cái đẹp, tình yêu và nỗi ám ảnh về cái chết trong thơ edgar allan poe

nhưng cuộc đời thiên tài 40 năm ngắn ngủi đầy bi thương của ông và những sáng tác tuy chưa phải là thực sự tiêu biểu cho văn học Mỹ thế kỷ XIX nhưng khá đa dạng, phong phú, đầy ấn tượng

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

HOÀNG KIM OANH

CÁI ĐẸP, TÌNH YÊU

TRONG THƠ EDGAR ALLAN POE

-Thành phố Hồ Chí Minh -2003-

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

HOÀNG KIM OANH

L ỜI CẢM ƠN

Đặc biệt là Phó giáo sư Lương Duy Trung, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, động viên tôi hoàn thành đề tài nghiên cứu này

Trường Đại học sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

Trường Cao đẳng sư phạm Thành phô Hồ Chí Minh

đã quan tâm, tạo điều kiện và tận tình giúp đỡ tôi hoàn thành công trình này

1.1.Edgar Allan Poe là m ột nhà thơ thiên tài, một tác gia xuất sắc ở nhiều lĩnh

v ực của Văn học Mỹ thế kỷ XIX:2T 1

2T

1.2.Edgar Allan Poe m ặc dù được công nhận là một tác giả lớn, một thiên tài

đa dạng, nhưng việc đánh giá Poe rất khác nhau:2T 2

2T

1.3.Edgar Allan Poe chưa được giới thiệu và nghiên cứu đầy đủ ở Việt Nam

dù là m ột trong những tác giả Mỹ xuất hiện đầu tiên ở Việt Nam, có ảnh hưởng nhất định đối với văn học hiện đại Việt Nam và cho đến nay vẫn còn được công chúng yêu thích:2T 3

nhưng vinh quang chói lọi đã thuộc về văn học Mỹ và nó đã nhanh chóng trở thành "người

nào phủ nhận

Thế nhưng, trong thực tế, ở Việt Nam, so với văn học Trung Quốc, văn học cổ điển Pháp, Nga văn học Mỹ chỉ có một vị trí rất khiêm nhường Tuy đã có mặt ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XX nhưng nó hầu như chỉ mới bắt đầu được thăm dò, khai phá trong khoảng mấy

thập niên gần đây thôi Và trong số ít ỏi tác giả, tác phẩm được nhắc đến thì chủ yếu là Văn

học hiện thực ở thế kỉ XX, còn thế kỉ XIX - thời kì "đặt nền móng" và "khẳng định nền vãn

Trong các giai đoạn sau này, truyện ngắn và tiểu thuyết Mỹ hiện đại được giới thiệu ồ

ạt hơn, còn ở thể loại thơ, đáng kể, hầu như chỉ mới có một "Lá cỏ " của Walt Whitman Đi

vào nghiên cứu văn học Mỹ, chúng ta vẫn có cảm giác chông chênh bởi thiếu vắng cái mảng nghệ thuật vốn có truyền thống được coi là "tiếng nói cửa tâm hồn"

Chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu về thơ Edgar Allan Poe vì:

1.1.Edgar Allan Poe là m ột nhà thơ thiên tài, một tác gia xuất sắc ở nhiều lĩnh vực của Văn học Mỹ thế kỷ XIX:

Edgar Allan Poe là một nhà thơ, nhà văn, nhà báo, nhà phê bình thuộc dòng văn học lãng mạn Mỹ thế kỷ XIX, đồng thời với những nhà tiên phong của văn học Mỹ như Washington Irving, Fenimore Cooper, Herman Melville, Nathiel Hawthorne,Walt Whitman nhưng cuộc đời thiên tài 40 năm ngắn ngủi đầy bi thương của ông và những sáng tác tuy chưa phải là thực sự tiêu biểu cho văn học Mỹ thế kỷ XIX nhưng khá đa dạng, phong phú, đầy ấn tượng đã tạo nên một phong cách độc đáo trong sáng tác có phần biệt lập

so với các tác giả cùng thời

Hơn thế nữa, trong các tác gia Mỹ thế kỷ XIX, mỗi người nổi tiếng ở một lĩnh vực,

2

không có ai như Poe, cả ba lĩnh vực thơ, truyện và phê bình văn học đều có những thành tựu

xuất sắc Đặc biệt, quan điểm được cho là "Nghệ thuật vị nghệ thuật", và bút pháp tượng

trưng của thơ Poe đã để lại một dấu ấn mạnh mẽ trong biết bao nhà thơ Mỹ, Pháp ít nhiều

đã ảnh hưởng đến dòng thơ lãng mạn Việt Nam giai đoạn 1932-1945 (qua trung gian là một

số nhà thơ lãng mạn Pháp)

1.2.Edgar Allan Poe m ặc dù được công nhận là một tác giả lớn, một thiên tài đa dạng, nhưng việc đánh giá Poe rất khác nhau:

Khi còn sống, nhà thơ bị cô lập, ghen ghét và cả đời phải sống trong sự nghèo túng, lo

âu và cả sự khinh miệt Thậm chí còn bị coi như một gã nghiện ngập, điên rồ, ngớ ngẩn, độc

ác, "k ẻ bị ruồng bố", "đứa con hoang" của nước Mỹ Khi chết còn bị bôi nhọ, đánh giá lệch

lạc Thế nhưng, cũng chính Poe chứ không ai khác đã được các nhà phê bình nghiên cứu - cùng thời và đặơ biệt là từ nửa sau thế kỷ XX đến nay - nhất trí coi như người đại diện cho

văn ' học lãng mạn Mỹ thế kỷ XIX, " nhà thẩm mỹ học tiên phong" [88, 1357), "người xây

thám và truyện kinh dị - thể loại rất được ưa thích hiện nay - và còn là người bắt đầu cho

loại truyện phân tích tâm lý

Về thơ, ông là người "mở đầu cho chủ nghĩa tượng trưng" (Symbolism) không chỉ ở

Mỹ mà còn ảnh hưởng trực tiếp và sâu rộng đến các tác gia lãng mạn Pháp như Baudelaire, Mallarmé , Pautốpxki còn cho rằng " thơ ca của ông đã trở thành báu vật không chỉ đối

1 P

,l28] Baudelaire cũng mạnh dạn tuyên

bố: "Poe đại diện, chỉ riêng ông, cho cả một trào lưu lãng mạn bên kia đại dương" [8, 40]

Người ta e sợ ông, rồi sau đó lại thán phục ông Bản thân sự tồn tại của nhà thơ, con người

mơ mộng, con người không thành đạt này là một sự thách thức thói đạo đức giả, óc thủ cựu

và sự tỉnh táo trong thời đại công nghiệp và thương mại của người Mỹ

Trong những năm gần đây, cuộc đời, tài năng và vị trí của Edgar Poe trong văn học

Mỹ thế kỉ XIX đã được xem xét ở nhiều góc độ hơn và cách nhìn nhận đánh giá cũng có

phần khách quan hơn

1

Trích trong ph ần phụ lục của tập "Truyện kinh dị" của Edgar Poe do Hoàng Văn Quang dịch Những tác phẩm

c ủa Poe, khi trích dẫn, chúng tôi tạm phân biệt với các mục ở Thư mục tham khảo bằng dấu *

3

1.3.Edgar Allan Poe chưa được giới thiệu và nghiên cứu đầy đủ ở Việt Nam dù là một trong nh ững tác giả Mỹ xuất hiện đầu tiên ở Việt Nam, có ảnh hưởng nhất định đối

v ới văn học hiện đại Việt Nam và cho đến nay vẫn còn được công chúng yêu thích:

Trong các công trình dịch thuật và nghiên cứu về văn học Mỹ ở Việt Nam chơ đến nay

hầu như chưa có một công trình nghiên cứu riêng biệt, có hệ thống nào về Edgar Poe như đối với E Hemingway, Jack London Chưa có một bài báo nào trong suốt 40 năm của Tạp chí văn học viết về Poe

Tác phẩm được dịch ra tiếng Việt và lưu hành của Edgar Poe còn rất ít, đặc biệt là thể

Mỹ thế kỷ XIX, nhưng thời lượng ít, nhiều cũng còn tùy thuộc phần lớn vào sự yêu thích

chủ quan của giảng viên

Trong thực tế, Edgar Poe không phải là một cái tên xa lạ với độc giả thế giới và Việt Nam Ông là một trong 3 tác giả đầu tiên của Văn học Mỹ được dịch rất sớm (1944 ?) ở

Việt Nam và gần đây, từ 1996 đến 2002, tác phẩm của Poe vẫn rải rác xuất hiện trong các tuyển tập truyện ngắn hay nhất bên cạnh những tác giả hiện đại Mỹ và thế giới Đáng lưu ý

hơn là nhiều nhà nghiên cứu văn học đều tán thành ý kiến đánh giá của Hoài Thanh: "Chế

L an Viên đã đi từ Baudelaire, Edgar Poe đến thơ Đường, còn Hàn Mặc Tử đã đi từ thơ Đường đến Baudelaire, Edgar Poe "[13, 31-32], hay nói rộng hơn: “Tiếng vọng và dấu

ấn nhiều tác giả vấn học Mỹ đã thấp thoáng trong sáng tác của một số nhà văn, nhà thơ văn học hiện đại Việt Nam, kể từ Hàn Mặc Tử” [8, 7] trong đó có Edgar Poe

Chính từ những tín hiệu đầy ấn tượng ấy về Edgar Poe khiến chúng tôi mạnh dạn đi vào vấn đề còn bỏ ngỏ này

2.Lịch sử vấn đề:

Edgar Allan Poe cho đến nay vẫn là một tên tuổi được nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học rất quan tâm

4

Ở Mỹ, ngay sau khi Edgar Poe mất một năm (1850), tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của

ông đã được Rufus Griswold - kẻ tự xưng sẽ là "đao phủ của văn chương" - công bố Tuy nhiên, tác giả này lại vốn là một trong những tình địch của Poe nên công trình vẫn ít nhiều mang giọng điệu hằn học, ghen ghét, đố kị với người đã khuất

