skkn xây DỰNG hệ THỐNG bài tập rèn LUYỆN kỹ NĂNG đọc HIỂU văn bản tự sự CHO học SINH THPT

Mục đích của việc dạy học văn trong nhà trường Qúa trình dạy học văn hiện nay cho thấy, để học tốt văn, người học cần phải có kỹ năng đọc hiểu văn bản, biết cảm thụ, cảm nhận tốt, phải b

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG XUÂN THỌ

Mã số:………

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP RÈN LUYỆN KỸ NĂNG ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TỰ SỰ

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ và tên: TRƯƠNG MỸ NGA

2 Sinh ngày: 27/05/1984

3 Giới tính: Nữ

4 Địa chỉ: Ấp Thọ Trung, xã Xuân Thọ, huyện Xuân Lộc, tỉnh Đồng Nai

5 Điện thoại: Cơ quan: 0613.731769 Di động: 0982460982

6 Email: truongmy2507@gmail.com

7 Chức vụ: Giáo viên

8 Đơn vị công tác: Trường THPT Xuân Thọ

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị cao nhất: Thạc sỹ giáo dục học

- Năm nhận bằng 2013

- Chuyên ngành đào tạo: Lý luận và phương pháp dạy học môn Ngữ văn

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy môn Ngữ văn

- Số năm kinh nghiệm: 7 năm

- Sáng kiến kinh nghiệm từng có trong 5 năm gần đây:

MỤC LỤC

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 4

1 Sự phát triển của khoa học và công nghệ 4

2 Quá trình đổi mới phương pháp dạy học văn 4

3 Mục đích của việc dạy học văn trong nhà trường 5

4 Tăng cường tính thực hành trong quá trình dạy học văn 5

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI 5

1 Lý thuyết về hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự 6

1.1 Hoạt đông đọc hiểu và đọc hiểu văn bản tự sự 6

1.1.1 Khái quát chung về hoạt động đọc hiểu 6

1.1.2 Đọc hiểu tác phẩm tự sự 10

1.2.3 Tình hình dạy đọc hiểu văn bản tự sự ở trường THPT 11

1.2 Hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự 12

1.2.1 Khái niệm bài tập, hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự 12

1.2.2 Sự cần thiết của hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự 13

1.2.3 Định hướng khi xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện đọc hiểu văn bản tự sự 15

1.2.4 Yêu cầu khi xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự 18

2 Xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự ở trường THPT 19

2.1 Bài tập đọc hiểu chi tiết nghệ thuật về nhan đề của văn bản tự sự 20

2.2 Bài tập đọc hiểu chi tiết nghệ thuật về hình tượng nhân vật trong văn bản tự sự 21

2.3 Bài tập đọc hiểu chi tiết nghệ thuật về hình tượng không gian, thời gian trong văn bản tự sự 27

2.4 Bài tập đọc hiểu chi tiết nghệ thuật mở đầu, kết thúc văn bản tự sự 29

III HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI 31

1 Mô tả thực nghiệm 31

2 Nội dung và quy trình thực nghiệm 31

3 Cách thức đánh giá 31

4 Đánh giá kết quả thực nghiệm 34

4 Kết luận chung 38

THƯ MỤC THAM KHẢO 39

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1 Sự phát triển của khoa học và công nghệ

Từ xưa đến nay, việc dạy và học văn trong nhà trường bao giờ cũng hết sứcquan trọng, nó góp phần hoàn thiện tâm hồn và nâng cao nhân cách cho các thế hệhọc sinh Làm sao để học sinh (HS) có thể đọc hiểu và rung động trước những ángvăn hay? Đó là vấn đề đã được đặt ra từ lâu trong thực tiễn dạy học văn nói chung

và dạy học văn ở trường THPT nói riêng

Chúng ta đang bước vào ngưỡng cửa của thế kỷ XXI, thời đại mà thế giới đã

và sẽ chứng kiến tốc độ phát triển như vũ bão của khoa học và công nghệ Do đó,không quá khó hiểu khi giới trẻ hiện nay có xu hướng tìm đến Ngoại ngữ, Tin học

và các môn khoa học tự nhiên như là một sự bảo đảm cho tương lai “Khi học sinh

coi môn Ngữ văn là môn phụ, các em “một lòng một dạ” theo đuổi các “môn chính” để thi đại học thì làm sao có thể rung động trước số phận của Thuý Kiều, chị Dậu, Chí Phèo, những vần thơ như “Sông dài, trời rộng, bến cô liêu” hay

“Những luồng run rẩy rung rinh lá / Đôi nhánh khô gầy xương mỏng manh”…”

[3] Có thể đây mà một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng HS ngày naykhông quan tâm nhiều đến văn hoc, kỹ năng đọc hiểu, cảm thụ văn học rất yếu

2 Quá trình đổi mới phương pháp dạy học văn

Nhìn lại thực trạng dạy học văn hiện nay ở trường phổ thông, ta dễ nhậnthấy vấn đề rèn luyện kỹ đọc hiểu tác phẩm văn học cho HS chưa được quan tâmđúng mức Lâu nay, bản thân chủ thể HS chưa được đặt vào đúng vị trí vốn có vàcần có trong quá trình đọc hiểu tác phẩm mà chỉ được coi là đối tượng tiếp thụ củagiáo viên (GV)

Gần đây, trong xu hướng phát triển của quan điểm dạy học hiện đại, vai tròchủ thể của HS được đề cao, HS chính là chủ thể cảm thụ nghệ thuật Nói như GS

Phan Trọng Luận: “Coi học sinh là chủ thể nhận thức, chủ thể cảm thụ trong quá

trình học văn là xác định rõ tính ý thức, tính tự giác, tính chủ động sáng tạo của học sinh” [9, tr.224] Do đó, xây dựng hệ thống bài tập là một trong những biện

pháp có có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong quá trình phát huy tính chủ động,

sáng tạo của HS; đồng thời, cũng là một trong những biện pháp nhằm đảm bảonguyên tắc tích hợp trong dạy học văn ở trường THPT hiện nay.

3 Mục đích của việc dạy học văn trong nhà trường

Qúa trình dạy học văn hiện nay cho thấy, để học tốt văn, người học cần phải

có kỹ năng đọc hiểu văn bản, biết cảm thụ, cảm nhận tốt, phải biết rung cảm trướccuộc đời và số phận của con người trong tác phẩm thì mới có thể thấy được giá trịđích thực của văn học Suy cho cùng, mục đích của việc dạy Ngữ văn là giúp họcsinh có những kiến thức cơ bản về tác giả, tác phẩm tiêu biểu (được chọn làm vănbản đọc – hiểu), biết nhận thức và rung động trước cái hay, cái đẹp của vănchương, của ngôn ngữ dân tộc, có kỹ năng trình bày một cách chính xác rồi hấp

dẫn các ý tưởng, cảm xúc của mình … “Sứ mệnh của dạy văn là bồi dưỡng rèn

luyện cảm xúc thẩm mỹ…” [7]

4 Tăng cường tính thực hành trong quá trình dạy học văn.

Xây dựng hệ thống bài tập là một trong những biện pháp có có ý nghĩa vôcùng quan trọng trong quá trình phát huy tính chủ động, sáng tạo của HS Hầu hếtcác phương pháp dạy học tích cực đều thông qua hệ thống bài tập để HS tìm tòi,suy nghĩ và chiếm lĩnh tri thức, đồng thời tăng cường tính thực hành trong quátrình dạy và học Trong khi thực tế, chúng ta ít rèn, dạy học còn thiên về lý thuyết,thiên về thuyết giảng mà coi nhẹ luyện tập, coi nhẹ thực hành

Hơn nữa, xây dựng hệ thống bài tập trong quá trình dạy học là một trongnhững biện pháp góp phần hình thành và rèn luyện kỹ đọc hiểu văn bản văn họccho HS, giúp học sinh có được những kỹ năng cơ bản khi đọc hiểu và tiếp nhậnvăn học Từ đó, HS sẽ không còn cảm thấy lúng túng, khó khăn khi đứng trướcmột tác phẩm văn học, tự bản thân các em sẽ biết cách khám phá và cảm nhận thếgiới muôn màu muôn vẻ của văn chương

Xuất phát từ những lí do trên, và trong khuôn khổ cho phép của một sáng

kiến kinh nghiệm, tôi chọn đề tài “Xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng

đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh THPT” Tôi không xây dựng hệ thống bài

tập đọc hiểu tác phẩm văn chương mà chỉ giới hạn ở phạm vi nghiên cứu là cácvăn bản tự sự – một thể loại quen thuộc trong chương trình Ngữ văn THPT

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

1 Lý thuyết về hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự

1.1 Hoạt đông đọc hiểu và đọc hiểu văn bản tự sự

1.1.1 Khái quát chung về hoạt động đọc hiểu

- Khái niệm đọc hiểu

Trong quá trình dạy học văn, khái niệm đọc hiểu đã thoát khỏi nghĩa thôngthường với hai thao tác đọc và hiểu mà đã trở thành một thuật ngữ của phươngpháp dạy học bộ môn và có nội hàm khoa học phong phú, gắn với lí luận dạy họcvăn, lí thuyết tiếp nhận tác phẩm, lí thuyết giao tiếp, thi pháp học Nó được hiểunhư là phương thức đọc văn nhằm mục đích cảm thụ và hiểu biết chính xác, cặn kẽtác phẩm văn chương, khám phá và chiếm lĩnh những giá trị văn chương Nói như

giáo sư Nguyễn Thanh Hùng: “Đọc hiểu là quá trình lao động sáng tạo mang tính

thẩm mĩ nhằm phát hiện ra những giá trị của tác phẩm trên cơ sở phân tích đặc trưng văn bản” [6].

Đọc hiểu văn là quá trình tự nhận thức, thưởng thức, đánh giá của conngười, là quá trình được ghi nhận thông qua hai mặt: kĩ thuật đọc và sự nắm vững

ý nghĩa văn bản nghệ thuật Cả hai phương diện này tạo thành bình diện sư phạmcủa hoạt động dạy học văn Dạy đọc văn là cung cấp cho người tiếp nhận cách đọc

để có quan điểm, thái độ và kĩ năng đọc những sáng tạo ngôn ngữ theo quan điểmthẩm mĩ nhất định Thông thường có thể thấy đọc văn chương bao gồm từng bước,từng yêu cầu mức độ gắn liền với các kĩ năng đọc đúng, đọc hay, đọc diễn cảm

Đọc một tác phẩm văn học theo phương thức nào thì cuối cùng vẫn phải điđến mục đích hiểu văn Khái niệm “hiểu” ở đây không chỉ là nhận ra kí hiệu vànghĩa của kí hiệu mà còn phán đoán ra ý muốn biểu đạt của tác giả, tức là đồngcảm và nắm được những gì nhà văn muốn nói, muốn gửi gắm tới người đọc quanhững phương thức trình bày nghệ thuật hấp dẫn, mới lạ

