lịch sử và huyền thoại trong “trăm năm cô đơn” của gabriel garcía márquez

Phạm vi nghiên cứu của đề tài chủ yếu tập trung giải quyết những vấn đề sau: Đầu tiên, chúng tôi quan tâm đến mối liên hệ giữa lịch sử Colombia và hiện thực trong “Trăm năm cô đơn” thông

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TR ƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Lê Thị Quỳnh Trang

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TR ƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Lê Thị Quỳnh Trang

LỊCH SỬ VÀ HUYỀN THOẠI

TRONG “TRĂM NĂM CÔ ĐƠN”

CỦA GABRIEL GARCÍA MÁRQUEZ

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Mã số: 60 22 30

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS ĐÀO NGỌC CHƯƠNG

Thành phố Hồ Chí Minh - 2012

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn:

Thầy hướng dẫn, PGS.TS Đào Ngọc Chương

Các thầy cô tổ Văn học Nước ngoài

Thư viện trường Đại học Sư phạm Tp.Hồ Chí Minh

Phòng Sau đại học trường Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh

Gia đình và bạn bè

đã tận tình góp ý, giúp đỡ để tôi hoàn thành luận văn này

TPHCM, ngày 29 tháng 2 năm 2012

Người viết luận văn

Lê Thị Quỳnh Trang Lớp Cao học Văn học Nước ngoài khóa 20

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi

Các số liệu khảo sát, kết quả trong luận văn này là trung thực và chưa từng công bố

ở các công trình khác

Người viết luận văn

MỤC LỤC

M ỤC LỤC 2

M Ở ĐẦU 3

1 Lí do ch ọn đề tài 3

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

3 L ịch sử vấn đề 5

4 Phương pháp nghiên cứu 14

5 M ục đích nghiên cứu và đóng góp của luận văn 16

6 B ố cục của luận văn 16

CHƯƠNG 1: TỪ LỊCH SỬ COLOMBIA ĐẾN HIỆN THỰC TRONG “TRĂM NĂM CÔ ĐƠN” 17

1.1 G.G Márquez và nh ững ám ảnh lịch sử, văn hóa 17

1.1.1 Th ời thơ ấu – môi trường văn hóa của G.G Márquez 17

1.1.2 Ảnh hưởng của lịch sử Colombia đối với sự nghiệp sáng tác của G.G Márquez 22

1.2 S ự thành lập quốc gia 26

1.2.1 Th ời kì thuộc địa 26

1.2.2 Th ời kì hậu thuộc địa 34

1.3 Nh ững biến động lịch sử đầy bạo lực và đẫm máu 37

1.3.1 Cu ộc nội chiến kéo dài 37

1.3.2 V ụ thảm sát công nhân đồn điền chuối 42

CHƯƠNG 2 : LỊCH SỬ VÀ NHỮNG ĐỒNG VỌNG HUYỀN THOẠI 45

2.1 Gi ới thuyết khái niệm 45

2.1.1 Huy ền thoại 45

2.1.2 C ổ mẫu 49

2.2 Huy ền thoại và cổ mẫu với tư cách là motif trong “Trăm năm cô đơn” 55

2.2.1 Huy ền thoại về đại hồng thủy 55

2.2.2 Huy ền thoại về nàng Penelop 61

2.2.3 Huy ền thoại với motif loạn luân 66

2.2.4 C ổ mẫu Hành trình (huyền thoại với motif sự ra đi và trở về của người anh hùng) 73

CHƯƠNG 3: LỊCH SỬ VÀ NHỮNG KHÚC XẠ QUA BIỂU TƯỢNG, CỔ M ẪU 80

3.1 Bi ểu tượng 80

3.1.1 Phân bi ệt biểu tượng và cổ mẫu 80

3.1.2 Bi ểu tượng trong “Trăm năm cô đơn” – thông điệp lịch sử 83

3.1.2.1 Ngôi làng Macondo 83

3.1.2.2 Gia đình Buendía 87

3.2 C ổ mẫu và ý nghĩa mang tính lịch sử 91

3.2.1 Màu vàng 91

3.2.2 Người Mẹ vĩ đại 98

K ẾT LUẬN 111

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 114

kỷ XX bắt đầu bước vào giai đoạn phát triển Nhưng bằng nội lực sẵn có và sức trẻ dồi dào, văn học Mĩ Latin đã thể hiện sự phong phú về chủ đề, hình thức và phong cách Nền văn học này được biết đến như là cái nôi của chủ nghĩa hiện thực huyền

ảo với cuộc bùng nổ vào những năm 60 của thế kỷ XX Để đạt được những thành tựu rực rỡ đó phải kể đến sự đóng góp của nhiều cây bút nổi tiếng, trong đó có G.G Márquez

chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Ông sinh ra và trưởng thành ở giai đoạn lịch sử nóng bỏng và căng thẳng nhất của Colombia Những ám ảnh lịch sử về một đất nước bị chia rẽ sâu sắc, đầy bạo lực đã hằn in vào tâm trí của nhà văn yêu nước Là một người có cá tính mạnh mẽ, tự do, nhân bản và biết chiến đấu đến cùng cho lý tưởng của mình, G.G Márquez đã vận dụng giai đoạn lịch sử ấy như là tư liệu đặc sắc và chân thực cho những sáng tác của ông Bởi vậy, trong tác phẩm của G.G Márquez, khuất lấp đằng sau vẻ kì bí, hoang đường của yếu tố siêu nhiên, huyền thoại luôn nổi lên những sự kiện lịch sử chân thực của đất nước, con người Colombia và các vấn đề của thời đại Sự kết hợp đó tạo nên nét độc đáo riêng biệt không thể phủ nhận cho những trang viết của nhà văn thiên tài Dấu ấn này thể hiện rõ trong cuốn tiểu thuyết lừng danh “Trăm năm cô đơn” – tác phẩm được đánh giá là đại diện xuất sắc của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo “Trăm năm cô đơn” được viết chính thức trong hai năm nhưng theo lời nhà văn thì nó đã được “hoài thai” gần hai mươi năm

và những sáng tác đầu tay của ông chính là “bản thảo” của tác phẩm kinh điển này

Thực vậy, “Trăm năm cô đơn” ngay từ khi ra đời đã trở thành một hiện tượng vang dội trên văn đàn thế giới và khởi đầu cho sự trỗi dậy của cả nền văn học Mĩ Latin

Nó được đánh giá cao vì nghệ thuật viết truyện độc đáo cùng nội dung mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc G.G Márquez đã vận dụng thủ pháp nghệ thuật đặc sắc của dòng văn học chủ nghĩa hiện thực huyền ảo để không chỉ xây dựng nên ngôi làng Macondo huyền thoại cùng bi kịch của dòng họ Buendía mà còn từ những góc độ khác nhau, phản ánh hiện thực xã hội và diễn biến lịch sử của Colombia cũng như toàn bộ Mĩ Latin Vì vậy, hai bình diện lịch sử và huyền thoại có sự gắn kết không thể tách rời nhau trong “Trăm năm cô đơn” Nếu G.G Márquez từng phát biểu

“Trên thực tế mỗi người chỉ viết một cuốn sách…” thì “Trăm năm cô đơn” xứng đáng là cuốn sách của cuộc đời ông Chính tiểu thuyết này đã mang lại cho Gabriel García Márquez giải thưởng Nobel Văn học danh giá năm 1982 Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chủ nghĩa hiện thực huyền ảo được quan niệm như là khuynh hướng

lý giải những quá trình xã hội, hiện thực, lịch sử dưới hình thức huyền thoại Bởi vậy, khi tiếp cận một tác phẩm của dòng văn học này như “Trăm năm cô đơn” cần phải thâm nhập vào nội dung lịch sử của nó được bao bọc dưới lớp vỏ huyền thoại

người của đất nước Colombia và các vấn đề của thời đại mà nhà văn đã đưa vào tác phẩm nhưng còn phủ sâu dưới lớp mây mờ của những yếu tố huyền thoại cùng hệ thống biểu tượng thì mới có thể hiểu hết ý nghĩa của tác phẩm Chính điều này khiến cho “Trăm năm cô đơn” trở thành một tác phẩm không dễ đọc cũng không dễ hiểu với những ai muốn khám phá tầng ý nghĩa ẩn chứa đằng sau câu chữ

phần hình thành nên làn sóng Mĩ Latin trong văn học với khả năng tác động mạnh

mẽ đến cả thế giới thì tìm hiểu tác phẩm và tư tưởng của ông sẽ góp phần quan trọng trong quá trình tiếp cận nền văn học đương đại Và ở Việt Nam hiện nay, tác phẩm của G.G Márquez bước đầu đã được đưa vào giảng dạy chính thức ở nhiều trường đại học Vì vậy, việc nghiên cứu các tác phẩm của G.G Márquez nói chung

và “Trăm năm cô đơn” nói riêng là vấn đề cần thiết

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Với đề tài “Lịch sử và huyền thoại trong Trăm năm cô đơn của Gabriel

García Márquez”, chúng tôi tiến hành khảo sát tác phẩm theo bản dịch của Nguyễn Trung Đức – Phạm Đình Lợi và Nguyễn Quốc Dũng (NXb Văn học, 2008) trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật Bên cạnh đó, người viết còn tham khảo các tài liệu có liên quan đến lịch sử của đất nước Colombia và cuộc đời, sự nghiệp của nhà văn Gabriel García Márquez

Phạm vi nghiên cứu của đề tài chủ yếu tập trung giải quyết những vấn đề sau:

Đầu tiên, chúng tôi quan tâm đến mối liên hệ giữa lịch sử Colombia và hiện thực trong “Trăm năm cô đơn” thông qua ảnh hưởng của những kí ức lịch sử văn hóa đối với hành trình sáng tạo nghệ thuật của G.G Márquez

Trên cơ sở đó, chúng tôi tiến hành khảo sát các phương thức mà tác giả đã

sử dụng để chuyển tải nội dung đó và thông điệp lịch sử của chúng Cụ thể ở đây là

sử dụng các yếu tố huyền thoại bao gồm các huyền thoại nguyên thủy và cổ mẫu với hai cấp độ: hình ảnh và motif cùng các biểu tượng

3 L ịch sử vấn đề

Tác phẩm của G.G Márquez luôn có sức cuốn hút mạnh mẽ đối với các nhà nghiên cứu bởi tính đa nghĩa về nội dung cùng nghệ thuật viết truyện độc đáo của nhà văn bậc thầy chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Vì vậy không có gì đáng ngạc nhiên khi có một khối lượng đồ sộ các công trình nghiên cứu xoay quanh những tác phẩm của tác giả nổi tiếng này Đối với “Trăm năm cô đơn” – tiểu thuyết đỉnh cao của G.G Márquez đã được chuyển dịch qua hơn 30 ngôn ngữ và nhận nhiều giải thưởng danh giá thì sự quan tâm chú ý của các học giả trên toàn thế giới càng tăng lên

Trong phần này, do hạn chế về ngôn ngữ nên chúng tôi không thể bao quát đầy đủ mà chỉ điểm qua những công trình nghiên cứu tiêu biểu viết bằng tiếng Anh

và tiếng Việt của các tác giả trong và ngoài nước xung quanh tác phẩm “Trăm năm

cô đơn” ít nhiều có liên quan đến phạm vi đề tài: Lịch sử và huyền thoại trong

Trăm năm cô đơn của Gabriel García Márquez

Đối với tình hình nghiên cứu ngoài nước, chúng tôi nhận thấy các công trình bàn khá nhiều về cách tiếp cận “Trăm năm cô đơn” từ nhiều góc độ như lịch

sử, huyền thoại, trần thuật học, tâm lý học phân tích…Tiêu biểu là cuốn Những

hướng giảng dạy Trăm năm cô đơn của Márquez (Approaches to Teaching

Mario J Valdés dành cho giáo viên Phần một gồm các bài nghiên cứu về tác giả, hoàn cảnh lịch sử; phần hai tập hợp các bài viết khá công phu về các hướng tiếp cận

bao gồm: “Trăm năm cô đơn với thuyết khoa học nhân văn” (One Hundred Years of

Solitude in Humanities Courses) của tác giả Hanna Geldrich-Leffman; “Nghiên cứu

Trăm năm cô đơn từ lý thuyết văn học so sánh” (One Hundred Years of Solitude in

Comparative Literature Courses) của Lois Parkinson Zamora; “Nghiên cứu Trăm

năm cô đơn theo lịch sử , chính trị và văn minh” (One Hundred Years of Solitude in

History, Politics, and Civilization Courses) của Chester S Halka; “Nghiên cứu

Trăm năm cô đơn theo thuyết nữ quyền” (One Hundred Years of Solitude in

Women's Studies Courses) của María Elena de Valdés; “Trăm năm cô đơn từ lý thuyết liên ngành” (One Hundred Years of Solitude in Interdisciplinary Courses) của Sandra M Boschetto; “Trăm năm cô đơn trong Văn học Mĩ Latin” (One

Hundred Years of Solitude in Latin American Literature Courses) của Walter D

cách tiếp cận ở lớp học dành cho giáo viên như “Một hướng tiếp cận qua lịch sử,

huyền thoại và siêu hư cấu” (An Approach Using History, Myth, and Metafiction) của Isabel Alvarez Borland; “Một hướng tiếp cận từ góc độ tâm lý học phân tích”

đến nhiều hướng khác nhau để có thể thâm nhập vào “Trăm năm cô đơn” đồng thời gợi mở cho giáo viên những lựa chọn về phương pháp giảng dạy tác phẩm

Cùng chung mối quan tâm về hướng tiếp cận, Regina Janes trong Trăm

năm cô đơn: những phương thức đọc (One Hundred Years of Solitude: Models of

Reading) đã tiếp cận tiểu thuyết qua bình diện văn học và bối cảnh lịch sử đồng thời giải thích những phương thức đọc khác như thông qua chính trị, tiểu sử, liên văn

bản hay từ góc độ huyền thoại (cách xây dựng nhân vật, không gian và huyền thoại

và chi tiết về tiểu thuyết “Trăm năm cô đơn”, đưa đến cách nhìn đa diện và mở ra nhiều vấn đề thú vị cho những ai quan tâm đến tác phẩm này Hơn nữa, tác giả còn cung cấp một cuộc khảo sát thuyết phục về tiểu thuyết và kết luận “Nếu García Márquez có bước đi riêng, tạo ra huyền thoại hiện đại thì dường như đó là mong muốn giữ gìn, nuôi dưỡng ý thức chúng ta về cõi không thực Không chỉ thế giới thực mà chúng ta đang sa lầy mà cả những cuốn sách chúng ta đọc cũng đang phủ nhận chính chúng ta, một cách tạm thời, cần có một thế giới tốt hơn để có thể xác

tín được” [104,tr.130]

Bài viết Phê bình hậu hiện đại về Trăm năm cô đơn của Gabriel

García Márquez (A Postmodernist Critique of One Hundred Years of Solitude by

Gabriel García Márquez) của tác giả Jofer Serapio (University of the Philippines, Diliman) nghiên cứu tính hậu hiện đại trong tiểu thuyết Trong đó, tác giả chỉ ra hiện thực huyền ảo là yếu tố thể hiện rõ nhất tính hậu hiện đại trong tác phẩm Nhà văn đã kết hợp nhiều thể loại, xen lẫn lãng mạn, lịch sử và tưởng tượng đồng thời sử dụng nhiều phép ẩn dụ để chuyển tải ý nghĩa Jofer Serapio còn đề cập đến vấn đề thời gian như một phép ẩn dụ của lịch sử và sự tồn tại của không gian được vĩnh cửu hóa trong ‘Trăm năm cô đơn”

Bloom (Những quan điểm phê bình hiện đại - Gabriel García Márquez ) tập hợp mười tám bài tiểu luận và bài báo đề cập đến nhiều mặt về các sáng tác của Márquez Trong đó, có nhiều bài nghiên cứu về “Trăm năm cô đơn” khai thác các khía cạnh của tiểu thuyết từ hình tượng ngôi làng Macondo, nhân vật José Arcadio Buendia, vấn đề lịch sử và huyền thoại cùng tình hình chính trị Colombia Tiêu biểu

như: “Trăm năm cô đơn: García Márquez từ Aracata đến Macondo” (García

Márquez: From Aracataca to Macondo) của Mario Vargas Llosa; “Những mô hình

khoa học của José Arcadio Buendía – con người đi tìm bản ngã” (José Arcadio

Buendía's Scientific Paradigms: Man in Search of Himself) của Floyd Merrel;

“Huyền thoại Khải Huyền và con người thế tục trong Trăm năm cô đơn và Mùa thu

của vị trưởng lão của García Márquez” (The Myth of Apocalypse and Human Temporality in García Márquez's Cien años de soledad and El otoño del patriarca)

của Lois Parkinson Zamora; “Trăm năm cô đơn – huyền thoại và lịch sử” (One

hundred years of solitude – Myth and History) của Roberto Gonzáles Echevarría;

“Tự do, Bảo thủ và chuối: chính trị Colombia trong những hư cấu của Gabriel

García Márquez” (Liberal, Conservative, and Banana: Colombian Politics in the

fictions of Gabriel García Márquez) của Regina Janes…

Ngoài ra, một số công trình khác nghiên cứu về G.G Márquez và tác phẩm

của ông nói chung như cuốn García Márquez: con người và tác phẩm (García

Márquez: The Man and his Work) của Gene H Bell-Villada có phần viết về lịch sử

của Macondo và cuốn García Márquez: cô đơn và đoàn kết (Gabriel García

Tóm lại, những công trình nghiên cứu tiếng Anh được chúng tôi giới thiệu trên đây chắc chắn chưa phải là tất cả những bài viết có liên quan đến tiểu thuyết

“Trăm năm cô đơn” nhưng từ đó cũng có thể nhận biết khái quát về những hướng nghiên cứu tiếp nhận phong phú về tác phẩm Các bài viết đã động chạm tới hầu hết những ngõ ngách của “Trăm năm cô đơn” và soi chiếu tiểu thuyết dưới nhiều góc

độ khác nhau về cả nội dung lẫn nghệ thuật Trong đó, hướng tiếp cận từ huyền thoại và lịch sử đã được các nhà nghiên cứu chú ý đến

Mặc dù, sau gần hai mươi năm ra đời, tiểu thuyết “Trăm năm cô đơn” mới được dịch và xuất bản ở Việt Nam nhưng từ đó đến nay nhiều công trình nghiên cứu với qui mô lớn nhỏ khác nhau về tác phẩm này đã xuất hiện Chủ yếu là các

chuyên luận, luận văn ở một số trường đại học và các bài viết trên tạp chí Văn học,

Châu Mĩ ngày nay, Văn hóa nghệ thuật, Tạp chí Sông Hương…Dù không có sự

phân tách rạch ròi nhưng chúng tôi nhận thấy các bài nghiên cứu hoặc là thiên về giới thiệu nội dung hoặc là đi sâu khai thác những đặc điểm nghệ thuật nổi bật của

“Trăm năm cô đơn”

Trước hết, chúng tôi sẽ điểm qua các công trình nghiên cứu liên quan đến

nghệ thuật tiểu thuyết Trong bài Hiệu quả nghệ thuật của không- thời gian trong

tiểu thuyết ‘Trăm năm cô đơn’ của G.G Macket trên tạp chí Văn học (1995),

Nguyễn Trung Đức đã xác định hai loại thời gian gắn liền với hai người kể chuyện trong tác phẩm kết nối thành thời gian nghệ thuật Kiểu thời gian này kết hợp với không gian nghệ thuật Macondo tạo nên hiệu quả nghệ thuật độc đáo chuyển tải

nhiều thông điệp của tiểu thuyết Cùng chung mối quan tâm, luận văn thạc sĩ Thời

gian và không gian huyền thoại trong Trăm năm cô đơn của Gabriel García

Márquez của tác giả Nguyễn Thị Hảo (Đại học Khoa học xã hội nhân văn Hà Nội, 2009) nghiên cứu chi tiết thời gian và không gian huyền thoại trong tiểu thuyết

Trăm năm cô đơn Sử dụng lý thuyết thời gian của Genette, người viết đã tìm hiểu

thời gian huyền thoại không đi theo đường thẳng mà được tái hiện qua trật tự, tần suất và hiện tượng điềm báo Còn không gian huyền thoại là những mảnh đất kì ảo với sự biến đổi kì lạ của thiên nhiên Đặc điểm về thời gian và không gian huyền thoại của tiểu thuyết góp phần quan trọng chuyển tải nội dung, đặc biệt là thông điệp kêu gọi đoàn kết để chống lại cái cô đơn

Luận văn thạc sĩ: So sánh kết cấu tiểu thuyết Âm thanh và cuồng nộ của

W.Faulker và Trăm năm cô đơn của G.G Márquez của tác giả Trần Thị Anh

Phương (Đại học sư phạm Huế, 2005) chủ yếu khai thác về mặt kết cấu của “Trăm năm cô đơn” trong sự đối sánh với tiểu thuyết “Âm thanh và cuồng nộ” của

W Faulker Tác giả phân tích kĩ ở ba phương diện về thế giới hình tượng, kết cấu cốt truyện và kết cấu trần thuật Công trình được viết khá công phu, bao quát gần như đầy đủ về mặt nghệ thuật của tiểu thuyết từ thủ pháp kết nối nhân vật, các hình tượng tiêu biểu, các mạch truyện chính, điểm nhìn trần thuật, không-thời gian nghệ thuật đến giọng điệu trần thuật và ngôn ngữ Kết hợp với phân tích nghệ thuật của tác phẩm để so sánh với tiểu thuyết “Âm thanh và cuồng nộ”, người viết chỉ ra mạch ngầm tư tưởng của nhà văn như giấc mơ thoát khỏi chiến tranh, khái quát nỗi

cô đơn và sự tha hóa của con người hiện đại, xây dựng làng Macondo mang tính phiếm chỉ mô hình của toàn nhân loại…Ngoài ra, tác giả của luận văn còn có bài

viết “Nhân vật trùng tên trong Âm thanh và cuồng nộ và Trăm năm cô đơn” đăng trên tạp chí Văn học (số 9/2006) phân tích sâu hơn về thủ pháp nhân vật trùng tên

W.Faulkner như một cách liên kết số phận nhân vật và quá khứ với hiện tại Nhân vật trùng tên “biểu hiện về sự luyến nhớ quá khứ mạnh mẽ, một quá khứ tạo nên mẫu hình về số phận cho con cháu, mà sự đam mê nổi loạn của các nhân vật đều dẫn đến sự cô đơn vô vọng”[70,tr.142]

Các bài nghiên cứu về nội dung tác phẩm thường giới thiệu khái quát về

“Trăm năm cô đơn” hoặc phân tích trực tiếp một vài khía cạnh của tiểu thuyết như nhân vật, hình tượng…Thuộc khuynh hướng này có một số bài nghiên cứu tiêu biểu sau:

Trước hết, bài Nhân vật và thông điệp của Nguyễn Trung Đức trong lời

giới thiệu tác phẩm “Trăm năm cô đơn” có tính chất mở đường cho hướng tiếp cận tiểu thuyết nổi tiếng này Bài viết đã chỉ ra nét đặc sắc trong cách miêu tả nhân vật

“siêu mẫu” với những điểm chấm phá riêng biệt không thể lẫn lộn, giống như thủ pháp xây dựng nhân vật của truyện kể dân gian Qua số phận nhân vật, tác giả bài viết đã giải mã bức thông điệp mà nhà văn gửi gắm trong tác phẩm Đó là lời kêu gọi đoàn kết, sống đúng bản chất người để chống lại cái cô đơn bởi càng tự tách mình ra khỏi cộng đồng xã hội và sống dị thường như các nhân vật trong tiểu thuyết thì tuyệt diệt là tất yếu

Bài viết Một tác phẩm lớn cần được tiếp nhận đúng hướng của Lại

Nguyên Ân đăng trên báo Văn nghệ (1987) đã giới thiệu tương đối tỉ mỉ về tiểu thuyết “Trăm năm cô đơn” Tác giả cung cấp nhiều chi tiết nói lên sự tiếp thu của G.G Márquez từ kho tàng văn học quá khứ như motif lấy từ văn học Âu châu, Kinh Thánh, tiểu thuyết hiệp sĩ Cervantes, Hemingway…vận dụng vào “Trăm năm cô đơn”

nhìn văn hóa Mỹ Latinh của Phan Tuấn Anh (Tạp chí Sông Hương 259/9-10), tác

giả đã lọc bỏ những yếu tố huyền thoại để chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa tiến trình

phát triển của ngôi làng Macondo với Mĩ Latin trên cơ sở đối chiếu các chi tiết nghệ thuật với những cứ liệu văn hóa lịch sử có thật Bắt đầu từ nguồn gốc tên gọi, quá trình phát triển đến tuyệt diệt của ngôi làng Macondo, bài viết đã lý giải dụng ý của nhà văn xây dựng Macondo như là “hình tượng mẫu gốc cho mọi địa danh, mọi xứ

sở ở Mĩ Latin” đồng thời khẳng định Macondo là hình tượng trung tâm nhất xuyên suốt các tác phẩm của G.G Márquez So với những bài nghiên cứu trước thì bài viết của tác giả Tuấn Anh đã đi sâu khai thác một hình tượng cụ thể (ngôi làng Macondo) trong “Trăm năm cô đơn” đưa đến nhiều phát hiện thú vị về mối liên hệ giữa lịch sử Mĩ Latin và nội dung của tiểu thuyết Đối với đề tài nghiên cứu của chúng tôi, bài viết này đã đưa ra ít nhiều gợi mở để khai thác vấn đề lịch sử trong

“Trăm năm cô đơn” thông qua hình tượng Macondo

Cũng khai thác một khía cạnh cụ thể của tiểu thuyết “Trăm năm cô đơn”, bài Cô đơn nghĩa là sự tiêu diệt (Tạp chí Châu Mĩ ngày nay, số 1/2000) của Lê

Nguyên Cẩn tập trung lý giải chủ đề cô đơn của tác phẩm Theo tác giả, đề tài cô đơn đã có mặt từ lâu trong văn học thế giới nhưng cái cô đơn của G.G Márquez thuộc một dạng khác – nó là sản phẩm của tội ác, hậu quả tất yếu của chủ nghĩa thực dân Qua đó, nhà nghiên cứu nhận định chủ nghĩa thực dân đã đẩy con người, dòng họ Buendía và ngôi làng Macondo vào con đường diệt vong đồng thời cảnh báo về nguy cơ tiềm ẩn của chủ nghĩa tư bản đối với toàn nhân loại

chuyên luận Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo và Gabriel García Márquez (2009)

của Lê Huy Bắc Ông cũng là tác giả của nhiều bài viết nghiên cứu về nhà văn G.G

Márquez và các tác phẩm đăng trên tạp chí Văn học, Châu Mĩ ngày nay…Chuyên

luận được chia làm hai phần chính, trong phần nghiên cứu về G.G Márquez, tác giả

đã dành toàn bộ chương sáu để tìm hiểu “Trăm năm cô đơn” về cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật So với các công trình chúng tôi đã điểm qua thì chuyên luận này nghiên cứu khá tỉ mỉ và tổng hợp về “Trăm năm cô đơn” Lê Huy Bắc đã đi từ việc tóm tắt lại gia hệ, nội dung câu chuyện đồng thời phân tích những nhân vật tiêu biểu như “lão trượng José Arcadio Buendía – chàng Faust thời hậu hiện đại,

Arcadio – con người thế tục, Ursula – người mẹ vĩ đại, Aureliano – chiến binh thần thánh…” Tiếp theo, nhà nghiên cứu đi sâu khảo sát về các huyền thoại và nghệ

thuật trần thuật của tiểu thuyết Trong Huyền thoại về cái cô đơn, tác giả không đi

sâu vào nỗi cô đơn ở bình diện xã hội mà chú ý đến nỗi cô đơn bản thể tạo nên huyền thoại bất hủ trong “Trăm năm cô đơn” Tác giả đồng quan điểm với các nhà nghiên cứu trước đó khi cho rằng đề tài cô đơn là chủ đề chính trong sáng tác của G.G Márquez nhưng theo ông, cô đơn mang ý nghĩa vừa tích cực (động lực để con người tồn tại) vừa tiêu cực (xung năng hủy diệt con người) Trong “Trăm năm cô đơn”, bản thể cô đơn của con người hiện diện ở nhiều kiểu dạng khác nhau: José Arcadio Buendía cô đơn vì tội lỗi quá khứ, đại tá Aureliano cô đơn vì quyền lực và niềm kiêu hãnh cá nhân, Ursula cô đơn trong nỗ lực cải tạo lại dòng họ, Aureliano

Segundo cô đơn trên sự giàu có của mình…Phần Macondo huyền thoại chủ yếu

khai thác tính huyền thoại của hình tượng Macondo từ cái tên xuất hiện trong giấc

mơ đến sự hình thành, phát triển và suy vong Theo tác giả, G.G Márquez xây dựng Macondo để “tái hiện cả một giai đoạn lịch sử từ thuở hồng hoang đến thời hậu hiện đại” [13,tr.221] của loài người Có thể nói, đóng góp nhiều nhất của chuyên luận

“Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo và Gabriel García Márquez” nằm ở phần Trần thuật

mê lộ - biên niên sử huyền ảo Ở phần này, nhà nghiên cứu đã chỉ ra đặc tính mê lộ

của “Trăm năm cô đơn” thể hiện qua kết cấu, tự sự đa chủ thể, cái huyền ảo…mang giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết và giải mã phần nào bức thông điệp về tình yêu và đoàn kết của tác phẩm Đồng thời tính mê lộ đã kết hợp hài hòa yếu tố hiện thực và hoang đường một cách tự nhiên trong “Trăm năm cô đơn” tạo nên chất huyền ảo nhưng vẫn đảm bảo phản ánh hiện thực sống động và chân thực Quả thật, những kiến giải về tính mê lộ của tác giả phần nào giúp người đọc khỏi lạc lối khi tiếp cận với tiểu thuyết nổi tiếng này

Từ chuyên luận trên, tác giả Lê Huy Bắc có hai bài nghiên cứu phân tích

sâu về nhân vật trong “Trăm năm cô đơn” được đăng trên tạp chí Châu Mĩ ngày

nay: Thế giới nhân vật trong Trăm năm cô đơn của Gabriel Márquez (số

4/2010), Đại tá Aureliano – chiến binh thần thánh trong Trăm năm cô đơn của

Gabriel Márquez (số 8/2010)

vừa khảo sát, chúng tôi nhận thấy có một số bài viết nghiên cứu về G.G Márquez và

truyện ngắn của ông trên các tạp chí chuyên ngành như Văn học, Văn nghệ, Văn học

nước ngoài…Điều này chứng tỏ sự quan tâm rộng rãi của các nhà nghiên cứu trong

nước đối với nhà văn nổi tiếng đến từ văn học Mĩ Latin - nền văn học còn nhiều mới mẻ nhưng không kém hấp dẫn đối với độc giả Việt Nam

Từ tình hình nghiên cứu trong nước được phác thảo ở trên, chúng tôi thấy rằng số lượng các công trình, bài viết về G.G Márquez nói chung và tiểu thuyết

“Trăm năm cô đơn” nói riêng khá phong phú nhưng về quy mô chưa thực sự xứng tầm với một tài năng văn chương có sức ảnh hưởng lớn trên thế giới như G.G Márquez Đặc biệt, các công trình nghiên cứu xuất hiện tập trung chủ yếu vào những năm trở lại đây Điều đó chứng tỏ tác phẩm của G.G Márquez hay nói rộng hơn là văn học Mĩ Latin chỉ mới bắt đầu nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu Việt Nam Tuy vậy, các vấn đề được bàn luận liên quan đến “Trăm năm cô đơn” khá phong phú động chạm đến nhiều khía cạnh của tác phẩm như nhân vật, không gian, thời gian, yếu tố huyền ảo, kết cấu, thông điệp, tính mê lộ…Riêng hai bình diện huyền thoại và lịch sử trong “Trăm năm cô đơn”, chúng tôi nhận thấy chưa được khai thác một cách có hệ thống trong bất cứ một công trình nghiên cứu nào, mặc dù thỉnh thoảng cũng được đề cập đến như một trong những yếu tố làm nên thành công của tác phẩm Trên cơ sở những thành tựu đã đạt được của các công

“Trăm năm cô đơn” với đề tài: Lịch sử và huyền thoại trong Trăm năm cô đơn

của Gabriel García Márquez

4 Ph ương pháp nghiên cứu

Từ đặc điểm của đối tượng nghiên cứu và mục đích của đề tài, chúng tôi đã vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp phê bình huyền thoại: phương pháp này được chúng tôi vận

dụng xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu đề tài Phương pháp phê bình huyền thoại là một phương pháp nghiên cứu mới xuất hiện cùng với sự ra đời của khuynh hướng “huyền thoại hóa” trong văn học vào thế kỷ XX Và nó tỏ ra khá hiệu quả trong việc giải quyết các vấn đề nghiên cứu liên quan đến huyền thoại trong văn học Bởi phê bình huyền thoại “nhấn mạnh tính phổ quát của huyền thoại trong toàn

bộ hoạt động sáng tạo văn chương” [19,tr.67] Theo Gilbert Durand - nhà phê bình huyền thoại nổi bật của thế kỉ XX, phê bình huyền thoại (mythocritique) là sự phân tích văn bản để tìm ra được “những chuyện kể nằm bên dưới chuyện kể” và “gắn liền với ý nghĩa của mọi chuyện kể” [75,tr.208] và ông xác định “phương pháp này gồm ba giai đoạn: một “bản kê những chủ đề” huyền thoại, những tình huống phối hợp các nhân vật và các trang trí, cuối cùng, sự đối chiếu những bài học của huyền

khá xác định” [75,tr.208] Trong từng bước định hình khái niệm, phê bình huyền thoại còn được biết đến bằng tên gọi khác, được gọi là hai “nhánh” bộ phận bao gồm: phê bình nghi lễ và phê bình cổ mẫu Nhánh phê bình nghi lễ (ritual) xuất phát

từ lý thuyết của nhà nhân học người Anh – J.G.Frazer Tác phẩm “Cành vàng” của ông có ảnh hưởng nhiều đối với giới phê bình huyền thoại J.G.Frazer đã dùng huyền thoại để lý giải các nghi thức, nghi lễ, ma thuật đồng thời chỉ ra nét giống nhau của các nghi thức ở nhiều vùng, nhiều cộng đồng khác nhau thông qua hệ thống huyền thoại Nhánh phê bình cổ mẫu (archétype) dựa trên học thuyết “cổ mẫu” của C.Jung – nhà tâm lý học người Thụy Sĩ Hai hướng nghiên cứu này đều

có hiệu quả trong việc lấy huyền thoại làm trung tâm để lý giải toàn bộ nền văn chương của nhân loại Đối với đề tài này, chúng tôi chủ yếu dựa vào lý thuyết của C.Jung (“nhánh” phê bình cổ mẫu) để triển khai phương pháp nghiên cứu có hiệu quả Cụ thể, chúng tôi tiến hành các thao tác: đầu tiên, khảo sát toàn bộ tác phẩm để

xác định các biểu tượng, các motif và những đề tài Tiếp đến, tiến hành chọn lọc, sắp xếp hệ thống motif, biểu tượng và loại bỏ những biểu tượng liên quan đến vô thức cá nhân hoặc nổi lên trong tác phẩm dưới ý đồ của tác giả Đồng thời dựa vào

sự hiểu biết và trực giác của cá nhân kết hợp cùng những dấu hiệu được xác định trên cơ sở lý luận để phát hiện ra “cổ mẫu” Sau đó, xác định cổ mẫu, gọi tên cổ mẫu và tìm hiểu cổ mẫu trong đời sống tâm thức của con người cũng như trong huyền thoại, ghi nhận các biến thể hay dạng thức khác của chúng Cuối cùng, phân tích các cổ mẫu để phát hiện ý nghĩa thực sự của nó khi “tái sinh” trong văn bản

Phương pháp văn hóa – lịch sử: cùng với phê bình huyền thoại, phương

pháp văn hóa – lịch sử được xác định là phương pháp nghiên cứu chính của đề tài Điều này xuất phát từ đặc điểm của đề tài cũng như yêu cầu kết hợp các phương pháp khác nhau trong nghiên cứu khoa học để đạt hiệu quả cao nhất Đặc biệt, đối với phương pháp phê bình huyền thoại, Gilbert Durand nhận định rằng “phê bình huyền thoại là sự nghiên cứu một “yếu tố văn hóa” và “một tập hợp xã hội nhất định” [75,tr.208] Vì vậy, phương pháp văn hóa – lịch sử là sự lựa chọn thích hợp đối với luận văn Cụ thể, chúng tôi chú ý đến những sự kiện trong lịch sử Mĩ Latin

và Colombia Đồng thời các yếu tố “đa lai” của văn hóa vùng biển Caribe ảnh hưởng đến con đường sáng tạo nghệ thuật của G.G Márquez cũng được quan tâm Diễn biến của các giai đoạn lịch sử căng thẳng, tình hình chính trị, xã hội của Colombia là cơ sở quan trọng để chúng tôi nghiên cứu sự phản ánh lịch sử qua huyền thoại trong “Trăm năm cô đơn” Vận dụng phương pháp văn hóa – lịch sử giúp cho việc xác định mối liên hệ mật thiết giữa lịch sử Colombia và hiện thực trong “Trăm năm cô đơn” có hiệu quả Như vậy, tác phẩm được đặt trong bối cảnh văn hóa lịch sử ra đời của nó để khai thác những yếu tố lịch sử cụ thể được sử dụng như là đích đến của những thông điệp từ huyền thoại

Ngoài hai phương pháp chính trên, chúng tôi còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác:

Phương pháp so sánh: phương pháp này sử dụng để tìm hiểu ý nghĩa gốc và

ý nghĩa phái sinh của huyền thoại, cổ mẫu trong “Trăm năm cô đơn” làm nổi bật lên

những thông điệp của tác phẩm Bởi vì huyền thoại chuyển hóa vào văn học sẽ dịch chuyển sang những tầng nghĩa “phái sinh” mới khác so với nguyên bản ban đầu

Phương pháp thống kê: phương pháp này được sử dụng trong quá trình xác

định và gọi tên các cổ mẫu trong tiểu thuyết

Bên cạnh đó, luận văn còn vận dụng các phương pháp hỗ trợ khác

5 M ục đích nghiên cứu và đóng góp của luận văn

Đề tài “Lịch sử và huyền thoại trong Trăm năm cô đơn của Gabriel

García Márquez” được thực hiện nhằm tìm hiểu cách phản ánh lịch sử bằng các yếu tố huyền thoại mà nhà văn đã sử dụng để thấy được mối quan hệ giữa lịch sử Colombia và hiện thực trong “Trăm năm cô đơn” Qua đó, luận văn hướng đến hệ thống toàn bộ nội dung lịch sử nằm ẩn sâu dưới những vỉa tầng huyền thoại thông qua việc khám phá những tầng nghĩa “phái sinh” của các “cổ mẫu”, huyền thoại nguyên thủy lẩn khuất trong tiểu thuyết Từ đó, chúng tôi hy vọng có thể tìm ra mối liên kết giữa bình diện lịch sử và huyền thoại trong “Trăm năm cô đơn”

Nếu luận văn đạt được mục đích trên thì có thể xem như là đóng góp của công trình nghiên cứu

6 B ố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chương chính:

Chương 1: TỪ LỊCH SỬ COLOMBIA ĐẾN HIỆN THỰC TRONG “TRĂM NĂM CÔ ĐƠN”

Chương 2 : LỊCH SỬ VÀ NHỮNG ĐỒNG VỌNG HUYỀN THOẠI

Chương 3 : LỊCH SỬ VÀ NHỮNG KHÚC XẠ QUA BIỂU TƯỢNG, CỔ MẪU

CHƯƠNG 1: TỪ LỊCH SỬ COLOMBIA ĐẾN HIỆN THỰC TRONG “TRĂM

NĂM CÔ ĐƠN”

Ở chương này, chúng tôi sẽ đề cập đến mối liên hệ giữa lịch sử Colombia

và hiện thực trong “Trăm năm cô đơn” thông qua ảnh hưởng của những kí ức lịch

sử văn hóa đối với hành trình sáng tạo nghệ thuật của G.G Márquez Lịch sử Colombia được hiểu theo nghĩa mở rộng bao gồm lịch sử cá nhân, địa phương, dân tộc và cả châu lục; còn hiện thực trong tác phẩm là những sự kiện rút ra trực tiếp từ lịch sử Colombia được tác giả đưa vào diễn biến cốt truyện của “Trăm năm cô đơn” Nhưng những sự kiện đó không đơn thuần chỉ là ghi chép về lịch sử mà dưới ngòi bút tài hoa của nhà văn đã trở thành tình tiết chi phối sự phát triển của câu chuyện mang đậm chất văn chương Vì thế biên niên sử của ngôi làng Macondo trở thành “mô hình thu nhỏ” cho quá trình hình thành đất nước Colombia qua các thời

kì, phản ánh thực tế xã hội ngổn ngang nhiều vấn đề chính trị, bạo lực Nội dung của chương một nhằm tạo cái nhìn khái quát về toàn cảnh lịch sử Colombia, đặc biệt là các giai đoạn lịch sử được G.G Márquez tái hiện qua hiện thực trong “Trăm năm cô đơn” đồng thời làm cơ sở để triển khai vấn đề ở các chương tiếp theo

1.1 G.G Márquez và nh ững ám ảnh lịch sử, văn hóa

1.1.1 Th ời thơ ấu – môi trường văn hóa của G.G Márquez

Gabriel García Márquez chào đời ngày 6/3/1927 tại thị trấn Aracataca bên

đón về nuôi vì gia đình đông anh em Những năm tháng tuổi thơ sống cùng ông

M ột ngàn ngày và bà ngoại Tranquilina Iguarán đã ảnh hưởng nhiều đến con đường

chuyện về chiến tranh và cuộc tàn sát lớn ở các đồn điền chuối – điều mà Márquez

nhà văn tìm được giọng kể cho tiểu thuyết “Trăm năm cô đơn”

sương đầy ảo ảnh” [39,tr.228] - cũng ảnh hưởng ít nhiều đến sáng tác của nhà văn

Hơn nữa, G.G Márquez sinh ra và lớn lên trong bầu không khí huyền diệu

tượng thần giao cách cảm một cách hoàn toàn tự nhiên Ở nơi ấy “thấm đẫm những

Anhđiêng và trí tưởng tượng của người Andalusia (tên một vùng đất của Tây Ban

Môi trường văn hóa thời thơ ấu mà nhà văn được thụ hưởng đã góp phần

đường và hiện thực Trong cuộc phỏng vấn nổi tiếng năm 1982 với Plino Apuleyo

văn và bản sắc văn hóa của ông:

Tôi nghĩ rằng vùng Caribe đã chỉ cho tôi cách nhìn hiện thực theo một hướng khác, chấp nhận những yếu tố siêu nhiên như những cái tạo nên

cu ộc sống hàng ngày của chúng tôi Vùng Caribe là một thế giới khác trong tác ph ẩm đầu tiên của văn học huyền ảo – Nhật ký của Christopher Columbus, m ột cuốn sách kể về những thế giới đầy huyền tho ại Vâng, lịch sử của vùng Caribe đầy ma thuật, cái đó không chỉ được mang đến bởi những người nô lệ da đen của châu Phi mà còn bởi

nh ững tên cướp biển Thụy Điển, Hà Lan và Anh, người có khả năng xây

d ựng một nhà hát opera ở New Orleans và dùng những viên kim cương

để trám răng của phụ nữ Con người hợp nhất và tương phản ở Caribe không th ể nhìn thấy ở bất cứ nơi nào khác trên thế giới Tôi biết tất cả các điểm riêng biệt của nó: màu mật ong, phụ nữ Mulatto (người da

vàng, người Trung Quốc trộn lẫn với người da đỏ […] Vâng, nếu tôi bắt đầu nói về vùng Caribe anh sẽ không thể dừng tôi lại được Nó không chỉ

d ạy cho tôi cách viết văn mà còn là nơi duy nhất tôi cảm thấy mình không ph ải là người lạ ”[100]

Như vậy nền văn hóa “lai” của vùng biển Caribe có sự kết hợp giữa văn hóa

khác nhau nhưng tính chất văn hóa “lai” của vùng Caribe mà G.G Márquez được

Chính ông cũng thừa nhận rằng “khi viết các tiểu thuyết của mình, tôi không thực

Lời thừa nhận của G.G Márquez làm chúng tôi liên tưởng đến những khám phá của Carl Gustav Jung - nhà phân tâm học Thụy Sĩ gốc Đức, về quan hệ của tâm

lý học phân tích và sáng tạo nghệ thuật thơ ca C.Jung cũng chính là người đã đề

xuất khái niệm cổ mẫu mà ở chương sau luận văn sẽ tìm hiểu Theo Tâm lý học

phân tích của C.Jung, có hai kiểu tâm lý tạo ra hai kiểu nhà văn: hướng nội và hướng ngoại Nhà văn hướng nội có thể hoàn toàn làm chủ được quá trình sáng tạo của mình, tự do lựa chọn nội dung, hình thức thể hiện của tác phẩm Nói cách khác,

“tác phẩm buộc phải tuân theo ý chí nghệ thuật của tác giả, ông muốn lựa chọn cái

đó, chứ không phải cái nào khác”[86,tr.56] Còn nhà văn hướng ngoại không tự mình điều khiển quá trình sáng tạo mà bị một xung lực mạnh mẽ từ vô thức lôi kéo, bắt buộc làm theo những gì đã định sẵn tuôn chảy dưới ngòi bút và lúc này ý thức của tác giả đầu hàng vô điều kiện Và “các tác phẩm này đúng là bắt ép tác giả theo mình, dường như là cầm lấy tay tác giả để nó viết ra những điều khiến lý trí phải kinh ngạc”[86,tr.57] C.Jung thật sự đã mang lại cái nhìn mới về tác giả, tác phẩm

và quá trình sáng tạo nghệ thuật từ góc độ tâm lý học Bởi qua khám phá của C.Jung người ta hiểu rằng không phải lúc nào nhà văn cũng sáng tạo theo những gì mà lý trí

đã dự định mà còn chịu sự chi phối của những “xung lực sáng tạo” phát ra từ vô

thức Nó rất mạnh đồng thời rất “bướng bỉnh và tùy tiện” khiến người nghệ sĩ không thể cưỡng lại được và bắt buộc phải nói từ “vâng” ngay khi có sự đe dọa từ phía vô thức, nó “không bận tâm gì đến niềm vui hay nỗi khổ của người đang trong cơn đau sáng tạo”[86,tr.60] Thực chất, nghiên cứu này của C.Jung đã làm tiền đề cho những khám phá về huyền thoại và cổ mẫu mà vai trò của vô thức trong quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ như một chiếc cầu nối chúng vào tác phẩm Theo C.Jung, trong quá trình sáng tạo diễn ra dưới sự dẫn dắt của vô thức (vô thức tập thể) như thế các

cổ mẫu đã “đi vào” (chữ dùng của tác giả Đào Ngọc Chương) tác phẩm văn học

Đề cập đến vấn đề này ở đây chúng tôi không có ý khẳng định G.G Márquez thuộc kiểu nhà văn hướng nội hay hướng ngoại mà muốn nhấn mạnh theo khám phá của C.Jung thì bất cứ nhà văn nào (kể cả nhà văn hướng nội) cũng có

“cơn hứng sáng tạo” do xung lực phát ra từ vô thức chi phối và điều khiển mà tác giả “Trăm năm cô đơn” không phải là ngoại lệ Trong quá trình sáng tác “Trăm năm

cô đơn”, ngay khi tìm được giọng kể thích hợp G.G Márquez đã vay mượn tiền bạn

bè đưa cho vợ lo toan gia đình đang khó khăn túng thiếu; còn nhà văn vùi đầu trong phòng làm việc miệt mài viết liên tục trong mười tám tháng để cho ra đời tác phẩm kinh điển này Thời điểm hoàn thành “Trăm năm cô đơn” cũng là lúc gia đình ông kiệt quệ về tài chính, G.G Márquez đã phải bán hết những vật dụng có giá trị để có tiền gửi bản thảo cho nhà xuất bản Phải chăng quá trình sáng tác của G.G Márquez

là bằng chứng cụ thể cho điều mà C.Jung đã từng khẳng định trong thực tiễn văn học: “Đã có biết bao cuốn tiểu sử các nghệ sĩ vĩ đại nói về cơn hứng sáng tạo bắt mọi thứ của con người phụ thuộc vào nó, khiến tác giả nhiều khi phải hy sinh cả sức khỏe và hạnh phúc gia đình để phụng sự cho sáng tạo của mình”[86,tr.60] Thực sự, G.G Márquez cũng không nằm ngoài những trường hợp trên với giây phút xuất thần cống hiến hết mình cho văn chương để viết nên những tác phẩm ngập tràn huyền thoại và cổ mẫu mà tiêu biểu là tiểu thuyết “Trăm năm cô đơn”

trường văn hóa đã làm huyền thoại thấm đẫm trong từng trang văn của G.G

nhà văn yêu nước Vì vậy, ông đã chọn cho mình cách thể hiện riêng: phản ánh lịch

1.1.2 Ảnh hưởng của lịch sử Colombia đối với sự nghiệp sáng tác của G.G Márquez

Đầu những năm 80, nhà sử học Pháp Pierre Nora – tác giả bộ sách Những

di ch ỉ của ký ức (Les lieux de mémoire) - đã đề xuất một phương pháp tiếp cận lịch

ở một khía cạnh khác, lịch sử còn được lưu giữ trong ký ức Bởi “con người dù ở

được lịch sử” [65,tr.39] Tuy nhiên, lịch sử được viết lại qua những điểm ký ức ấy

độ này, những sự kiện lịch sử dội vào tâm thức để trở thành những điểm ký ức

năm cô đơn” – nhà văn G.G Márquez Mặc dù lịch sử và văn học là hai lĩnh vực

Pierre Nora đã gợi mở cho chúng tôi nhiều ý tưởng khi thực hiện đề tài có liên quan đến lịch sử trong tác phẩm văn học Vì xét cho đến cùng, nhà văn cũng như những người khác đều sinh ra và lớn lên ở một thời đại cụ thể với nhiều biến động của lịch

văn những ký ức lưu giữ lịch sử ấy lại được dùng để làm chất liệu sáng tạo tác

cuộc đời “hành động”, ông trưởng thành từ những nếm trải cay đắng lẫn ngọt ngào

mà chính là con đường đời cùng với những lăn lộn, thăng trầm và thử thách

Sinh ra đầu thế kỷ XX, G.G Márquez trải qua thời kỳ hỗn loạn chính trị kéo dài cho đến khi ông viết “Trăm năm cô đơn” Chính sự bất ổn chính trị, các cuộc

đến cùng cho lý tưởng đã chọn, G.G Márquez đã từ bỏ ngành luật ở trường Đại học Bogotá để quyết tâm trở thành nhà văn đồng thời là nhà hoạt động chính trị tích

James Joyce, William Faulkner, G.G Márquez còn đọc thêm về chủ nghĩa Marx

Márquez được vinh danh trên văn đàn thế giới không chỉ vì nghệ thuật viết văn độc đáo mới mẻ mà còn ở nội dung mang đậm tính nhân bản và đề cập đến nhiều vấn đề

có ý nghĩa toàn nhân loại

văn đề cập Mặc dù không chứng kiến trực tiếp nhưng qua lời kể của mẹ và ông

L ời kể của mẹ tôi chỉ kèm theo những số liệu rất mơ hồ và nơi xảy ra tấn

th ảm kịch lại quá nhỏ bé không như trí tưởng tượng nên gây bao thất

v ọng cho tôi Sau này, khi nói chuyện với các nhân chứng sống và tham

kh ảo các bài báo và tài liệu chính thức tôi nghiệm ra rằng sự thật không

ở hẳn về một phía giải thích nào cả Những người thỏa hiệp thì nói là không có ai b ị chết Ngược lại, những người quá khích thì khẳng định

m ột cách chắc chắn rằng có hơn một trăm người đã bị bắn chết, máu

ch ảy lênh láng trên quảng trường và xác chết chất đầy trên các toa chở hàng đưa đi vứt ra biển, tựa như những nải chuối mất chất bị mang đi đổ

t ống đổ tháo vậy Đối với tôi, sự thật nằm ở đâu giữa hai thái cực này

S ự kiện này cứ đeo đuổi day dứt trong tôi đến mức, trong một cuốn tiểu thuy ết, tôi đã mô tả nó một cách chính xác và đầy vẻ khủng khiếp như vụ tàn sát do trí tưởng tượng của tôi đã thêu dệt lên từ nhiều năm trước Tôi đưa ra con số người chết là ba ngàn cho ngang tầm với tấn thảm kịch và

s ố liệu thực tế đã chứng minh là tôi đúng : cách đây không lâu, trong lễ tưởng niệm sự kiện bi thảm này tổ chức ở Thượng viện, một diễn giả đã

đề nghị mọi người giữ một phút im lặng để tưởng nhớ ba ngàn liệt sĩ vô danh đã bị lực lượng cảnh sát giết hại” [62,tr.93]

đơn”

Giai đoạn thảm khốc nhất trong lịch sử Colombia, gọi là “La violencia”

Nhà văn đã sống trong những ngày tháng đẫm máu và thấu cảm được nỗi đau thương mà bạo lực gây ra đối với đất nước Thời bạo loạn bùng nổ bắt đầu từ sự

tháng 4 năm 1948 tại Bogotá Chàng sinh viên luật Márquez đã tận mắt chứng kiến

ám sát đã châm ngòi cho hàng loạt các vụ bạo động xảy ra trên toàn Colombia gây

hoang, dân cư phải đi tị nạn…Tất cả những nỗi kinh hoàng mà G.G Márquez đã trải

này, đặc biệt là trong Giờ xấu Những điều tận mắt chứng kiến đã hình thành trong

chương, G.G Márquez đã bắt đầu có các bài báo mang tính chiến đấu cao lôi ra ánh

bài báo đó đã đẩy G.G Márquez vào rắc rối chính trị, ông bị lọt vào danh sách đen

hương với tình cảm tha thiết Bằng chứng là trong các tác phẩm của G.G Márquez,

được Những rắc rối chính trị đã mang đến cho ông cùng gia đình nhiều phiền toái nhưng nó không cản trở được ngòi bút của một nhà văn đầy nhiệt huyết và giàu tính

nhân bản Chính những nỗ lực phấn đấu không biết mệt mỏi trên con đường sáng

Như vậy, từ nhỏ G.G Márquez đã chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ nguồn văn hóa Mĩ Latin, truyền thống gia đình, bên cạnh đó là những câu chuyện kể nhuốm

Márquez luôn thường trực một xúc cảm mạnh mẽ về những gì thuộc về ý thức bản ngã Đó là ý thức về những biến động lịch sử và nỗi đau thương do bạo lực gây ra trên quê hương mình Những nguồn lực khách quan trên đóng vai trò không nhỏ

Đối với tiểu thuyết “Trăm năm cô đơn”, đằng sau vẻ thần bí hoang đường

“Trăm năm cô đơn” trên cơ sở song chiếu với những sự kiện lịch sử của Colombia

1.2 S ự thành lập quốc gia

1.2.1 Th ời kì thuộc địa

Cùng thuộc Mĩ Latin nhưng so với các nước trong khu vực, Colombia có những điểm riêng về địa lý và lịch sử Về địa lý, Colombia là quốc gia duy nhất mang tên người khám phá ra châu Mĩ - Christopher Colombus, có bờ biển tiếp giáp với cả Thái Bình Dương và biển Caribe Về lịch sử, Colombia giành độc lập và trở thành quốc gia có nền dân chủ sớm nhất Mĩ Latin Nhưng nét riêng biệt đó không

mang lại một vận mệnh khác cho Colombia, ngược lại, nó cùng chịu chung số phận khắc nghiệt với các nước Mĩ Latin khác Trước khi gót chân chinh phạt của thực dân châu Âu in dấu lên miền đất này, hàng trăm bộ lạc người da đỏ đã sinh sống ở đây Họ xây dựng các nền văn minh có lịch sử lâu dài như Aztec, Inca và Maya với nhiều thành tựu rực rỡ Vì vậy, trong công cuộc chinh phục vùng đất mới, thực dân châu Âu đã gặp phải sự kháng cự quyết liệt của các dân tộc bản địa Trong những cuộc chiến đẫm máu, người da đỏ bị tiêu diệt không thương tiếc và đánh mất cả đất đai lẫn văn hóa của mình Thêm vào đó, sức quyến rũ của vùng đất này đối với kẻ chinh phạt không chỉ ở thiên nhiên tươi đẹp mà còn cả tài nguyên phong phú, đặc biệt là trữ lượng vàng dồi dào Bởi vậy, một trong những mục đích của thực dân Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, sau này có thêm Anh, Hà Lan…tàn sát người da đỏ là

để chiếm giữ kho vàng của họ Trong lịch sử Mĩ Latin, “cơn sốt vàng” đã mang đến nhiều hệ lụy cho các quốc gia ở khu vực này

Sau hơn ba thế kỷ thuộc địa, các quốc gia Mĩ Latin lần lượt giành được độc lập, trong đó, Colombia có nền dân chủ sớm nhất vào năm 1810 Nhưng trên thực tế, nền dân chủ ấy chưa bao giờ mang đến hòa bình và bình đẳng mà thực chất nó là bước chuyển tích cực của chế độ thực dân mới tinh vi và tàn bạo hơn

Trong “Trăm năm cô đơn”, G.G Márquez không liên hệ trực tiếp đến thời

kì thuộc địa nhưng dấu vết của nó vẫn xuất hiện trong tiểu thuyết khá rõ Cuộc chinh phục của Tây Ban Nha vào thế kỷ XV được tái hiện trong nhiều chi tiết Trong chuyến đi tìm con đường nối Macondo với thế giới bên ngoài, José Arcadio Buendía cùng đoàn người đã tìm thấy:

…một chiếc tàu Tây Ban Nha khổng lồ, màu trắng và bụi bậm, nổi lên giữa những cây dương xỉ và chà là trong ánh sáng ban mai dịu dàng…Thân tàu, được lớp vẩy cá ép đã hóa đá và lớp rêu xanh phủ kín, hoàn toàn bị gắn chặt xuống nền đá… Ở bên trong tàu mà những người thám hiểm đã khéo léo mở được cửa, không có gì khác hơn là một rừng hoa chen kín ”[61,tr.42]

Xác con tàu có thể là dấu vết còn sót lại của cuộc thám hiểm chinh phục của Tây Ban Nha vào châu Mĩ bằng đường biển vào thế kỉ XV Và José Arcadio Buendía

mảnh đất xây dựng làng Macondo cũng tìm thấy những “di chỉ” của thời kì chinh phục:

Vật duy nhất mà ông đào bới được là một bộ áo giáp trụ từ thế kỷ XV, bị lớp han gỉ phủ kín, bên trong như một quả bí khổng lồ chứa đầy đá Khi José Arcadio Buendía và bốn người đàn ông trong đội khai quật của mình tháo rời được bộ áo giáp trụ này, họ thấy một bộ xương người đã hóa vôi, cổ còn lủng lẳng đeo một hộp thánh tích bằng đồng đựng mớ tóc

ph ụ nữ” [61,tr.28]

Bộ xương người đó phải chăng là hình ảnh của những conquistados - người tiên

phong Tây Ban Nha chinh phục và khai phá châu Mĩ ở thế kỉ XV Mặt khác, trong

thời gian đầu mới thành lập Macondo, những đồng tiền đôblông – tiền cổ thời thuộc

địa cũng được dùng trao đổi mua bán với người digan Đặc biệt, sự kiện nước Anh tấn công vào cực Bắc Colombia vào năm 1568 – sự kiện có thật trong lịch sử được G.G Márquez đưa vào tiểu thuyết và trở thành một trong những nguyên nhân gián tiếp dẫn đến bi kịch loạn luân của dòng họ Buendía Thế kỷ XVI, tên cướp biển Francis Drake người Anh đã tấn công Riocha khiến tổ tiên của Úrsula Iguarán phải chạy trốn từ miền biển lên vùng núi Tại đây họ đã gặp một gia đình khác người Âu sinh ra trên đất Mĩ - chính là tổ tiên của José Arcadio Buendía Cuộc hôn nhân giữa hai dòng họ kéo dài nhiều thế hệ dẫn đến tình trạng cận huyết và tổ tiên của họ đã

đẻ ra một đứa con có đuôi lợn Trong hoàn cảnh như vậy, đôi vợ chồng Úrsula và José Arcadio Buendía phải bỏ quê hương ra đi, lập nên ngôi làng Macondo huyền thoại cùng nỗi ám ảnh cô đơn và loạn luân

Năm 1492, sự kiện Christopher Columbus trong một chuyến hải trình tìm đường đến Ấn Độ tình cờ phát hiện ra châu Mĩ đã mở đầu cho cuộc chinh phục của Tây Ban Nha đến miền đất này Nhưng cuộc viễn chinh đó không chỉ theo sự ủy thác của vương quốc Tây Ban Nha mà còn của Đức giáo hoàng và giáo hội Thiên

chúa giáo La Mã Bởi vậy, chuyến du hành của các nhà thám hiểm trong hành trình tìm con đường đi đến Ấn Độ ngoài mục đích tìm kiếm những gia vị và đồ xa xỉ của phương Đông còn đi kèm ý đồ truyền đạo: “Các hoàng tử - những tín đồ Đạo Cơ Đốc, tôn thờ và mong muốn mở rộng niềm tin Công giáo linh thiêng, là những người chống lại giáo lý Mahomet cũng như mọi hình thức sùng bái thần tượng và dị

thì người Kitô giáo vốn xem việc đối xử với những dân tộc ngoại đạo trên thế giới

là cả một vấn đề Trong giáo điều Kitô đã có một chủ thuyết cho rằng dân ngoại đạo

có quyền sống như họ muốn, có nghĩa là người Kitô không thể ngang nhiên lấn chiếm một xã hội ngoại đạo Nhưng mặt khác Đức giáo hoàng cũng dành cho mình một quyền can thiệp để cứu vớt linh hồn của những kẻ mà giáo hội cho là vô thần Cho nên khi Colombus trở về từ vùng Caribe báo cáo rằng người dân bản địa chưa biết gì về Kitô giáo và sẵn sàng theo đạo thì giáo hội Thiên chúa giáo đã dùng vương triều Tây Ban Nha như một công cụ để thực hiện việc truyền đạo cho người

da đỏ Vào năm 1493, Đức giáo hoàng đã ủy thác trách nhiệm mà ông cho là linh thiêng cho vương triều Tây Ban Nha, để đổi lại thì nước Tây Ban Nha được giáo hội cho phép chinh phục những đất nước này và qua đó mang văn minh châu Âu đến “tân thế giới” Tây Ban Nha đã phái đội quân viễn chinh gồm lính và cố đạo sang xâm lược châu Mĩ Bởi vậy quá trình thuộc địa hóa này mang nặng mùi tôn giáo, nhà thờ và cha xứ luôn xuất hiện cùng với chính quyền Điều này được minh chứng trong lịch sử Mĩ Latin và trở thành công thức quen thuộc đối với quá trình xây dựng hệ thống chính trị ở châu Mĩ trong các cuộc chinh phục Ở đây luôn có sự kết hợp mật thiết giữa hai yếu tố cơ bản là quyền lực thần quyền của đạo Cơ đốc và quyền lực bạo lực của thực dân nhằm đàn áp lại tín ngưỡng bản địa, các thầy phù thủy đồng thời khống chế các thủ lĩnh bộ lạc da đỏ Năm 1532, trong trận chiến

1 D ẫn theo “Hình tượng Macondo trong "Trăm năm cô đơn" - từ góc nhìn văn hóa Mỹ Latin” (Phan Tuấn

thần quyền và bạo lực đã phát huy tối đa sức mạnh của chúng Tại thành phố cao nguyên Cajamarca (Peru), 168 lính Tây Ban Nha do Francisco Pizarro chỉ huy (nhưng người lãnh đạo chủ yếu và ra lệnh tấn công là đức cha Vicente de Valverde) cùng các vũ khí hiện đại như súng, gươm, áo giáp đã đánh bại 80.000 chiến binh Inca và bắt sống vua Atahualpa của người da đỏ Khi vua Atahualpa quẳng quyển Kinh thánh xuống đất, đức cha đã nhân danh Chúa nhằm ra lệnh cho quân đội: “Đến đây! Những người Công giáo, hãy đến đây! Hãy tấn công bọn kẻ thù chó má này, kẻ

đã dám cự tuyệt những gì là của Chúa…Hãy tiến lên trừng trị nó đi, ta sẽ tha tội cho

Quá trình thuộc địa hóa của thực dân Tây Ban Nha đối với Colombia cũng không nằm ngoài quy luật trên G.G Márquez có đề cập đến vấn đề này trong “Trăm năm cô đơn” dưới góc độ giễu nhại sự lố bịch của nhà thờ Thiên Chúa giáo với những trò lừa bịp mị dân nhằm thay đổi tư tưởng lối sống của người dân Macondo

Sự hiện diện của tôn giáo do Tây Ban Nha truyền bá vào Colombia được tượng trưng bởi nhân vật cha Nicanor Ngay khi quan thanh tra Mocoste đặt chính quyền ở Macondo thì lập tức cha Nicanor cũng đến và cắm cây thập tự xuống mảnh đất này

Ở ngôi làng vốn yên bình từ đây đã bắt đầu những biến cố lớn để rồi bị hủy diệt một trăm năm sau Vẻ bề ngoài của cha Nicanor được tác giả miêu tả khá hài hước “cha

có nước da đến là buồn thảm cứ dán chặt lấy xương, có cái bụng ỏng tròn vo, mang dáng vẻ hiền quá hóa đần của một vị thần già” [61,tr.141] Khi quan thanh tra Mocoste mời đến làm lễ cưới cho con gái, cha Nicanor ngạc nhiên trước vẻ “thô kệch quê mùa” lối sống theo tự nhiên của dân chúng Macondo, cha nghĩ rằng

“…mảnh đất này cần hạt giống của Thượng đế hơn bất kỳ nơi nào, cha bèn quyết định ở lại thêm một tuần lễ nữa để giáo hóa làng này thành một làng của

nghe cha và “họ trả lời cha rằng trong nhiều năm ròng họ sống không có sự chăn dắt của cha xứ, rằng họ tự mình giải quyết một cách trực tiếp với Thượng đế những

2 Dẫn theo “Hình tượng Macondo trong "Trăm năm cô đơn" - từ góc nhìn văn hóa Mỹ Latin” (Phan Tuấn

vướng mắc của linh hồn và họ đã hoàn toàn bỏ thói xấu gây tội ác”[61,tr.142] Cùng những lời kêu gọi khẩn thiết và trò lừa bịp như uống socola nóng để tự nâng mình lên khỏi mặt đất, cha Nicanor tiến hành quyên tiền xây dựng nhà thờ, kêu gọi mọi người đi dự lễ Misa – những thứ hoàn toàn xa lạ với dân chúng Macondo G.G Márquez đã chỉ rõ đạo đức giả của các linh mục qua sự trái ngược hoàn toàn giữa cách thuyết giảng truyền giáo và hành vi lối sống của họ Rõ ràng việc các nhà truyền đạo ép buộc dân chúng từ bỏ lối sống vốn có của mình để theo một đức tin

mà họ không ý thức được thực chất là một trò hề Bởi vì người dân Macondo đến

dự lễ không phải vì đức tin với nhà thờ hay kính trọng các linh mục mà “rất nhiều người vì tò mò đã đến Một số người khác vì nhớ nhung Số khác đến dự lễ misa để khỏi bị Thượng đế coi cái lập trường trung gian của mình như một sự chống đối cá nhân” [61,tr.143]

Nhà thờ còn liên quan đến những xung đột chính trị giữa phái Bảo hoàng và

Tự do Bởi những bất đồng trong quan điểm về tôn giáo của hai đảng là một phần nguyên nhân dẫn đến cuộc nội chiến kéo dài Trên thực tế, nhà thờ Công giáo không chỉ có vai trò trong công cuộc chinh phục mà còn duy trì ảnh hưởng của mình xuyên suốt lịch sử Colombia Sự kết hợp giữa sức mạnh của nhà thờ và bạo lực thực

miêu tả trong tiểu thuyết Các Aureliano đã bị đánh dấu chữ thập bằng tro – biểu tượng của thánh giá nhà thờ trên trán và phát súng oan nghiệt bí ẩn nhằm vào dấu hiệu của cái chết đó đã tiêu diệt những mầm mống phản kháng quật cường của dòng

họ Buendía Trong cuộc nội chiến kéo dài ở Macondo, các linh mục đều rụt rè bất lực trước cảnh khủng bố và luôn bị ám ảnh vì các phẩm chất đạo đức hơn là những cái chết thương tâm, những dòng máu chảy

Ảnh hưởng của nhà thờ Công giáo còn biểu hiện ở dáng vẻ lối sống hà khắc đến lạnh lùng của Fernanda del Carpio - vợ của Aureliano Segundo Cô được sinh

ra và lớn lên ở “một thành phố buồn thê lương với những đêm đầy sợ hãi vang lên tiếng xe lọc cọc của các bậc phó vương trên những con đường đá gồ ghề Ba mươi hai tháp chuông cùng đổ hồi vào lúc sáu giờ chiều một cách thê lương, chết chóc

Không bao giờ nắng chiếu vào ngôi nhà cổ kính lát đá” [61,tr.316] Bởi vậy, ngay

từ nhỏ, Fernanda đã bị khuất phục vì truyền thống ngột ngạt của nhà thờ với lối sống khép kín cứng nhắc Cô trở thành một con chiên ngoan đạo và trung thành tuyệt đối Vì vậy, khi về làm vợ Aureliano Segundo cô đã thẳng tay áp đặt những quy tắc nghi thức tu viện lên cuộc sống gia đình Buendía Fernanda kiên quyết thay đổi từ thói quen ăn cơm, đồ dùng, cách bày trí nhà của đến giờ giấc sinh hoạt khiến ngôi nhà vốn thoáng đãng, hiếu khách, tràn đầy sức sống trở thành gần như một nhà

tu kín với cửa “im ỉm đóng suốt ngày”, “một cái hốc để thờ tượng chúa Jesu trước cửa nhà”, “phải ngồi vào bàn ăn luôn được dọn dẹp tinh tươm có khăn lau, đèn chùm, đồ ăn bằng bạc” và phải cầu kinh trước bữa ăn Nếu như cha Nicannor cố gắng thay đổi nếp sống của dân làng Macondo thì Fernanda buộc gia đình Buendía phải từ bỏ lối sống thoải mái, tự do để tuân theo những định chế của nhà thờ mà cô được giáo dục từ nhỏ Nhưng dường như, tất cả nỗ lực của Fernanda chỉ là vô vọng

vì các thành viên gia đình Buendía không quan tâm hoặc chỉ làm theo gượng ép chứ

Công giáo đã có gốc rễ khá bền chặt và lan tỏa theo thời gian tồn tại lâu dài và đến mức nào đó lấn át áp đặt lên tư tưởng của người bản địa

Như vậy, chính quyền thực dân và tôn giáo luôn đi kèm với nhau, súng đạn

đi liền với lời cầu nguyện đã phá vỡ cuộc sống yên bình vốn có của Macondo khơi

Công giáo nắm giữ một vị trí đặc biệt và giới tu sĩ đóng vai trò chủ đạo trong việc chiếm giữ các miền đất mới Lật lại lịch sử với tư cách là kẻ chinh phục, Tây Ban Nha đã ép buộc người da đỏ bản địa từ bỏ những tín ngưỡng riêng để theo đạo của mình gây ra xung đột làm họ ngày càng cô đơn trên mảnh đất của tổ tiên G.G Márquez thấu hiểu điều này, trong diễn từ nhận giải Nobel Văn học 1982, ông nhấn mạnh:

…có thể hiểu được rằng họ cố đo chúng tôi bằng chính cái thước mà chính họ đã dùng để đo họ mà không nhớ rằng những nỗi đau đời không bao giờ bằng nhau đối với tất cả mọi người và rằng cuộc tìm kiếm bản

sắc của mình đều rất sôi động và đẫm máu đối với chúng tôi cũng như điều đã xảy ra đối với họ Sự lý giải thực tại đời sống chúng tôi bằng những mô hình xa lạ chỉ tổ làm cho chúng tôi càng thêm xa lạ, càng thêm mất tự do và càng thêm cô đơn hơn” [39,tr.242]

Bệnh dịch mất ngủ ở Macondo cũng gợi nhớ đến cuộc chinh phục của thực

này, người châu Âu không chỉ dùng súng đạn, nhà thờ mà cả bệnh dịch để tàn sát người da đỏ bản địa Vi trùng dịch bệnh tấn công và tiêu diệt nhanh chóng người bản địa vì họ không đủ khả năng để chống trả Theo thống kê, “khắp nơi ở châu Mĩ các bệnh dịch do người châu Âu mang tới…giết chết 95% dân số người châu Mĩ bản địa tiền Colombus”[4,tr.80] Trong “Trăm năm cô đơn”, mầm mống gây bệnh

và thuốc chữa bệnh mất ngủ đều do những người “ngoại lai” mang đến Macondo

không ai biết rõ Mọi nỗ lực cố gắng để chữa bệnh của gia đình Buendía đều không

có hiệu quả Và cuối cùng Melquíades xuất hiện cứu thoát cả dân làng khỏi căn bệnh nguy hiểm này Rõ ràng bệnh dịch tấn công Macondo từ bên ngoài mở đầu cho những ảnh hưởng ngoại lai xâm lấn, tàn phá ngôi làng này Trên thực tế, thực dân châu Âu đã sử dụng nhiều loại bệnh dịch trong công cuộc chinh phục châu Mĩ nhưng trong tiểu thuyết G.G Márquez chỉ đích danh bệnh mất ngủ Bệnh dịch này khiến cả làng Macondo mất ngủ rồi mất trí nhớ và quên luôn bản chất cuộc sống vốn có của mình G.G Márquez đã dùng “bệnh mất ngủ” để tượng trưng cho sự mất trí nhớ về xã hội, ngôn ngữ và dần dần đánh mất bản sắc văn hóa của người bản địa vào thời kì chinh phục của thực dân Tây Ban Nha

Trên cơ sở soi chiếu các chi tiết nghệ thuật cùng với những sự kiện lịch sử trong cuộc chinh phục của người châu Âu vào Mĩ Latin, thời kì thuộc địa tuy không được miêu tả chi tiết nhưng vẫn hiện lên đầy đủ trong “Trăm năm cô đơn” Vấn đề ảnh hưởng của văn hóa thực dân đối với văn hóa bản địa, thủ đoạn dùng nhà thờ Công giáo, dịch bệnh như vũ khí chinh phục của thực dân vẫn được nhà văn âm thầm tái hiện tác phẩm Có thể nói G.G Márquez chỉ chọn lọc những điểm cốt yếu

để nhấn mạnh đặc điểm của thời kì này Điều này càng chứng tỏ Macondo thực sự

1.2.2 Th ời kì hậu thuộc địa

Sau thời gian dài thuộc địa, Colombia đã giành độc lập từ Tây Ban Nha vào năm 1810 Nhưng đất nước này chỉ được hưởng một giai đoạn tự do ngắn ngủi rồi lại rơi vào các cuộc nội chiến tranh giành quyền lực diễn ra suốt thế kỷ XIX Thêm vào đó Colombia liên tiếp chịu sự can thiệp từ các nước phương Tây nhất là Hoa

Kỳ về cả kinh tế lẫn chính trị

Thời kỳ này được G.G Márquez miêu tả khá rõ trong “Trăm năm cô đơn”

ngôi làng Macondo Từ đây mô hình lịch sử Macondo trở thành mô hình chung cho Colombia từ khi nó giành được độc lập Những người đầu tiên tham gia thành lập làng Macondo đầy hy vọng và lạc quan xây dựng cuộc sống thanh bình ở miền đất mới và quên đi nỗi ám ảnh quá khứ Cũng giống như đất nước Colombia đã bắt đầu nhiều hy vọng khi giành được độc lập sau một thời gian dài chịu sự cai trị của thực dân Nhưng miền đất vốn giàu tài nguyên chưa được khai thác này đã trở thành miếng mồi béo bở cho các nước tư bản phương Tây Bởi vậy, các nước này nhanh chóng xâu xé và thế chỗ Tây Ban Nha khai thác các quốc gia ở Mĩ Latin Trong lịch

sử, Hoa Kỳ đã bắt đầu có ảnh hưởng đến Colombia vào đầu thế kỷ XX Vào năm

của mình về kinh tế ở các nước Mĩ Latin Những năm 1903 – 1930 là thời kỳ ổn định không bình thường, Colombia bắt đầu tham gia mạnh mẽ vào thương mại quốc

tế thông qua xuất khẩu xăng dầu, khoáng sản, cà phê, cacao và đặc biệt là chuối – mặt hàng chủ lực Đồng thời các tập đoàn tư bản đầu tư vào nước này một cách ồ ạt dẫn đến sự phát triển quá mức và lạm phát Trong đó, Liên hiệp công ty hoa quả Hoa Kỳ (UFC) là công ty khét tiếng nhất có vốn đầu tư vào sản xuất chuối Công ty này có trụ sở tại Hoa Kỳ nhưng nắm quyền kiểm soát toàn bộ các đồn điền trồng chuối ở Colombia cũng như Mĩ Latin Qua các công ty độc quyền xuyên quốc gia, chủ nghĩa đế quốc phương Tây đã tạo nên sự giàu có giả tạo ở Mĩ Latin Vì vậy,

Colombia đã trải qua những năm phát triển bộc phát, đường xe lửa và các nhà máy điện được xây dựng Nhưng đằng sau sự thịnh vượng này là những bê bối tham nhũng, rối loạn chính trị và sự bóc lột tàn bạo người lao động bản xứ Vì kinh tế phụ thuộc vào tư bản nước ngoài nên khi cuộc đại suy thoái năm 1933 xảy ra Colombia

đã rơi vào thảm họa tài chính Từ đây, khủng hoảng kinh tế cùng xung đột chính trị khiến cho đất nước này chìm trong đói nghèo và bạo lực

một phiên bản của công ty Liên hiệp hoa quả Hoa Kỳ trong lịch sử Ngôi làng Macondo đã có thời kỳ phát triển thịnh vượng khi công ty chuối xuất hiện Cùng việc mở rộng giao lưu với thế giới bên ngoài, Macondo bước vào thời kì phát triển đỉnh cao khi tiếp cận nền công nghiệp hiện đại với rạp chiếu phim, máy phát điện, đường ray xe lửa, máy hát, điện thoại Gia đình Buendía cũng trở nên giàu có đến nỗi tiệc tùng không ngớt Cuộc sống ở Macondo trở nên phồn hoa đô hội và bắt đầu tiếp xúc lối sống Tây phương với khiêu vũ, chơi tennis, bơi lội trong khu nhà của người Mĩ Các đại lý của công ty chuối cung cấp nhiều mỹ phẩm, đồ trang sức từ nước ngoài Nhưng đằng sau sự phát triển vượt bậc không bình thường đó là bản chất xấu xa, bóc lột người lao động của công ty chuối đã được G.G Márquez miêu

tả cụ thể trong tiểu thuyết:

…Sự phản đối của những người lao động đã dựa trên những yếu tố sau đây: nhà ở không bảo đảm sức khỏe cho công nhân, ngành phục vụ y tế thì giả nhân giả nghĩa , điều kiện lao động thì rất bất công

Công ty không trả lương cho họ bằng tiền mặt mà trả bằng bông chỉ dùng để mua giămbông Vơcginia trong những cửa hàng ủy thác của công ty

…Thầy thuốc của Công ty không khám bệnh cho người ốm mà chỉ bắt họ xếp hàng một ngày trước bệnh xá, và một nữ y tá đặt vào lưỡi họ một viên thuốc có màu sunphát đồng bất kể họ bị bệnh sốt rét, bệnh lậu hay mắc chứng táo bón

…Công nhân sống chui rúc trong những căn lán tồi tàn” [61,tr.442]

Trước điều kiện lao động thảm hại đó công nhân đã tổ chức tổng bãi công đòi quyền lợi – đó là nguyên nhân gây nên vụ thảm sát tàn bạo tại Macondo Những tình tiết

ấy được G.G Márquez rút ra từ thực tế lịch sử Colombia đặc biệt là vụ thảm sát dã man công nhân đồn điền chuối được tác giả giữ nguyên đến từng chi tiết (chúng tôi

sẽ phân tích ở phần sau) Sau sự kiện này, công ty chuối rút lui khỏi Macondo gây nên tình trạng suy thoái nghiêm trọng, xơ xác, tiêu điều Ngôi làng bị nhấn chìm trong trận lụt kéo dài bốn năm, mười một tháng, hai ngày để rồi bị cuốn đi vĩnh viễn khỏi mặt đất bởi một trận cuồng phong

Như vậy, sau khi thoát khỏi chủ nghĩa thực dân cũ trong một thời gian ngắn Colombia lại rơi vào tay bọn thực dân mới với chính sách bóc lột tinh vi và thâm độc hơn Hình ảnh Macondo suy tàn sau khi công ty chuối rút đi chứng tỏ sự phụ thuộc kinh tế của Colombia vào tư bản nước ngoài và hậu quả nặng nề của nó để lại đối với đất nước này

Ngôi làng Macondo tiếp tục phát triển theo hướng công nghiệp, đường sắt được xây dựng mang theo nhiều thay đổi Từ đây, dòng người tứ xứ ồ ạt tràn vào Macondo đủ mọi thành phần xã hội từ “những gái làng chơi tuyệt mỹ, những cô gái diêm dúa được huấn luyện với tài nghệ không thể tưởng tượng nổi”; “những đám đông hiếu động và mạo hiểm chen lấn xô đẩy nhau bên những bàn cờ bạc, bên những bàn bắn súng ăn tiền…” [61,tr.346], đến “những người da đen vùng Antidat với những căn nhà gỗ ọp ẹp” [61,tr.347] Cuộc sống vốn yên bình trở thành lộn xộn, phức tạp “…một sự xâm nhập quá ư ầm ĩ và không đúng lúc, đến nỗi trong thời gian đầu người ta không thể nào đi lại trong phố đầy những đồ đạc, hòm xiểng, và những gỗ ván, tre nứa của những người nghiễm nhiên dựng nhà ở bất cứ miếng đất trống nào mà chẳng cần xin phép ai…”[61,tr.347] “Thời phồn thịnh chớp nhoáng của công ty chuối” đã làm thay đổi hoàn toàn cuộc sống ở Macondo bởi những yếu

tố ngoại lai của dòng người nước ngoài Điều này được tác giả rút ra từ thực tế lịch

sử của thị trấn Aracataca (ngôi làng thời thơ ấu của nhà văn) khi công ty Liên hiệp

Márquez đã kể về cuộc “đổ bộ” của dòng người tứ xứ lên thị trấn quê hương :