Trong các tuyển tập văn học Mỹ mà chúng ta có thể tìm được ở các thư viện lớn của thành phố Hồ Chi Minh như:

• The Romantic Revolution in America (T ập 2) của tác giả Vernon Louis Parrington

(1927)

• American Literature của ba tác giả Edward J Gordon, Andrew J Poster và Henry

L Terrie (1964)

• The American tradition in Literature của Sculley Bradley (1974)

• American Literature the Makers and the Making của Cleanth Brooks, R.W.B Lewis, Robert Penn Warren (1973)

• The Norton Anthology of American Literature do Nina Baum tuyển chọn (1989) đều có phần giới thiệu khá chi tiết về tiểu sử, cuộc đời, và tuyển chọn một số tác phẩm tiêu

biểu của Poe ở ba thể loại: thơ, truyện ngắn, phê bình tiểu luận, và cả một số bức thư quan

trọng của Poe

Cả năm công trình nghiên cứu được sử dụng rộng rãi trong các trường học ở Mỹ này đều thống nhất khẳng định thiên tài nghệ thuật và vị trí của Edgar Poe trong văn học Mỹ

nửa đầu thế kỷ XIX : “Poe đã hình thành nghệ thuật thơ tượng trưng , xây dựng nên thể

lo ại truyện ngắn; phát minh fruyện trình thám kinh dị và mở rộng thể loại truyện khoa

h ọc viễn tưởng, đặt nền móng cho thể loại truyện hư cấu thiên về phân tích tâm lý; đặc

bi ệt là đã đề ra lý thuyết phê bình văn học và những chuẩn mực của loại phê bình phân tích nghiêm ng ặt ” [88,784]

Sách và các bài báo viết riêng về Edgar Poe trong suốt thế kỷ XX cũng rải rác xuất

hiện từ 1902 đến 1993 có khoảng 25 đề mục Những công trình này chủ yếu là sưu tập lại các tác phẩm vốn đã bị thất lạc, có xem xét độ chính xác, phát hiện nhiều bản nghi ngờ giả

mạo tác phẩm của Poe; làm rõ thêm những nghi vấn trong cuộc đời của Poe

Tiêu biểu như "Bibliography of the Writings of Edgar Allan Poe" (Thư mục về sáng

1837", "Bibliographical Notes on Poe ", "News for Bibliophiles” Năm 1933 ông còn bổ sung, mở rộng thêm trong tiểu luận "The Poe Canon The Mind of Poe and other Studies”

Rất tiếc là những công trình này hiện nay không tìm được văn bản ở các thư viện tại thành

phố

Ngoài những công trình mang tính giáo khoa ấy, còn có rất nhiều bài tiểu luận phê bình, phân tích, in thành sách, đăng trên báo hoặc phát biểu trong các lễ kỷ niệm ngày mất Edgar Poe về cuộc đời hoặc tác phẩm của ông

Trong luận văn này, chúng tôi chú ý đến các bài viết có liên quan trực tiếp đến đề tài như:

• Các bài vi ết trích từ luận án Tiến sĩ của giáo sư David Grantz: nghiên cứu về cuộc

đời và sáng tác của Edgar Poe như : The Moment-A Space-Time Sỉngularity, Thát Spectre

in My Path, I am Safe, Women in Poe

• Các bài di ễn thuyết (lectures) tại các buổi lễ kỷ niệm Edgar Poe ở Baltimore do tổ

chức Edgar Allan Poe Society of Baltimore thực hiện từ 1941, tiêu biểu như: "Poe on the

Soul of Man" c ủa Eric w Carlson (8.10.1972), "Poe, Creator of Words "(7.10.1973 -1998)

của Dr Burton R Pollin, "Friends and Enemies: Women in Life of Edgar Allan Poe,

Myths and Reality " do Richard p Benton (1987 ), nội dung chủ yếu là làm sáng tỏ thêm

những chi tiết về cuộc đời, khẳng định những đóng góp nhiều mặt của tác giả về nội dung tư tưởng và ngôn ngữ, nghệ thuật

• Một số bài phân tích các truyện ngắn của Poe như: "Love and the Idea of Madness

in Poe's Fiction " c ủa Richard p Benton, "Edgar Allan Poe and Science: A Cosmic Poet"

(Edgar Allan Poe và khoa h ọc: Một nhà thơ thuộc về vũ trụ) của Juan Lartigue G và một số

thông tin về Poe như: "Poe và tôn giáo "Cái chết của Poe " "Poe với rượu và thuốc phiện

6

" đã giúp chúng ta một cơ sở nhất định khi phân tích tác phẩm của Poe

V ề cuộc đời Edgar Poe có khá nhiều tư liệu từ nhiều nguồn khác nhau, chúng tôi đã

đối chiếu so sánh và tổng hợp từ tư liệu của trường Đại học Virginia lưu trữ, tư liệu của Edgar Allan Poe National Historic Park, Poe 4S History trên mạng http//www.google.com Qua đó, chúng tôi đã chọn lựa, kết hợp với các tư liệu bằng tiếng Việt để sắp xếp trong bảng niên đại về Edgar Poe trình bày ở phụ lục 1 và 2

Tác giả Edgar Poe còn được nhiều nhà nghiên cứu, lí luận phê bình trên thế giới chú ý,

đặc biệt là ở Pháp, Nga, Anh, Đức,Tây Ban Nha,

Ở Việt Nam, tuy chưa có tài liệu nghiên cứu riêng về Edgar Poe trong các công trình

nghiên cứu về văn học Mỹ, nhưng Poe có một vị trí xứng đáng so với các tác gia nửa đầu

thế kỷ XIX của mảnh đất mới được khai phá này

Trước tiên phải kể đến công của Hoài Thanh trong "Thi nhân Việt Nam " khi phát

hiện ra những dấu vết của Edgar Poe trong sáng tác của Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử

Tiếp theo là những công trình giới thiệu Edgar Poe với tư cách tác gia gồm phần tóm

tắt tiểu sử, quan điểm nghệ thuật của thơ, truyện và phân tích một số giá trị nội dung, nghệ thuật Edgar Poe như các chuyên luận Hành trình văn học Mỹ của Nguyễn Đức Đàn, Hồ sơ

v ăn hoá Mỹ của Hữu Ngọc, Đại cương văn học sử Hoa Kỳ của Nguyễn Đắc Sơn và gần

đây hơn là công trình nghiên cứu của Lê Đình Cúc Văn học Mỹ- mấy vấn đề và tác giả

Đây là những công trình được coi là đầy đủ nhất về Poe hiện nay, dựa từ nguyên tác các sách giáo khoa Văn học Mỹ và cách đánh giá khá thống nhất Trong đó, mỗi tác giả đi sâu

một khía cạnh Riêng tác giả Lê Đình Cúc còn nhấn mạnh ý nghĩa xã hội trong những tác

phẩm của Poe, điều mà nhiều người không hiểu về Poe: "Poe đã thành công khi miêu tả "

s ự điên cuồng của thế kỷ thứ XIX " [8, 141] "Poe là nhà văn đầu tiên báo trước "sự

xu ất hiện của một thế giới xuẩn ngốc thế giới chống lại tự nhiên của vũ trụ, thế giới này

đã đến vào khoảng 20 năm cuối thế kỷ này" [8 ,146] Những nhận định này đã mở ra một

cách nhìn, một hướng tiếp cận mới về Edgar Poe so với các tài liệu đã viết về Poe trước đây Ngoài các công trình trên, Edgar Poe được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm mổ xẻ

quan ni ệm nghệ thuật, phương pháp sáng tác của ông như công trình "Tâm lý học sáng

t ạo văn học” của M Ar.Nauđốp (một viện sĩ hàn lâm, một nhà bác học Bun-ga-ri nổi tiếng)

được dịch từ tiếng Nga (1970) và có mặt ở Việt Nam từ 1978

7

"Phong trào thơ mới "của Phan Cự Đệ thì quan tâm đến ảnh hưởng gián tiếp của

những sáng tác và quan điểm "nghệ thuật vị nghệ thuật" của Poe đối với dòng thơ lãng mạn

Việt Nam những thập niên ba và bốn mươi của thế kỷ XX qua dòng thơ lãng mạn Pháp

Hà Minh Đức trong "Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam hiện đại" cũng đã dành

gần hai trang để phân tích đánh giá quá trình sáng tác và quan niệm ngịiệ thuật của Poe

Trong "Lí lu ận văn học" cũng do Hà Minh Đức chủ biên, ở chương viết về thể loại thơ,

giọng điệu buồn trong thơ của Edgar Poe cũng được đề cập đến

Đi sâu hơn về lý luận sáng tác của Poe có Nguyễn Văn Dân trong "Nghiên cứu văn

h ọc- Lý luận và ứng dụng" Bài thơ "Con quạ " được phân tích khá chi tiết để chứng minh

việc kết hợp giữa lý trí và tưởng tượng trong cách sáng tác của Poe và xếp vào chương nói

về huyễn tưởng trong văn học Ông còn tán đồng ý kiến của Hoài Thanh về những ảnh hưởng tuy không trực tiếp của Poe đối với các nhà thơ mới Việt Nam giai đoạn 32-45

V ề tác phẩm, truyện ngắn của Edgar Poe đã có mặt ở Việt Nam từ rát sớm, theo Mai

Hương và Nguyễn thị Huế trong "Tình hình nghiên cứu văn học Mỹ ở Việt Nam " thì

"Truy ện kỳ lạ " của Edgar Poe do Vũ Ngọc Phan dịch đã xuất hiện từ năm 1944

Từ 1945 đến 1975, có năm tập truyện của Poe được xuất bản, giới thiệu tổng cộng 13 truyện kinh dị và trinh thám nổi tiếng của ông Sau 1975 đến nay, ngoài hai tập truyện "Trái

tim thú t ội” do Đào Xuân Quý địch và giới thiệu (1988), và"Truyện kinh dị "của Edgar Poe

do Hoàng Văn Quang tuyển dịch và cho ra đời (1989) với nhiều nhận xét đánh giá khá cao

về thiên tài bất hạnh này, một vài truyện ngắn của Poe tiếp tục xuất hiện rải rác trong