Có thể nói, đọc hiểu là một hình thức hoạt động có tính chất đặc thù củanhận thức về văn học Giữa đọc và hiểu tác phẩm có mối quan hệ biện chứng: dohiểu đúng mà đọc đúng, nhờ đọc đúng mà hiểu đúng hơn Đầu tiên là đọc để nắmbắt được văn bản, làm cơ sở cho việc tìm hiểu văn bản Hiểu nội dung tức là ngườiđọc đã phát hiện ra các thông tin mà tác giả gửi gắm trong văn bản tác phẩm, kể cảviệc nhận diện các yếu tố nghệ thuật đã được sử dụng nhằm chuyển tải thông tintới người đọc một cách ấn tượng Như vậy, hiểu là việc chạm tới nội dung bề mặtcủa ngôn từ nghệ thuật (còn gọi là hiển ngôn), để từ đó có thể hiểu rung cảm trướcnhững gì mà ngôn từ gợi ra để nhận thức được chiều sâu ý nghĩa của văn bản (còngọi là hàm ngôn)

Do đó, đọc hiểu tác phẩm văn chương đòi hỏi người đọc không chỉ nắm bắtthông tin mà còn phải thẩm thấu được thông tin, phân tích, đánh giá được khả năng

sử dụng ngôn từ của tác giả, tạo được mối giao cảm đặc biệt giữa tác giả và bạnđọc và có thể truyền thụ cách hiểu đó cho người khác Đúng như nhà văn Anh Đức

đã tâm sự: “Khi đọc, tôi không chỉ thấy dòng chữ mà còn thấy cảnh tượng ở sau

dòng chữ, trí tưởng tượng nhiều khi dẫn tôi đi rất xa, vẽ thêu ra lắm điều thú vị”.

Văn bản nghệ thuật chỉ thực sự có đời sống khi nó vận động trong cảm thụ củangười đọc Mỗi người đọc văn, học văn bằng vốn sống, vốn văn hoá và thẩm mĩriêng sẽ có được hình ảnh riêng về tác giả, tác phẩm Gắn liền với cá tính và đượcxác định bởi cá tính tiếp nhận, đó là đặc thù của hoạt động tiếp nhận văn học vàcũng là đặc thù của hoạt động đọc hiểu

Trong chương trình Ngữ văn bậc THPT hiện nay, đọc - hiểu được xem như

một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy văn

- Vai trò của hoạt động đọc hiểu trong dạy học tác phẩm văn chương

Tác phẩm văn chương là sản phẩm tinh thần độc đáo của nhà văn Để hiểutác phẩm nghệ thuật, người ta đọc cần phải sống và trải nghiệm với nó, nắm bắtđược phương thức tồn tại của tác phẩm cũng như logic phát triển tư tưởng của tácgiả trong tác phẩm Do đó, đọc – hiểu có vai trò rất quan trọng trong quá trình dạyhọc văn nói chung và dạy học tác phẩm văn chương ở trường THPT nói riêng

Trước hết, đọc hiểu là một hoạt động phù hợp với đặc trưng của bộ môn văn.

“Môn Văn có vị trí đặc biệt trong nhà trường, nó là môn học gắn bó nhiều nhất với nghệ thuật – một hoạt động kỳ diệu của con người, một lĩnh vực của tình cảm, của trực giác, của tưởng tượng và của cái đẹp… Học văn trong nhà trường không chỉ là học những tri thức về ngôn ngữ, về lý luận, về lịch sử văn chương mà quan trọng hơn cả là bồi dưỡng và phát triển năng lực văn ở mỗi con người” [13,

tr.63] Phát triển năng lực văn là phát triển năng lực sống, phát triển cá nhân, do đócũng là phát triển con người, năng lực làm người hiểu theo nghĩa bao quát của nó

Văn học là nghệ thuật của ngôn từ Đối tượng được phản ánh trong vănchương là cuộc sống muôn màu muôn vẻ, chủ yếu là cuộc sống của con người,được tái hiện lại thông qua lăng kính chủ quan của người sáng tạo Muốn hòa mìnhvào cuộc sống ấy, người đọc trước tiên là phải tiếp xúc và giải mã lớp vỏ ngôn từ.Bước qua lớp vỏ ngôn từ ấy, mới là thế giới cuộc sống mà nhà văn xây dựng Đây

là một giai đoạn không đơn giản trong quá trình đọc – hiểu văn bản, nó bị chi phốibởi nhiều yêu tố trong đó quan trọng nhất là năng lực tri giác ngôn ngữ của ngườiđọc

Hơn nữa, trong văn chương nghệ thuật, người nghệ sỹ không chỉ phản ánh,tái hiện lại cuộc sống mà còn bày tỏ thái độ chủ quan của mình, nói lên ước mơkhát vọng của mình về thế giới, về cuộc sống Người đọc phải bước từ thế giớiriêng của mình vào thế giới của nhà văn để hiểu và đồng cảm với những ước mơ,những khát vọng ấy, đồng thời xây dựng những ước mơ, khát vọng của chính bản

thân mình Chương trình Ngữ văn (2006) của Bộ GD-ĐT cũng ghi rõ: “Môn Ngữ

văn là môn học thuộc lĩnh vực thẩm mỹ HS được làm giàu xúc cảm thẩm mỹ và định hướng thị hiếu lành mạnh nhằm hoàn thiện nhân cách của mình”.

Ngoài ra, hoạt động đọc hiểu trong quá trình dạy học văn còn góp phần khơigợi, phát huy tính sáng tạo, chủ động, tích cực của học sinh, truyền cho các emlòng yêu thích văn chương

Dạy văn phải phát huy tính độc lập, khơi gợi khả năng sáng tạo cho HS.Hoạt động đọc trong nhà trường góp phần tạo điều kiện cho HS phát triển về mặt

năng lực văn học Đây cũng chính là con đường duy nhất để chuyển dịch HS từ đốitượng tiếp thu thụ động sang tư cách bạn đọc sáng tạo, tư cách chủ thể tích cựcnăng động trong quá trình tiếp nhận tác phẩm.

Đọc hiểu tác phẩm trong nhà trường không chỉ giúp cho học sinh lĩnh hộiđược nghệ thuật, ý thức được những tác dụng của nó, mà còn hướng đến tổ chức sựgiao tiếp, đối thoại có hiệu quả với nghệ thuật và phát triển tiềm năng cảm thụ, tiếpnhận, qua đó từng bước hình thành, phát triển phẩm chất tư cách chủ thể văn họcbạn đọc sáng tạo của mình Hiểu và cảm nhận được cái hay, cái đẹp của vănchương kích thích các em yêu văn hơn và bày tỏ quan điểm chính kiến của mình.Muốn làm được như thế thì người thầy phải biết tôn trọng người học, đặt học tròvào đúng vai trò chủ thể của mình, phải có đối thoại dân chủ và tạo ra cái mới, cái

lạ cho HS

Hơn nữa, trong quá trình đọc hiểu, người học không chỉ đọc để suy nghĩ, đểliên tưởng, tưởng tượng mà còn phải thâm nhập vào tác phẩm, sống trong mốiquan hệ giữa các yếu tố tạo nên tác phẩm để cùng nhà văn đồng sáng tạo Hoạtđộng đọc hiểu sẽ góp phần khơi gợi ở HS tình yêu, sự đam mê với văn chươngthông qua sự thấu hiểu, đồng cảm với cuộc đời, số phận nhân vật, qua sự cảm nhậncái hay, cái tính tế, sáng tạo của nhà văn trong việc sử dụng câu, từ, hình ảnh Nó

là chìa khóa mở ra một thế giới nghệ thuật đầy hứng thú và say mê cho các em

Theo như các nhà lí luận, đọc hiểu là phương pháp tiếp nhận nghệ thuậtbằng sự cảm thụ trực tiếp Mục đích của đọc hiểu là hình thành và duy trì những ấntượng nghệ thuật để học sinh tiếp tục đi sâu vào nội dung tư tưởng và hình thứcngôn ngữ tác phẩm Trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương, đọc hiểu làmcho tiếng nói nhà văn gần gũi với học sinh, làm cho học sinh tiếp nhận được tácphẩm, giờ học văn trở thành giờ tâm tình, trao đổi sinh động, không còn nặng nề,khô khan

1.1.2 Đọc hiểu tác phẩm tự sự

- Khái niệm về tác phẩm tự sự:

Tự sự là thể loại văn học phản ánh cụ thể hiện thực đời sống một cách kháchquan bằng cách kể lại sự việc, sự kiện, miêu tả tính cách nhân vật, chi tiết có đầu

có đuôi thông qua cốt truyện tương đối hoàn chỉnh và được kể lại bởi một người kểchuyện nào đó (truyện có thể được kể ở ngôi thứ nhất hoặc ngôi thứ 3).

- Đặc trưng của tác phẩm tự sự

Tình tiết là dấu hiệu đặc trưng đầu tiên của truyện Tình tiết là sự việc, làbiến cố đang vận động, đang phát triển Tình tiết làm cho những sự việc ngẫunhiên hằng ngày kết tinh ngưng đọng lại thành truyện Dù biến hoá trăm màunghìn vẻ, tình tiết luôn luôn tồn tại trong truyện Tình tiết truyện có khi đơn tuyến,

có khi đa tuyến, có khi một chiều, có khi nhiều chiều

Nhưng trung tâm của sự việc, của biến cố là con người, trung tâm của tìnhtiết là nhân vật Đối tượng chủ yếu của văn học là những con người với cuộc sốngbên trong và cuộc đời bên ngoài của họ Truyện không phải chỉ kể về các sự việc,các biến cố mà còn kể về con người, về vận mệnh của những con người

Đã là truyện thì phải có lời kể chuyện Lời kể là một yếu tố rất quan trọngcủa truyện Cốt truyện, nhân vật, toàn bộ hình tượng của truyện được dệt nên qualời kể đó Lời kể một mặt là phương tiện để phản ánh cuộc sống thành hình tượngtrong truyện, mặt khác cũng lại là phương tiện để biểu hiện thái độ, tình cảm, tưtưởng, sự đánh giá của tác giả đối với cuộc sống

Một tác phẩm tự sự tất nhiên cũng giống như bất kì một tác phẩm nào khác,đòi hỏi phải được phân tích toàn diện cặn kẽ và đúng phương hướng Điều đặc biệt

ở tác phẩm thuộc thể truyện là cấu tạo hình tượng tác phẩm dựa vào ba yếu tố:Tình tiết, nhân vật và lời kể như đã nêu Cho nên khi phân tích cấu tạo hình tượngcủa truyện, không thể không lưu tâm đến ba yếu tố đó Đó cũng là nét phân biệtcấu tạo một tác phẩm truyện với một bài thơ trữ tình hay một bài văn chính luận

