SKKN vận DỤNG một số PHƯƠNG PHÁP TÍCH cực TRONG dạy học văn bản CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

Mỗi một phân môn, một nội dung kiến thức có những điểm khác biệt mà giáoviên cần phải linh động trong quá trình giảng dạy, từ đó để áp dụng một cách có hiệuquả việc kết hợp các phương ph

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

Đơn vị: Trường THCS&THPT Bàu Hàm

Mã số:…….

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

VẬN DỤNG MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP TÍCH CỰC TRONG DẠY

HỌC VĂN BẢN CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

Người thực hiện: Cao Thị Hoàng Hà

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ và tên: Cao Thị Hoàng Hà

2 Ngày tháng năm sinh: 29/01/1985

8 Đơn vị công tác: Trường THCS&THPT Bàu Hàm

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO:

- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao nhất): Cử nhân Sư phạm chínhquy

- Năm nhận bằng: 2007

- Chuyên ngành đào tạo: Sư phạm Ngữ văn

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: giảng dạy môn Ngữ văn

- Số năm có kinh nghiệm: 4 năm

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:

Cũng cần nhận thức rằng, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học không thể chỉnói chung chung mà cần phải áp dụng vào từng môn học, từng bài dạy, tiết dạy cụthể Mỗi một phân môn, một nội dung kiến thức có những điểm khác biệt mà giáoviên cần phải linh động trong quá trình giảng dạy, từ đó để áp dụng một cách có hiệuquả việc kết hợp các phương pháp mới vào trong quá trình dạy học.

Trong chương trình Ngữ văn 12, tập 2, tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của

nhà văn Nguyễn Minh Châu được xem là một trong những đơn vị kiến thức trọngtâm, là một tác phẩm mới được đưa vào chương trình, thuộc về giai đoạn văn họcsau năm 1975, được viết theo hướng đổi mới, đi sâu khai thác số phận con người.Đây cũng là một tác phẩm mà trong đó tác giả gửi gắm nhiều quan niệm về cuộcsống, về nghệ thuật Việc dạy học bài này nhằm để giúp cho học sinh cảm nhận được

số phận, vẻ đẹp con người trong cuộc sống; đồng thời hình thành, định hướng về cáchnhìn cuộc đời xung quanh mình là một yêu cầu quan trọng Không chỉ vậy, để giảngdạy tốt một tác phẩm được viết sau thời kì đổi mới, với quan niệm nghệ thuật kháchẳn những tác phẩm văn học khác trong chương trình là một điều không dễ với rấtnhiều giáo viên Làm thế nào để đưa ra những kiến thức nền cơ bản nhất để học sinh

có thể tiếp thu và cảm nhận tác phẩm một cách hiệu quả là điều mà mỗi giáo viênđứng trên bục giảng luôn trăn trở và suy nghĩ Chính vì những lí do đó, tôi đã chọn đềtài này

Trong quá trình giảng dạy tôi gặp phải một số thuận lợi và khó khăn như sau:

1.1 Thuận lợi:

Đổi mới phương pháp, ứng dụng có hiệu quả Công nghệ thông tin trong dạyhọc Ngữ văn là vấn đề cấp thiết mà Bộ GD & ĐT đặt ra, đây cũng là vấn đề đượctoàn thể giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn hưởng ứng nhiệt tình

Trong những năm gần đây, Sở GD & ĐT đã tiến hành nhiều cuộc hội thảo, hộinghị, nhiều lớp bồi dưỡng để các giáo viên có thể học hỏi, trao đổi kinh nghiệm trongviệc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Ngữ văn Và thực tế trong các trường phổthông, hầu hết các giáo viên cũng đã thực hiện vấn đề đổi mới phương pháp, ứngdụng công nghệ thông tin vào trong các tiết dạy Do vậy cả giáo viên và học sinh đãkhông còn bỡ ngỡ, đã bắt đầu làm quen và nắm bắt được cách thức dạy và học bằngphương pháp mới

Tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu được xem là một tác

phẩm hay trong số những tác phẩm văn học của thời kì đổi mới, cũng là tác phẩm tiêubiểu trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn Nguyễn Minh Châu, do vậy rất được giáoviên và học sinh yêu thích, quan tâm tìm hiểu