"Truy ện ngắn Mỹ chọn lọc" của Lê Huy Bắc (1999), "Truyện kỳ ảo" do Ngô Tự Lập chọn

và giới thiệu, ở tập 1 và 6 có 3 tác phẩm của Poe (1999) Năm 2002, trong tập truyện "Một

ki ệt tác bí ẩn " của Chu Nga dịch từ tiếng Nga, "Bức chân dung hình ô-van " của Poe

cũng được đưa vào Đặc biệt, cuối năm 2002, "Tuyển tập EdgarAllan Poe " gồm 40 truyện

ngắn của ông do Ngô Tự Lập và nhóm Địa cầu dịch được xuất bản Có thể nói, đó là một bước đột phá cho sự có mặt trực tiếp của Edgar Poe ở Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI này

V ề thơ của Edgar Poe thì việc giới thiệu còn rất hiếm hoi Năm 1956, ở Sài Gòn, mở

đầu cuốn "Luyện văn II”, Nguyễn Hiến Lê đã dịch toàn bộ bài "The Raven" thành văn xuôi

để minh họa cho việc phân tích bài tiểu luận "The Philosophy of Composition"(Triết lý sáng tác) Chín năm sau, bài thơ "Eldorado " của Poe được Hà Bỉnh Trung dịch, kèm theo một

8

trang giới thiệu tác giả nhưng còn nhiều chi tiết chưa chính xác, đăng trong "Anh hoa -thi ca

dịch thơ thế giới là "Eldorado" và "Annabel Lee" Còn lại chỉ là những đoạn trích rải rác

minh hoa trong các bài của Đắc Sơn (Con quạ, Gửi Helen, Những tiếng chuông), Hữu Ngọc (Con qu ạ)

Ngay trong bộ sách "Văn học phương Tây"( xuất bản năm 2001), văn học Mỹ được

giới thiệu trong lo trang, nhưng cũng không có dòng nào nói về Poe Riêng các luận văn,

luận án về văn học Mỹ mà chúng tôi khảo sát sơ bộ thì có mười hai đề tài về Hemingway, hai đề tài về Jack London, một về 0' Henry, còn Edgar Poe thì chưa có một công trình nào nghiên cứu về ông

Tuy nhiên, nếu đọc những bài viết trên các sách báo, tạp chí nói về truyện trinh thám, truyện kinh dị hay truyện huyễn tưởng chúng ta đều bắt gặp cái tên quen thuộc Edgar Poe

với vị trí một người khai sinh thể loại ấy, dù chỉ đôi dòng, như bài của Nguyễn Duy,Vũ Đức Phúc, Huỳnh Thị Hoa Kỳ, Ngô Tự Lập Gần đây nhất (2002), có bài viết" Edgar Man Poe"

trên Tạp chí Văn học của Hoàng Tố Mai Đây là bài báo đầu tiên giới thiệu về Edgar Poe trên tạp chí này

Bước đầu tổng hợp những ý kiến, nhận xét, đánh giá tiêu biểu nhất về cuộc đời và sáng tác của Edgar Poe ở trên, chúng tôi cảm nhận được phần nào sự quan tâm, sự khẳng định

của người đọc từ nhiều thế hệ về tài năng thực sự của cây bút thiên tài này, về những đóng góp của ông mà chúng tôi mong muốn đi sâu hơn trong đề tài nghiên cứu này

3.M ục đích nghiên cứu và đóng góp của luận văn:

Bắt tay vào tìm hiểu, nghiên cứu Edgar Allan Poe, một tác giả mà ngay chính trên quê hương xứ sở của nhà thơ cũng còn nhiều bất đồng trong cách nhìn nhận, đánh giá, thêm vào

đó sự cảm thụ tác phẩm phải vượt qua cái rào cản là ngôn ngữ, cũng là lúc chúng tôi nhận

thức được tầm vóc của vấn đề, những khó khăn trong việc tiếp cận để tìm chiều sâu bên trong những tác phẩm văn chương của ông, nhất là với thể loại thơ - một thể loại tự bản thân

nó đã vô cùng tượng trưng, đa âm đa nghĩa, nhiều tầng nhiều lớp, và khả năng có hạn của mình Nhưng trong quá trình đi sâu tìm tòi thế giới nghệ thuật của Poe, chúng tôi đồng thời cũng cảm nhận được một thôi thúc khám phá lớp sương mù ấy, tìm một lời giải đáp cho cái câu đố còn để ngỏ ấy

9

Trong điều kiện tư liệu rất ít ỏi về Poe, phần lớn chưa có bản dịch sang tiếng Việt, chúng tôi cố gắng bước đầu tìm hiểu và giới thiệu những nét chính về nội dung sáng tác của Edgar Allan Poe, tập trung làm rõ những nét cơ bản:

• Quan điểm sáng tác của Edgar Poe, Cái Đẹp trong thơ Edgar Poe, biểu hiện qua hình tượng con người, không gian thời gian nghệ thuật và những đặc sắc trong bút pháp tượng

trứng - những yếu tố hình thức manh tính nội dung làm nên tính độc đáo trong thơ Edgar Poe

• Đi sâu tìm hiểu và phân tích hai nỗi ám ảnh lớn trong thơ ông: Tình Yếu, và Cái

Chết

Qua việc tìm hiểu, phân tích những đặc điểm nội dung và nghệ thuật ấy, rút ra những

nhận xét đánh giá ban đầu về một tác gia và những đóng góp của ông ở lĩnh vực thơ ca; thấy được những giá trị độc đáo của thơ Mỹ, văn học Mỹ thế kỷ XIX

Từ đó, có một cái nhìn toàn diện hơn, khách quan hơn về Edgar Allan Poe, hy vọng góp thêm một tiếng nói làm cơ sở cho sự nghiên cứu đánh giá về Poe, về thơ Poe- một tác gia độc đáo được nhiều nhà nghiên cứu và giảng dạy Văn học quan tâm - và về Văn học Mỹ

ở nước ta trong quá trình giao lưu và hội nhập hiện nay ở lĩnh vực văn học

4.Phương pháp nghiên cứu:

- Tổng hợp, hệ thống hoá toàn bộ những tư liệu về tiểu sử và sáng tác của Edgar Poe,

kết hợp với phương pháp phê bình giáo khoa để nghiên cứu về tác giả và những vấn đề về tác giả theo quan điểm Marxist

- Phân tích tác phẩm văn học theo loại thể, tiếp cận tác phẩm văn học trên cơ sở phân tích ngữ nghĩa học và thi pháp học

- So sánh, đối chiếu, thống kê để tìm những đặc điểm nội dung, nghệ thuật trong sáng tác của tác giả và sự tiếp nhận những tác phẩm của Edgar Poe

Các phương pháp nghiên cứu trên sẽ được vận dụng kết hợp một cách hợp lý trong quá trình thực hiện luận văn

5.Ph ạm vi và đối tượng nghiên cứu:

Sáng tác của Edgar Poe tập trung ở nhiều thể loại: thơ, truyện ngắn, phê bình tiểu luận

và các bài báo Trong phạm vi luận văn này, chúng tôi chỉ đi vào mảng thơ ca của Poe, thể

diện hơn Tiếc rằng việc chuyển nghĩa ắt khó nói lên đầy đủ những giá trị nghệ thuật đặc trưng của thơ Poe

6.C ấu trúc của luận văn:

Gồm phần giới thiệu, kết luận và ba chương chính được sắp xếp theo trình tự:

DẪN NHẬP

1.Lý do chọn đề tài

2.Lịch sử vấn đề

3.Mục đích nghiên cứu và đóng góp của luận văn

4.Phạm vi đối tượng nghiên cứu

5.Phương pháp nghiên cứu

6.Cấu trúc của luận văn

U

N ỘI DUNG NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG MỐT: VỀ EDGAR ALLAN POE

1.1.Thời đại

1.2.Vài nét về tác giả

1.3.Sự nghiệp sáng tác

CHƯƠNG HAI: CÁI ĐẸP TRONG THƠ EDGAR ALLAN POE

2.1.Cái Đẹp trong hình tượng con người

2.2.Cái Đẹp trong thời gian và không gian nghệ thuật

2.3.Cái Đẹp trong bút pháp tượng trưng

11

CHƯƠNG BA: TÌNH YÊU VÀ NỖI ÁM ẢNH VỀ CÁI CHẾT

3.1.Tình yêu trong thơ Edgar Poe

3.2.Nỗi ám ảnh về "Cái chết" trong thơ Edgar Poe

U

K ẾT LUẬN

THƯ MỤC THAM KHẢO

PHỤ LỤC:

1.Tác phẩm của Edgar Allan Poe

2.Bảng niên đại về Edgar Allan Poe

3.Biểu đồ sáng tác của Edgar Allan Poe

4.Giới thiệu bản dịch ba bài thơ tiêu biểu của Edgar Allan Poe

***

12

CHƯƠNG MỘT: VỀ EDGAR ALLAN POE

Dù muốn hay không, con người cũng chịu những ảnh hưởng nhất định của môi trường thiên nhiên và xã hội chung quanh, của không khí thời đại mà mình đáng hít thở Là một tác gia sống và sáng tác vào nửa đầu thế kỷ 19, bối cảnh lịch sử nước Mỹ và những đặc điểm

của văn học Mỹ thời kỳ này chắc hẳn cũng có những tác động ít nhiều đến Edgar Poe