1.2.3 Tình hình dạy đọc hiểu văn bản tự sự ở trường THPT.

- Về phía giáo viên

Thực trạng phổ biến và cũng là một trong những nhược điểm lớn cần khắcphục trong dạy học văn bản tự sự hiện nay là GV “áp đặt” những kiến thức cáchhiểu văn chương của mình cho HS.Trong khi lẽ ra, GV phải là người bạn đọc lớntuổi có kinh nghiệm, người bắc cầu cho quá trình đối thoại giữa nhà văn và học

sinh, tổ chức, định hướng để tự HS từng bước chiếm lĩnh tác phẩm và tự phát triểndần.

Hiện nay, không ít GV chỉ “chạy” theo khối lượng kiến thức có trong sáchgiáo khoa, dạy sao cho đủ, cho đúng phân phối chương trình, cho kịp thời gian, màkhông quan tâm đến việc tìm ra những biện pháp tác động đến quá trình nhận thứccủa HS, rèn luyện cho các em những kỹ năng cơ bản để đọc - hiểu, cảm thụ vănbản

Ngoài ra, trong dạy học tác phẩm văn chương, GV là người tổ chức, địnhhướng cho HS đọc – hiểu, tiếp nhận tác phẩm đôi khi lại thiếu sự rung động, cảmxúc đối với văn bản mình dạy khiến không khí giờ học văn nặng nề, thiếu sự rungcảm thẩm mỹ

- Về phía học sinh

Thực trạng dạy học văn bản tự sự ở trường THPT đã cho chúng ta thấy đượchầu hết HS chỉ đến với tác phẩm văn chương thông qua bài giảng của thầy cô HSlâu nay chỉ được coi như một khách thể, một đối tượng tiếp thụ của GV, GV truyềnđạt như thế nào thì HS hiểu như thế ấy theo kiểu áp đặt, HS không cần thiết phảinói lên cách hiểu, cách nghĩ của mình trước một tác phẩm

Phần lớn HS hiện nay kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự rất yếu nên các emcảm thấy lúng túng, khó khăn khi tự mình đọc - hiểu, tiếp nhận văn bản Một bộphận HS dù rất thích, nhưng lại không có những phương pháp, những kỹ năng cơbản để tìm hiểu văn bản tự sự nên các em cũng không thể khám phá và hiểu sâusắc được cái hay, cái đẹp của văn bản, cũng như những thông điệp mà nhà vănmuốn gửi gắm đến bạn đọc Giờ học văn bản tự sự vì thế vẫn chưa thu hút được sựchú ý của người học

Điều mà GV cần quan tâm và khắc phục hơn cả là một số HS hầu như khôngtiếp xúc với văn bản tự sự, đây là một trong những nguyên nhân khiến các em cảmthấy khó khăn khi tiếp nhận Văn chương cần sáng tạo, mỗi người cần có một sựrung động riêng Để rung động cần nhiều yếu tố và tuỳ thuộc từng cá nhân HS, mà

trước hết phải đọc kỹ văn bản trong sách giáo khoa, nắm được phần tiểu dẫn, đọc

kỹ để giải mã được những từ ngữ khó ghi ở phần chú thích Không thực hiện điều

đó thì khó có thể hiểu được văn bản, mà không hiểu thì không thể rung động cho

dù đó là kiệt tác

Từ thực trạng dạy đọc hiểu văn bản tự sự như đã nói trên, vấn đề rèn luyện

kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự cho HS là một trong những vấn đề cần được quantâm hơn cả trong qúa trình dạy học văn hiện nay

1.2 Hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự

1.2.1 Khái niệm bài tập, hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự

Trong giáo dục, theo Tự điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, thuật ngữ

“bài tập” có nghĩa là “bài ra cho học sinh làm để vận dụng những điều đã học”

[11]

Theo Đại tự điển Tiếng Việt: “bài tập là bài ra để luyện tập, vận dụng kiến

thức đã học” [15]

Tuy nhiên, trong dạy học, thông qua nghiên cứu lí luận và sự trải nghiệm

thực tiễn, Thái Duy Tuyên cho rằng: “bài tập là một hệ thông tin xác định bao

gồm những điều kiện và những yêu cầu được đưa ra trong quá trình dạy học, đòi hỏi người học một lời giải đáp, mà lời giải đáp này về toàn bộ hoặc từng phần không ở trạng thái có sẵn của người giải tại thời điểm mà bài tập được đặt ra”

[14, tr.224]

Như vậy, khái niệm “bài tập” ở đây có thể được hiểu theo nghĩa rộng là

“bao gồm các đề ra, các câu hỏi, vấn đề, tình huống…” [10] được đặt ra trong quá

trình dạy học

Hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng là những bài tập có liên hệ nhất định vớinhau, được xây dựng thống nhất trong quá trình dạy học nhằm mục đích hìnhthành và phát triển một năng lực, một kỹ năng nào đó cho HS

Bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự là những câu hỏi, vấn đề,tình huống…nhằm định hướng, dẫn dắt HS tiếp cận, phân tích, đánh giá văn bản tự

sự ấy, qua đó chiếm kĩnh nội dung thẩm mỹ và hình thức nghệ thuật của văn bản,đồng thời hình thành, phát triển năng lực, kỹ năng đọc hiểu tích cực, chủ động vàsáng tạo cho HS

1.2.2 Sự cần thiết của hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự

Hệ thống bài tập trước hết giúp HS hiểu đúng, cảm thụ đúng các văn bản tự

sự trong nhà trường, bổ sung những hạn chế mà thời lượng của một giờ đọc - hiểukhông cho phép giáo viên mở rộng

Thực tế dạy học văn bản tự sự ở trường THPT đã cho chúng ta thấy, dạy đọchiểu văn bản không thể cố định, giới hạn trong một khoảng thời gian bắt buộc theoquy định của chương trình Việc “chạy đua” với thời gian để đảm bảo dạy đúng và

đủ chương trình khiến cho GV không có nhiều thời gian để hướng dẫn, tổ chức cho

HS tìm hiểu một cách cặn kẽ vản bản ấy, nhất là những chi tiết nghệ thuật tưởngchừng như rất nhỏ, không quan trọng nhưng lại góp phần thể hiện chủ đề tác phẩm,

tư tưởng của nhà văn

Hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự sẽ hỗ trợ GV với

tư cách là người bạn đường tin cậy giúp HS hiểu đúng, cảm thụ đúng cái hay, cáiđẹp của văn bản Bên cạnh đó, bài tập còn giúp GV mở rộng, bổ sung những hạnchế trong giờ dạy chính khóa để HS chẳng những có thể hiểu đúng, cảm thụ đúng,còn có thể đánh giá những vấn đề thuộc về tác phẩm một cách tinh tế, sâu sắc

Hệ thống bài tập nhằm định hướng đọc hiểu văn bản tự sự giúp học sinh có thể phát hiện điểm sáng thẩm mỹ của văn bản, hiểu sâu sắc và có cái nhìn toàn diện hơn về văn bản ấy

Điểm sáng thẩm mỹ hay còn gọi là tín hiệu thẩm mỹ của tác phẩm vănchương là yếu tố thuộc hệ thống phương tiện biểu hiện của nghệ thuật Đó là

"những phương tiện nghệ thuật được tập trung theo một hệ thống tác động thẩm

mỹ, được chúng ta tiếp nhận như là những tín hiệu đặc biệt, có khả năng kích thích

mạnh mẽ thế giới tinh thần của chúng ta " [106], là "cái được tác giả lựa chọn từ thế giới hiện thực mà xây dựng nên, sáng tạo ra " [106] Có thể hiểu, điểm sáng

thẩm mỹ là toàn bộ những yếu tố hiện thực, những chi tiết của sự vật, hiện tượng

trong đời sống được đưa vào tác phẩm vì mục đích nghệ thuật

Trong tác phẩm văn chương, điểm sáng thẩm mỹ có thể tương ứng với

những chi tiết nghệ thuật, những khách thể mang giá trị thẩm mỹ, hay những ẩn

dụ, nhân hóa, phúng dụ, tượng trưng, những hình tượng nghệ thuật Nó là mộtđiểm nhấn quan trọng của tác phẩm, mang đậm dấu án sáng tạo của cá nhân tácgiả

Hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự góp phần địnhhướng, giúp HS phát hiện ra điểm sáng thẩm mỹ ấy Nó là cơ sở giúp giải mã vănbản, khám phá cái đẹp tiềm tàng, cũng như dụng ý nghệ thuật mà nhà văn gửi gắmthông qua lớp vỏ ngôn từ của văn bản ấy

Thông qua hệ thống bài tập, tăng cường tính thực hành cho học sinh trong

quá trình dạy học vănvăn bản tự sự, giúp học sinh nhận thức vai trò của việc đọc hiểu văn bản trong quá trình làm văn.

Từ xưa đến nay, việc học văn đi liền với việc làm văn Cho nên tự nó cũngtoát nên yêu cầu tăng cường tính thực hành giảm lý thuyết gắn với đời sống HShọc văn là để nâng cao kiến thức, rèn luyện các kỹ năng cơ bản và vận dụngchúng vào trong quá trình làm văn Cho nên việc giảng dạy môn văn theo quanđiểm tích hợp không phủ định việc dạy các tri thức, kỹ năng riêng của từng phânmôn.Vấn đề là làm thế nào phối hợp các tri thức, kĩ năng thuộc từng phân mônthật nhuần nhuyễn nhằm đạt tới mục tiêu chung của môn Ngữ Văn

Hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự, góp phần tăngcường tính thực hành trong dạy học văn Thông qua việc HS giải quyết các bài đọchiểu, các em chẳng những nắm được kiến thức cơ bản về văn bản, khám phá nhữngđiều bất ngờ tiềm ẩn trong văn bản mà còn rèn luyện kỹ năng dùng từ, đặt câu, viếtđoạn Điều này rât hữu ích cho quá trình làm văn Việc các em hiểu đúng, cảm thụđúng văn bản tự sự cùng với những kỹ năng được rèn luyện trong quá trình đi tìm

đáp án cho những bài tập đọc hiểu sẽ giúp các em viết được những áng văn hay,mạch lạc và giàu cảm xúc.

1.2.3 Định hướng khi xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện đọc hiểu văn

Khi đến với hệ thống bài tập, những bài tập đầu tiên HS sẽ dần dần hìnhthành những kỹ năng cơ bản để đọc hiểu văn bản tự sự Các bài tập tiếp theo sẽgiúp cho HS rèn luyện các kỹ năng ấy một cách thuần thục, nhuần nhuyễn Khi HSgiải quyết xong hệ thống bài tập, nghĩa là HS xây dựng được cho mình các phươngpháp, kỹ năng cơ bản để đọc hiểu văn bản HS không những có thể tự mình đọchiểu, cảm thụ những văn bản tự sự trong khuôn khổ của trường phổ thông mà còn

có thể đọc hiểu toàn bộ văn bản tự sự mà các em yêu thích

Hai là, đảm bảo logic của hoạt động tiếp nhận và cấu trúc nghệ thuật đặc thù của tác phẩm văn chương khi xây dựng hệ thống bài tập.

Tiếp nhận tác phẩm là một hoạt động có tính quy luật Quan niệm tác phẩmvăn chương như một cấu trúc theo tầng lớp sẽ chi phối phương thức nghiên cứuquá trình đọc hiểu một tác phẩm Tiếp nhận tác phẩm văn chương là giải quyết vấn

đề tương quan của các cấu trúc tồn tại trong tác phẩm, trước hết là cấu trúc ngônngữ, thứ đến là cấu trúc hình tượng thẩm mĩ, sau nữa là cấu trúc ý nghĩa, tư tưởngthẩm mỹ

Cấu trúc của văn bản tự sự cũng như vậy Đến với văn bản tự sự, đầu tiênngười đọc phải hiểu câu chữ; nắm bắt cốt truyện; cảm nhận các sự kiện, tình tiết,chi tiết, tính cách, quan hệ trong sự toàn vẹn của hình tượng nghệ thuật Thứ đến là

thâm nhập vào thế giới hình tượng, phát hiện, khám phá thế giới nghệ thuật như là

sự kết tinh sâu sắc tư tưởng và tình cảm của tác giả Tiếp theo là liên hệ hình tượngvới văn cảnh đời sống và kinh nghiệm cá nhân để thể nghiệm, đánh giá ý nghĩa tácphẩm; đặt tác phẩm vào truyền thống văn học để xác định vị trí, ảnh hưởng của nó.Sau cùng là sự tác động, ảnh hưởng của nó đối với tư tưởng, tình cảm, hiểu biết vànhân cách người đọc

Ba là, xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu vản bản tự sự phải dựa trên quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương trong nhà trường.

- Quan điểm tiếp cận lịch sử phát sinh:

Mỗi tác phẩm văn chương luôn luôn ra đời trong những bối cảnh lịch, sử,văn hóa, xã hội cụ thể, những yếu tố thẩm thấu chắt lọc thông qua lăng kính củanhà văn Tiếp cận, phân tích, cảm thụ tác phẩm theo quan điểm toàn diện trước hếtphải vận dụng những hiểu biết ngoài văn bản như hoàn cảnh lịch sử, thời đại, vănhoá,văn học, tiểu sử, con người, tư tưởng, ý đồ nghệ thuật của nhà văn để hiểuđúng tác phẩm Hệ thống bài tập đọc hiểu là công cụ giúp HS nắm vững nhữnghiểu biết ngoài văn bản này

- Quan điểm tiếp cận văn bản:

Hiểu biết ngoài văn bản cực kỳ quan trọng nhưng không thể thay thế choviệc khám phá bản thân văn bản Do đó, GV khi xây dựng hệ thống bài tập đọchiểu phải giúp HS tiếp cận cấu trúc văn bản, phát hiện các cấp độ của chỉnh thểnghệ thuật, nhất là phân tích sự thống nhất giữa nội dung và hình thức văn bản

- Quan điểm tiếp cận hướng vào đáp ứng của học sinh:

Xây dựng hệ thống BT đọc hiểu cần hướng học sinh đến vai trò của một chủthể cảm thụ, đặt HS trong mối quan hệ với văn bản để HS có thể nói lên tâm tư,nguyện vọng, bày tỏ những suy nghĩ, cảm xúc của riêng mình

Xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự theoquan điểm tiếp cận đồng bộ là một trong những giải pháp đảm bảo hiệu quả vữngchắc cho việc dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường

Bốn là, xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh THPT phải đảm bảo tinh thần đổi mới của phương pháp dạy học hiện nay.

Việc xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ đọc hiểu văn bản tự sự cho họcsinh THPT phải dạy theo quan điểm tích hợp Thông qua hệ thống bài tập, học sinhTHPT sẽ tích lũy kiến thức văn học, vốn hiểu biết về thực tế cuộc sống; biết vậndụng những kiến thức ấy trong quá trình làm văn Bên cạnh đó, hệ thống BT còngiúp học sinh THPT ôn lại, khắc sâu những kiến thức cơ bản về Tiếng Việt, biếthọc hỏi, vận dụng cách dùng từ, đặt câu, diễn dạt vào trong bài viết của mình, cũngnhư trong quá trình giao tiếp, ứng xử trong cuộc sống hằng ngày Đồng thời hệthống BT cũng góp phần rèn luyện kỹ năng viết và trình bày những suy nghĩ, cảmnhận của học sinh THPT trong quá trình làm bài tập; giúp học sinh nhận thức đượcmối quan hệ giữa tiếp nhận và tạo lập văn bản

Hơn nữa, theo cơ chế dạy học tác phẩm văn chương hiện nay, xây dựng hệthống bài tập rèn luyện kỹ đọc hiểu văn bản tụ sự cho HS THPT cần dựa trên quanđiểm lấy người học làm trung tâm HS phải trở thành người đọc văn đích thực,

được nói lên tiếng nói cảm nhận, rung động nghệ thuật của mình Khi đó, nhiệm vụ của GV là phải khơi gợi, tạo ra bài tập, những câu hỏi, những tình huống giúp HS bộc lộ những rung động, cảm xúc, tình cảm và suy nghĩ ban đầu về hình tượng,

nhân vật, nội dung văn bản để thu hẹp dần khoảng cách thẩm mĩ giữa văn bản và

HS Việc định hướng, gợi mở và tôn trọng những tìm tòi sáng tạo của HS là cáchthức hữu hiệu nhất tạo ra cho các em niềm say mê với thế giới văn chương phongphú, nhiều màu sắc

1.2.4 Yêu cầu khi xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu

văn bản tự sự

Thứ nhất: Hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu phải bám sát cấu trúc văn bản tự sự hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng.

Bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự cần bám sát cấu trúc vănbản tự sự, định hướng cho HS tiếp xúc với thế giới hình tượng nghệ thuật, ý nghĩa

tư tưởng thẩm mỹ của văn bản thông qua lớp vỏ ngôn từ của văn bản đó Khi HSgiải quyết hệ thống bài đọc hiểu, HS sẽ tham gia vào một cuộc đối thoại lớn màtrong đó mối quan hệ giữa học sinh – giáo viên – nhà văn được xác lập thông quavăn bản

Bám sát cấu trúc văn bản, hệ thống bài tập đọc hiểu sẽ giúp HS thấy đượctầm quan trọng của việc đọc văn bản tự sự, góp phần nâng cao năng lực đọc hiểu

và sáng tạo của HS Điều đó khiến cho học sinh chủ động, sáng tạo hơn trong quátrình tiếp nhận và có thể hiểu sâu sắc văn bản đó

Thứ hai: Bài tập được xây dựng phải vừa chi tiết, cụ thể, vừa đảm bảo tính

hệ thống nhằm rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự cho HS

Khi xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu cho HS, các bàitập cần phải được thiết kế một cách chi tiết, cụ thể, hướng vào các vấn đề trọngtâm của tác phẩm nhằm định hướng, giúp HS hiểu và nắm vững tác phẩm Để làmđược điều này, chúng tôi chú ý chia nhỏ các vấn đề, hướng đến những chi tiết, sựviệc góp phần thể hiện chủ đề, ý nghĩa của tác phẩm văn chương

Thứ ba: Đảm bảo nguyên tắc đa dạng khi xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự

Hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu cần phải được xây dựng mộtcách đa dạng, phong phú, phản ánh được tính đa dạng, phức tạp của văn bản tự sự

Sự đa dạng thể hiện ở chỗ: cùng một kỹ năng, chúng tôi xây dựng nhiều kiểu bàitập khác nhau Như vậy sẽ tránh được sự nhàm chán, đơn điệu; tạo sự hứng thú,kích thích suy nghĩ của HS, giúp HS tham gia một cách tích cực vào quá trình tìmhiểu, khám phá cái hay, cái đẹp của văn bản

Thứ tư: Hệ thống bài tập phải đảm bảo tính vừa sức, gợi mở, kích thích sự cảm thụ, khả năng tư duy tích cực, sáng tạo, độc lập của người học.

Yêu cầu vừa sức đòi hỏi hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu vănbản tự sự không quá khó cũng không quá dễ đối với HS, Căn cứ vào mục tiêu cầnđạt khi dạy học văn bản, đặc điểm bài học, trình độ của HS để xây dựng hệ thốngbài tập tương ứng tạo được sự hứng thú cho HS.

Dựa trên những định hướng và yêu cầu đã trình bày trên đây, chúng tôi đãtìm hiểu, nghiên cứu và xây dựng hệ thống bài tập đọc hiểu văn bản tự sự cho HSTHPT

2 Xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự

ở trường THPT

Một trong những tín hiệu có thể đem đến cho người đọc những thông tin

phong phú về tác phẩm là những chi tiết nghệ thuật Chi tiết nghệ thuật “là tiểu

tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng” [26].Chi tiết ấy có

thể là một lời nói, một cử chỉ, một hành động của nhân vật, hoặc một sự vật, mộthình ảnh thiên nhiên, một nét chân dung… Chi tiết càng có sức biểu hiện càng gópphần nâng cao giá trị tác phẩm Không bao giờ có một tác phẩm hay mà chi tiết lạinhạt nhẽo, nông cạn, thiếu sức sống

Do đó, tìm hiểu tác phẩm phải luôn xuất phát từ chi tiết nghệ thuật, nhất làcác chi tiết quan trọng Muốn khám phá những chi tiết ấy cần bám sát văn bảnngôn từ và thế giới hình tượng của tác phẩm, chú ý giọng điệu, kết cấu tác phẩm

2.1 Bài tập đọc hiểu chi tiết nghệ thuật về nhan đề của văn bản tự sự

Nhan đề là yếu tố đầu tiên của văn bản mà người đọc được tiếp xúc, là yếu

tố thể hiện tập trung nhất, cô đọng nhất dụng ý nghệ thuật của nhà văn muốn gửigắm

Nhan đề là một trong những tín hiệu nghệ thuật quan trọng, nhưng một sốgiáo viên vẫn còn coi nhẹ, bỏ qua hai yếu tố này Từ thực trạng trên, chúng tôi xâydựng bài tập đọc hiểu chi tiết nghệ thuật về nhan đề, lời đề từ của văn bản tự sựqua một số ví dụ sau: