi những điều phù phiếm trong cuộc đời để rồi đến lúc nhận ra những giá trị sống đích thực thì gần như đã muộn

Sống lâu, hiểu đất hiểu người Yêu quê trăn trở, yêu đời nghĩ suy Gắn bó mười năm với bản làng miền núi, Nguyễn Huy Thiệp biết Tây Bắc đầy những thiếu thốn, khó khăn Ở đó con người còn cơ cực

lắm Miếng cơm manh áo còn chì chiết họ Các chuyện Chú Hoạt tôi,

Chuyện tình kể trong đêm mưa, Quan âm chỉ lộ đã có rất nhiều đoạn

văn viết về cái đói, cái nghèo của người miền núi Cái nghèo dẫn theo những cái mông muội tinh thần dẫn đến những tội ác hết sức man rợ

để “thỏa chí tò mò” để “nghiên cứu” và thậm chí chỉ vì lí do “Dao vừa mới mài xong” Theo Nguyễn Huy Thiệp, chính “Đời sống tinh thần tăm tối cùng với hoàn cảnh quẫn bách vật chất tạo ra tội ác”

Người bố cưỡng hiếp chính con gái của mình (trong Tội ác và trừng

phạt), tên “lâm tặc” chẳng biết gì về luật pháp (trong Thổ cẩm ) chính

là những nạn nhân cũng như là tội nhân của cuộc sống ấy Không có ý viết về cái nghèo của vùng Tây Bắc ông đi qua mà nhà văn chủ yếu viết về bản sắc của người miền núi: chịu thương, chịu khó, gần gũi với

tự nhiên, gắn bó với bản làng Song trong một vài đoạn văn ta vẫn thấy nhà văn gởi niềm khắc khoải về cuộc sống đói kém nơi đây với lòng cảm thông tha thiết

Nhà văn cũng sớm nhận ra những đổi thay của miền núi do

những tác động miền xuôi mang lại Hình ảnh Lò Văn Ngân (Chuyện

tình kể trong đêm mưa), bác sĩ “tôi” (Thổ cẩm) đọng lại trong lòng

người đọc nhiều suy nghĩ Vì nhiều lẽ, họ đã có những tác động lớn đến cuộc sống của những con người dân tộc vốn sống gần với tự nhiên, thích yên bình hơn là giành giật, tranh đấu, cướp đoạt Cô Xuân

rời bỏ bản làng Đấy là dấu hiệu di dân của người miền núi Họ sẽ đi

tìm vật chất, danh lợi mà bỏ đi những gì thuần khiết, hồn nhiên của núi rừng

Tình yêu làng bản cũng làm nên vẻ đẹp cho vùng Tây Bắc Khác với những nhà văn viết về đề tài dân tộc và miền núi khác, tình yêu bản làng thường xuất phát từ trái tim của chính những người con của vùng đất ấy Còn với Nguyễn Huy Thiệp, tình yêu ấy là sự gắn bó thiết tha của những con người xứ lạ đến làm việc và sinh sống chốn này Ông giáo Chi – người “nhen lửa …nghĩa là thổi vào lòng họ vài

ngọn gió “ về tình yêu con người , tình yêu nghề; cô giáo Mạ luôn nhớ

lời thầy “cứ nhìn vào mắt bọn trẻ con mà sống” (Sống dễ lắm); ông Trụ “ một mình lên Tây Bắc làm việc thế mà đã 30 năm”, “lúc đầu

cũng chán nhưng rồi quen đi, ở được một năm thì ông không còn chán nữa” (Như sương như khói bay) là những con người đó Hình ảnh của

họ làm cho ta tin yêu hơn vào cuộc đời

1.1.1.2.2 Nặng tình với đất quê

Nguyễn Huy Thiệp có một tuổi thơ lang bạc kì hồ Ông đã cùng gia đình lưu lạc qua nhiều vùng nông thôn Bắc Bộ: từ Thái Nguyên qua Phú Thọ, Vĩnh Yên,… Vì thế mà nông thôn và người lao động nghèo trong các trang viết của ông hết sức sống động