1.1.Th ời đại: Nước Mỹ thế kỉ XIX và Văn học Mỹ XIX

1.1.1 Nước Mỹ thế kỷ XIX:

Sau hai thế kỷ đấu tranh với thiên nhiên và với thực dân Anh, ngày 4 tháng 7 năm

1776 Hoa Kỳ tuyên bố độc lập

Thế kỷ XIX của quốc gia vừa khai sinh này là một thế kỷ đầy bận rộn, bắt đầu bằng

một loạt vấn đề đối ngoại trọng đại liên quan đến chủ quyền, lãnh thổ, quyền lợi quốc gia

dân t ộc Mười lăm năm đấu tranh quyết liệt với thực dân Anh, cuối cùng sự thắng lợi đã đến

với dân tộc Mỹ Lời tuyên bố đầy tự hào của Tổng thống Monroe "Châu Mỹ của người Mỹ"

năm 1823 [55,354] đã khẳng định ý chí độc lập mạnh mẽ của cộng đồng dân tộc mới mẻ này Lãnh thổ mở rộng, quyền lực chính trị bành trướng, và vai trò đế quốc của nước Mỹ cũng bắt đầu với cả mặt tích cực lẫn tiêu cực của nó

Trong nước, những vấn đề về chế độ nô lệ và người da đỏ cũng là mối bận tâm lớn

Nhiều bất đồng nổ ra và đỉnh điểm là cuộc nội chiến Bắc - Nam với sự thắng lợi của Miền

Bắc Những vết thương của chiến tranh bắt đầu xuất hiện và hằn sâu trong lòng dân tộc Mỹ Năm 1865, Quốc hội thông qua việc xoá bỏ chế độ nô lệ và tiếp sau đó là Luật về tái thiết (1867-1877) mở ra một giai đoạn mới cho nước Mỹ

Vấn đề người da đỏ cũng kết thúc bằng trận thua cuối cùng của người da đỏ (1890)

Hiện thực này đã in đậm dấu ấn trong tác phẩm của Fenimore Cooper và nhiều tác gia khác

Ở lĩnh vực kinh tế, khoa học kỹ thuật, đây cũng là thế kỷ của nhiều chính sách kinh tế

và phát minh khoa học kỹ thuật hiện đại Tuy cũng chịu ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng kinh tế những năm 1837-1843 nhưng thế kỷ XIX là thế kỷ của những thành tựu khoa học

nổi bật như: chế tạo ra máy gặt, máy hát, dây thép gai đặt đường điện tín đầu tiên, và xây

13

dựng được đường sắt xuyên lục địa Đáng kể nhất là những trust đầu tiên được thành lập, quyết định không nhỏ đến các chính sách kinh tế sau này

Hơn hai thập kỷ cuối cùng của thế kỷ XIX là sự vùng dậy ngày càng mạnh mẽ của

và đối xử công bằng với nữ công nhân Sự kiện này đã có ảnh hưởng tích cực đến phong trào công nhân thế giới, lịch sử phong trào đấu tranh của phụ nữ thế giới cũng được ghi

nhận từ mốc quan trọng này Sau đó, Liên đoàn lao động Mỹ được thành lập, lãnh đạo nhiều

hoạt động đấu tranh của công nhân trên toàn quốc

Điểm qua những mốc lịch sử quan trọng trên, chúng ta có thể thấy rằng trong những năm tháng khai phá và xây dựng quốc gia mới, nền độc lập mới ấy, người Mỹ có biết bao

việc cần phải làm, cần phải khẳng định về chính trị, về ý thức cộng đồng, về kinh tế hơn là văn học Do đó cũng không phải là điều lạ khi suốt thế kỷxvn và XVIII hầu như văn học chỉ

chú ý đến đạo đức và tôn giáo Đến thế kỷ XIX, thế kỷ mà quốc gia trẻ trung này muốn

khẳng định sức mạnh của mình, ở góc độ dân tộc đã thành công trong đối nội lẫn đối ngoại, trong chính trị lẫn kinh tế, vươn vai đứng dậy thành một cường quốc, bắt đầu đi tìm bản sắc

của riêng mình ở lĩnh vực văn hoa, tư tưởng, nghệ thuật Điều này có thể thấy khá rõ ràng trong văn học

1.1.2.Văn học Mỹ thế kỷ XIX:

"Có l ẽ ít có nền văn học nào độc đáo như văn học Mỹ bao giờ cũng sôi động, mạnh

vậy, càng đi vào văn học Mỹ, chúng ta càng lúc càng ngạc nhiên bởi sức sống diệu kỳ của

14

xinh đẹp đa dạng hữu tình, lịch sử đầy những huyền thoại của nước Mỹ và tâm hồn lạc quan, tự tin mạnh mẽ của người Mỹ đón nhận và mau chóng đơm hoa kết trái

Giống như các phong trào lãng mạn ở các nước, các nhà văn lãng mạn Mỹ cũng đặt ưu

tiên cho s ự tưởng tượng, mộng mơ, cũng nhấn mạnh đến cảm xúc cá nhân Là một miền đất

mới còn đầy bí ẩn, đầy thách đố nên thiên nhiên cũng mang đậm dấu ấn trong văn học Mỹ

Do đặc điểm của sự hình thành quốc gia Mỹ nên đời sống tâm lí, tâm tư tình cảm, những

đau khổ dằn vặt của con người cũng được chú trọng Đề tài chủ yếu cũng là tình yêu, nỗi

buồn, sự cô đơn, cái chết Thế nhưng, tình yêu trong văn học lãng mạn Mỹ không bao giờ quá cực đoan, ồn ào với tính cách mạnh mẽ, tin tưởng ở sức mạnh cá nhân, người Mỹ không thích sự ủy mị, yếu đuối

Một trong những đặc trưng rõ nét nhất, cơ bản nhất của văn học lãng mạn Mỹ là niềm

trên đất nước này

Khác với sự ra đời của văn học lãng mạn Pháp bắt nguồn từ sự chống đối của tầng lớp quý tộc bị lật đổ, phủ định trật tự tư sản, hoài vọng quá khứ nên thiên về sự u buồn, bi quan,

bế tắc với những kiểu "người thừa" của Chateaubriand, Lamartine văn học Mỹ ngược lại,

không có quá khứ lâu đời như ở Châu Âu nên họ không đắm chìm trong nỗi luyến tiếc về quá khứ Thậm chí, họ còn căm ghét chế độ phong kiến quá khứ bởi họ từng là nạn nhân

của nạn phân biệt tôn giáo và chủng tộc Đó là tiếng nói của những người khai phá, tìm tự

do nơi vùng đất mới mà họ đang bắt tay xây dựng, tiếng nói của những con người mạnh mẽ,

giàu trí tưởng tượng, đầy lạc quan tin tưởng ở tương lai tươi sáng, khát khao biến"giấc mơ

lai tốt đẹp, họ cũng đồng thời vạch ra những mặt trái xấu xa của đời sống nước Mỹ

Washington Irving với The Sketch Book đã mở đầu giai đoạn vĩ đại nhất được coi là

"Thời đại Phục Hưng của người Mỹ" (American Renaissance) Năm 1821 tuyển tập thơ đầu tiên của Bryant xuất hiện Hai năm sau, Fenimore Cooper bắt đầu với The Pioneers và gần

cuối thập kỷ thứ hai này, Edgar Poe đã xuất bản những bài thơ đầu tiên của mình 1832,

những truyện ngắn của Poe cùng xuất hiện với truyện của Nathaniel Hawthorne Chủ nghĩa

Siêu nghi ệm (Transcendentalism) do Emerson khởi xướng là phong trào chính trong thời

đại lãng mạn này Đặc biệt, "The American Scholar" của ông, được coi là bản "Tuyên ngôn

độc lập cửa tinh thần Mỹ" năm 1837- đã gióng lên một tiếng chuông kêu gọi sự độc lập của

15

văn học Mỹ với Châu Ẩu, tạo nguồn cảm hứng mới cho văn học Mỹ Những Moby Đích

của Melville, The Scariet letter của Nathaniel Hawthorne đã góp phần in đậm phong cách

cá nhân, tô điểm thêm cho diện mạo riêng nhiều màu sắc của văn học Mỹ

Một loạt các nhà thơ New England gồm Henry Wadsworth Longfellow, John Greenleaí Whittier, Oliver w Holmes, James Russel Lowell xuất hiện trên văn đàn Họ đều

là những tài năng thơ ca, tuy tác phẩm của họ còn nặng về tường thuật và tính chất giáo

huấn

Cuộc nội chiến Bắc-Nam kết thúc, nước Mỹ bước vào công cuộc tái thiết đất,nước

Một nhân sinh quan mới, thực tế thay chỗ cho sự mộng mơ, lý tưởng hoa của nửa đầu thế

kỷ Người ta quan sát tỉ mỉ để tìm ra bản chất sự việc hơn là phỏng đoán, tưởng tượng Đề tài trở nên gần gũi hơn, đi sát với những vật lộn, cạnh tranh khốc liệt trong đời sống William Dean Howells - thủ lĩnh của trường phái hiện thực, người đề ra lý luận về chủ

nghĩa hiện thực ở Mỹ - đã cho rằng " Địa hạt của nghệ thuật là cuộc đời toàn diện " [65,

139]

Nổi bật hơn cả là những tác phẩm mang màu sắc địa phương của Mark Twain; cuộc

sống phiêu lưu mạo hiểm đầy nghị lực thôi thúc bởi tình yêu cuộc sống mãnh liệt, chi phối

bởi quy luật sinh tồn của tự nhiên trong rất nhiều truyện ngắn của nhà văn vô sản Mỹ đầu tiên Jack London ; phản ứng lại chủ nghĩa vật chất, ca ngợi cái đẹp và nghệ thuật, chú ý

Tất cả những màu sắc ấy, đan cài trong đó những yếu tố vừa lãng mạn vừa hiện thực làm nên một chân dung rõ nét của văn học Mỹ thế kỷ XIX Văn học Mỹ thế kỷ này đã xây

dựng nên diện mạo một quốc gia độc lập trẻ trung, khao khát tìm kiếm và khẳng định bản

sắc dân tộc trong văn hoa nghệ thuật Một thơi đại Phục hưng đã mở ra với Văn học Mỹ, sản sinh ra những nhà văn tên tuổi lẫy lừng : Washington Irving, Fenimore Cooper, Nathniel Hawthorne và Edgar Allan Poe

16

1.2.Vài nét v ề tác giả Edgar Allan Poe: (1809-1849)

Cuộc đời ngắn ngủi của Edgar Poe là một cuộc đời gói trọn trong hai chữ "đau buồn "

và "b ấp bênh" mà "tự nó, cũng đã là một thiên tiểu thuyết đầy những nhân tố làm cho mọi

1 P

Bắt đầu từ bi kịch này đến bi kịch khác

Là con trai thứ hai của một gia đình nghệ sĩ lưu động, ông sinh ngày 19.1.1809, con

của Elizabeth Arhold - một nữ diễn viên người Anh- và David Poe, một người gốc Scotland lâu đời Edgar Poe là đời thứ tư của dòng họ Poe sống tại Boston từ khi vượt biển nhập cư sang nước Mỹ

Mười tám tháng sau khi Poe ra đời, do những thất bại trong nghề nghiệp mà tệ nghiện rượu đem đến, cha ông, David Poe đã bỏ nhà ra đi để lại bốn mẹ con Poe, trong đó, em gái

út Rosalie của Poe vừa mới tròn hai tháng Toàn bộ gánh nặng gia đình trút xuống đôi vai Elizabeth Arnold Vừa nuôi ba con nhỏ, vừa phải theo đoàn kịch lưu diễn kiếm sống, người

phụ nữ đáng thương ấy đã gục ngã bởi bệnh lao phổi và qua đời khi Poe gần ba tuổi Dấu ấn

bi thương đầu tiên ây không bao giờ phai mờ trong tâm trí cậu bé cộ tâm hồn nhạy cảm như Edgar Poe Lọn tóc và bức chân dung nhỏ của mẹ được hai anh em Henry và Edgar gìn giữ như một kỷ vật thiêng liêng cho đến khi họ lìa đời

Cuộc đời một đứa con nuôi không được chính thức thừa nhận trong gia đình Min Allan- một gia đình thương buôn giàu co'- đã đem lại cho Edgar những đầy đủ về vật chất cùng với sự trống vắng khủng khiếp về tinh thần: tình yêu thương Có lẽ vì thế, chỉl4 tuổi,

Poe có cảm tình sâu sắc với Jane Stith Stanard, người mẹ trẻ 30 tuổi của một người bạn cùng lớp Bài thơ "Gửi Helen" (To Helen) của Poe sau này được ông cho biết là lấy cảm

hứng từ hình ảnh bà Năm 17 tuổi , Poe yêu và tự coi là đã hứa hôn với Saral Elmira Royster, nhưng cha cô đã ngăn cản mối tình thơ trẻ này

1 Để phân biệt với các tài liệu tham khảo, tên các tác phẩm của Edgar Poe trích dẫn trong luận văn này chúng tôi

t ạm đánh thêm dấu *

17

Là một sinh viên xuất sắc nhưng ông Allan vẫn coi đứa con nuôi như một kẻ "vô dụng

sau một cuộc cải vã với ông Allan và xuất bản tập thơ đầu tiên của mình "Tamerlane and

chết của Bà Allan đã giúp hai cha con giải hoa với nhau Tập thơ thứ hai của Poe ra đời trong khi chờ được gọi nhập học ở học viện quân sự West Point Thế nhưng, chưa hết năm đầu tiên của thời hạn đăng ký năm năm, Edgar đã cảm thấy cuộc sống quân đội không thích

hợp với mình, cộng thêm việc ông Allan lấy vợ kế và tuyên bố cắt đứt quan hệ với Poe khiến ông quyết định rời khỏi West Point bằng một loạt vi phạm kỷ luật và bị đưa ra hội đồng quân sự

Ngày 1.8.1831, anh trai W Henry chết vì bệnh lao và nghiện rượu như người cha đã

mất của họ năm 24 tuổi Hai năm sau, cái chết của ông Allan đã khiến mọi hy vọng của Poe

về quyền thừa kế hoàn toàn kết thúc

Poe xuất bản tập thơ thứ ba Poems ở New York Trở về Baltimore, Poe tìm những

người thân thuộc và sống với gia đình bà nội và mẹ con cô ruột Maria Clemm Thời gian này, ông viết văn để kiếm sống Năm 1832, báo Philadelphia Saturday Courier đã xuất bản

5 truyện đầu tiên của Poe Năm sau, tuyển tập "Tales ofthe Folio Club" được gửi dự thi và

một trong 6 truyện ấy, "MS Found in a Bottie "của Poe được một phần thưởng 50 đô-la của

báo Baltimore Saturday Visistor, đem tên tuổi của nhà văn trẻ nhanh chóng đến với công chúng và một người bạn tốt: nhà văn Kennedy Poe được cử làm phụ tá chủ bút cho tờ Richmond Southern Literary Messenger từ 1835-1837 Poe đã bí mật thành hôn với cô em

họ Vừginia chưa tròn 14 tuổi ngày 22.9 1835 và sống với mẹ con cô ở Baltimore Đây là

những ngày tháng chật vật nhưng đầy hạnh phúc của nhà thơ Với cương vị một biên tập viên, Poe đã rất thành công trong nghề nghiệp Tờ Messenger do ông phụ trách trở nên nổi

tiếng và là một tờ báo quan trọng ở địa phương

Poe rất thành công trong nghề báo và là một biên tập viên có tài, một cây bút phê bình

lý luận sắc bén Thế nhưng, thất nghiệp, nghèo túng vẫn luôn đeo đẳng Ước mơ về tờ báo riêng của ông cũng không bao giờ thực hiện được Do rượu, do những bài phê bình độc địa, hay do cả sự điên rồ của chính ông ?

Năm 1845, trường ca "The Raven" ra đời, vòng nguyệt quế đã đến với nhà thơ Vinh

quang đi liền với bất hạnh: Virginia bị bệnh lao phổi và qua đời trong nghèo khó đầu năm

18

1847 Poe hoàn toàn suy sụp Tuy Poe vẫn sống và sáng tác hai năm nữa sau cái chết của cô,

vẫn lao vào nhiều cuộc hôn nhân không thành song song với những lần tự tử, nhưng có lẽ

những năm tháng cuối cùng ấy của đời ông chỉ là một cơn ác mộng trong cơn ác mộng dài

40 năm của đời ông

1.3.Sự nghiệp văn chương: Thiên tài đa dạng

Edgar Poe đến với văn chương từ rất sớm, tác phẩm của ông gồm nhiều thể loại: thơ

ca, truyện ngắn, các bài báo, tiểu luận và phê bình văn học Nhưng điều làm các nhà phê bình và cả độc giả của ông quan tâm không chỉ dừng lại ở thể loại phong phú đa dạng hay

số lượng nhiều ít mà còn bởi quan điểm sáng tác khá độc đáo, phức tạp của ông Chính vì

thế, trước khi đi vào giá trị những sáng tác của Edgar Poe, chúng tôi thiết nghĩ điều cần xem xét trước hết chính là quan điểm sáng tác của nhà thơ

1.3.1.Q uan điểm sáng tác của Edgar Poe:

Giới nghiên cứu lâu nay vẫn cho Edgar Poe là một nhà thơ chủ trương " Nghệ thuật vị

đến những vấn đề chính trị, xã hội mà chỉ hướng về nội tâm con người và chính bản thân ông Đặc biệt là chỉ chú trọng về hình thức nghệ thuật Thực ra vấn đề này không phải không có những tranh cãi, xuất phát từ nhiều góc độ khác nhau Có người cho rằng sáng tác

của ông có ý đồ kỹ thuật quá đậm, nhà thơ chỉ là một "thợ văn" hơn là một thiên tài nghệ

thuật đích thực Còn những ý tưởng trong sáng tác của ông chỉ là những điều tưởng tượng

của một kẻ điên rồ Trong những năm 1931, 1959 và 1962, đã có năm bài báo đặt lại vấn đề này, phủ nhận những đánh giá trên và còn cho là "Poe là một nhà thơ của lý tưởng"P2F

1

P

[92,1]

Là một nhà thơ lãng mạn, Edgar Poe trước hết cũng đề cao "Cái Đẹp không vụ lợi",

Cái Đẹp thoa mãn những cảm xúc, khoái lạc của tâm hồn con người bởi chính bản thân nó

Nhà thơ cũng chỉ đi vào thế giới khép kín của cá nhân mình, "Lí giải một cách chủ quan về

1 Toe as a Poet of Ideas " (tr 1)

19

Đúng là Edgar Poe đã không chỉ một lần lên án những tác phẩm lồng vào đó những

mục đích khác, ngoài mục đích hướng đến niềm khoái lạc của nghệ thuật thi ca Đúng là Poe rất ít khi nói đến hiện thực nước Mỹ trong các sáng tác của mình Poe cũng không trực

tiếp đặt ra vấn đề yêu nước, tự do, bình đẳng, bác ái như Emerson, Longfellow, hay đạo

đức và những giá trị của đạo đức như Hawthorne Với ông, thơ ca như là "sự sáng tạo nhịp

điệu của cái Đẹp" [12, 68] Có lẽ vì thế mà ông được tôn là người "khai sinh" ra lý thuyết

Song công bằng mà nói, thơ của Edgar Poe không đến nỗi đi vào con đường "ích kỷ

hơn "mượn nghệ thuật để ca tụng những sự xa hoa, đài các, dâm dục" [80, 61] như các tác

giả thuộc phái duy mỹ mà Hải Triều phê phán Theo ông, " Thơ ca chỉ nên biểu lộ sự nhận

[89, 1322] Ông cho rằng vẻ đẹp thuần khiết trong sáng không ràng buộc bởi bất kỳ yếu tố khách quan nào, hoàn toàn nằm trong tưởng tượng của nhà thơ Nếu tách tưởng tượng ra

khỏi vạn vật cũng có nghĩa là đi ngược với quy luật của tự nhiên, làm cho hiện thực cuộc

sống trở nên nghèo nàn trần trụi đi, và, thế là không còn cái đẹp

Đề cao tưởng tượng nhưng Poe cũng không phủ nhận Sự thật, không xem "nghệ thuật

vị nghệ thuật" tôn sùng Trong tác phẩm khá nổi tiếng "Phylosophy of Composition " ông

còn khẳng định: "Sự thật đòi hỏi một sự chính xác, và đam mê " P3F

1 P

[89, 1322] Tất nhiên, cũng có một thực tế là do cuộc đời bất an với những đám mây u ám của đau thương bất

hạnh che phủ ngay từ thuở lên ba, nỗi ám ảnh bởi cái chết của những người thân trong suốt

cuộc đời đã đè nặng tâm hồn Poe, và cả những ước mơ, sự nghiệp không thành đã tạo nên

một thế giới nghệ thuật không hoàn toàn như Poe mong muốn, thế giới ấy là sự phản chiếu

sự thật ở góc độ phản ứng (react) hơn là phản ánh (refect)

1 Truth, in fact, demands a precision, and Passioa (tr.1322)

20

Cũng như tâm lý bao trẻ mồ côi khác, Poe mong muốn một sự đổi đời, một sự khẳng định bản thân mình nhưng luôn gặp ữở ngại mà rào cản đầu tiên là những thành kiến của xã

hội Là một cậu bé thông minh, có tài, luôn nổi trội hơn bạn bè trong học tập như chúng tôi

có đề cập ở phần giới thiệu về cuộc đời tác giả, nhưng những định kiến khắt khe cứ đeo đẳng nhà thơ Xã hội không thừa nhận thiên tài của Poe, họ cho đó chỉ là những lời điên rồ

bậy bạ và không ngừng công kích, sỉ nhục nhà thơ Xót xa hơn là tài năng cứ đi cùng với nghèo khổ, bần cùng Cho nên tâm thế bước vào cuộc đời của Poe là phải phản ứng lại cái

xã hội độc ác đó để tự bảo vệ mình, tự khẳng định mình

Poe tôn th ờ Nghệ thuật, coi đó là nữ hoàng cao cả nhất Cái Đẹp và Nghệ thuật thống

nhất với nhau như một quy luật tất yếu của tự nhiên, tạo nên cảm xúc, hứng khởi cho người nghệ sĩ Trong khoảng hơn mười bài thơ ca ngợi cái đẹp lý tưởng của nghệ thuật, Poe đã tôn sùng tuyệt đối giá trị của thơ ca và cho rằng nó là sự phản ảnh vẻ đẹp của Thượng Đế Với Poe, "Cái Đẹp là lĩnh vực chính đáng duy nhất của thi ca Đó là một niềm vui thích rất

1 P

một thiên mệnh, là người trung gian giữa ý tưởng của Thượng Đế và khát vọng của con

người Nhà thơ tự ví tâm hồn mình "như một dây đàn", chỉ rung lên bồi cảm xúc mãnh liệt

mà nghệ thuật mang đến Nghệ thuật còn là một phương tiện, một phương thuốc nhiệm màu:

Để giải thoát trái tim tôi

21

Bởi vì hễ khi nào:

1

P

(To Miss Louis Olivia Hunter) Trong nhiều bài thơ tiêu biểu như Tamerlane, Al Araaf,

xem nhà thơ như là cầu nối giữa nghệ thuật và ý tưởng thiêng liêng của Thượng Đế Chính

vì quan niệm văn chương là thiên chức, là sứ mạng của người nghệ sĩ, ông đồi hỏi nhà văn, nhà thơ nói chung phải có ý thức trách nhiệm với ngòi bút của mình Theo ông, người nghệ

sĩ đích thực phải biết tưởng tượng, say đắm và tôn thờ chân lý duy nhất: Sự thật, phải biết quên mình hy sinh tất cả cho nghệ thuật:

Trong khi theo đuổi bước chân của nàng thơ kiều diễm

Điều tôi viết đầu tiên trên trang giấy,

3

P

nguyện hiến dâng cuộc đời cho nghệ thuật theo đuổi : Cảm xúc

1 "To release my heart,

And my hopes are dying

While, on dreams relying,

I am spelled by art." (To Miss Louise Olivia Hunter)

2 "Each poet - if a poet - in pursuing

The muses thro' the ứ bovvers of Tiuth or Fiction,

Has studied very little of his part"

3 "Always write first things uppermost in the heart" (Elizabeth)

22

Thế nhưng, không giống như quan điểm của Shelly, Edgar Poe lại cho rằng "sáng tác

quáng, ích kỷ mà có sự hướng dẫn của lý trí Điều này hình như trái ngược với những nhà lãng mạn chỉ trung thành với những cảm xúc tuyệt đối, vì bản thân thơ ca đối với họ đã là

"ngh ệ thuật của cái đẹp" [19, 145] Hoặc là những cảm xúc mà họ cho là chỉ xuất hiện trong

trạng thái ngây ngất của tâm hồn, như một kẻ lên đồng

Đối tượng duy nhất mà nhà thơ phải hướng tới là tâm hồn của con người, thế giới tâm

linh bên trong vô cùng huyền bí mà chỉ có Thượng Đế mới là người nắm giữ mọi bí mật của

nó Thơ Poe hay viết về những hồi tưởng, những năng lực bên trong con người, hứa hẹn

những thành tựu mà sau này các nhà khoa học, tâm thần học, triết học sẽ đạt tới Nhìn lại toàn bộ sáng tác của ông, ta thấy, ông đã hướng về tâm hồn con người theo ba giai đoạn

Giai đoạn đầu là những giấc mơ và hoài niệm về một thiên đường đã mấtP9F

1

P

, ứng với

những tác phẩm từ 1827 đến 1831- thời mà Poe còn mang nặng dấu ấn của chủ nghĩa

Neoplatonic Cũng từ học thuyết này, ông còn cho rằng "tội lỗi là sự phủ định của sự hợp

giả dối đưa con người đến chỗ thất vọng mà thôi

Giai đoạn thứ hai mang ảnh hưởng của Học thuyết Sinh tồn phản ảnh trong những tác

phẩm Poe sáng tác từ 1831-1841 Đây là một khám phá mới mẻ và khá thú vị khiến Poe dường như trở nên hiện đại hơn so với các tác giả cùng thời

Những năm cuối cùng, thuyết Siêu nghiệm luận bộc lộ rõ hơn trong những tác phẩm nói về cái Hư Vô, về sự Tái sinh của con người trong vũ trụ Vô cùng Đó cũng là giai đoạn

thứ ba trong hành trình trở về với tâm hồn con người trong sáng tác Edgar Poe Thơ và truyện của Poe đã góp phần xác nhận cái "sức mạnh cố hữu của linh hồn" con người để con người có thể "giao hoà được với tinh thần và sự hiện hữu của Thượng đế".[67,192]

1

Các nhà phê bình hay dùng c ụm từ "The Lost Paradise" (Thiên đường đã mất) nói về những hình ảnh hồi ức trong sáng tác c ủa Poe

23

Do vậy, nếu cứ khăng khăng cho rằng sáng tác của Poe chỉ ca ngợi những cảm xúc đồi

trụy, bệnh hoạn điên rồ, độc ác, phi đạo đức thì có lẽ cũng hơi oan uổng cho ông Những thứ

ấy hình như chỉ mới là cái biểu đạt bên ngoài chứ chưa phải là cái được biểu đạt Trong rất nhiều truyện của Poe nói về những cái chết rùng rơn không hẳn chỉ để thỏa mãn tâm hồn

bệnh hoạn của ông Kẻ sát nhân có toan tính chuyện độc ác như thế trong những phút giây căng thẳng nhất của thần kinh, của tâm sinh lý bị đè nén, cảm xúc bị ức chế Nhưng đâu

phải không có những khoảnh khắc, dù chỉ thoáng qua trong một câu kết hay trong một ánh

mắt, thoáng hiện một sự hối hận tự khinh bỉ bản thân mình Trong "Trái tim thú tội”, điều

làm cho kẻ giết người cứ bị giày vò ám ảnh là đôi mắt ông lão bất hạnh và tiếng đập của trái tim trong lồng ngực anh ta Điều ấy là gì nếu không được coi là sự day dứt, giằng xé của lương tâm ?

Cái lý tưởng mà suốt đời không bao giờ thực hiện được trong cuộc đời, trong thơ ấy, sau này, lại bật lên thành một nhiệt tình sôi nổi, mạnh mẽ trong văn xuôi, nhất là những bài phê bình và tiểu luận trong suốt cuộc đời bốn mươi năm ngắn ngủi của ông với khao khát tìm một chỗ đứng xứng đáng cho văn học Mỹ, nhà văn, nhà báo Mỹ mà chúng tôi đã điểm qua trong phần giới thiệu những bài phê bình, tiểu luận của Poe ở chương một Chưa phải

phải là toàn diện và hoàn chỉnh nhưng chúng tôi cảm thấy đó cũng là những tín hiệu về một

ý thức phản kháng đối với xã hội tư sản bắt đầu đi vào con đường chinh phục và thống trị toàn cầu của một cường quốc như nước Mỹ Đúng như giáo sư Lê Đình Cúc viết:"Poe đã

đã miêu tả nó theo một cách của riêng ông

Kết lại, có thể nói một cách khách quan hơn theo cách dùng từ của Robert Jacobs (trong một tác phẩm viết về Poe), Poe không hoàn toàn chủ trương "Nghệ thuật vị nghệ

con người " (Art for the soul 's sake) [92, 1] Có lẽ điều này mới thật phù hợp với quan

điểm nghệ thuật của Edgar Poe Nghệ thuật trước hết vì chính bản thân việc thoa mãn những

cảm xúc thuần túy của con người trước Cái Đẹp, đồng thời cũng là sự khám phá thế giới tâm hồn đa dạng phức tạp của con người Đó cũng là con đường tuy không trực tiếp nhưng cũng phục vụ cuộc sống, phục vụ nhân sinh chăng ? Hiểu được, hiểu đúng về con người

phải chăng cũng chính là mục đích mà thơ ca nói riêng và văn chương nói chung luôn hướng tới để làm cho cuộc sống này, thế giới này ngày một tốt đẹp hơn Chính Emerson,

24

người hoàn toàn không theo quan niệm nghệ thuật vị nghệ thuật cũng thấy rằng: "bao giờ

cái đẹp cũng phục vụ cho tư tưởng và sự nâng cao tinh thần" [12, 126]

Tuy nhiên, Cái Đẹp trong sáng tác của Poe nói chung và trong thơ ca của ông nói riêng

có một điểm khác cơ bản với những quan điểm mỹ học đương thời khi ông cho rằng: "Cáỉ

đẹp dù thuộc bất kì loại nào trong sự phát triển tột đỉnh của nó cũng đem lại những kích

niệm , có chăng chỉ là sự bắt chước lẫn nhau mà thôi vì sự thật hiển nhiên là "Cảm xúc

cũng có nguyên do của nó ” [60, 144-145]

Cái tiếng kêu bằng văn chương- tiếng lòng- của Edgar Poe ấy được thể hiện đậm nét qua những hình tượng nghệ thuật cụ thể trong thơ của ông, qua nội dung các sáng tác phong phú, đa dạng ở cả ba lĩnh vực: thơ, truyện và tiểu luận, phê bình của thiên tài bất hạnh này

Nếu tổng hợp toàn bộ sáng tác của Poe có lẽ sẽ đến vài ữăm, nhưng do tình hình thực

tế hầu hết tác phẩm của Poe chủ yếu là đăng ữên báo, nhiều bài dùng bút danh hoặc chỉ là

những bản chép tay nên việc tổng hợp thành một danh sách có độ chính xác được công nhận

là một điều khó thể thực hiện được Vì thế, trong phạm vi luận văn này, chúng tôi chỉ tập trung giới thiệu những tác phẩm tiêu biểu nhất, được đa số chấp nhận

1 "Beauty of whatever kind, in its supreme development, invariably excites the sensitive soul to teaís Melancholy is thus the most legitimate of all the poetical tones."

2

"Viens-tu du ciel proíond ou sors-tu de 1'abime,

O Beauté ? ton regard, iníernal et devine

Verse coníusément le bieníait et le crime "(Hymne à la Beauté)

"Xu ống tự trời cao, lên từ đáy vực,

Cái Đẹp ơi ! ác quỷ, thiên thần ?

Gieo h ỗn loạn điều lành, tội ác, (Mỹ tụng ca- Trần Mai Châu dịch-Thơ Pháp thế kỷ XIX)

1.3.2.Thơ ca:

Là mảng sáng tác đầu tiên và khá quan trọng của Poe Nhiều người cho rằng nếu Poe

biến mất khỏi thi đàn văn học Mỹ sau khi xuất bản tập thơ thứ ba, năm 1831, The Poems thì

chẳng ai biết đến cái tên Edgar Poe Tập thơ đầu Tamerlane and other poems chỉ là một sự

bắt chước những sáng tác của các tác giả Anh: Byron và Shelly Nhà thơ trẻ vừa tròn 21 tuổi này so với các tiêu chuẩn của văn học Anh truyền thống thì chỉ là một tác giả hạng xoàng

Thực ra, khoảng 82 bài thơ bài thơ của Poe hiện còn lưu giữ, tuy không hẳn đều có giá trị như nhau, nhưng thơ của ông, nhất là những bài thơ Poe viết trong 15 năm cuối đời đã đưa ông đến địa vị một nhà thơ lớn của nước Mỹ và cả thế giới

Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi đi sâu vào khoảng 50 bài thơ mà hiện nay hầu hết các sách giáo khoa Mỹ thừa nhận

Các tập thơ đã xuất bản của Edgar Poe gồm:

• Tamerlane and Other Poems (1827)

• Al Aaraaf and Minor Poems (1829)

• The Poems (1831)

• The Raven and Other poems (1845)

Bốn tập thơ này đã thể hiện ba chặng đường sáng tác trong thơ Edgar Poe:

Trong bài thơ được coi là đầu tiên mà nay còn tồn tại của Poe: "O,Temporai! O,

biếm nhẹ nhàng như một lời bông đùa, chàng trai chỉ vừa 16 tuổi đầy nhiệt tình sôi nổi này

đã phủ nhận những học thuyết, giáo điều khô khan kềm hãm tư duy sáng tạo của con người

mà mình từng bị nhồi nhét và đòi hỏi một sự đổi ngôi, khẳng định sức mạnh của cuộc sống

hiệh thực và chân lý."một hiện thực trong cuộc sống, có giá trị hơn cả mười nhà hiền

26

1

Tập thơ đầu "Tameriane and Other Poems " xuất bản vào khoảng tháng 6 hoặc 7 năm

1827 tại Boston, một trung tâm kinh tế thời bấy giờ với bút hiệu "Bostonian" (Một người

Boston) đã báo hiệu sự xuất hiện một tâm hồn đầy mơ mộng và mâu thuẫn Đây chỉ là một

tập sách nhỏ 40 trang và không được ai chú ý, mãi đến năm 1876, tập thơ này mới được tìm

thấy trong thư viện của Viện Bảo tàng Anh, giữa mớ sách báo Mỹ tạp nham linh tinh Nội dung gồm 9 bài thơ giãi bày tâm trạng một người luôn mơ mộng (Dreams, A Dream, The

đến nỗi "không biết làm thế nào quên hết cả tháng ngày" (Stanzas), rồi bắt đầu thất vọng,

phủ định hiện thực và tìm đến thế giới của những linh hồn đã chết( Spirit of the Dead)

Tiêu biểu nhất là bài thơ dài 234 dòng, ngắt thành 20 khổ thơ: Tamerlane Nhà thơ trẻ,

kẻ chinh phục Tamerlane - tên của một vị Hoàng đế Mông Cổ từ thời cổ xưa xa xôi - đã không gặp may mắn trong những khát vọng và niềm kiêu hãnh của anh ta Anh ta đã đánh

mất cả tình yếu và khả năng sáng tạo của mình Trong tuổi thanh xuân ấy, chàng đã ôm ấp nhiều ước mơ hoài bão với một chút ngông nghênh, điên rồ, kiêu ngạo:

Đầy đàm mê cháy bỏng mà chỉ Chúa Trời thấu hiểu

Ở nhà tranh, tôi cứ ngỡ cung vàng

2

Đó là những ước mơ hết sức chân thành, sôi nổi về một tương lai xán lạn: trở thành

một chàng quy tộc trẻ tuổi nhiều hoài bão cao đẹp, bất chấp hiện thực chỉ là một đứa con nuôi không thừa nhận, một kẻ không có tương lai

1 "One settled fact is better than ten sages"(O, Tempora! O, Mores!)

2 "I was ambitious - ha ve you known

The passion, father ? You ha ve not:

A cottager, I mark'd a thorne

Of half the world as old my own " (Tamerlane, 128-131)

27

Al Aaraaf, Tamerlane and Minor Poems, tập thơ thứ hai của Poe, xuất bản năm 1829, trong khi chờ được gọi tên vào học viện quân sự West Point gồm : hai bài thơ dài Al Aaraaf

và Tamerlane và 12 bài thơ ngắn nói về nghệ thuật, nỗi cô đơn, giấc mơ (A Dream), tình

yêu Những bài thơ này mang vẻ đẹp lý tưởng của tâm hồn, chứa đựng một sự hài hoa giữa con người với tự nhiên, giữa tâm hồn với một cái gì siêu việt, thần thánh thiêng liêng mà con người khát khao vươn đến

Đáng chú ý là Sonnet to Science, bài thơ ngắn nói về mối quan hệ giữa văn chương

nghệ thuật và khoa học một cách khá lý thú Nhà thơ đặt ra hai vấn đề tưởng như mâu thuẫn

với nhau nhưng đến kết thúc, người đọc hiểu rằng chúng có sự thống nhất tuyệt đối Mặt thứ

nhất cho rằng khoa học "tiêu diệt khả năng mơ mộng của con người", làm mọi vật trở nên

nghèo nàn đi vì chỉ đi vào thực tế trần trụi, đơn giản bên ngoài sự vật Mặt thứ hai được giải thích theo quan niệm của Poe: Sự tưởng tượng của thơ ca không đối lập với khoa học bởi nó

cũng phản ánh từ hiện thực song không bao trùm toàn bộ hiện thực "Khoa học là con

đường để khám phá chân lý, còn tưởng tượng là một con đường đi tìm các tính chất của sự

Đây là những năm tháng nặng nề nhất trong cuộc đời Edgar Poe Nhà thơ trẻ bắt đầu

nhận thức được sự bất lực của con người trước định mệnh khắc nghiệt của cuộc sống từ

những mâu thuẫn trong gia đình Sau cái chết của mẹ nuôi, cha nuôi lấy vợ khác và cắt đứt

mọi quan hệ với Poe sau một cuộc tranh cãi Rời khỏi nhà Allan không một xu dính túi, Poe mang một tâm trạng u uất, tuyệt vọng bởi giấc mơ được công nhận là người thừa kế đã tan tành Tiếp đến là cái chết của anh trai W Henry và ít năm sau đó, cái chết của ông Allan cũng luôn đè nặng tâm hồn Poe

1831 tập thơ Poems ra đời Nhiều bài thơ của Poe được khẳng định như: Romance,

Israfel, To Helen và ti ếp theo là Lenore, The Sleeper và The Vailey of Unrest Trong

những tác phẩm này, Poe thường hồi tưởng về những cái đã mất, hay nói về những giấc mơ

và bộc lộ quan niệm coi cái chết như sự an ủi của tâm hồn, như một sự biến hình, một lối thoát tốt nhất cho những đau khổ của con người Nhưng công chúng hình như vẫn chưa thực

sự tiếp cận được với những tư tưởng ấy trong thơ Poe Và để quên đi bóng đen u ám của cái

chết, Poe tìm đến với nghệ thuật

Trong "Romance”, tâm hồn của nhà thơ bộc lộ sự cảm nhận sức mạnh của nghệ thuật

28

thật tinh tế:

1

Và niềm say mê lý tưởng nghệ thuật, nỗi đau từ cuộc sống trần thế khiến nhà thơ dựng lên nhiều hình ảnh kì diệu như thiên thần Israfel "Isrefel là một biểu tượng Poe muốn mọi

người hiểu rằng ông là nhà thơ sáng láng, người nghệ sĩ thuần túy bay lượn trên thế giới

“tình yêu” Nhưng đó cũng là: "Một Thiên đường có cả ngọt ngào và chua xót"

Tình yêu và cuộc hôn nhân với cô em họ 14 tuổi của Poe đã giúp Poe vượt qua biển đời đau thương Ngòi bút của ông ngày càng sắc sảo

Truyện ngắn và phê bình chiếm ưu thế hơn thơ trong sáng tác của ông Song những bài thơ tiêu biểu như Bridal Ballady The Colỉseum, To F vẫn là những dấu mốc quan trọng trong sự chuyển tiếp về tư tưởng của Edgar

Mãi cho đến năm 1845, khi The Raven ra đời và sau đó là tập thơ The Raven and

other Poems xuất bản, tài năng thơ ca của Poe mới thực sự được đăng quang Tập thơ này

tập hợp khá đầy đủ những bài thơ tiêu biểu của Poe trong tổng số 32 bài thơ Đậm nét nhất

là âm hưởng u buồn thê lương của bóng đêm và sự xâm lược khủng khiếp của cái chết

-."The Conqueror Wormfd”P15F

2

P

Và ước mơ về một xứ mộng, một thế giới bất diệt bắt đầu xuất

hiện nhiều hơn, đậm đặc hơn trong tập thơ này qua các bài: "Dreamland"P16F

1 "My heart would feel to be a crime Unless it trembled with the strings"

2 Tên xâm lược bẩn thỉu

3 X ứ mộng

4

Thành ph ố trong lòng biển (Còn có tên là "The Doomed City":Thành phố bị nguyền rủa)

5 G ửi một người ở thiên đường

29

Nổi bật nhất là bài thơ dài 108 dòng The Raven Khi còn sống, Poe đã nhiều lần đọc bài thơ này theo yêu cầu của cử toa tại nhà cô Anna Lynch, một phòng khách văn chương thường có mặt những tác gia nổi tiếng ở NewYork Người ta luôn nhắc lại cái phong cách u

sầu nhưng cực kỳ phong nhã, và giọng đọc có sức thôi miên của tác giả trường ca Con quạ Tuy có nhiều nhà phê bình văn học cho rằng ''do ý đồ kỹ thuật thơ quá đậm, ý đồ tượng

trưng khá lộ liễu nên bài thơ thiếu cái hồn nhiên và thuần khiết"[51, 532] nhưng cho đến

nay, tác phẩm này vẫn tồn tại như một minh chứng cho tài năng và phong cách nghệ thuật

của thơ Poe Trong chương hai, chúng tôi sẽ đi sâu hơn về nét độc đáo của bài thơ nổi tiếng

nhất này

Trong chỉ hơn năm mươi bài thơ, Edgar đã tìm riêng cho thơ lãng mạn Mỹ một cách

biểu hiện độc đáo mà hai mươi năm sau, ở Pháp, những người tự coi là học trò của ông : Baudelaire, Mallarmé đã biến nó thành một trào lưu văn học có ảnh hưởng sâu rộng đến thơ ca toàn thế giới: Thơ tượng trưng

1.3.3.Truy ện ngắn:

Dù thơ ca là thể loại yêu thích nhất của Poe nhưng ấn tượng về cái tên Edgar Poe lại được tạo nên từ truyện ngắn Có người cho rằng truyện của ông chỉ là sự bắt chước, vay mượn từ kiểu mẫu phổ biến trong suốt thời đại của ông: truyện kinh dị man rợ kiểu Gothic

của người Đức Nhưng chính Poe đã chấm dứt sự đánh giá, tranh luận ấy khi ông tuyên bố trong lời tựa tác phẩm Tales of the Grotesque and Arabesque: "Sự kinh dị đó không phải là

phải có thể dựa vào những quan sát, cảm nhận hời hợt bên ngoài mà " phải dùng đến thể

là những cuộc thử nghiệm liên tục Nhà văn không đi theo con đường mà Balzac, Gorki sử

dụng trong "quá trình nhào nặn, tổ chức các chất liệu để tạo ra một chỉnh thể mới"[20, 24]

nhân vật trong truyện ngắn của Poe và cho rằng "Người nghệ sĩ này có thể cũng nhận ra thế

chính những chất liệu từ cuộc đời tác giả qua những cảm xúc chủ quan của ông như con

30

đường nhiều tác giả lãng mạn đã từng đi

Có lẽ do vậy mà khoảng 67 truyện ngắn và 5 truyện vừa của Poe bị nhiều nhà phê bình cho rằng đó "chỉ là những mảnh ráp nối từ cuộc đời ông" và có người còn cho rằng đó " chỉ

Công bằng mà nói, tuy có nhiều yếu tố hư cấu lạ lùng, quái dị, thậm chí điên rồ thật, nhưng tác phẩm của Poe chứa đựng nhiều vấn đề sâu sắc hơn những nhận xét hời hợt, thiên vị ấy Truyện ngắn của Poe thật ra có đường biên không rõ ràng lắm giữa các tiểu loại Trong truyện kinh dị (truyện rùng rơn) có khi lại được xây dựng bởi nhiều bối cảnh mang màu sắc phiêu lưu mạo hiểm của truyện trinh thám và cả khoa học viễn tưởng Truyện trinh thám lại mượn những yếu tố rùng rợn của cái chết để mở đầu tình huống cho nhà thám tử phán đoán

Hoặc truyện khoa học viễn tưởng cũng chứa trong nó nhiều yếu tố huyền bí, lạ kỳ

Nhìn chung, những tác phẩm sáng tác từ 1831 đến 1844 của Poe thường là những câu chuyện nói về tội giết người Trong những tác phẩm rùng rợn này, Poe thường đi sâu vào

n ỗi sợ hãi của con người trước cái chết, và sự độc ác trong tâm hồn con người để qua đó

khẳng định một chủ đề hoàn toàn đối lập đến bất ngờ: Khát vọng sống và bản năng sinh tồn

của con người Tiêu biểu như The Fall of the House of UsherP19F

Trong những tác phẩm này, các nhân vật luôn ý thức rất rõ về cái chết đang dần đến

với mình, như một sự tiên trí, một số mệnh nghiệt ngã mà con người yếu đuối, nhỏ bé không sao thoát ra được Poe không nhằm mục đích miêu tả cái chết diễn ra như thế nào, rùng rợn

ra sao mà đặt ra vấn đề: đứng trước cái chết người ta nghĩ gì ? phản ứng ra sao ? và những

người khác có thể làm gì cho hợi

1 S ự sụp đổ của ngôi nhà dònh họ Usher

2 Rơi vào vùng nước xoáy

3 M ặt nạ tử thần đỏ

31

Những nhân vật của Poe, người thì sợ hãi và ngoan cố chống lại định mệnh dù bất lực như Roderick trong "The Fall ofthe House of Usher", kẻ thì chạy trốn, xa lánh, tìm cách

quên đi hiện thực, cũng có nghĩa là đánh lừa mình, đánh lừa nỗi sợ hãi của bản thân mình

như lãnh chúa Prospero trong The Masque of the Red Death Nhưng dù có chống chọi đến đâu, chạy trốn đến đâu con người cũng không thể nào vượt qua số phận "Rồi từng người

cả Thời Gian và Cai Chết Đến The Premature BurialP22F

1

P

thì " t ất cả là trống rỗng", và "bóng

"Nhân v ật của Poe sợ hãi sự hủy diệt cuối cùng, sợ hư vô đến kinh hoàng "

[12,144] ngay cả khi họ đã chết, nằm yên trong nấm mồ Tình yêu của họ mãnh liệt nhưng

đầy yếu tố bệnh hoạn, điên rồ Đó là Lenore trong "Lenore" được các dịch giả Việt Nam

dịch thoát ý là "Quỷ nhập tràng", là "Morelia "- một người mẹ sống lại từ thi thể con gái

mình, là "Berenie " đội mồ trở về Những người phụ nữ này đều rất đẹp, đều chết khi còn

rất trẻ (Như những người phụ nữ thân yêu trong cuộc đời thực của Poe) Sự trở về của họ

phải chăng chỉ là một cách hư cấu đầy tính tượng trưng của Poe, như ông quan niệm trong

của một cá nhân khác Và đứng trước cái chết của một người phụ nữ đẹp còn rất trẻ như thế, người ta phải làm gì?

Còn một cách chạy trốn nữa là giấc mơ như Arthur Gordon Pym trong The Narrative

2

P

Pym đã năm lần đối mặt với cái chết trong chuyến du hành trên tàu

Những lần chạm đến cánh cửa của thần chết, Pym lại vùng vẫy tìm mọi cách phản kháng,

chống lại tư tưởng đầu hàng của chính mình và những cơn mơ đã đưa anh từ cõi mộng trở

về thực tại Tác phẩm này còn đặt ra nhiều vấn đề rộng lớn và sâu sắc, nhiều hình ảnh chi

tiết tượng trưng đáng cho chúng ta suy nghĩ nhiều hơn những gì nó kể về cái gọi là bản

n ăng sinh tồn của con người