skkn định hướng cho học sinh lớp 10 tiếp nhận một số tác phẩm văn học dân gian theo hướng tiếp cận văn hóa

Từ mục tiêu của việc dạy và học văn trong nhà trường phổ thông hiện nay, cùng với ý nghĩa và tầm quan trọng của việc hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tri thức văn hóa đượckết tinh trong nhữ

ĐỊNH HƯỚNG CHO HỌC SINH LỚP 10 TIẾP NHẬN MỘT SỐ

TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN THEO HƯỚNG

TIẾP CẬN VĂN HOÁ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Văn hóa bao gồm nhiều thành tố, trong đó có văn học Mỗi tác phẩm văn chươngđều chứa đựng trong nó giá trị văn hóa của dân tộc và thời đại Từ văn hóa phong tục, vănhóa tín ngưỡng, đến văn hóa nhận thức vũ trụ và xã hội… văn học đều phản ánh và lưugiữ Chính vì thế, văn học là một thành tố quan trọng của văn hóa

Trong “Nghị quyết của Bộ chính trị về văn học nghệ thuật”, Đại hội lần thứ VI củaĐảng chỉ rõ: “không một hình thái tư tưởng nào có thể thay thế văn học và nghệ thuật trongviệc xây dựng tình cảm lành mạnh, tác động sâu sắc vào việc đổi mới nếp nghĩ, nếp sốngcủa con người” Và “văn học là bộ môn trọng yếu của cách mạng tư tưởng và văn hóa, là

bộ môn đặc biệt nhạy cảm của văn hóa, thể hiện khát vọng của con người về

Chân-Thiện,-Mĩ, có tác dụng bồi dưỡng tình cảm tâm hồn, nhân cách, bản lĩnh của các thế hệ công dân,xây dựng môi trường đạo đức trong xã hội”[12, tr 51-52] Vì vậy, khi xây dựng chươngtrình giảng dạy bộ môn Ngữ văn ở các cấp học, Bộ giáo dục và đào tạo rất cẩn trọng trongviệc chọn lựa những tác phẩm văn học có giá trị để đưa vào nhà trường

Theo quan điểm đổi mới dạy học Ngữ văn hiện nay, sách giáo khoa Ngữ văn đượcxây dựng như một chương trình “văn hóa mở” Những vấn đề đang diễn ra trong đời sốngnhư tìm hiểu về văn hóa truyền thống, bảo vệ và duy trì truyền thống văn hóa dân tộc trongđời sống hiện đại, vấn đề an toàn giao thông, vấn đề bảo vệ môi trường… cũng cần phảigắn với chương trình học Như vậy, trước những yêu cầu mới của xã hội, tác phẩm vănchương không chỉ đơn thuần là câu chuyện văn chương mà đó còn là câu chuyện tiềm ẩnnhiều tri thức nhân loại Có nhiều tri thức được chuyển tải trong một văn bản văn học và cóthể khẳng định tri thức góp phần làm nổi rõ yếu tố thẩm mỹ của văn học hơn cả chính là trithức văn hóa Vậy nên “không có lí do gì, chúng ta lại làm nghèo đi một văn bản văn học,làm hạn hẹp tầm nhìn của học sinh về xã hội, con người và chính bản thân mình” Do đócần chú ý đến yếu tố văn hóa trong văn học, dạy văn không chỉ chú trọng đến tri thức vănchương mà cũng cần hướng dẫn cho học sinh quan tâm nhiều đến tri thức văn hóa, tự hào,yêu quí và có ý thức giữ gìn bản sắc và truyền thống văn hóa của dân tộc

Nhìn vào sách giáo khoa Ngữ văn 10, chương trình học có một số lượng không nhỏ

những tác phẩm đặc sắc thuộc bộ phận văn học dân gian Và có thể thấy rằng, những tácphẩm văn học dân gian nảy sinh, hình thành và phát triển trên cơ sở cuộc sống muôn hìnhmuôn vẻ của các dân tộc và là tấm gương phản chiếu trung thành hiện thực của cuộc sống

đó Người Việt qua những tác phẩm văn học dân gian đã thể hiện quan niệm nhân sinh, tậpquán lao động, phong tục tín ngưỡng hay phẩm chất đạo đức của dân tộc mình Vì vậy, quavăn học dân gian, người đọc nói chung và những học sinh lớp 10 nói riêng sẽ có thêmnhững hiểu biết sâu sắc về đời sống văn hoá của nhân dân ta trong quá khứ Thế nhưng,hiện nay, việc giảng dạy những tác phẩm văn học nói chung và văn học dân gian nói riêngcủa giáo viên chỉ dừng lại khai thác những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của tácphẩm mà chưa chú ý nhiều đến yếu tố văn hóa tiềm ẩn trong tác phẩm

Từ mục tiêu của việc dạy và học văn trong nhà trường phổ thông hiện nay, cùng với

ý nghĩa và tầm quan trọng của việc hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tri thức văn hóa đượckết tinh trong những tác phẩm văn học nói chung và văn học dân gian nói riêng và cũngxuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn, chúng tôi mạnh dạn đề xuất

sáng kiến kinh nghiệm với đề tài: “Định hướng cho học sinh lớp 10 tiếp nhận một số tác phẩm văn học dân gian theo hướng tiếp cận văn hóa

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

1 Cơ sở lí luận

1.1 Những công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa văn học và văn hoá

Nghiên cứu văn học với mối tương quan văn hóa là hướng tiếp cận được các nhà líluận trên thế giới đề cập từ lâu Trong nghiên cứu văn học, giáo sư văn học người NgaMikhail M Bakhtin là một trong những người khởi xướng đầu tiên cho hướng tiếp cậnnày Ông viết một công trình quy mô gồm bảy chương: “Sáng tác của Francois Rabelais vànền văn hóa dân gian Trung cổ và phục hưng” Trong công trình, ông đã dùng hướng tiếpcận văn hóa để phân tích và lí giải những hình tượng khó hiểu và bí ẩn trong tác phẩm của

Rabelais Ông cho rằng: “Nghiên cứu văn học cần gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn hóa Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa, không thể hiểu nó ngoài cái mạch nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó tồn tại, không được tách nó khỏi các bộ phận khác của văn hóa, cũng như không được như người ta vẫn làm là trực tiếp gắn nó với các nhân tố xã hội, kinh tế vượt qua đầu văn học Những nhân tố xã hội, kinh tế tác động tới toàn bộ văn hóa nói chung và chỉ thông qua văn hóa mới tác động đến văn học” [1 (3), tr 56-67 & (4), tr 127-143]

Ở Việt nam, từ những năm 80 trở đi, xu hướng nghiên cứu văn học theo hướng tiếpcận văn hóa đã thu hút đông đảo các nhà nghiên cứu, nhà văn,… Nhiều công trình khaithác tính văn hóa trong tác phẩm văn chương được công bố góp phần chỉ ra một cách kháthuyết phục những giá trị mới của tác phẩm văn chương

Giáo sư Lê Trí Viễn, nhà văn Nguyễn Tuân, tác giả Đỗ Lai Thúy lần lượt cắt nghĩathơ Hồ Xuân Hương từ góc độ khác nhau của văn hóa dân gian: cái “tục” trong thơ, tínngưỡng thờ “nõ nường”, hoài niệm phồn thực…

Nhà nghiên cứu Trần Đình Hượu đi sâu vào nghiên cứu văn học dưới ánh sáng củaNho giáo, tiêu biểu là tác phẩm “Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại” Trần NgọcVương đi sâu vào nghiên cứu loại hình nhà Nho tài tử trong văn học Hai nhà nghiên cứucũng đã tích cực góp sức khai phá hướng tiếp cận văn hóa với tác phẩm văn chương

Năm 2003, Trần Nho Thìn xuất bản tập tiểu luận: “Văn học trung đại Việt nam dưới

góc nhìn văn hóa” Tác giả cho rằng: “cách tiếp cận loại hình học văn hóa được xem như

sự bổ sung cần thiết cho các phương pháp khác nhau trong nghiên cứu văn học trung đại nói chung, Truyện Kiều nói riêng”.

Năm 2004, Nguyễn Văn Dân viết bài: “Tiếp nhận văn học bằng văn hóa học” Ông

đã điểm lại toàn bộ những công trình nghiên cứu văn học từ hướng tiếp cận văn hóa trước

đó để dẫn đến nhận định: “Cách tiếp cận văn học bằng văn hóa đã cung cấp thêm conđường mới để đến với văn học”

Năm 2008, Phó giáo sư Lê Nguyên Cẩn viết: “Tiếp cận Truyện Kiều từ góc nhìnvăn hóa” Ông xây dựng hệ thống lí luận về “tính văn hóa trong tác phẩm văn chương: Đó

là tính chất đặc thù gắn liền với mỗi tác phẩm văn học, nó cho thấy tác phẩm văn họckhông chỉ toát lên vẻ đẹp ngôn từ mà còn cả vẻ đẹp tâm hồn qua cách ứng xử và cách tiếpcận, xử lí cuộc sống của một dân tộc hay một cộng đồng nhất định”

Tác giả Trần Hữu Sơn trong cuốn: “Quan niệm con người và tiến trình phát triểncủa văn học Trung Đại” đã viết: “Văn học đã là và mãi mãi sẽ là đại lượng tích hợp vănhóa, một phương thức biểu trưng văn hóa cho mọi thời đại, mỗi dân tộc, mỗi vùng văn hóa

Và đến lượt nó những giá trị văn hóa được thử thách qua thời gian lại trở thành thành tốvăn hóa góp phần làm nên bảng màu văn hóa và di sản cho muôn đời sau”

Tác giả Nguyễn Viết Chữ trong cuốn: “Phương pháp dạy học tác phẩm văn chươngtrong nhà trường” cho rằng: việc dạy văn học nước ngoài của giáo viên ít thành công vì

“phông văn hóa có những độ vênh nhất định” Tác giả đề nghị: “tăng cường kiến thức lịch

sử và văn hóa cho giáo viên” hoặc “đặt tác phẩm trong mối tương quan văn hóa của haidân tộc”

Trong bài viết: “Một tiền đề quan trọng cho đổi mới phương pháp”, giáo sư PhanTrọng Luận cho rằng: “Trong “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân ngoài giá trị thẩm mỹ, ýnghĩa nhân văn còn có giá trị văn hóa truyền thống… giữ gìn cái thiêng liêng trong sáng

cũng là nét văn hóa cần được khai thác và giáo dục tình cảm thẩm mỹ…Thiếu vốn văn hóacần thiết thì việc cảm thụ văn thơ cũng dễ bị sai lệch hoặc thiếu sâu sắc” Và trong bài viết:

“Văn học với văn học nhà trường không phải là một”, giáo sư một lần nữa khẳng định:

“Một văn bản văn chương không phải chỉ có thông tin thẩm mỹ mà còn là một văn bản vănhóa Học một bài văn, một tác phẩm văn chương ngoài sự rung cảm còn biết bao nhiêuđiều cần khai thác và khám phá về con người, về cuộc đời, về xã hội, về cuộc sống, về tưtưởng, về văn hóa… ”

1.2 Văn hoá và vai trò của văn hoá

1.2.1 Văn hóa, khái niệm và các đặc trưng

Tùy theo góc độ nghiên cứu, khái niệm văn hóa được trình bày khác nhau Có hơn

400 định nghĩa về lĩnh vực này Và đây là định nghĩa của UNESSCO: “Văn hóa là tổng thểnét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc, quyết định tính cách của một xã hộihay một nhóm người trong xã hội” Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lốisống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống giá trị, những tập tục và tínngưỡng,… Văn hóa mang lại cho con người khả năng suy xét về bản thân, làm cho chúng

ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lí tính, có óc phê phán và dấn thân mộtcách có đạo lí Con người có thể tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một đề án chưahoàn thành để tìm tòi không biết mệt mỏi những ý nghĩ mới mẻ và sáng tạo nên nhữngcông trình vượt trội bản thân nhờ văn hóa

Ở Việt Nam khái niệm văn hóa cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Và đây

là khái niệm khá tiêu biểu của tiến sĩ Trần Ngọc Thêm: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ

các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt độngthực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội”

Như vậy văn hóa là tổng thể của nhiều hoạt động phong phú nhằm tác động tới con

người, xã hội với mục đích cao nhất là phát triển, hoàn thiện con người, xã hội đó

Vì vậy văn hóa có những đặc trưng, chức năng vô cùng quan trọng:

- Thứ nhất: Văn hóa có tính nhân sinh

Văn hóa là một hiên tượng xã hội do con người sáng tạo ra Bởi văn hóa là cái tựnhiên được biến đổi bởi con người Sự tác động của con người vào tự nhiên tạo ra văn hóanhư rèn đúc công cụ lao động, đặt tên cho con sông, ngọn núi,… mang ý nghĩa tinh thần.Tính nhân sinh thể hiện cao độ sự sáng tạo, tài năng và tâm hồn phong phú, đẹp đẽ của conngười Cho nên đặc trưng này của văn hóa dễ dàng trở thành sợi dây kết nối con ngườitrong thế giới lại với nhau

- Thứ hai: Văn hóa có tính giá trị

Văn hóa là thước đo mức độ nhân bản của xã hội và con người Tính giá trị khi phânchia theo mục đích: giá trị vật chất và giá trị tinh thần Phân chia tính giá trị theo ý nghĩa:giá trị sử dụng, giá trị đạo đức và giá trị thẩm mỹ Phân chia theo thời gian: giá trị nhất thời

và giá trị vĩnh cửu Tính giá trị được phân biệt với tính phi giá trị Tính phi giá trị khôngbao giờ có mặt trong phạm trù văn hóa

- Thứ ba: Văn hóa có tính lịch sử

Văn hóa là một sản phẩm của một quá trình được tích lũy qua nhiều thế hệ Văn hóa

có bề dày, bề sâu hay chỉ là một hiện tượng thể hiện ở tính lịch sử của nó Tính lịch sửđược duy trì bằng truyền thống văn hóa Những sáng tạo của cộng đồng người trải qua thờigian, không gian, cấu thành nên những giá trị văn hóa tương đối ổn định tạo nên bản sắcvăn hóa của cộng đồng đó

- Thứ tư: Văn hóa có tính hệ thống

Tính hệ thống chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa các hiện tượng, sự kiện thuộc về mộtnền văn hóa cụ thể hay một giai đoạn phát triển cụ thể của loài người Văn hóa bao trùmtoàn thể đời sống xã hội từ ngôn ngữ, chính trị, đạo đức, tôn giáo,… trong đời sống tinhthần, đến các thiết bị trong đời sống vật chất Do đó, tất cả những phương diện, khía cạnhtrong một giai đoạn cụ thể đều phản ánh sự liên hệ mật thiết với nhau và sự liên hệ mậtthiết không tách rời ấy tạo nên khái niệm văn hóa với nghĩa nền văn hóa

1.2.2 Văn hóa thể hiện dấu ấn chung và riêng về trình độ sống của con người trong lịch sử

Trong sự phát triển, văn hóa của thời kì trước, dù cho thời kì xa xưa nhất, cũng khómất đi mà được lưu giữ bằng nhiều hình thức khác nhau: hội họa, điêu khắc, âm nhạc, kiếntrúc, văn học, sân khấu,… Qua những chất liệu lưu giữ, chúng ta hiểu được trình độ sốngcủa con người trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể Văn hóa phát triển bằng sự tiếp biến.Nhờ sự lưu giữ về văn hóa của thời kì trước mà thời kì sau có sự kế thừa nhất định để cảibiến sáng tạo nét mới Do đó, tất cả những giai đoạn, thời kì của nền văn hóa dều có nhữngnét văn hóa chung nhất định đồng thời cũng có nét riêng không trùng lặp hoàn toàn

Văn hóa thể hiện dấu ấn chung và riêng về trình độ sống của con người trong lịch sửbởi sự giao lưu, xâm nhập mạnh mẽ và vô hình, diễn ra trong chính quá trình đi lên vậnđộng và sinh sôi không ngừng của nó Không có một thời đại văn hóa nào lại tự nhiên sinh

ra mà không bắt rễ từ một cơ sở, cội nguồn nào đó Cái gì đào thải? Cái gì phát huy? Cái gìphải sáng tạo? Những câu hỏi ấy không chủ đích thuộc về bất kì cá nhân nào mà thuộc về

sự phát triển tất yếu của lịch sử Do đó, không một giai đoạn, thời kì văn hóa nào lặp lại ynguyên giai đoạn văn hóa trước đó, đồng thời không một giai đoạn văn hóa nào không nằmtrong một cái nôi chung to lớn hơn là nền văn hóa dân tộc, văn hóa khu vực và văn hóanhân loại.

1.2.3 Văn hóa - sự phản ánh sức sống và bản sắc dân tộc

Mỗi dân tộc đều có điều kiện địa lí, hoàn cảnh sống riêng, có điều kiện kinh tếriêng, có thị hiếu thẩm mỹ, cảm xúc thẩm mỹ riêng,… để từ đó có cách cảm nhận về thếgiới tự nhiên và sáng tạo thế giới tự nhiên cũng không trùng lặp với các dân tộc khác Mặc

dù văn hóa luôn có sự phát triển và giao lưu nhưng tính tiếp biến trong sự kế thừa từ đờinày qua đời khác của văn hóa đã cấu thành nên cho mỗi dân tộc những bản sắc văn hóariêng Văn hóa bản sắc là sắc diện, là mạch máu thể hiện sức sống của dân tộc Không cóđược văn hóa bản sắc, con người mất đi ý thức về tổ quốc, dân tộc, mất đi một phươngdiện tinh thần quí báu, vô giá và ý nghĩa trong cuộc sống nhân sinh

Bản sắc văn hóa của con người Việt Nam thể hiện qui tụ trong vẻ đẹp ứng xử và lốisống Người Việt Nam bao giờ cũng hướng trọng cách ứng xử “hợp tình hợp lí” và lối sống

đề cao nhân nghĩa Chữ nhân trong văn hóa Việt Nam là biểu hiện sâu sắc, đậm nét nhất tình thương yêu và trân trọng con người Chữ nghĩa trong văn hóa Việt Nam là hành động

xả thân quên mình vì người khác, là sự hi sinh Đó là những thiên tính, ăn sâu vào bản chấtcon người Lối sống của người Việt Nam là lối sống “Ba cây chụm lại nên hòn núi cao”, làlối sống của “Năm mươi con xuống bể, năm mươi con lên non”, lối sống qui tụ được sứcmạnh cao nhất của tình đoàn kết, tương thân tương ái Do đó, ý thức cộng đồng, ý chí dântộc sáng ngời, mạnh mẽ là hệ quả tất yếu của lối sống đề cao nhân nghĩa Tư tưởng nhânnghĩa Việt Nam là cốt lõi của văn hóa Việt Nam Cốt lõi ấy được gìn giữ, được phát huytruyền thống trong trường kì lịch sử đi lên phát triển của dân tộc, đồng thời là niềm tự hàocủa nhân dân Việt Nam

1.3 Mối quan hệ giữa văn hoá và văn học dân gian.

1.3.1 Văn hóa là cơ sở, nền tảng cho văn học dân gian ra đời và phát triển

Văn học nghệ thuật là bộ phận cấu thành và rất quan trọng của văn hoá Thực tiễncuộc sống và nền văn hoá dân tộc là mảnh đất màu mở làm nảy sinh và nuôi dưỡng vănhọc nghệ thuật Hiện thực đời sống – nơi tiềm tàng những giá trị văn hóa vô cùng phongphú, luôn tác động tới nhận thức, tư tưởng người sáng tác Nói cách khác, người sáng táckiếm tìm giá trị văn hóa từ hiện thực cuộc sống để tái hiện, tái tạo lại trong sáng tác theo

phong cách riêng, quan niệm riêng Như vậy, một tác phẩm văn học ra đời là kết quả của

sự khúc xạ, chưng cất các giá trị văn hóa

Từ thuở xa xưa, dân tộc Việt nam đã gắn bó với nền sản xuất nông ghiệp chính nềnnông nghiệp tự nhiên với nền kinh tế tự cấp, tự túc đã để lại dấu khá đậm trong tâm lí củangười Việt, ảnh hưởng đến đời sống, tâm lí, quan hệ ứng xử Con người trong nền văn hóanông nghiệp là con người làng xã, con người cộng đồng Chính cơ sở văn minh của vănhóa qui định đối tượng thẩm mỹ của văn học Vì vậy, nhìn vào hầu hết những tác phẩm vănhọc truyền miệng đều không ra ngoài phạm vi làng xã, đều bắt nguồn từ lao động củangười dân quê:

Trâu ơi! ta bảo trâu này Trâu ra ngoài ruộng, trâu cày với ta.

Cấy cày vốn nghiệp nông gia,

Ta đây trâu đấy, ai mà quản công!

Bao giờ cây lúa còn bông, Thì con ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn (Ca dao)

Những phong tục tập quán, nếp sống, cách nghĩ, tâm hồn người Việt là nguồn cảmhứng vô tận trong các tác phẩm văn học dân gian:

Tháng hai chi chí tháng mười, Năm mười hai tháng em ngồi em suy:

Vụ chiêm em cấy lúa di,

Vụ mùa lúa ré, sớm thì ba trăng.

Thú quê rau cá đã từng, Gạo thơm, cơm trắng chi bằng tám xoan.

Việc nhà em liệu lo toan, Khuyên chàng học tập cho ngoan kẻo mà (Ca dao)

Xã hội phong kiến phương Đông theo chế độ quân chủ, làng xóm sống theomột tổ chức có thứ bậc và quan hệ giữa người và người là quan hệ tình nghĩa “Bán anh em

xa mua láng giềng gần”, “Tối lửa tắt đèn có nhau” Chính điều đó chi phối quan hệ ứng xửcủa người nông dân Việt Nam.

1.3.2 Văn học dân gian phản ánh, lưu giữ và sáng tạo văn hóa

Thực tế đã cho thấy: văn học của bất kì dân tộc nào, thời đại nào cũng đều phản ánh

và lưu giữ văn hóa của dân tộc đó, thời đại đó Văn học Việt Nam trong trường kì pháttriển của ngàn năm lịch sử, luôn thể hiện những đặc trưng đầy đủ của văn hóa con ngườiViệt Nam Tục thách cưới có từ thời Hùng Vương trong truyện “Sơn Tinh Thủy Tinh” Tục

ăn trầu trong “Sự tích trầu cau”, tục ăn bánh chưng, bánh dày vào ngày lễ tết, tục xămmình… đều được chuyển tải trong những câu chuyện cảm động của các tác phẩm văn học

Văn học Việt Nam luôn biểu hiện sâu sắc giá trị nhân văn cao đẹp của văn hóa ViệtNam: tình yêu đất nước và tình yêu thương trân trọng con người Đối với người Việt Nam,yêu nước là yêu thiên nhiên cảnh trí non sông gấm vóc, là lòng tự hào dân tộc, là tinh thầnđoàn kết chống giặc ngoại xâm, là sẳn sàng xả thân vì quê hương đất nước… Tất cả nhữngnét đẹp văn hóa ấy in đậm trong văn học dân gian và văn học viết

Dân tộc Việt Nam sống trong nền văn hóa mang đậm tính nhân văn, do đó tình yêuthương trân trọng con người dễ dàng trở thành một trong những nội dung chủ đạo của nềnvăn học Việt Nam Những câu chuyện cổ tích, những câu ca dao, dân ca như những dòngsông chở nặng phù sa của tình yêu thương con người Cuộc sống của con người càng đaukhổ cay cực bao nhiêu văn học càng thấm sâu nỗi đau, càng đấu tranh cho con người, càngbảo vệ cho con người bấy nhiêu

Xuyên suốt chiều dài phát triển của văn học, dấu ấn của nền văn hóa nhân văn luôn

rõ nét trong các tác phẩm Ngay cả khi văn học mang nội dung yêu nước thì tư tưởng nhânvăn vẫn có vai trò cốt lỏi Tình yêu quê hương đất nước luôn dựa trên tư tưởng nhân văn

Đó chính là bản sắc văn hóa Việt Nam mà văn học phản ánh và lưu giữ qua bao thế hệngười Việt

Không chỉ phản ánh văn hóa, văn học còn là sự hội tụ kết tinh các nguồn văn hóa.Bởi lẽ, sự vận dụng vốn sống, vốn hiểu biết của mỗi người sáng tác là để hình thành nên ýthức tư tưởng trong tác phẩm Văn học là nơi hội tụ nhiều tri thức, nhiều học thuyết Đông,Tây, Kim, Cổ Nhìn vào Văn học dân gian, tác phẩm “Chữ đồng tử” là sản phẩm tinh thầnthể hiện sự kết tinh của nhiều nguồn văn hóa: tư tưởng Nho, Phật, Đạo, văn hóa địa lí, vănhóa dân gian Đặc biệt là tư tưởng nhân văn của nhân dân lao động bao trùm, chi phối,quán xuyến tác phẩm Khát vọng về một tình yêu tự do không ràng buộc lễ giáo phongkiến, không phân biệt đẳng cấp sang hèn và dân gian đã bất tử ước mơ ấy của mình khi

thông qua tác phẩm văn học họ đã cho Chử Đồng Tử và Tiên Dung cùng tình yêu hạnhphúc bay về trời Đó là sự giao thoa văn hóa và những gì cao đẹp và tinh túy của văn hóa

đã kết tinh và hội tụ trong văn học

1.4 Tiếp cận văn hoá tác phẩm văn học dân gian, mục đích và bản chất

1.4.1 Tiếp cận văn hoá, khái niệm

Tiếp cận văn hóa (Cultueral Approach) không phải là một thuật ngữ xa lạ với cácngành khoa học xã hội trên thế giới và ở Việt nam “Approach” trong tiếng Anh được dịch

là “đường đi đến”, hay “lối vào” Còn “Cultueral” là tính ngữ chỉ sự thuộc về văn hóa Nhưvậy, “Cultueral Approach” là sự xâm nhập đối tượng nào đó bằng văn hóa

1.4.2 Mục đích hướng tiếp cận văn hóa tác phẩm văn học dân gian

Tiếp cận văn hóa đối với tác phẩm văn học dân gian là chúng ta đưa cái nhìn văn

hóa để lí giải, khám phá những phương diện nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Tấtnhiên bằng con đường này, chúng ta sẽ thấy được giá trị văn hóa của tác phẩm

Tiếp cận văn hóa soi rọi những phương diện nội dung và nghệ thuật của tác phẩmvăn học dân gian bằng văn hóa bên cạnh sự đảm bảo tính chỉnh thể, những đặc trưng riêngcủa bộ môn nghệ thuật ngôn từ Với điều kiện này, mọi cấp độ của tác phẩm từ ngôn từ đếnchi tiết đến hình tượng nghệ thuật đều được khám phá lí giải trên cơ sở nguồn gốc văn hóacủa nó

Cách tiếp cận văn hóa dựa trên mối quan hệ đặc thù của văn hóa và văn học Vănhóa bao trùm lên văn học bởi văn hóa có mặt ở khắp mọi phương diện, mọi lĩnh vực, mọikhía cạnh trong cuộc sống con người: chính trị, tôn giáo, thiết chế, đạo đức, thương mại,ngôn ngữ, nghệ thuật, phong tục tập quán… Văn học là bộ phận không tách rời của vănhóa bởi văn học nhận thức, phản ánh, khám phá muôn mặt của hiện thực đời sống conngười qua văn hóa

Với hướng tiếp cận văn hóa, sự xác định đối tượng có những phương diện văn hóanào là rất quan trọng Bởi kết quả nghiên cứu tác phẩm văn học từ góc độ văn hóa khôngphải là một công trình khảo cứu văn hóa mà là sự tìm cho thấy những giá trị văn hóa củatác phẩm Sự nghiên cứu và đánh giá phải xuất phát từ chính bản thân tác phẩm văn học đểtránh cái nhìn mang tính áp đặt đồng thời vẫn giữ được và góp phần tôn thêm vẻ đẹp củathế giới nghệ thuật mà tác giả dân gian đã dày công sáng tạo

Xác định góc nhìn đồng thời là cũng xác định đối tượng để nhìn là những việc làmluôn luôn cần thiết trong tiếp cận văn hóa Bởi lẽ, nếu chúng ta có góc nhìn từ văn hóa

nhưng tác phẩm lại không có những phương diện văn hóa thực sự đậm nét và tiêu biểu thì

sự khám phá lí giải từ góc nhìn văn hóa sẽ không hiệu quả

1.4.3 Bản chất hướng tiếp cận văn hóa tác phẩm văn học dân gian

Văn học là văn học, chúng ta không thể biến tất cả những cái có trong tác phẩm vănhọc thành văn hóa và ngược lại Nội dung văn hóa và giá trị văn hóa chỉ là một mặt bêncạnh mặt văn học của tác phẩm văn chương Do đó không thể lấy việc tiếp nhận văn hóathay thế cho việc tiếp nhận văn học trong quá trình chiếm lĩnh tác phẩm văn chương Tiếpnhận văn hóa đối với tác phẩm văn học dân gian nhằm mục đích kiếm tìm những vẻ đẹpvăn hóa, những giá trị văn hóa của tác phẩm chứ không phải biến những tác phẩm văn học

dân gian thành một công trình khảo cứu văn hóa Có thể hiểu tiếp cận văn hóa như là một con đường hiệu lực để khám phá tác phẩm văn chương thêm một phương diện nữa bên cạnh phương diện văn học – một phương diện mà lâu nay trong dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông chúng ta luôn luôn đề cập tới Tiếp nhận văn hóa không đi chệch mục tiêu tiếp nhận tác phẩm văn học dân gian dưới góc độ văn học mà là sự hỗ trợ, bổ sung cần thiết để việc tiếp nhận tác phẩm được trọn vẹn, đầy đủ ý nghĩa hơn.

Có thể khẳng định rằng: mặt văn hóa và mặt văn học trong tác phẩm văn học dângian luôn xuyên thấm trong nhau Nếu không đi từ văn hóa mà chỉ tìm hiểu trên phươngdiện văn bản thì sẽ chỉ nhận được giá trị của tác phẩm ở phương diện thẩm mĩ Xét ởphương diện nào đó, tác phẩm văn chương là sản phẩm của sự hư cấu để tạo nên những giátrị thẩm mĩ, hướng con người đến cái Chân – Thiện – Mĩ Tuy nhiên, những giá trị thẩm mĩcủa tác phẩm không tách rời với vẻ đẹp văn hóa dân tộc, văn hóa thời đại Như vậy hìnhtượng nghệ thuật thể hiện sự vươn tới giá trị văn hóa nhưng đồng thời chính văn hóa dântộc, văn hóa thời đại có tác dụng soi sáng, định hướng ý nghĩa thẩm mĩ của hình tượngnghệ thuật

Thực chất, sự tiếp nhận được xem là trọn vẹn hơn khi người đọc chiếm lĩnh được cảmặt văn học và mặt văn hóa của tác phẩm văn chương Tiếp cận văn hóa không thể đứngđộc lập, không phải là cách tiếp cận độc tôn trong quá trình dạy học tác phẩm văn chươngnói chung và dạy học tác phẩm văn học dân gian nói riêng Bởi lẽ, tiếp cận văn hóa nhấnmạnh tới sự tác động của văn hóa tới việc xây dựng hình tượng nghệ thuật và nhấn mạnhtới ý nghĩa văn hóa của tác phẩm đối với bạn đọc Hay nói cách khác, tiếp cận văn hóa đềcập đến sự ảnh hưởng của văn hóa vào trong sáng tác văn chương Trong khi đó, khi sángtạo những tác phẩm văn học dân gian, tác giả dân gian không chỉ chịu ảnh hưởng của văn

hóa mà còn phải tuân theo một quá trình của sự tư duy văn học như tư duy ngôn ngữ, kết

cấu, giọng điệu,…Do đó tiếp cận văn hóa là một cách tiếp cận bổ sung nhưng hết sức cần thiết cho các cách tiếp cận khác trong dạy học văn nói chung, trong dạy học tác phẩm văn học dân gian nói riêng

Cách tiếp cận văn bản chỉ chú trọng đến văn bản mà không chú ý đến sự tác động

ngoài văn bản Tiếp cận thi pháp cũng chỉ căn cứ vào văn bản nhưng có khác ở chỗ là đặt

văn bản nghệ thuật trong hệ thống nguyên tắc sáng tác của giai đoạn văn học, hay xem xét

đánh giá nội dung qua các yếu tố hình thức…Tiếp cận lịch sử phát sinh là đặt văn bản

nghệ thuật trong bối cảnh lịch sử mà nó ra đời và xem văn bản nghệ thuật như là một kết

quả tất yếu của bối cảnh xã hội lịch sử đó Tiếp cận đáp ứng coi văn bản nghệ thuật ứng với nhu cầu nào đó của người học và khai thác trên phương diện đó Có thể thấy, tiếp cận văn hóa là sự bổ sung đắc lực cho tiếp cận thi pháp Bởi lẽ, những yếu tố hình thức của tác phẩm nhiều khi lại chịu sự qui định của văn hóa Tiếp cận văn hóa hỗ trợ tiếp cận lịch sử phát sinh, làm mở rộng sự tác động của những yếu tố bên ngoài văn bản Tiếp cận văn hóa kết hợp với tiếp cận văn bản sẽ hạn chế sự hiểu biết, khám phá tác phẩm văn học một cách nguyên tắc và cứng nhắc Tiếp cận văn hóa cũng giúp cho cách tiếp cận đáp ứng không đi quá sự đòi hỏi mang tính chất cá nhân mà đưa sự đáp ứng vào những

quỹ đạo chung của những giá trị văn hóa dân tộc và thời đại

Tuy nhiên, dù ảnh hưởng hay chịu tác động của văn hóa thì tác phẩm văn chươngvẫn là tác phẩm văn chương với những đặc thù riêng của loại hình nghệ thuật ngôn từ Do

đó, khi tổ chức cho học sinh tiếp nhận tác phẩm văn học dân gian phải đi từ những nét đặcthù của văn bản để từ đó tìm tới cách tiếp cận văn hóa đối với tác phẩm

Một vài nét lịch sử vấn đề để thấy được hướng tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa

có tính khả thi và phát triển mạnh mẽ trong những thập kỉ gần đây Và cùng với những vấn

đề lí luận nêu trên, nó chính là cơ sở vững chắc để chúng tôi thực hiện các giải pháp cho

hướng nghiên cứu của đề tài: “Định hướng cho học sinh lớp 10 tiếp nhận một số tác phẩm văn học dân gian theo hướng tiếp cận văn hoá”

2 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài

2.1 Hướng dẫn cho học sinh soạn bài và tự đọc văn bản để phát hiện yếu tố văn hoá trong tác phẩm văn học dân gian.

* Hướng dẫn học sinh tìm hiểu phần tiểu dẫn

Với công trình: “Nghĩ từ công việc dạy văn”, nhà giáo Đỗ Kim Hồi cho rằng:

“Trong Sách giáo khoa Văn, các phần tiểu dẫn, chú thích chỉ được in bằng chữ nhỏ Hẳn

không mấy giáo viên có thể không nhờ cậy vào các chú dẫn trong sách mà vẫn dạy nổi, dạytốt mọi tiết giảng văn Còn đối với học sinh, những hàng chữ nhỏ lại chính là lời giảng giảicủa người hướng dẫn lớn, chúng làm cho các em có điều kiện thân quen với những áng vănvốn xa lạ với bản thân nhiều mặt”.

- Những tri thức ngoài văn bản trong phần tiểu dẫn là rất quan trọng và cần thiết choquá trình tổ chức, hướng dẫn học sinh tiếp nhận tác phẩm văn chương Phần tiểu dẫn trongmỗi bài học tác phẩm dân gian có nhiều yếu tố quan trọng liên quan đến văn bản Giáo viêncần hướng dẫn học sinh tìm hiểu phần tiểu dẫn ở nhà theo các câu hỏi sau :

Câu 1 : Các sáng tác dân gian ra đời trong thời kì nào ?

Câu 2 : Văn học dân gian có những đặc trưng gì ?

Câu 3 : Tác phẩm VHDG cần tìm hiểu thuộc thể loại nào ?

Câu 4 : Thể loại đó có những đặc trưng gì ?

Câu 5 : Có những dị bản nào mà em đã biết ?(trong và ngoài nước)

* Hướng dẫn học sinh tự đọc tác phẩm văn học dân gian và tìm hiểu phần chú thích

- Đọc thông, đọc thuộc

Đọc thông: là đọc lưu loát, không vấp váp, biết ngừng đọc đúng chỗ, những chữ

mới, chữ khó, chữ phiên âm đều được tra cứu và hiểu đúng nghĩa trong văn bản Đọc thôngcòn là đọc đúng ngữ điệu có biểu cảm Đọc thông giúp cho người đọc có những cảm xúcban đầu về văn bản

Đọc thuộc: là một yêu cầu bắt buộc của việc đọc văn Đọc thuộc đối với thơ là đọc

thuộc lòng Còn đối với văn xuôi, đọc thuộc là đọc tới mức có thể tóm tắt được, kể lạiđược Đọc thuộc sẽ giúp học sinh nhớ văn bản lâu hơn

- Đọc kỹ, đọc sâu

Đọc kĩ: là đọc lần theo mạch suy nghĩ, mạch biểu đạt của văn bản từ đầu đến hết

bài Đọc kĩ chú ý đến các dấu hiệu hình thức của tác phẩm, đến các yếu tố đến các bộ phậntrong chỉnh thể câu, mạch văn để cắt nghĩa, lí giải chúng

Đọc sâu: đọc chậm từng câu, từng đoạn, rà soát từng câu chữ, hình ảnh, từng dấu

câu, kết hợp với đọc thầm, đọc diễn cảm để phát hiện ra những khoảng lặng, điểm trống

mà nhà văn đã cất dấu bằng các thủ pháp nghệ thuật Vấn đề đọc sâu sẽ giúp học sinh thấyđược rõ hơn ý nghĩa của những vấn đề đặt ra trong văn bản

- Đọc vận dụng

Đây là kiểu đọc thể hiện năng lực biết vận dụng những điều đã học vào cuộc sống,biết rút ra cho bản thân những bài học, những kinh nghiệm sống từ việc hiểu tác phẩm vănchương Từ việc đọc, học tác phẩm văn học dân gian, học sinh không chỉ biết và khám pháđược giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm mà còn hiểu biết, yêu quí, tự hào về nềnvăn hóa của dân tộc, từ đócó ý thức bảo vệ, gìn giữu và phát triển.

Giáo viên đã hướng dẫn học sinh đọc văn bản ở nhà và gạch chân các tri thức văn hóa trong tác phẩm, đồng thời hướng dẫn học sinh đọc kĩ, đọc sâu để thấy được tác phẩm văn học dân gian luôn tiềm ẩn những nét đẹp văn hoá của dân tộc như : phong tục tập quán, nếp sống, cách nghĩ, tâm hồn người Việt,

- Hướng dẫn học sinh tìm hiểu phần chú thích

Chú thích là kiến thức rất quan trọng và cần thiết cho quá trình tiếp cận văn bản Vềphương diện văn hóa, chú thích cung cấp cho học sinh và giáo viên những tri thức về nhiềulĩnh vực khác nhau liên quan đến tác phẩm văn học mà chúng ta tiếp cận Đó có thể lànhững địa danh lịch sử, văn hóa, những phong tục tập quán, nếp sống, tính cách của conngười ở các vùng miền khác nhau, những hình ảnh về thiên nhiên, những điển tích, điển cố,

… Nắm vững những tri thức phần chú thích sẽ giúp cho việc tiếp cận tác phẩm được dễdàng và sâu sắc hơn

Qua việc hướng dẫn học sinh tự đọc tác phẩm văn học dân gian ở nhà và tìm hiểuphần Chú thích và giáo viên sẽ giúp học sinh nắm được những kiến thức văn hóa liên quanđến văn bản, nắm được một cách tổng thể những thông tin về hiện thực và thông tin thẩm

mĩ trong tác phẩm

* Hướng dẫn học sinh soạn bài

Trong phần Hướng dẫn học bài của mỗi tác phẩm văn học dân gian, các chuyên giasoạn sách cung cấp một hệ thống câu hỏi đọc – hiểu, phân tích, nhằm định hướng cho giáoviên cũng như học sinh tìm hiểu tác phẩm nhằm đạt được mục tiêu cần đạt của bài học.Trong phần này, giáo viên thường hướng dẫn học sinh tự soạn bài ở nhà và hầu như ít kiểmtra tính hiệu quả trong việc soạn bài của các em Vì vậy, các em học sinh thường khôngđầu tư mấy cho phần soạn bài Phần lớn các em soạn bài mang tính chất đối phó, coppy,sao chép bài soạn của nhau

Căn cứ vào những câu hỏi trong phần Hướng dẫn học bài, giáo viên hướng dẫn họcsinh tự soạn các câu hỏi này vào vở soạn theo các bước sau:

- Bước 1: Tìm những tài liệu hay, có uy tín chuẩn bị cho việc soạn bài (giáo viêngới thiệu)

- Bước 2: Đọc kĩ các câu hỏi và nắm được từng yêu cầu của câu hỏi (giáo viên gợiý)

- Bước 3: Giải quyết từng yêu cầu trong các câu hỏi.(Gv hướng dẫn)

- Bước 4: Kiểm tra lại việc soạn bài đã đủ, đúng và trúng không

- Bước 5: Tìm hiểu những câu hỏi bổ sung mà giáo viên yêu cầu (nếu có)

2.2 Bằng hình thức trắc nghiệm khách quan, giáo viên kiểm tra việc soạn bài

và những tri thức văn hoá mà các em tìm thấy được trong tác phẩm văn học dân gian.

Kiểm tra thường xuyên có: kiểm tra vấn đáp và kiểm tra viết 10 hoặc 15 phút Kiểmtra vấn đáp được sử dụng trước, trong và sau khi học bài mới Nó giúp giáo viên thu đượcnhững thông tin phản hồi nhanh chóng và có tác dụng thúc đẩy, kích thích học sinh tíchcực học tập một cách thường xuyên, có hệ thống Kiểm tra viết 10, 15 phút được sử dụngsau khi kết thúc một hoặc một số tiết học; nó có tác dụng kiểm tra nhận thức của học sinhtrong phạm vi kiến thức không quá nhiều, giúp học sinh thường xuyên củng cố, ôn luyệnkiến thức và rèn luyện năng lực trình bày vấn đề bằng ngôn ngữ viết Trong khâu kiểm trađầu giờ, giáo viên nên kiểm tra vấn đáp bằng hình thức trắc nghiệm

Trắc nghiệm là phương pháp thông dụng để lượng giá trong giáo dục Trắc nghiệm

có hai hình thức cơ bản là trắc nghiệm tự luận và trắc nghiệm khách quan Vì yếu tố thờigian, trong phần kiểm tra đầu giờ, giáo viên cần sử dụng hình thức trắc nghiệm kháchquan

Trắc nghiệm khách quan là hình thức kiểm tra, thi mà trong đó đề kiểm tra, thithường gồm nhiều câu hỏi, mỗi câu nêu ra một vấn đề cùng với những thông tin cần thiếtyêu cầu thí sinh chỉ phải trả lời vắn tắt đối với từng câu hỏi Có nhiều dạng câu hỏi trắcnghiệm khách quan: Trắc nghiệm đúng – sai, trắc nghiệm điền khuyết, trắc nghiệm đốichiếu cặp đôi, trắc nghiệm nhiều lựa chọn

- Trắc nghiệm đúng – sai: chỉ gồm 2 lựa chọn hoặc đúng hoặc sai Đề trắc nghiệm

đúng – sai phải đảm bảo: câu trắc nghiệm phải hoàn toàn đúng hoặc hoàn toàn sai; Khôngdùng câu trắc nghiệm có tính đúng hoặc sai phụ thuộc vào một yếu tố không “ổn định”hoặc không rõ ràng Không dùng câu phủ định đặc biệt là phủ định hai lần

Ví dụ:

Câu 1: Truyện cổ tích trích “Tấm Cám” thuộc loại truyện cổ tích thế sự :

Câu 2: “Cấm đồng ” : Khi lúa lên xanh, người ta cấm trâu bò ra đồng vì sợ chúng ănmất lúa .

- Trắc nghiệm điền - khuyết: căn cứ vào dữ liệu, thông tin đã cho hoặc đã biết để

điền vào chỗ trống theo yêu cầu của câu hỏi trắc nghiệm (có thể phần điền khuyết là mộtcâu trả lời ngắn của một câu hỏi) Đề trắc nghiệm điền khuyết phải đảm bảo: Chỉ nên đểmột hoặc hai khoảng trống; phần điền khuyết chỉ nên là một từ hoặc một cụm từ đơn nhấtmang tính đặc trưng (người, vật, địa điểm, thời gian, khái niệm); cung cấp đủ thông tin đểchọn từ hoặc cụm từ để trả lời; chỉ có một lựa chọn duy nhất đúng

Ví dụ: Câu : Chọn từ đúng để điền vào chỗ trống trong đoạn văn sau đây:

“Đặc Trưng của truyện cổ tích thần kì là sự tham gia của các yếu tố vào tiến trình phát triển của câu chuyện”

- Trắc nghiệm đối chiếu cặp đôi (ghép đôi): Với hai nhóm đối tượng đã cho, phải

ghép nối một đối tượng của nhóm thứ nhất với một đối tượng thích hợp của nhóm thứ haithỏa mãn yêu cầu của bài (mỗi nhóm viết trên một cột) Đề trắc nghiệm ghép đôi phải đảmbảo: hướng dẫn rõ về yêu cầu của việc ghép cho phù hợp; đánh số ở cột này và chữ ở cộtkia; Các dòng trên mỗi cột phải tương đương về nội dung, hình thức, ngữ pháp, độ dài;không dùng các câu phủ định; số đối tượng (đồng thời là số dòng) trên hai cột có thể nhưnhau hoặc không như nhau, thường chỉ nên từ 5 đến 10 đối tượng

Ví dụ: Câu : Nối vế bên trái với vế bên phải để có được chú thích đúng về một số

yếu tố văn hóa trong “Tấm Cám” :

A Trẩy hội 1 Dùng tay cuộn lá trầu thành miếng gọi là têm Trầu tên xong có hai

phần lá xoè ra ở phần đầu, giống cánh và đuôi chim phượng

B Áo mớ ba 2 Bộ áo dài của phụ nữ Việt Nam xưa trong ngày tết hoặc lễ hội, phụ

nữ thường mặc một bộ ba lớp áo có màu sắc khác nhau

C Chĩnh 3 Đồ vật bằng gốm, miệng và đáy tròn, nhỏ hơn thân, ngày xưa dùng

để đựng

D Trầu têm

cánh phượng

4 đi xem hội, dự hội

- Trắc nghiệm nhiều lựa chọn: gồm hai phần: phần mở đầu (phần dẫn): nêu vấn đề

và cách thực hiện, cung cấp thông tin cần thiết hoặc nêu câu hỏi; phần thông tin: nêu các

câu hỏi trả lời (các phương án) để giải quyết vấn đề, trong các phương án này, học sinhphải chỉ ra được phương án đúng (Các phương án được đánh dấu bằng các chữ cái A, B, C,D) Đề trắc nghiệm nhiều lựa chọn phải đảm bảo: chỉ nên dùng 4 hoặc 5 phương án chọn,trong đó chỉ có một phương án đúng; phương án đúng phải được sắp xếp theo thứ tự ngẫunhiên, các phương án sai phải hợp lí; câu dẫn nối liền với mọi phương án chọn theo đềuphải đúng ngữ pháp; tránh dùng câu phủ định, đặc biệt là phủ định hai lần; không nên cóphương án “không phương án nào trên đây đúng” hoặc “mọi phương án trên đây đềuđúng”; không tạo phương án đúng khác biệt so với các phương án khác (dài hơn, ngắn hơnhoặc mô tả tỉ mĩ hơn …); không tạo các phương án nhiễu ở mức độ cao hơn so với phương

án đúng; không đưa quá nhiều thông tin không thích hợp vào trong phần dẫn tạo nên sựhiểu lệch yêu cầu

Ví dụ:

Câu 1: Cơm hẩm là :

C cơm nấu bằng gạo mốc D cơm mới hâm nóng

Câu 2 Rặt rặt (tiếng gọi địa phương) là chỉ :

Có nhiều kiểu câu trắc nghiệm khác nhau, tùy theo thời gian và yêu cầu về kiến thứccủa đề kiểm tra, giáo viên có thể linh động trong việc lựa chọn

2.3 Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề để khai thác yếu tố văn hoá trong tác phẩm văn học dân gian.

Có nhiều cách khác nhau để tạo ra “bầu không khí văn chương” trong mỗi tiết dạyvăn Trong đó, biện pháp xây dựng hệ thống câu hỏi và sử dụng linh hoạt hệ thống câu hỏi

ấy trong mỗi tiết học là một biện pháp cụ thể và cần thiết đem lại hiệu quả cao Các câu hỏiđược xây dựng phải đảm bảo vừa mang tính hệ thống liên tục, vừa sát hợp tác phẩm vàkhêu gợi hứng thú của bản thân học sinh

Câu hỏi nêu vấn đề là “loại câu hỏi đặt ra cho chủ thể học sinh và được học sinh tiếpnhận một cách có ý thức, không phải do từ ngoài dội vào mà là do nhu cầu khám phá tìmhiểu của bản thân, và chính học sinh cũng đã có một số dữ kiện (tri thức, kinh nghiệm, kĩnăng) song không thể tìm được những lời giải bằng chính những hiểu biết cũ và theo

phương thức hành động cũ” (Phương pháp dạy học văn- Phan Trọng Luận) Giáo sư Phan

Trọng Luận cũng đưa ra yêu cầu chung khi tiến hành xây dựng hệ thống câu hỏi: “Câu hỏi

phải sát thực với tác phẩm, phải căn cứ vào nội dung và nghệ thuật của tác phẩm và kíchthích khả năng tư duy, hứng thú của học sinh Câu hỏi phải mang tính liên tục, phải địnhhướng vào mối quan hệ hữu cơ giữa những yếu tố cụ thể với những vấn đề tổng hợp củabài học Câu hỏi vừa sức với học sinh, phù hợp với thời lượng của bài học”.

Tiến sĩ Nguyên Viết Chữ cũng chỉ ra 6 nguyên tắc cơ bản trong việc xây dựng hệthống câu hỏi khai thác nội dung, nghệ thuật, ý nghĩa tác phẩm văn chương là: Câu hỏiphải đạt được mục đích kích hích sự cảm thụ của người đọc với tác phẩm; Câu hỏi phải xácđịnh được cảm xúc và rung động thẩm mĩ có tính chất trực giác của người đọc; Việc đưa racâu hỏi phải xác định được bức tranh nghệ thuật toàn cảnh có diện và có điểm để giờ dạyhọc văn có trọng tâm, những điểm sáng thẩm mĩ phải được khai thác sâu sắc hơn, khắcphục được giờ văn bàng bạc, nhạt nhẽo; Câu hỏi phải xác định sự hiểu biết của đọc theomức độ từ dễ đến khó; Câu hỏi phải giúp cho người đọc phát hiện được hết chi tiết nghệthuật có giá trị và toàn bộ cầu trúc tác phẩm; Mã hóa lượng thông tin một cách đơn giản,phù hợp sát thực với thể loại, nội dung cụ thể và tâm lí lứa tuổi

Vận dụng những kiến thức lí luận nêu trên, người giáo viên có thể xây dựng một hệthống câu hỏi nêu vấn đề nhằm giúp học sinh tìm thấy giá trị văn hóa trong tác phẩm vănhọc dân gian

Ví dụ : Một số câu hỏi cho truyện “Tấm Cám”

Câu hỏi 1: Thể loại Cổ tích thần kì có những đặc điểm gì ? (tiểu loại, đặc trưng, nộidung)

Câu hỏi 2: Có những dị bản nào khác của truyện cổ tích Tấm Cám ?

Câu hỏi 3: Em hiểu thế nào về khái niệm văn hoá ? Vì sao ngoài nội dung và nghệthuật, chúng ta còn cần khai thác yếu tố văn hoá tiềm ẩn trong tác phẩm ?

Câu hỏi 4: Trong Tấm Cám, yếu tố văn hoá gia đình được thể hiện qua văn hoá ứng

xử giữa các nhân vật Vậy theo em trong tác phẩm xuất hiện mối quan hệ ứng xử giữa cácnhân vật nào

Câu hỏi 5: Những chi tiết nào trong truyện thể hiện rõ nhất quan hệ, văn hoá ứng

Câu hỏi 8: Tấm Cám có sự ảnh hưởng, chi phối bởi tư tưởng văn hoá, triết học của

ai, nước nào ? cụ thể là những tư tưởng gì ?

Câu hỏi 9: Có những phong tục nào của người Việt được thể hiện trong Tấm Cám ?

thể hiện qua những chi tiết nào trong tác phẩm ?

Câu hỏi 10: Tác giả dân gian muốn gửi gắm điều gì cho người đọc qua truyện cổ

tích Tấm Cám ?

Việc xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề một cách hợp lí, sẽ mang lại hiệu quảcao trong quá trình dạy học tác phẩm văn học dân gian theo hướng tiếp cận văn hóa Tuynhiên, hướng tiếp cận văn hóa không phải là hướng tiếp cận duy nhất và độc tôn Vì thế,người giáo viên bên cạnh việc xây dựng hệ thống câu hỏi theo hướng tiếp cận văn hóacũng cần kết hợp với những câu hỏi trong phần hướng dẫn học bài để giúp học sinh tiếpcận tác phẩm được trọn vẹn

2.4 Tổ chức học sinh hợp tác, trao đổi, thảo luận nhóm để cắt nghĩa và phân tích bình giá những yếu tố văn hóa trong đoạn trích

Dạy học với hình thức hợp tác, thảo luận theo nhóm nhỏ giúp các thành viên trongnhóm chia sẽ các băn khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thứcmới Bằng cách nói ra những điều đang nghĩ, mỗi người có thể nhận rõ trình độ hiểu biếtcủa mình về chủ đề nêu ra, thấy mình cần học hỏi thêm những gì Bài học trở thành quátrình học hỏi lẫn nhau chứ không phải chỉ là sự tiếp nhận thụ động từ giáo viên

Trong phương pháp học hợp tác theo nhóm luôn luôn nảy sinh những mâu thuẩngiữa các tư tưởng, quan điểm, đưa ra kết luận, cơ sở lí luận và những thông tin tiếp nhậnđược của các thành viên trong nhóm Giải quyết được những mâu thuẩn đó sẽ tạo điều kiện

để phát triển động cơ học tập như một tiền đề để nâng cao kiến thức, thấu hiểu các kháiniệm và việc lưu giữ các kiến thức sẽ được bền vững hơn Sự trao đổi giữa các thành viêntrong học tâp hợp tác nhóm sẽ tạo điều kiện cho các thông tin được xuất hiện nhiều lần,được nói ra, được giải thích, được tích hợp và được cung cấp hợp tác Những thông tinđược nhắc đi nhắc lại nhiều lần sẽ được lưu giữ lâu trong trí nhớ

Với những ưu điểm của dạy học theo hình thức hợp tác, thảo luận theo nhóm nêutrên, giáo viên cần tổ chức học sinh hợp tác, trao đổi, thảo luận nhóm để cắt nghĩa , phântích và bình giá những yếu tố văn hóa trong tác phẩm văn học dân gian theo các bước sau:

Bước 1: Thành lập nhóm học tập: số lượng các thành viên, thời gian duy trì, hợp táctheo nhóm

- Giáo viên có thể chia lớp ra thành nhiều nhóm nhỏ tùy theo vấn đề cần được thảoluận Tùy theo thời lượng của tiết học mà giáo viên có sự phân bổ thời gian cho hợp lí đểmỗi nhóm hoạt động

- Giáo viên có thể chia lớp ra thành 4 nhóm theo tổ hoặc nhiều nhóm theo mỗi bànhọc Mỗi nhóm cùng đồng thời hoạt động trong thời gian 10 phút

Bước 2: Phân công nhiệm vụ cho mỗi nhóm: Câu hỏi, vấn đề, tình huống cần hợptác thảo luận

- Nhóm 1(Tổ 1): Thảo luận vấn đề sau:

Câu hỏi 1: Thể loại Cổ tích thần kì có những đặc điểm gì ? (tiểu loại, đặc trưng, nộidung)

Câu hỏi 2: Có những dị bản nào khác của truyện cổ tích Tấm Cám ?

Câu hỏi 3: Em hiểu thế nào về khái niệm văn hoá ? Vì sao ngoài nội dung và nghệthuật, chúng ta còn cần khai thác yếu tố văn hoá tiềm ẩn trong tác phẩm ?

- Nhóm 2 (tổ 2): thảo luận vấn đề sau:

Câu hỏi 4: Trong Tấm Cám, yếu tố văn hoá gia đình được thể hiện qua văn hoá ứng

xử giữa các nhân vật Vậy theo em trong tác phẩm xuất hiện mối quan hệ ứng xử giữa cácnhân vật nào

Câu hỏi 5: Những chi tiết nào trong truyện thể hiện rõ nhất quan hệ, văn hoá ứng

Câu hỏi 8: Tấm Cám có sự ảnh hưởng, chi phối bởi tư tưởng văn hoá, triết học của

ai, nước nào ? cụ thể là những tư tưởng gì ?

- Nhóm 4 (tổ 4):

Câu hỏi 9: Có những phong tục nào của người Việt được thể hiện trong Tấm Cám ?

thể hiện qua những chi tiết nào trong tác phẩm ?

Câu hỏi 10: Tác giả dân gian muốn gửi gắm điều gì cho người đọc qua truyện cổ

tích Tấm Cám ?

Bước 3: Phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm: điều khiển nhóm, thư

kí , đại diện nhóm báo cáo

Bước 3: Theo dõi và điều chỉnh tiến trình hợp tác nhóm: hướng dẫn kĩ năng hợp tác,quan sát hành vi của học sinh, hỗ trợ học sinh khi cần thiết.

Trong quá trình theo dõi hoạt động của các nhóm, giáo viên cần đưa ra những gợi ý,nhắc lại những biện pháp và cách thức để hoàn thành công việc được giao, giải đáp cácthắc mắc, và dạy các kĩ năng thực hiện nhiệm vụ khi cần thiết Đối với những nhóm chưathực hiện được nhiệm vụ được giao một cách tích cực, giáo viên cần đến gần và cùng thamgia, làm mẫu cho học sinh Với những nội dung học sinh gặp khó khăn, giáo viên cần đưa

ra những gợi ý cần thiết như liên hệ những kiến thức đang trao đổi với những kiến thức họcsinh đã được học, tạo ra mối quan hệ giữa kiến thức mới và những kiến thức cũ

Bước 4: Nhận xét tương tác nhóm

Việc nhận xét nhóm sẽ được tiến hành như một nhiệm vụ bắt buộc sau mỗi lần tiếnhành hợp tác nhóm và được coi trọng như đối với việc nắm bắt kiến thức Trong nhữnghoạt động hợp tác đầu tiên, giáo viên có thể tiến hành nhận xét nhóm ngay sau khi hoạtđộng hợp tác kết thúc, hoặc vào cuối mỗi tiết học Mục đích của nhận xét nhóm là để họcsinh có ý thức và luôn để ý thực hiện những yêu cầu về kĩ năng hợp tác do giáo viên đưa

ra Nội dung nhận xét sẽ tập trung vào việc thực hiện những nhiệm vụ như: hợp tác diễn ranhư thế nào, học sinh nào đã thực hiện tốt, nội dung, kiến thức đạt được trong quá trìnhhợp tác, những gì cần thay đổi để hoạt động hợp tác lần sau được tốt hơn Từ đó, giáo viênhướng dẫn học sinh tự nhận xét về nhóm mình và giáo viên sẽ là người tập hợp, khái quátlại, bổ sung vào những nhận xét của từng nhóm

Trong quá trình tổ chức học sinh thực hiện hợp tác, thảo luận theo nhóm nhỏ, giáoviên cần lưu ý: hướng dẫn học sinh có ý thức chuẩn bị bài tập ở nhà, tích cực tham gia hoạtđộng của nhóm, tự tin đưa ra các ý kiến mà mình biết, không gây ồn ào mất trật tự, hiểubiết về nhiệm vụ được giao,… từ đó học sinh có tinh thần tích cực, trách nhiệm hướng tớihoàn thành nhiệm vụ được giao

2.5 Sử dụng phương tiện trực quan để minh họa các yếu tố văn hóa trong đoạn

trích.

Tổ chức cho học sinh tiếp nhận một tác phẩm văn chương không phải là một họađộng đơn lẻ mà là một quá trình bao gồm nhiều hoạt động, thao tác khác nhau nhằm giúphọc sinh chiếm lĩnh tri thức văn học và phát triển năng lực văn học Ví dụ như hoạt độngnhập cảm, đọc tác phẩm, hoạt động phân tích, bình giá, hoạt động so sánh, mở rộng, hoạtđộng tổng kết củng cố kiến thức,… Trong quá trình dạy học, ở mỗi hoạt động đó, giáo viên

có thể sử dụng nhiều phương pháp, phương tiện khác nhau