Nguyễn Huy Thiệp dành nhiều tình cảm cho làng quê Trong ông, con người quê luôn chân chất, đôn hậu, nghĩa tình Chị Thắm

của Lâm, cha mẹ Lâm, chị Hiên (Những bài học nông thôn), bà Hai Thoan (Đưa sáo sang sông) là những con người có tâm hồn chân thật,

giàu lòng yêu thương Chất phác như nhân vật “tôi” trong Thương nhớ

đồng quê, thương người như ông giáo Quỳ, cao cả như thầy giáo

Triệu Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, cái vẻ chân chất, mộc mạc của người chân quê càng thể hiện rõ Câu chuyện kể của bà Lâm về ông Hai Chép cùng câu nói “Bạc gì? Có hai hòn dái là của quý thì mất rồi còn đâu?” khiến người đọc phải bật cười Nó vừa tếu táo nhưng

cũng vô cùng đáo để Về chi tiết này, có người cho rằng:

Không phải chỉ có Hiên mới thấy “rờn rợn” Cả người đọc cũng thất “rờn rợn” Mà “rờn rợn” không phải chỉ ở chi tiết “ ông Hai Chép lấy dao cắt phăng hai hòn dái của mình vứt xuống sông” Cảm giác “rờn rợn” còn xuất phát từ lời nhận định của bà nội của Lâm, một người đàn bà 80 tuổi, con cháu đầy nhà : bà không hề tin vào tình yêu” [63]

Nhưng tôi thấy lời ấy bình thường dung dị, rất chân thật, quen thuộc với những gì diễn ra trong một gia đình nông thôn Ở quê, trong bữa

ăn hay những lúc được quây quần bên nhau, mọi người thường hay kể những câu chuyện tiếu lâm, chuyện li kì, chuyện không đâu vào đâu

để tạo không khí vui vẻ cho nhau, và đôi khi họ cùng nhau bình luận vào câu chuyện bằng những lời lẽ hóm hỉnh để gây cười song nghe cũng rất chí lí, có khi được đút kết bằng kinh nghiệm tâm hồn con người Người nào hiểu ý thâm thúy cũng cười mà người hiểu nghĩa trơn tru nhất cũng cười (hoặc là cười thẹn như chị Hiên) Đấy là kiểu nói “toạc móng heo” có lâu đời trong văn hóa dân gian người Việt Và trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đó là những triết lý được dân gian hóa Thế nên chẳng có chi là ghê gớm để khiến chúng ta phải lên

gân

Cuộc sống làng quê không phải không có những chuyện oái ăm,

đáng buồn Chuyện ngoại tình, chuyện bỏ làng ra đi, quay về đánh mất

mình (Thương nhớ đồng quê), chuyện những người đánh cá đêm ra

sức giành giật nhau khi phát hiện ra luồng cá (Chảy đi sông ơi), lại có những kẻ bịp bợm như Bường (Những người thợ xẻ), Trùm Thịnh

(Chảy đi sông ơi) Cuộc sống là muôn mặt nên dù là ở nông thôn hay

thành thị thì cũng có những mảng đời sáng tối thế thôi Song khi viết

về nông thôn, Nguyễn Huy Thiệp lại thích đề cập đến vẻ thanh bình, dung dị của làng quê nhiều hơn dù nhà văn biết rằng nó cũng đang bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi những luồng sóng đổi mới đang lan tràn, có khi những luồng sóng ấy mang theo gió độc Ông nhận ra rằng, hầu hết những người nhà quê vẫn giữ được cốt cách của họ Nó không bị biến dạng bởi nhu cầu vật chất, bởi những tham vọng lợi danh Sống

như dì Lưu “Cô chú không cần tiền chỉ cần tình cảm” (Thương nhớ

đồng quê), như “cô gái mặc áo hoa đỏ” (Đưa sáo sang sông) giữ

mình trước cám dỗ của tình cũ, như bố của Lâm đánh con ba roi để dạy con phải biết giữ đạo làm người, phải biết làm ăn cẩn thận, tránh thói lừa lọc ở đời… Điều đó trái hẳn với ông bố của Hiếu dạy con về

lối sống thực dụng thông qua những lời mắng con trong thư, “tao xin

báo cho mày biết, đồ chó, rằng nhà mày ở thành phố, tương lai của mày ở đó” Con người nông thôn hiền lành, chân chất, trong trẻo vô

cùng Hầu như những nhân vật nông thôn của Nguyễn Huy Thiệp đều đẹp Ngay cả tay Bường dù là tay anh chị khét tiếng với những chiêu trò gian trá, song cũng rất tình người trong cách đối nhân xử thế theo phương châm “nghĩa tình chuộc lấy nghĩa tình” Họ là đối trọng với

những nhân vật thành thị và là bài học lớn cho chúng ta khi nhìn nhận

về cuộc đời

Sự đầm ấm của những mái gia đình nông thôn, sự dung dị, lạc quan trong tâm hồn người nông dân, và phong cảnh yên ả, thanh bình nơi làng quê có thể làm cho người ta quên đi những xô bồ của cuộc

sống nơi thị thành Hiếu (trong Những bài học nông thôn) đã nhận ra điều đó trong lần về quê chơi

Nông thôn trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp được viết bằng sự trải đời của người biết nhiều, hiểu nhiều Mà có thể, một người trẻ tuổi thì không thể nào hiểu hết Đồng thời, đấy còn là những trăn trở, nhìn nhận sâu sắc về bản chất nông dân và nông thôn trong lời nhận định của Chương :

Mọi người rối rít, cuống cuồng để kiếm miếng ăn Những định kiến, tập tục thật nặng nề Tôi đã thấy tinh thần gia trưởng hủy hoại bao nhiêu số phận con người Tôi cũng thấy những ngộ nhận về giới tính và đạo đức giết chết vẻ diễm lệ trên các khuôn mặt thiếu nữ Rất ít thanh niên Ngoài đồng chỉ thấy các ông bà già, phụ nữ và trẻ

em thất học làm việc”(Con gái Thủy thần),

của thầy giáo Triệu:

Ừ, đừng khinh họ Với nông thôn, tất cả bọn dân thành phố và bọn mang tiếng có học vấn chúng ta đều mang tội trọng Chúng ta phá tan phá nát họ ra bằng những lạc thú vật chất của mình,

cả giáo dục lẫn khoa học giả cầy, hành hạ bằng những luật lệ, lừa bịp bằng tình cảm, bóc lột tận xương tủy, chúng ta đè dí nông thôn bởi

những thượng tầng kiến trúc với toàn bộ giấy tờ và những khái niệm của nền văn minh…

Rồi những lời tiếp theo đó nữa của thầy Triệu trong Những bài học

thôn, về hướng đi đúng đắn cho sự phát triển đúng bản chất của nông dân – nông thôn

Viết về nông thôn, trang văn Nguyễn Huy Thiệp gửi những nỗi niềm đau đáu về thân phận của những người dân lao động khổ nghèo Nghe lời của cô Mây nói với Chương trước ngày bán mình cho tên

chủ nhà trong Con gái thủy thần: “Em hiểu …cái số của em nó

thế…anh đừng buồn, đừng khóc nữa … những người ở trên nhà kia họ được tất cả” ta thấy xót xa Lời than thầm của nhân vật “tôi” trong Thương nhớ đồng quê khi nghe cô Quyên bảo: “Tốt Cô Lưu thuê anh

à ? “ rằng: “Tôi, thân phận tôi, ở đâu người ta cũng nhận là kẻ làm

thuê, làm mướn” cũng đầy thương cảm

1.1.1.2.3 Cuộc sống và con người thành thị đầy biến động

Sau 1975, đất nước bước vào thời kì mới Không còn chiến tranh Con người quay về với cuộc sống của những lo toan cơm, áo, gạo, tiền Nhu cầu cá nhân, đời sống vật chất và tinh thần của riêng mỗi con người trở thành vấn đề trung tâm của cuộc sống Đất nước dần dà đi lên cùng với biết bao sự thay đổi về hoàn cảnh, môi trường

xã hội và ý thức cá nhân con người Từ năm 1986, sau Đại hội Đảng lần thứ VI, với tinh thần đổi mới toàn diện trên mỗi lĩnh vực, xã hội Việt Nam bước đầu có nhiều biến động trước cơ chế thị trường, giao

lưu văn hóa Cuộc sống con người trở nên xô bồ, phức tạp với đủ mọi cung bậc, đủ các trạng huống khác nhau Văn học đứng trước nhiều thách thức mới Người cầm bút nhận thức được sự cần thiết của sự chuyển đổi hướng viết từ “cuộc chiến đấu cho quyền sống của cả dân tộc” sang “cuộc chiến đấu cho quyền sống của từng con người”

Tư duy đổi mới của nhà văn đã nhen nhuốm và càng lúc càng thể hiện rõ ràng trong các sáng tác từ trước và sau năm 1975 của

Nguyễn Minh Châu (Dấu chân người lính, Bức tranh, người đàn bà

trên chuyến tàu tốc hành) Nhưng chỉ đến khi Nghị quyết 05 của Bộ

chính trị Ban chấp hành Trung ương khóa VI chính thức được ban hành vào ngày 28-11-1987, văn học mới thật sự được “cởi trói” Nghị

quyết chỉ rõ: “ Tự do sáng tác là điều kiện sống còn để tạo nên giá trị

đích thực trong văn hóa, văn nghệ, để phát triển tài năng … Cần tạo một không khí hồ hởi trong sáng tác, khơi gợi nhiều cảm hứng sáng tạo cao đẹp trong các văn nghệ sĩ… Khuyến khích văn nghệ sĩ tìm tòi sáng tạo, khuyến khích và yêu cầu có những thể nghiệm mạnh bạo và rộng rãi trong sáng tạo nghệ thuật” Từ đó, hàng loạt tác phẩm “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật” ra đời Cuộc

sống hiện lên với tất cả những sắc thái thế tục, với những mặt tối đầy đắng cay do những dục vọng của con người tạo nên Chưa bao giờ tiếng nói về quyền sống cá nhân, âm thanh về những thăng trầm trong từng bước đi của mỗi một con người lại vang lên đồng vọng như thời

kỳ văn học lúc bấy giờ Lê Lựu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Tạ

Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái,… là những tác giả làm thay đổi diện mạo văn học nước ta sau 1975

Xuất hiện đúng vào thời điểm “hãy viết lời ai điếu cho một giai đoạn văn chương minh họa”, Nguyễn Huy Thiệp cùng với những tác phẩm về đề tài thành thị đã để lại một dấu ấn phá cách đậm nét trên văn đàn

một hiện thực trần trụi đến lạnh người, về một xã hội thu nhỏ với những xáo trộn trong lối sống, trong mối quan hệ phức tạp giữa người với người Tác phẩm thể hiện sự chuyển hướng mạnh mẽ từ cảm hứng

sử thi sang cảm hứng thế sự Những thời khắc huy hoàng của quá khứ đấu tranh với những con người sống, chiến đấu, hi sinh vì lợi ích cộng đồng đã khép lại Đời sống mới với những toan tính vì đồng tiền, những rối ren trong quan hệ đạo đức mở ra Tiếp tục viết về những vấn đề nhức nhói trong xã hội, Nguyễn Huy Thiệp lại trình làng cho người đọc chứng kiến sự đảo lộn mọi giá trị cuộc sống của gia đình

lão Kiền Không có vua một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo về

sự băng hoại giá trị đạo đức của con người Thiên hạ trố mắt, tần ngần, chua xót, thấm thía trước những cảnh đời rất đời, rất thật, tréo ngoe, dung tục Những Thủy, Bổng, Khổng, Kiền, Đoài, Khiêm, Khảm là

những chỗ lồi lõm trên thân hình dị dạng, méo mó của cơ thể thị thành đang trên đường hướng mình vào cuộc sống tân kì

Cún, Huyền thoại phố phường mở rộng mối quan hệ giữa người

với người ở môi trường xã hội Những tham vọng biến con người ta thành những kẻ sống vụ lợi bằng những hành động đổi chác, cướp

đoạt Cô Diệu “mặc cả” với Cún và sẵn sàng bán thân cho“cái thằng hình nhân mặt đẹp” ấy, một kẻ chưa thành hình người để đổi lấy mấy chiếc nhẫn vàng Hạnh với tham vọng thay đổi số phận đã biến thành

gã lẵng trai, chủ động làm “con gà trống ngỗ ngáo” săn đuổi “con gà mái” già để giựt lấy tấm vé số mà y nghĩ là nhất định nó sẽ trúng

Hành trình đi từ làng quê ra đến thị thành, Chương trong Con gái thủy

thần cũng đã đánh mất mình khi “lên giường nằm” với cô chủ

Phượng Cô Mây cũng thế, cũng “phải lên hầu ông chủ”, “vì món tiền ông cho tôi quá lớn” Cuộc đời đầy rẫy những cạm bẫy mà những con người trẻ tuổi thường là nạn nhân của những dục vọng chính mình

Bộ mặt cuộc sống bị Nguyễn Huy Thiệp lật lộn và châm chích

đến tận tủy Nhưng nhà văn cũng sớm nhận ra rằng: “Thực ra toàn bộ

thế giới được xây dựng trên sự ngẫu nhiên lộn xộn không có qui tắc nào cả Con người vốn dĩ yếu đuối, họ tự phỉnh mình bằng những lập luận có lý để có ảo tưởng tự tin hòng sống qua kiếp gian khó trầm luân (Những người muôn năm cũ) Cuộc sống vốn là như thế, con

người vốn là như thế Trong mỗi chúng ta, con người tự nhiên và con người xã hội song tồn Những dục vọng bản năng đôi khi lấn áp lấy

bản tính tốt đẹp của con người Lão Kiền (Không có vua), “tôi” trong

Thổ cẩm không chống trả nổi với khao khát tính dục của con người

Ông Trụ trong Như sương như khói bay tốt đến thế, đứng đắn đến thế nhưng cũng bị rúng động khi nhìn thấy “những đường cong trên thân

hình mảnh dẻ của con bé con đang độ lớn” và “hai bắp đùi của con bé con rất khỏe” Trong cuộc sống, muốn trở nên tốt đẹp, tránh những

đau khổ, hệ lụy cho nhau, con người phải biết tranh đấu, đẩy lùi những

“con quỉ dữ” đang ẩn náu trong tâm hồn mình Không chỉ có thế, con người xã hội với những mối quan hệ phức tạp trong một bể người xô

bồ nhiều lúc cũng làm hoen ố đi cái bản năng gốc của con người Con người xã hội với những trách nhiệm gồng gánh đầy vai Để hoàn thành

nó có khi phải chấp nhận sự biến dạng tâm hồn Thủy trong Tướng về

hưu phải chăng là một con người thực dụng, chỉ sống cho riêng mình?

Trong khi hầu như mọi việc trong việc ngoài gia đình đều do một tay

cô ấy lo lắng tất tần tật Cô ấy đáng trách ở nhiều mặt, thậm chí làm những việc được xem là thất đức Nhưng Thủy cũng chỉ là một người phụ nữ đáng thương, khao khát sự sẻ chia, yêu thương trong tình cảm

vợ chồng, Thủy phải gồng gánh trên vai nhiều trách nhiệm (làm dâu, làm vợ, làm mẹ, lo kinh tế cho gia đình) Trong xã hội đầy biến động, con người phải đối mặt với quá nhiều những bộn bề lo toan, họ trở thành những kẻ đa diện Trong từng hoàn cảnh, với những mối quan

hệ khác nhau, con người có những cách hành xử, thái độ khác biệt, đôi khi mâu thuẫn lẫn nhau Viết về thành thị, giọng văn Nguyễn Huy Thiệp lạnh lùng đến đáng sợ Nhà văn chẳng bao giờ cất giọng lên án hay chỉ trích bất kỳ hành động nào của các nhân vật Song cảm hứng phê phán vẫn hiển hiện lên trên từng tác phẩm Nhưng xét cho cùng sự phê phán ấy xuất phát từ cái nhìn nhân văn, từ sự thông cảm đối với con người, từ tấm lòng nhân ái thẳm sâu của nhà văn Ông hiểu rằng:

Thực ra toàn bộ những bí mật của thế giới này loanh quanh chỉ ở một vài dạng thức cơ bản mà thôi: âm dương, thiện ác, trước sau, phải trái, đúng sai, xấu tốt, trẻ già, trên dưới … Con người mãi mãi vướng vào những sợi dây của những mối quan hệ không cân

bằng, tất yếu sẽ nhầm lẫn và rối bòng bong Sự nhầm lẫn chồng chéo lên nhau, khiến con người mãi mãi bất khả tri, mãi mãi vô minh (Bài học tiếng Việt)

Những câu triết lý về cuộc đời như thế không thể xuất phát từ một tâm hồn đơn điệu, thiếu tầm nhìn thực tế mà đấy là những trở trăn, suy ngẫm một cách sâu sắc về thế giới nhân sinh Nguyễn Huy Thiệp viết về con người với sự cảm thông, hiểu đời của người từng trải, nhận thấy ra những hạt thiện bé nhỏ trong tâm hồn con người để cộng dồn và gầy dựng nó lên thành những điểm sáng trong tác phẩm

và trong cuộc đời Thế nên trong các tác phẩm của ông không có kiểu nhân vật toàn ác Dù họ có những lầm lỗi, trái quấy thế nào thì ở một góc khuất nào đó trong tâm hồn, mầm thiện vẫn lóe sáng Tên cướp

trong Sang sông , Bường trong Những người thợ xẻ, Thủy trong Tướng

về hưu, “tôi” trong Thổ cẩm, … đều là những nhân vật đa diện thể

hiện được cái nhìn nhiều chiều của nhà văn về con người Cái nhìn đậm chất nhân văn và tinh thần nhân bản Có thể lấy lời của Sinh

thương họ đâu… Họ đói mà ngu muội lắm…” (Chảy đi sông ơi) làm

lời khẳng định cho tấm lòng cảm thông con người sâu sắc của nhà văn

1.1.2 Chiêm nghiệm trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp

Cuộc đời con người như “dòng sông đang thao thiết chảy Sông chảy ra biển Biển rộng vô cùng” Nguyễn Huy Thiệp cũng là một

“dòng sông đang thao thiết chảy Sông chảy ra biển Biển rộng vô cùng.”

Mấy ai biết và hiểu hết tất cả về biển – về cuộc sống bao la mênh mông của kiếp nhân sinh Song khi thao thiết chảy ra biển, mỗi con người tự tích tụ cho mình những giọt bồi phù sa của những chân

lý cuộc đời Văn chương Nguyễn Huy Thiệp đẫy rẫy những giọt phù

sa ấy Mà giọt nào cũng thấm vào đất làm sinh sôi nảy nở bao điều thú

vị, có giá trị cho cuộc sống

1.1.2.1 Chiêm nghiệm về cuộc sống

Đọc truyện Nguyễn Huy Thiệp mà chỉ để nhớ cốt truyện, từ cốt truyện rút ra ý nghĩa, tư tưởng của tác phẩm thì sẽ đánh mất nhiều giá trị có trong tác phẩm Bởi lẽ trong mỗi trang viết, những triết lý về cuộc đời luôn tồn tại bằng sự trải nghiệm và chiêm nghiệm thấu đạt

Rất nhiều thứ trong cuộc đời này được tác giả khoát lên mình những suy ngẫm Hạnh phúc, tình yêu, tuổi trẻ, sự sống, cái chết, phụ

nữ, trẻ con, thiên nhiên, vật chất, dục vọng, giáo dục, học vấn … đều được đúc kết nên thành những triết lý nhân sinh, thành những kinh nghiệm sống quí báu

Đôi khi chỉ một câu nói thế này cũng chất chứa bao điều sâu xa:

khi hỏi Quyên “Cô học đại học bên Mỹ thì lợi cho ai? Quyên bảo

ở đâu cũng giáp mặt với cái chết” Vì lẽ đó, đọc văn Nguyễn Huy

Thiệp không thể đọc lướt, mà ta phải đọc từ từ, từng chút để những

“châm ngôn đời” kịp thắm vào lòng ta, cho ta nhiều bài học quí

Tuy thế, có một dòng mạch chiêm nghiệm chảy dọc rồi lại chảy quanh trong suốt chiều dài những truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp …

Nguyễn Huy Thiệp đã xây dựng trong tác phẩm của mình hàng loạt những nhân vật với những tính cách xấu – tốt lẫn lộn Thật khó phân tuyến cho những nhân vật như Bường, ông Diểu, ông Bổng, Thủy, lão Kiền, Hạnh Con người là sự tổng hòa của các mối quan hệ

xã hội Con người trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp sinh động

vì được đặt trong nhiều mối quan hệ khác nhau, làm nảy sinh nên những hành động không phải lúc nào cũng cứ như nhau Bường có lúc

là tên trộm cắp, kéo cưa lừa xẻ, tàn nhẫn song có lúc tràn đầy nghĩa khí, tình cảm, đầy dũng mãnh Thủy vô tâm đem những rau thai nhi đã chết mang nuôi lợn, nuôi chó, cho chú chồng vay tiền mà “bao giờ

cũng bắt ông phải ký cược” nhưng cũng có lúc òa khóc “Em thật có

lỗi với anh, với con” Cái ông Bổng “đánh xe bò lỗ mãng, táo tợn, làm

đủ điều phi nhân, bất nghĩa hóa thành đứa trẻ”, khóc òa lên khi nghe

chị mình bảo mình “là người” mà rằng: Thế là chị thương em nhất Cả

làng, cả họ gọi em là đồ chó Vợ em gọi em là đồ đểu Thằng Tuân gọi

em là đồ khốn nạn Chỉ có chị gọi em là người” Lão Kiền hi sinh gần

hết đời người ở vậy nuôi con thế mà lại có lần bắt ghế lên nhìn trộm

con dâu tắm “Từ tuổi mười tám, Hạnh đã xây dựng cho mình nếp

sống khắc kỷ đặc biệt Hạnh không hút thuốc, không uống rượu, không phí phạm tiền nông vào các trò cao hứng, ngông cuồng” để vươn tới

tương lai giàu có, thành đạt Nhưng rồi vì cái tham vọng quá lớn, vì

nhận thức rằng “không có đồng tiền, sự nghiệp lập thân chỉ là chuyện

hão”, Hạnh đã dùng thủ đoạn đê tiện với bà Thiều … Ngay cả những con người đã ngủ yên trong tầm tri thức và tâm tưởng của nhân dân, Nguyễn Huy Thiệp cũng nhìn họ ở những khía cạnh rất đời Vua Quang Trung “vì nước xả thân, dẹp yên bốn cõi” thế mà lúc giận dữ

cũng nói năng văng tục, hành xử thô bạo Trương Chi thì liên tục văng tục: “ cứt”

Xây dựng những nhân vật ấy trong những câu chuyện của mình Nguyễn Huy Thiệp muốn nói rằng: con người chẳng ai là hoàn thiện

cả Mặc dù phần đông trong chúng ta ai cũng có ý thức hướng đến sự hoàn thiện Chúng ta bị bao cám dỗ cuộc đời chi phối làm cho điên đảo, làm “mất đi sự mong manh của lôgic huyền thoại” Ngay cả trong chính ta, có lúc cũng ít kỉ, hẹp hòi, vụ lợi, toan tính, gian trá, lừa lọc, cuồng ngôn, … Ai dám bảo mình lúc nào cũng tốt hết đâu (tôi không

tính những kẻ nói ngoa) Và “Chúng ta buộc phải chấp nhận sự dung

tục ở trong cuộc sống như không khí, như nước rửa hằng ngày”

Thiệp lồng vào trong những tác phẩm của mình

Rất nhiều tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp làm cho ta cũng ngộ

ra rằng “phúc họa thường vẫn đi kèm như hình với bóng, ý nghĩa phù

du của cuộc sống cho đến một lúc nào đó ai cũng hiểu ra Thường thường hiểu ra thì cũng đã muộn rồi Trời xanh kia vẫn trớ trêu, được mất ở đời có gì quan trọng?” (Quan âm chỉ lộ) Chuyện của chàng

Khó (Trái tim hổ), nàng Bua (nàng Bua), ông Pành (đất quên), lão thợ

săn (Con thú lớn nhất), ông Hoàng Văn Nhân (Sói trả thù), ông Lù