1.2 Khó khăn:

Thế giới văn học vô cùng phong phú, rộng lớn Mỗi tác phẩm, đoạn trích tựbản thân nó bao hàm nhiều ý nghĩa mà trong quá trình giảng dạy, tìm hiểu chúng tachưa thể khám phá hết được

Việc cảm nhận một tác phẩm văn học, đặc biệt là tác phẩm viết theo hướng đổi

mới luôn là một vấn đề khó khăn Hơn nữa, tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa lại chứa

đựng những vấn đề triết lí, nhân sinh sâu sắc Tiếp cận, nắm bắt và thấu hiểu nhữngđiều đó đối với học sinh không phải là dễ Điều này cũng gây nhiều khó khăn chogiáo viên trong quá trình giảng dạy tác phẩm

Muốn có một giờ dạy học Ngữ văn tốt phải có những đối tượng học trò thực sựyêu thích và say mê học văn Nhưng xu thế chung của học sinh trong những năm gầnđây có ý coi nhẹ việc học môn văn, chỉ học mang tính đối phó, ít có học sinh dànhthời gian nhiều cho môn học này Thực trạng này gây khó khăn không nhỏ trong quátrình giảng dạy của người thầy

Học sinh trong trường đa phần là người Việt gốc Hoa, chất lượng đầu vào thấp,trình độ chủ yếu là trung bình, yếu và kém; khả năng cảm thụ văn học còn hạn chế.Đây là vấn đề khó khăn nhất đối với giáo viên của nhà trường trong việc hướng dẫncác em cảm thụ và chiếm lĩnh tri thức tác phẩm, đoạn trích văn học

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

1 Cơ sở lý luận:

1.1 Phương pháp dạy học tích cực là gì?

Theo PGS.TS Vũ Hồng Tiến, phương pháp dạy học tích cực là một thuật ngữrút gọn, được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theohướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Phương pháp dạyhọc tích cực hướng tới việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa làtập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vàophát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cựcthì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động

Luật Giáo dục, điều 24.2, cũng đã ghi: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải

phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặcđiểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năngvận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thúhọc tập cho học sinh"

Như vậy, có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động họctập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động Trong quá trình đó, giáo viênkhông chỉ đơn giản là người truyền thụ tri thức nữa mà là người hướng dẫn, chỉ đạo,

tổ chức để học sinh tự chiếm lĩnh tri thức, học sinh tự đánh giá chính mình và đánhgiá lẫn nhau thông qua các hoạt động học tập sôi nổi

1.2 Đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học tích cực:

* Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh.

Trong phương pháp dạy học tích cực, người học được cuốn hút vào các hoạtđộng học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá nhữngđiều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viênsắp đặt Do vậy phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh vừa nắm được kiến thức,

kĩ năng mới, vừa nắm được phương pháp làm ra kiến thức, kĩ năng đó, được bộc lộ

và phát huy tiềm năng sáng tạo

* Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học.

Trong các phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Nếu rèn luyệncho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho

họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽđược nhân lên gấp bội Do vậy, điều quan trọng là phải nỗ lực tạo ra sự chuyển biến

từ học tập thụ động sang tự học chủ động, đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong

trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự học cả trong tiết học

có sự hướng dẫn của giáo viên

* Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác.

Trong một lớp học, bao giờ cũng có sự phân hóa về trình độ kiến thức, tư duy dovậy sẽ có sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập Việc sửdụng các phương tiện công nghệ thông tin trong nhà trường sẽ đáp ứng yêu cầu cá thểhóa hoạt động học tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi học sinh

Tuy nhiên, bên cạnh việc học tập cá nhân, cần phải tạo mối quan hệ hợp tác giữacác cá nhân trên con đường chiếm lĩnh tri thức Thông qua thảo luận, tranh luận trongtập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người họcnâng mình lên một trình độ mới

* Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò.

Trong dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định vàđiều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng

và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy Trước đây giáo viên giữ độc quyền đánh giáhọc sinh Trong phương pháp tích cực, giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển

kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học, tạo điều kiện thuận lợi để học sinhđược tham gia đánh giá lẫn nhau

2 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài

Có rất nhiều phương pháp dạy học được sử dụng trong quá trình lên lớp như:thuyết trình, giảng giải, phát vấn, nêu vấn đề, thảo luận nhóm, giảng bình, phân tích,

sơ đồ hóa… Trong quá trình lên lớp, tùy thuộc vào từng bài dạy cụ thể, từng đốitượng học sinh cụ thể mà người dạy cần phải linh hoạt phối hợp, sử dụng các phươngpháp một cách phù hợp và đạt hiệu quả cao nhất Trong các phương pháp được đềcập ở trên, trong chuyên đề này, chúng tôi chỉ đề cập đến bốn phương pháp mà theochúng tôi có khả năng phát huy tính tích cực, chủ động của người học trong quá trìnhtiếp nhận văn bản, tạo hứng thú cho học sinh trong giờ học văn đối với tác phẩm

Chiếc thuyền ngoài xa: phương pháp dạy học nêu vấn đề lấy học sinh làm trung tâm,

phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp giảng bình, phương pháp sử dụng sơ đồhóa.

2.1 Phương pháp dạy học nêu vấn đề

2.1.1 Lý thuyết về phương pháp dạy học nêu vấn đề

GS Phan Trọng Luận trong cuốn giáo trình Phương pháp dạy học văn (1998)

có nêu “Tác phẩm nào cũng có vấn đề cả nhưng không phải bất cứ vấn đề nào trong

tác phẩm cũng tự nhiên trở thành tình huống có vấn đề đối với chủ thể người học”

Vậy vấn đề là gì? Tình huống có vấn đề là gì? Vấn đề được định nghĩa như là mâu thuẫn giữa sự hiểu biết và không hiểu biết, nó chỉ được giải quyết bằng con đường tìm kiếm lời giải đáp cho những câu hỏi đã nảy sinh ra Còn tình huống có vấn đề là tình huống trong đó chủ thể có mâu thuẫn nhận thức giữa cái đã biết và cái chưa biết, đồng thời có mong muốn giải quyết mâu thuẫn bằng cách huy động những cái đã biếttạo ra phương thức hành động mới để đạt được hiểu biết mới Để tạo ra những tình huống có vấn đề phải xây dựng hệ thống những câu hỏi nêu vấn đề Câu hỏi nêu vấn

đề phải làm rõ được các vấn đề tiềm ẩn trong tác phẩm, gây hứng thú cho học sinh, động viên khuyến khích học sinh giải quyết vấn đề đã nêu Câu hỏi nêu vấn đề phải vừa sức với học sinh, nếu quá khó hoặc quá dễ thì việc sử dụng phương pháp sẽ không đạt được hiệu quả

2.1.2 Vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong tiết dạy Chiếc thuyền ngoài xa

Vận dụng phương pháp nêu vấn đề vào tiết dạy Chiếc thuyền ngoài xa, chúng

tôi đề xuất một số câu hỏi tình huống như sau:

* Tình huống mâu thuẫn:

(1) Chiếc thuyền khi ở xa là một vẻ đẹp toàn bích nhưng khi tiến vào gần bờ,

vẻ đẹp ấy còn tồn tại nữa không? Thay vào đó là cảnh tượng gì?

Học sinh suy nghĩ, giải quyết, kết luận:

Chiếc thuyền khi ngoài khơi xa là một vẻ đẹp toàn bích nhưng khi tiến vào gần

bờ thì vẻ đẹp toàn thiện, toàn mỹ đó biến mất Thay vào đó là cảnh tượng phi nhân tính, phi đạo đức mà chứng kiến nó, Phùng không tin nổi vào mắt mình Đó là cảnh một người đàn ông cầm thắt lưng quật tới tấp vào người đàn bà, vừa đánh vừa nguyền rủa “Chúng mày chết hết đi cho ông nhờ!”, là cảnh đứa con đánh lại bố để cứu mẹ, là người đàn bà nhẫn nhục van xin chồng đem lên bờ hãy đánh vì sợ con trông thấy…

(2) Trong hoàn cảnh người đàn bà hàng chài, lời khuyên của chánh án Đẩu

“chị không sống nổi với lão đàn ông vũ phu ấy đâu” có vẻ là một lời khuyên đúng đắn, nhưng người đàn bà nhất quyết không nghe theo, thậm chí còn van xin “quý tòa bắt tội con cũng được, phạt tù con cũng được, đừng bắt con bỏ nó” Em hãy lý giải thông qua câu chuyện của người đàn bà hàng chài?

Học sinh suy nghĩ, giải quyết, kết luận:

Người đàn bà nhất quyết không chịu bỏ chồng dù bị đánh đập một cách dã man, tàn ác Điều đó được lý giải bằng chính tấm lòng vị tha, sự thấu hiểu cảm thông sâu sắc của bà đối với chồng mình “lão chồng tôi khi ấy là một anh con trai cục tính nhưng hiền lành lắm, không bao giờ đánh đập tôi”, “bất kể lúc nào khổ quá

là lão lại lôi tôi ra đánh”; là tấm lòng thương con vô bờ bến của một người đàn bà thất học “đám đàn bà ….nuôi nấng đặng một sắp con nhà nào cũng trên dưới chục đứa… Đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không thể sống cho mình như trên đất được…”;…

* Tình huống bất ngờ

(1) Tại sao khi thuyền tiến vào gần bờ, người nghệ sĩ Phùng lại kinh ngạc đến mức trong mấy phút cứ đứng há hốc mồm ra mà nhìn?

Điều bất ngờ với học sinh ở đây là hình ảnh chiếc thuyền lại chứa đựng trong

nó những nghịch lý mâu thuẫn mà nếu chỉ nhìn ở ngoài khơi xa thì không thể nào nhận ra được Nghịch lý đó chính là sự éo le, trớ trêu trong gia đình thuyền chài (…).

(2) Tại sao trong bức ảnh được chọn, dù là tấm ảnh đen trắng nhưng khi nhìn vào, Phùng lại thấy “màu hồng hồng của ánh sương mai” và hình ảnh “người đàn bà” hòa lẫn vào đám đông? Phải chăng đây là một kết thúc có dụng ý của nhà văn?

Em hãy chỉ ra dụng ý đó?

Bức ảnh được chọn trong bộ lịch năm ấy trở thành một tác phẩm nghệ thuật, nhưng trong bức ảnh ấy không chỉ là vẻ đẹp, là chất thơ của cuộc sống “màu hồng hồng của ánh sương mai” mà còn chứa đựng sự thật, uẩn khúc của cuộc đời con người Bởi vậy, ẩn đằng sau cái kết thúc tưởng như bình thường ấy lại là một thông điệp sâu sắc về mối quan hệ gắn bó giữa nghệ thuật và cuộc sống.

* Tình huống phản bác, tranh luận

(1) Có người cho rằng, người đàn bà hàng chài là một phụ nữ yếu đuối, nhu nhược, không dám đấu tranh, không dám giải thoát chính mình Suy nghĩ của em như thế nào?

Học sinh trình bày lí do để phản bác: Người đàn bà cam chịu nhẫn nhục,

không chịu bỏ chồng không phải vì yếu đuối, nhu nhược mà xuất phát từ tấm lòng vị tha cao thượng, từ đức hi sinh, giàu lòng thương con của người phụ nữ Việt Nam, từ

sự thấu hiểu và cảm thông cho người chồng của mình (…).

2.2 Phương pháp thảo luận nhóm

2.2.1.Lý thuyết về phương pháp thảo luận nhóm

Theo tác giả Phan Trọng Ngọ:“Thảo luận nhóm là phương pháp trong đó

nhóm lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó” Dạy học theo nhóm, học sinh học tập thông qua giao tiếp,

trao đổi, tranh luận với nhau, chia sẻ và có cơ hội để diễn đạt ý nghĩ của mình, tìm tòi

và mở rộng suy nghĩ Còn giáo viên là người tổ chức các hoạt động gợi mở, hướngdẫn, kích thích và hỗ trợ học sinh bằng kinh nghiệm giáo dục của mình

Thảo luận nhóm là một phương pháp dạy học có nhiều ưu điểm: tạo cơ hội tối

đa cho mọi thành viên trong nhóm được bộc lộ sự hiểu biết của mình, giúp học sinhphát triển khả năng tư duy và diễn đạt; tạo cơ hội cho mọi thành viên trong nhóm họchỏi lẫn nhau, tập lắng nghe ý kiến của người khác một cách kiên nhẫn, lịch sự, tậpđánh giá ý kiến người khác một cách độc lập; kích thích thi đua giữa các thành viên

trong nhóm; cải thiện mối quan hệ thầy- trò, trò- trò, khiến cho giờ học trở nên sinhđộng, hấp dẫn hơn.

Để thực hiện phương pháp thảo luận nhóm một cách hiệu quả, đòi hỏi ngườidạy lẫn người học phải có sự chuẩn bị công phu, kĩ lưỡng Đối với người dạy phải lựachọn những vấn đề thảo luận hấp dẫn, không quá khó, không quá dễ, kích thích sựhứng thú tìm hiểu của học sinh; phải chia nhóm một cách hợp lý, giao nhiệm vụ chocác nhóm một cách rõ ràng, cụ thể… Đối với người học, sự chuẩn bị kĩ nội dung thảoluận ở nhà là rất quan trọng, bên cạnh đó, trong quá trình thảo luận phải thực sựnghiêm túc, tranh luận sôi nổi và dám bộc lộ ý kiến cá nhân của mình Như vậy, thìviệc thảo luận nhóm mới tránh được tính hình thức, có hiệu quả thiết thực trong quátrình tìm hiểu tri thức

2.2.2 Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong tiết dạy Chiếc thuyền ngoài xa

Ứng dụng vào việc dạy văn bản Chiếc thuyền ngoài xa, chúng tôi giới thiệu

một số đơn vị kiến thức có thể sử dụng phương pháp thảo luận nhóm như sau:

(1) Với đơn vị kiến thức: hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh, giáo viên

có thể tạo hoạt động nhóm như sau:

- Nhóm 1: Tìm hiểu phát hiện thứ nhất của người nghệ sĩ.

+ Khi chiếc thuyền ở ngoài khơi xa, người nghệ sĩ phát hiện được điều gì? + Cảm giác của anh như thế nào trước phát hiện đó?

- Nhóm 2: Tìm hiểu phát hiện thứ hai của người nghệ sĩ.

+ Khi chiếc thuyền lại gần, anh phát hiện thêm điều gì? (Đặt trong sự tương

quan với phát hiện thứ nhất)

+ Thái độ của Phùng trước phát hiện thứ hai này như thế nào?

- Nhóm 3, 4: Nhận xét về hai phát hiện của người nghệ sĩ? Từ hai phát hiện

của người nghệ sĩ, em rút ra được cách nhìn nhận cuộc sống như thế nào?

Học sinh hoạt động nhóm, tranh luận, thu được kết quả:

- Phát hiện thứ nhất là một “cảnh đắt trời cho”, một vẻ đẹp “thực đơn giản và toàn bích”: Đó là cảnh chiếc thuyền lưới vó ẩn hiện trong biển sớm mờ sương “có pha đôi chút màu hồng hồng do ánh mặt trời chiếu vào”, vài cái bóng người “ngồi

im phăng phắc như tượng”…

Trước cảnh tượng ấy, người nghệ sĩ trở nên “bối rối”, “trái tim như có cái gì

đó bóp thắt vào”, cảm thấy mình như “khám phá thấy cái chân lí của sự toàn thiện, khám phá thấy cái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn”…

- Phát hiện thứ hai là một cảnh tượng phi thẩm mỹ (một người đàn bà xấu xí, mệt mỏi; gã đàn ông to lớn, dữ dằn) và một cảnh tượng phi nhân tính (người chồng đánh vợ một cách thô bạo, đứa con thương mẹ đánh lại cha).

Trước cảnh tượng đó, Phùng ngơ ngác không tin nổi vào mắt mình, anh vứt máy ảnh chạy xuống…

- Qua hai phát hiện của người nghệ sĩ, nhà văn chỉ ra: cuộc đời chứa đựng nhiều nghịch lý, mâu thuẫn; không thể đánh giá con người, cuộc sống ở dáng vẻ bề ngoài mà phải đi sâu tìm hiểu, phát hiện bản chất bên trong.

(2) Với đơn vị kiến thức hình tượng người đàn bà hàng chài, giáo viên có thể giao vấn đề thảo luận cho các nhóm như sau: Ấn tượng, suy nghĩ, cảm nhận, đánh giá

của em về người đàn bà hàng chài? Từ việc tìm hiểu cuộc đời, phẩm chất của người đàn bà hàng chài, Nguyễn Minh Châu muốn nói lên điều gì?

Học sinh hoạt động nhóm, tranh luận, rút ra kết luận:

Người đàn bà hàng chài xuất hiện với vẻ bề ngoài xấu xí, mệt mỏi, lam lũ rách rưới (…); với số phận đáng thương cam chịu (…) Nhưng đằng sau vẻ ngoài và số phận đó là những phẩm chất đáng quý của người phụ nữ Việt Nam: vị tha, giàu đức

hi sinh (…); biết chắt chiu hạnh phúc (…); sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời (…).

Từ hình tượng người đàn bà hàng chài, người đọc thấu hiểu cuộc đời và con người đầy những nghịch lý, không xuôi chiều Do vậy, không nên nhìn nhận cuộc đời

và con người một cách phiến diện chủ quan mà cần phải có một cái nhìn toàn diện, sâu sắc, trong từng hoàn cảnh cụ thể.

Trên đây là hai đơn vị kiến thức của bài học mà theo chúng tôi có thể sử dụngmột cách hiệu quả phương pháp thảo luận nhóm Làm việc nhóm, phát hiện ra nhữngchi tiết cụ thể trong tác phẩm, ý nghĩa của sự xuất hiện những chi tiết đó sẽ giúp các

em nắm vững kiến thức và hiểu sâu vấn đề bài học hơn

2 3 Phương pháp giảng bình

2.3.1 Lý thuyết về phương pháp giảng bình

Không giống những bộ môn khác được đưa vào trong chương trình THPT, ngữvăn là một bộ môn có tính chất đặc thù, vừa mang tính khoa học, lại vừa mang tínhnghệ thuật Thông qua các tác phẩm văn học, những hình tượng nghệ thuật, nhữnghình ảnh, ngôn từ có tính chất thẩm mỹ, học sinh cảm nhận được cái hay cái đẹp củatác phẩm, của cuộc sống, từ đó bồi dưỡng cho các em những rung cảm thẩm mỹ vàtâm hồn trong sáng, biết hướng thiện Tuy nhiên để giúp học sinh cảm nhận được cáihay của một tác phẩm văn chương không phải là điều dễ dàng Để cảm thụ sâu sắcmột tác phẩm văn chương, để cái hay cái đẹp của hình tượng nghệ thuật thấm sâu vàotâm hồn người học thì giáo viên không chỉ nêu câu hỏi, không chỉ đàm thoại, mở vấn

đề mà còn phải hướng dẫn học sinh biết cách nhận xét, đánh giá bình phẩm tác phẩmvăn học Có nghĩa là giáo viên phải chú ý tới phương pháp giảng bình trong giờ văn

Giảng bình nhằm bồi dưỡng, vun đắp năng lực diễn đạt bằng lời của học sinh,đồng thời cũng muốn nghiên cứu cặn kẽ chu đáo năng lực diễn đạt giàu tính nghệthuật, giàu tính văn chương của người thầy Phương pháp giảng bình có thể xem làphương pháp “gây mê” Khi đó người bình phải làm sao truyền cảm xúc của mình vềtác phẩm văn chương đến được người nghe, làm cho người nghe cùng suy nghĩ nhưmình phù hợp với “ý định và nghệ thuật” của nhà văn Muốn đạt hiệu quả như vậyđòi hỏi người dạy phải hiểu sâu sắc, tinh tế về đơn vị kiến thức giảng bình, phải sửdụng ngôn từ trong sáng, có sự chọn lọc cao, và đặc biệt là phải có một chất giọngtruyền cảm lôi cuốn Giảng bình tốt sẽ giúp học sinh yêu thích học văn, cảm nhậnđược cái hay cái đẹp của bộ môn nghệ thuật ngôn từ này

Có nhiều cách thức giảng bình : bình bằng hồi ức, bình bằng một lời khen, bìnhbằng một kỉ niệm riêng có liên quan đến một yếu tố được bình làm cho yếu tố sống

dậy, bình bằng cách so sánh với những kiến thức văn học khác, cũng có khi bìnhbằng lời đọc diễn cảm đoạn thơ, câu thơ,…

2.3.2 Vận dụng phương pháp giảng bình trong tiết dạy Chiếc thuyền ngoài xa.

Văn bản Chiếc thuyền ngoài xa là một địa hạt phong phú để người dạy có thể

vận dụng phương pháp giảng bình một cách hiệu quả Ở đây, chúng tôi đưa ra một sốchi tiết, nội dung có thể giảng bình sau:

* Với chi tiết phát hiện thứ nhất của người nghệ sĩ, sau khi cho học sinh phát

hiện những chi tiết miêu tả bức tranh chiếc thuyền lưới vó trong biển mờ sương, giáoviên có thể dùng lời bình giảng để học sinh cảm nhận được sâu sắc hơn vẻ đẹp củabức tranh đó:

Dường như trong hình ảnh chiếc thuyền ngoài xa giữa biển sớm mù sương, người nghệ sĩ đã bắt gặp cái tận thiện, tận mỹ, thấy tâm hồn mình như được gột rửa, thanh lọc trở nên trong trẻo, tinh khôi bởi cái đẹp hài hòa, lãng mạn của cuộc đời Ở đây chân lý nghệ thuật đã được khẳng định: nghệ thuật giúp thanh lọc tâm hồn, giúp cho người nghệ sĩ được sống thực sự trong những giây phút thật nhất, trong sáng nhất của lòng mình.

* Với chi tiết phát hiện thứ hai của người nghệ sĩ, sau khi người học chỉ ra

hiện thực trớ trêu tồn tại ngay trên chiếc thuyền khi nó tiến vào gần bờ, giáo viên sửdụng lời bình nhằm tạo cảm xúc và thu hút sự chú ý của học sinh:

Bước ra từ chiếc thuyền ngư phủ đẹp như mơ là một người đàn bà xấu xí, mệt mỏi; một gã đàn ông to lớn, dữ dằn; một cảnh tượng tàn nhẫn: gã đàn ông đánh đập

vợ một cách thô bạo… Đứa con vì thương mẹ đã đánh lại cha để rồi nhận lấy hai cái bạt tai của bố ngã dúi xuống cát… Chứng kiến những cảnh tượng đó, nghệ sĩ Phùng

“kinh ngạc đến mức, trong mấy phút đầu , cứ há hốc mồm ra mà nhìn” Sở dĩ nghệ sĩ Phùng trở nên như vậy là vì anh không thể ngờ rằng đằng sau cái vẻ đẹp diệu kì của tạo hóa lại là bi kịch của cuộc đời, là biểu hiện của cái ác, cái xấu Vừa mới lúc trước, anh còn cảm thấy “bản thân cái đẹp chính là đạo đức”, thấy “chân lí của sự toàn thiện”, thế mà chỉ ngay sau đó chẳng còn cái gì là “đạo đức”, là cái Chân, cái Thiện của cuộc đời.

* Khi hoàn thành bài dạy, giáo viên có thể chốt lại nội dung kiến thức bằngviệc kết hợp phương pháp giảng bình so sánh:

Trước Nguyễn Minh Châu, nhà văn Nam Cao từng quan niệm "Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối Nghệ thuật chỉ

có thể là tiếng đau khổ kia toát ra từ những kiếp lầm than"(Trăng sáng) Là người đi

sau, Nguyễn Minh Châu không lặp lại quan niệm đó, vì hình ảnh "chiếc thuyền ngoài xa" mang vẻ đẹp nghệ thuật thực sự chứ không hề là "ánh trăng lừa dối" Điều mà nhà văn muốn người đọc lưu tâm là cần phải có cái nhìn đa chiều, phổ quát mới có thể cảm nhận hết cái gai góc, phức tạp của cuộc đời này, bởi như ông đã nói "con người thì đa đoan, cuộc đời thì đa sự".

Sử dụng phương pháp giảng bình có ưu thế rõ rệt trong việc truyền tải cảm xúctác phẩm, giúp người học thực sự sống với hình tượng, với nhân vật, cuộc đời trongtác phẩm Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, giáo viên không nên quá lạm dụng

phương pháp này để tránh tình trạng tiết học đi vào lối mòn truyền thống, dạy họcmột chiều

2.4 Phương pháp sơ đồ hóa

2.4.1 Lý thuyết về phương pháp sơ đồ hóa

Sơ đồ hóa là phương pháp diễn đạt nội dung dạy học bằng ngôn ngữ sơ đồ.ngôn ngữ sơ đồ được thể hiện bằng các ký hiệu khác nhau như hình vẽ, lược đồ, đồthị, bảng biểu,…

Phương pháp sơ đồ hóa là phương pháp khoa học sử dụng sơ đồ để mô tả sựvật, hoạt động, cho phép hình dung một cách trực quan các mối liên hệ giữa các yếu

tố trong cấu trúc của sự vật, cấu trúc logic của qui trình triển khai hoạt động (Tức làcon đường từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc hoạt động) giúp con người qui hoạch tối

ưu, điều khiển tối ưu các hoạt động

Phương pháp sơ đồ hóa giúp phát triển năng lực nhận thức, tư duy của học sinh(năng lực phân tích, tổng hợp, so sánh, trừ tượng hóa, hệ thống hóa…), đồng thờithông qua sơ đồ, giúp học sinh có một cái nhìn trực quan về nội dung kiến thức bàihọc, có khả năng khắc sâu kiến thức vào trí nhớ của người học

Việc sử dụng phương pháp sơ đồ hóa có các mức độ khác nhau

Ở mức độ thấp nhất sơ đồ xuất hiện đầy đủ chỉ được sử dụng như một phươngtiện truyền đạt thông tin của giáo viên: giáo viên xây dựng sơ đồ rồi giới thiệu chohọc sinh bằng phương pháp giải thích minh họa

Ở mức độ cao hơn sơ đồ được sử dụng như một phương tiện tổ chức hoạt động

tự học của học sinh Giáo viên tổ chức cho học sinh tự lực nghiên cứu đơn vị kiếnthức rồi yêu cầu học sinh:

- Sử dụng sơ đồ để diễn đạt nội dung đọc được

- Điền tiếp sơ đồ khuyết thiếu, sơ đồ câm

- Tìm những bất hợp lý trong sơ đồ, sửa lại những bất hợp lý đó

Ở mức độ cao nhất, sơ đồ hóa là sản phẩm quá trình hoạt động của học sinh,tiến hành sơ đồ hóa chính là tiến hành nhận thức sự vật hiện tượng theo phương pháptổng - phân - hợp, thông qua việc sơ đồ hóa nội dung tri thức, học sinh sẽ tự hìnhthành cho mình phương pháp nhận thức sự vật

2.4.2 Vận dụng phương pháp sơ đồ hóa vào tiết dạy Chiếc thuyền ngoài xa

Ứng dụng vào văn bản Chiếc thuyền ngoài xa, chúng tôi giới thiệu một số đơn

vị kiến thức có thể sử dụng phương pháp sơ đồ hóa như sau:

* Ở mức độ thấp nhất, sơ đồ chỉ được sử dụng như một phương tiện truyền đạt

thông tin của giáo viên, chúng tôi lựa chọn đơn vị kiến thức: cách nhìn nhận của

những nhân vật khác (Đẩu, Phùng, Phác) về người đàn ông thuyền chài (sơ đồ đầy

đủ)

Giáo viên cung cấp sơ đồ rồi giảng giải, minh họa: