LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Xung quanh một tác phẩm văn học, bao giờ cũng có nhiều hướng phân tích, tiếp cận nhưng được đánh giá là “khoa học nhất, hiệu quả nhất, vừa ý nghĩa về khoa học cơ bản, v
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI
Đơn vị: Trường THPT Chuyên Lương Thế Vinh
Mã số: (Do HĐKH Sở GD&ĐT ghi)
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
DẠY LÍ LUẬN VĂN HỌC Ở LỚP 11
CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN
Người thực hiện: Nguyễn Thị Kiều GiangLĩnh vực nghiên cứu:
- Quản lý giáo dục
- Phương pháp dạy học bộ môn: Văn
(Ghi rõ tên bộ môn)
- Lĩnh vực khác:
(Ghi rõ tên lĩnh vực)
Có đính kèm: Các sản phẩm không thề hiện trong bản in SKKN
Mô hình Phần mềm Phim ảnh Hiện vật khác
Năm học: 2012 - 2013
Trang 3SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC
I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN
1 Họ và tên: Nguyễn Thị Kiều Giang
2 Ngày tháng năm sinh: 12 – 09 – 1978
8 Đơn vị công tác: Trường THPT Chuyên Lương Thế Vinh
II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO
- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: Thạc sĩ
- Năm nhận bằng: 2006
- Chuyên ngành đào tạo: Lí luận văn học
III.KINH NGHIỆM KHOA HỌC
- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy Ngữ văn
Số năm có kinh nghiệm: 11 năm
- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:
1 Dạy lí luận văn học ở lớp 10 chương trình cơ bản
Trang 4Tên SKKN: DẠY LÍ LUẬN VĂN HỌC Ở LỚP 11 CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Xung quanh một tác phẩm văn học, bao giờ cũng có nhiều hướng phân tích, tiếp
cận nhưng được đánh giá là “khoa học nhất, hiệu quả nhất, vừa ý nghĩa về khoa học cơ
bản, vừa thiết thực về khoa học sư phạm” (PGS.TS Lã Nhâm Thìn), vẫn thuộc về hướng
phân tích từ góc nhìn thể loại
Thể loại vốn giữ một vai trò vô cùng quan trọng trong văn học Nhà nghiên cứu
văn học Nga M.Bakhtin từng khẳng định: “Đằng sau cái mặt ngoài vô cùng sặc sỡ và
đầy tạp âm ồn ào của tiến trình văn học, người ta không nhìn thấy một vận mệnh to lớn
và cơ bản của văn học và ngôn ngữ, mà những nhân vật chính nơi đây trước hết là các thể loại, còn trào lưu, trường phái chỉ là những nhân vật hạng nhì hoặc hạng ba”
Hẳn vì nhận ra tính chất quyết định của hướng phân tích theo thể loại nên cácthành viên trong ban Biên soạn Sách giáo khoa cấp THCS và THPT sắp xếp hệ thống tácphẩm văn học có cấu trúc theo hệ thống thể loại, theo kiểu văn bản Tác phẩm văn họctrong sách giáo khoa cấp THCS hoàn toàn được sắp xếp theo thể loại, kiểu văn bản Cấutrúc phần văn học trong sách giáo khoa Ngữ văn THPT có sự kết hợp giữa tiến trình lịch
sử văn học với hệ thống thể loại Đặc biệt hơn khi Bộ giáo dục ban hành Hướng dẫn thựchiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Ngữ văn thì ở mục Trọng tâm kiến thức, kĩ năng, baogiờ cũng là định hướng đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại
Từ thực tiễn giảng dạy, người viết nhận ra muốn dạy tốt, người giáo viên khôngchỉ định được hướng đi mà quan trọng còn phải nắm được bản chất vấn đề Bản chất đómột phần nằm ở các kiến thức lí luận, những chiếc chìa khóa giúp học sinh mở được khotàng văn học vốn vô cùng đa dạng, phong phú thông qua việc mã hóa tác phẩm văn học
Suốt cả chương trình THCS và năm đầu của bậc THPT, dù dạy và học tác phẩmvăn học chủ yếu từ khía cạnh thể loại, thế nhưng mãi đến cuối học kì I của lớp 11, học
sinh mới được học bài “Một số thể loại văn học: thơ, truyện” và cuối học kì II sẽ học bài “Một số thể loại văn học: kịch, nghị luận” Theo phân phối chương trình, cả hai
thời điểm này, học sinh đều vừa thi học kì xong Điều này ảnh hưởng ít nhiều đến chấtlượng tiếp thu kiến thức của các em Trong hoàn cảnh không thể thay thế được chương
Trang 5trình, người dạy chỉ còn cách thông qua các đơn vị tiết học vô cùng khiêm tốn sẽ kịp thờicung cấp những vấn đề lí luận vô cùng quan trọng đó một cách dễ dàng và hiệu quả nhất.
II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
1 Cơ sở lý luận
1.1 Một số vấn đề về loại thể và thể loại văn học
Trong quá trình phát triển lâu dài của văn học, loại thể là một yếu tố mà bên cạnhmột mặt biến động đổi thay lại có những yếu tố tương đối ổn định Chẳng thế mà đọc tácphẩm của các nhà văn thơ dù khác nhau về thời đại, nét văn hóa, ngôn ngữ, nội dungnhưng có sự gần gũi về cảm xúc, về ý thức biểu hiện thế giới nội cảm Những yếu tốtương đồng và tương đối ổn định đó trong văn học biểu hiện nhiều mặt và thể loại vănhọc là một yếu tố quan trọng Bởi một tác phẩm văn học bao giờ cũng tồn tại trongnhững hình thức của các thể loại văn học Không có tác phẩm nào tồn tại ngoài hình thứcquen thuộc của thể loại Nói cách khác sự hình thành và phát triển của thể loại cũng là sựhình thành và phát triển của văn học qua các giai đoạn Nguồn gốc của thể loại bắt nguồn
từ những nhu cầu xã hội, văn hóa, giao lưu văn hóa, sự thể nghiệm trong sáng tác củangười nghệ sĩ Cuối cùng hình thành những thể loại tương đối ổn định, có một khả năngphản ánh hiện thực nhất định Từ đó thể loại ấy được kế thừa, vận dụng và biến đổi chophù hợp với điều kiện xã hội mới Cũng có khi một thể loại sẽ đi đến chỗ suy tàn, hóathân vào các thể loại khác, còn nó thì chấm dứt sự tồn tại Thể loại văn học mang tínhthời đại và dân tộc sâu sắc, gắn liền với ngôn ngữ, tâm lí, truyền thống văn hóa dân tộc.Phân tích một tác phẩm văn học không thể xem nhẹ đặc trưng thể loại
Loại thể văn học là phạm trù phân loại các tác phẩm văn học vốn đa dạng Loại thểvăn học thuộc về ý thức, về cách thể hiện cuộc sống trong văn học cũng như cách cấu tạo
và biểu hiện nội dung trong tác phẩm văn học cụ thể Từ thời cổ xưa đến nay có khá ýkiến, nhưng trải qua thời gian dài, thế hệ sau vẫn kế thừa lại những kết quả của thế hệ đitrước Một số nhà nghiên cứu có đưa ra cách phân loại mới như giáo sư Trần Đình Sử.Ông chia văn học thành năm loại: tự sự, trữ tình, kịch, nghị luận, kí, bên cạnh cách chiatruyền thống có sự thống nhất cao như cách chia ba và cách chia bốn
Vấn đề thể loại văn học lại càng phức tạp hơn Bởi lẽ, các thể loại văn học đãnhiều lại luôn ở trong sự vận động, thay đổi, pha trộn vào nhau Tiêu chí phân loại cũng
Trang 6rất nhiều Vì vậy trong quá trình giảng dạy, người giáo viên sẽ phải hết sức lưu ý nhữngtrường hợp trung gian Qua đó, người dạy sẽ định hướng cho học sinh những điều cầnthiết trong phân tích, tiếp cận tác phẩm
1.2 Sơ lược về quá trình phát triển thể loại văn học trong Văn học viết Việt Nam
Trải qua bao thăng trầm, biến thiên của lịch sử, xã hội, nền văn học có sự hìnhthành và phát triển rất khác nhau Văn học dân gian ra đời từ thời viễn cổ và tồn tại, pháttriển cho đến ngày nay với những hệ thống thể loại được hình thành và bổ sung trong quátrình lịch sử lâu dài Văn học viết ra đời từ thế kỉ X, trải qua hai lần định danh: văn họctrung đại và văn học hiện đại
Từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX, do tồn tại trong môi trường xã hội phong kiếntrung đại nên văn học thời kì này được gọi là văn học trung đại Văn học trung đại hìnhthành một hệ thống khá hoàn chỉnh và chậm biến đổi Xét về góc độ thể loại, nền vănhọc thời kì này có hai bộ phận chính: các thể loại được tiếp nhận từ văn học Trung Hoa
và các thể loại có nguồn gốc dân tộc Ở vị trí trung tâm là các thể loại có tính chất công
cụ - hành chính như: chiếu, cáo, biểu, hịch…, rồi mới đến các thể loại văn chương nghệthuật: truyện, kí, thơ, phú Bên cạnh các thể loại tiếp thu, văn học trung đại cũng cónhững sáng tạo ra những thể loại đặc thù, mang nguồn cội truyền thống: truyện thơ,ngâm khúc, hát nói, tuồng Thể loại vốn giữ một vai trò vô cùng quan trọng Thể loạiđược đánh giá là nhân vật chính, nhân vật số một của tiến trình văn học, điều này càngđúng hơn với văn học trung đại vì tên thể loại đã xác định tính quy phạm về chức năng
và hình thức thể loại của tác phẩm Bằng chứng là rất nhiều tác phẩm có tên tác phẩmgắn liền với tên thể loại: Thiên đô chiếu, Đại cáo bình Ngô, Bạch Đằng giang phú,Truyền kì mạn lục… Ngoài ra, phong cách thể loại cũng được đặt ra và đánh dấu vai trò,
vị trí không thể thiếu của thể loại
Từ đầu thế kỷ XX, đất nước có nhiều biến chuyển lớn lao trong đời sống xã hội vàtinh thần Hoàn cảnh tạo cơ sở làm nảy sinh yêu cầu nền văn học phải có sự đổi mới theohướng hiện đại hóa Và một trong những vấn đề quan trọng của hiện đại hóa văn học làbiến đổi các thể loại văn học theo hướng hiện đại Trong giai đoạn giao thời, các thể loạixưa cũ vẫn còn được các tác giả xuất thân Nho học sử dụng nhưng cũng có ít nhiều biến
Trang 7đổi cho phù hợp với hoàn cảnh Một số thể loại theo vòng xoáy của thời đại đành chấpnhận lui vào dĩ vãng để nhường chỗ cho những sự tiếp thu từ nền văn hóa, văn họcphương Tây Kịch được du nhập từ phương Tây đã trở thành một thể loại sân khấu hiệnđại bên cạnh các thể kịch hát truyền thống Báo chí phát triển dẫn đến sự ra đời của thểphóng sự Phê bình văn học cũng có cơ sở phát sinh và tồn tại, dần trở thành một hoạtđộng chuyên biệt, tham gia tích cực vào đời sống văn học Các thể loại văn xuôi tự sựcũng có sự biến đổi nhanh chóng và sâu rộng Đáng kể nhất là sự góp mặt của văn xuôiquốc ngữ với nhiều yếu tố thuộc cả nội dung lẫn hình thức Công cuộc hiện đại hóa thơtuy diễn ra có phần muộn màng nhưng lại có nhiều sự bứt phá, bùng nổ dữ dội, đặc biệt ởnhững năm 30 với phong trào thơ Mới Từ sau năm 1945, với cuộc Tổng khởi nghĩaCách mạng tháng Tám thành công, văn học hiện đại Việt Nam đã mở ra một thời kỳ mới.Thơ có nhiều nguồn cảm hứng mới làm thay đổi cả diện mạo và đặc điểm của nền thơ.Trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, thơ là thể loại nổi trội và phong phú hơn
cả, với những khuynh hướng khá đa dạng Sau kháng chiến chống Pháp, thơ có điều kiện
mở rộng đề tài, chủ đề, cảm hứng Đến cuộc kháng chiến chống Mỹ, thơ có sự kết hợpgiữa cảm hứng sử thi và chất trữ tình Về văn xuôi, có những biến đổi mạnh mẽ và toàndiện từ đề tài, chủ đề đến nhân vật và nghệ thuật trần thuật ngôn ngữ, giọng điệu Từ sau
1975, văn xuôi đổi mới trong việc mở rộng quan niệm và cách nhìn về hiện thực Từ bỏ
sự áp đặt một quan điểm được cho là đúng đắn nhất vì đó là quan điểm của cộng đồng,ngày nay người viết đưa ra nhiều quan điểm khác nhau Các tác giả đã không còn thểhiện suy nghĩ của mình mà để cho các nhân vật tự nói lên quan điểm, thái độ của mình
và để cho ý thức có quyền phát ngôn, cùng đối thoại Càng tiếp cận gần với cuộc sống,văn xuôi tự sự càng có nhiều sự cách tân rõ rệt, nhất là về phương diện nội dung
Điểm sơ qua sự phát triển của thể loại theo chiều dài lịch sử của dân tộc để thấyrằng sự phát triển của văn học gắn liền với sự phát triển của thể loại Thể loại có vị trí vôcùng quan trọng trong tiến trình phát triển của một nền văn học, vì vậy đọc hiểu tácphẩm văn học theo thể loại cũng là điều vô cùng cần thiết
1.3 Vấn đề dạy học tác phẩm văn học theo loại thể
Trang 8Không ai có thể phủ nhận được tác dụng to lớn của việc phân tích tác phẩm theothể loại Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy, chắc chắn xuất hiện những tồn tại khó giảiquyết, nếu người giáo viên không chú ý và cố gắng khắc phục.
Như chúng ta đã biết, “thể loại văn học là một hiện tượng loại hình của sáng tác
và giao tiếp văn học, hình thành trên cơ sở sự lặp lại có quy luật của các yếu tố tác phẩm … Nhưng thể loại tác phẩm không giản đơn chỉ là loại hình và lặp lại” (Trần Đình
Sử) Bản chất của sáng tạo nghệ thuật là tính độc đáo không lặp lại, thực tế các thể loại vàloại văn học không ngừng xâm nhập vào nhau, tạo thành các loại trung gian Hiện tượngnày dẫn đến hệ quả là sự tồn tại vấn đề “chất của loại” trong thể Nghĩa là có rất nhiềutác phẩm văn học tuy thuộc về thể loại này nhưng lại mang tính chất của loại khác Vớisuy nghĩ dù tác phẩm có mang trong mình những đặc điểm trung gian thì nó vẫn thuộc vềmột thể loại chủ đạo nào đó, vì vậy người dạy có thể bỏ qua “chất của loại” Vả lại, đốivới chương trình cơ bản, không chuyên, trong một dung lượng của các bài học hạn chế,người dạy cũng không thể triển khai những nội dung quá sâu và rộng Việc xa rời bảnchất loại thể của tác phẩm dẫn đến tình trạng phân tích, nhận xét, đánh giá tác phẩmmang tính rập khuôn, cứng nhắc Vì vậy, hồn cốt của tác phẩm cũng không được khaithác đúng mực
Thực tại này đòi hỏi mỗi người dạy phải chú ý rất nhiều trước khi xây dựng giáo
án cho một bài học về tác phẩm văn học
2 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài
2.1 Những lưu ý trước khi phân tích tác phẩm theo thể loại
Người viết đã có dịp đề cập đến những nguyên tắc, biện pháp dạy một bài Lí luậnvăn học ở một chuyên đề sáng kiến kinh nghiệm trước đó Trong chuyên đề sáng kiếnkinh nghiệm kì này, người viết tiếp tục đưa ra các phương hướng giảng dạy chương trình
Lí luận văn học lớp 11 cơ bản sao cho hiệu quả nhất Tuy nhiên, trước khi đưa ra nhữnggiải pháp, người viết xin được lưu ý một số vấn đề trước khi phân tích tác phẩm theo thểloại
2.1.1 Cần xác định loại thể, xác định “chất của loại” trong thể Nó sẽ giúp ta tiếp
nhận “đúng” và “trúng” với tác phẩm cụ thể Nếu chỉ chú ý đến thể mà quên loại trong
Trang 9tác phẩm, ta dễ sa vào tình huống chưa tiếp cận được hết những cái hay, cái đẹp làm nêngiá trị tác phẩm.
2.1.2 Nắm bắt đặc điểm của loại để có thể phân định cụ thể “chất của loại”.
Riêng vấn đề về nguyên tắc phân chia các thể loại văn học, giáo viên cũng cần hết sứcthận trọng Thể loại với tư cách là hình thức chỉnh thể của tác phẩm văn học, là một hiệntượng mang tính thời đại rõ nét và phải được xét trên nhiều tiêu chí khác nhau Cáchphân chia truyền thống chủ yếu dựa trên phương thức phản ánh hiện thực với ba loại lớnlà: tự sự, trữ tình, kịch Ngày nay, cách chia ấy đã không còn đáp ứng được tính chất vậnđộng của các thể loại văn học Người dạy có thể tham khảo cách phân chia tác phẩm vănhọc thành năm loại trên cơ sở cấu tạo văn bản: tự sự, trữ tình, kịch, kí, văn chính luận
Cách phân chia này, theo Giáo sư Trần Đình Sử “có ưu điểm là kết hợp truyền thống
phân loại phương Tây với đặc điểm dân tộc cổ xưa và hiện đại” Cách phân loại này gần
với cấu trúc chương trình Ngữ văn cấp phổ thông, sẽ là một thuận lợi cho giáo viên
2.1.3 Do định hướng đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại nên người dạy phải
nắm chắc các đặc điểm của thể loại văn học Đây cũng là mục đích hướng đến của bài Líluận văn học trong chương trình lớp 11
2.2 Nội dung, biện pháp thực hiện bài Lí luận văn học, chương trình lớp 11
cơ bản
2.2.1 Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà
- Đọc SGK bài “Một số thể loại văn học: thơ và truyện”, “Một số thể loại văn học:kịch và nghị luận” và trả lời các câu hỏi phần Hướng dẫn học bài trong SGK
- Tìm đọc một số tài liệu tham khảo, như:
+ Lí luận văn học Hà Minh Đức (chủ biên) NXB Giáo dục, Hà Nội, 2005
+ Lí luận văn học Phương Lựu (chủ biên) NXB Giáo dục, Hà Nội, 2006
+ Một số tác phẩm thơ, truyện, kịch, nghị luận đã học
2.2.2 Hướng dẫn học sinh đọc tài liệu
- Đọc và ghi lại những kiến thức cần thiết liên quan đến bài học Ở các tài liệu Líluận văn học, đọc tập trung vào các chương viết về thể loại văn học
- Đọc kĩ các bài “Một số thể loại văn học: thơ và truyện”, “Một số thể loại văn học:kịch và nghị luận” trong SGK Ngữ văn 11
Trang 102.2.3 Lên lớp
- Có thể kết hợp nhiều phương pháp nhưng thích hợp với bài Lí luận văn học vẫn làphương pháp diễn giảng, nêu vấn đề, trực quan Tuy nhiên, ở mỗi tiết học, tùy theo kiếnthức mà quyết định phương pháp, cách thức phù hợp
- Khi dạy, giáo viên cần phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh Cụthể ở mỗi tiết học như sau:
2.2.3.1 Một số vấn đề về loại thể và thể loại văn học
Giáo viên hướng dẫn học sinh hiểu rõ khái niệm và nhận biết về loại và thể văn học.Đây đều là kiến thức lí thuyết với nhiều khái niệm khó hiểu đối với học sinh Dù các em
đã được tiếp xúc nhiều nhưng để hiểu được nội hàm bản chất của nó thì giáo viên phảidiễn giải một cách cụ thể Do thời gian giành cho nội dung này không nhiều nên giáoviên phải hết sức cô gọn kiến thức, tránh lan man, sa vào những vấn đề phức tạp khác sẽlàm bài học thêm nặng nề mà học sinh cũng không thể tiếp thu
- Đầu tiên giáo viên nên giải thích cho học sinh hiểu người ta dựa vào cơ sở chung
là phương thức (cách thức phản ánh hiện thực) để phân chia thể loại tác phẩm Tiếp theo,giảng giải các khái niệm như: loại, thể, đồng thời khắc sâu kiến thức cho học sinh bằng
hệ thống các tác phẩm tiêu biểu cho loại, thể Giáo viên nhắc lại những đặc trưng lớn củatừng loại
- Trong quá trình giảng, giáo viên nên cung cấp cho học sinh những kiến thức cóliên quan đến cách phân loại tác phẩm văn học theo một số quan niệm phổ biến mà phần1.1 đã trình bày Giáo viên cũng lưu ý là những cách phân chia trên chỉ mang tính chấttương đối, vì trong thực tế có những tác phẩm thật khó có thể xếp vào một loại hay thểvăn học cụ thể nào Trong phạm vi các thể loại văn học thường học ở phổ thông, bốn thểloại phổ biến là: thơ, truyện, kịch và nghị luận
2.2.3.2 Thơ
Giáo viên hướng dẫn học sinh hiểu rõ khái niệm, nguồn gốc, kiểu loại, đặc điểm, cáchđọc thơ và vận dụng kiến thức vào bài tập Ở đơn vị kiến thức này, cái khó đối với họcsinh là trước một thể loại đã có từ rất lâu cùng nhiều thuật ngữ khá trừu tượng nhưngkiến thức trong SGK cung cấp lại quá chung chung, đại thể, thậm chí sơ sài Nếu giáoviên chỉ nói lại những gì SGK đã viết, chắc chắn không có chút gì đọng lại trong tâm trí