tổ chức dạy học chương “cảm ứng điện từ” vật lí lớp 11 theo phương pháp dạy học dự án

Theo nghị quyết TW 2 khóa VIII đã chỉ rõ: “ đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp

B Ộ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguy ễn Thị Yến Nhi

ỨNG ĐIỆN TỪ” VẬT LÍ LỚP 11 THEO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰ ÁN

Thành ph ố Hồ Chí Minh - 2013

B Ộ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguy ễn Thị Yến Nhi

ỨNG ĐIỆN TỪ” VẬT LÍ LỚP 11 THEO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰ ÁN

Chuyên ngành: LÍ LU ẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN VẬT LÍ

L ỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn này, tác giả đã nhận được sự quan tâm và giúp đỡ rất lớn từ quý Thầy cô, đồng nghiệp và gia đình Tôi xin được bày tỏ lòng

biết ơn chân thành của mình đến:

Thầy TS Nguyễn Mạnh Hùng – người trực tiếp hướng dẫn về mặt chuyên môn, đã rất

tận tâm chỉ dạy, truyền đạt kinh nghiệm cũng như luôn động viên và giúp đỡ tôi vượt qua

những khó khăn trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Quý Thầy cô trường Đại học Sư Phạm TP HCM và các thầy cô thỉnh giảng đã nhiệt tình giảng dạy và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập tại trường

Quý thầy cô phản biện và hội đồng chấm luận văn đã đọc và có những nhận xét cũng như những góp ý quý giá về luận văn

Quý thầy cô, các đồng nghiệp và ban giám hiệu trường THPT Đăng Khoa luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất để tôi có thể hoàn thành luận văn

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã luôn sát cánh bên tôi trong thời gian học

tập, luôn động viên, ủng hộ và hỗ trợ về mọi mặt để tôi hoàn thành luận văn này trong điều

kiện tốt nhất

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 09 năm 2013

NGUY ỄN THỊ YẾN NHI

M ỤC LỤC

L ỜI CẢM ƠN 1

MỤC LỤC 2

DANH M ỤC CÁC KÍ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT 5

M Ở ĐẦU 6

1 Lý do ch ọn đề tài 6

2 M ục đích nghiên cứu 7

3 Đối tượng nghiên cứu: 8

4 Gi ả thuyết của đề tài 8

5 Nhi ệm vụ nghiên cứu 8

6 Ph ạm vi nghiên cứu 8

7 Ý nghĩa của đề tài 8

8 Các phương pháp nghiên cứu: 9

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN 10

1.1 Cơ sở lý luận của dự án 10

1.1.1 Khái niệm dự án và dự án học tập 10

1.1.2 Các đặc trưng của dự án 10

1.1.3 Phân loại dự án 11

1.2 Cơ sở lý luận của phương pháp dạy học dự án 12

1.2.1 Khái niệm của phương pháp dạy học dự án 12

1.2.2 Bản chất của phương pháp dạy học dự án: 14

1.2.3 Mục tiêu của phương pháp dạy học dự án 16

1.2.4 Đặc điểm của phương pháp dạy học dự án 17

1.2.5 Các phương pháp dạy học dự án 18

1.2.6 Yêu cầu của kiến thức được tổ chức theo phương pháp dạy học dự án 19

1.2.7 Tiến trình dạy và học theo phương pháp dạy học dự án 21

1.2.8 Các bước chuẩn bị của giáo viên và học sinh cho một dự án học tập 23

1.2.9 Vai trò của giáo viên và học sinh trong phương pháp dạy học dự án 26

1.2.10 Nhiệm vụ và thách thức của giáo viên và học sinh khi dạy và học theo phương pháp dạy học dự án 27

1.2.11 Một số kinh nghiệm để thực hiện dự án học tập 29

1.2.12 Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp dạy học dự án 33

1.2.13 So sánh phương pháp dạy học dự án và phương pháp truyền thống 37

1.2.14 Đánh giá kết quả phương pháp dạy học dự án 38

1.3 Cơ sở lí luận của phương pháp dạy học dự án trong môn Vật lí 41

1.3.1 Phương pháp Dạy học dự án và ưu thế vận dụng vào môn Vật lí 41

1.3.2 Mục tiêu của phương pháp dạy học dự án trong môn Vật lí 44

1.3.3 Những nội dung có thể dạy theo phương pháp dạy học dự án 45

1.3.4 Tiến trình dạy và học theo phương pháp dạy học dự án môn Vật lí 45

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY VÀ HỌC CHƯƠNG “CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ” THEO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰ ÁN 49

2.1 N ội dung kiến thức cơ bản của chương “ Cảm ứng điện từ” 49

2.1.1 Các nội dung chính trong chương “Cảm ứng điện từ” 49

2.1.2 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương “ Cảm ứng điện từ” 52

2.1.3 Tìm hiểu tình hình thực tế giảng dạy kiến thức chương “ Cảm ứng điện từ” 52

2.2 V ận dụng phương pháp dạy học dự án để tổ chức dạy học nội dung kiến thức ph ần “ Cảm ứng điện từ” 55

2.2.1 Mục tiêu dạy học chương “ Cảm ứng điện từ” 55

2.2.2 Mục tiêu của dự án 56

2.2.3 Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh trong quá trình thực hiện dự án 58

2.2.4 Xác định bộ câu hỏi định hướng 59

2.2.5 Nội dung và kế hoạch của dự án 60

2.2.6 Các tài liệu hổ trợ thực hiện dự án 72

2.2.7 Các tiêu chí đánh giá trong quá trình thực hiện dự án: 73

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 84

3.1 M ục đích thực nghiệm 84

3.2 Đối tượng và thời gian thực nghiệm 84

3.3 Phương pháp thực nghiệm 84

3.4 Ti ến hành thực nghiệm 85

3.5 Nh ững thuận lợi và khó khăn trong quá trình thực nghiệm sư phạm 88

3.5.1 Tình hình học Vật lí 88

3.5.2 Những khó khăn trong quá trình thực nghiệm 88

3.5.3 Những thuận lợi trong quá trình thực nghiệm 89

3.6 Phân tích đánh giá kết quả thực nghiệm 89

3.6.1 Các tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm 89

3.6.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 90

KẾT LUẬN 100

TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

PHỤ LỤC 104

DANH M ỤC CÁC KÍ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT

SPSS: Statistical Products for the Social Services (Phần mềm chuyên ngàng thống kê) THPT: Trung học phổ thông

M Ở ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Việt Nam đang bước trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Viễn cảnh sôi động, tươi đẹp nhưng cũng nhiều thách thức, đòi hỏi ngành Giáo Dục – Đào tạo phải có những đổi mới căn bản, mạnh mẽ, đồng bộ về mọi mặt Trong đó, đặc biệt chú trọng đến đổi mới phương pháp dạy học và phương tiện dạy học Theo nghị quyết TW 2 khóa VIII đã chỉ rõ: “ đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian

tự học, tự nghiên cứu của học sinh…”

Định hướng trên đây đã được pháp chế trong luật giáo dục điều 24.2 : “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” (luật giáo dục năm 2005)

Vấn đề đặt ra đối với các trường học là không ngừng đổi mới về nội dung và phương pháp dạy học Giáo dục phải gắn chặt với yêu cầu phát triển của đất nước, phù hợp với xu thế thời đại Song nền giáo dục nước ta trong giai đoạn vừa qua chưa đáp ứng được điều đó Trong kiểm điểm việc thực hiện nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII đã chỉ rõ những yếu kém và nguyên nhân: “ Hoạt động học tập trong các nhà trường trong mọi cấp học chủ yếu vẫn là hướng vào mục đích khoa cử, chưa quan tâm làm cho người dạy, người học, người quản lý coi trọng việc thực hiện mục đích học tập đúng đắn Phương pháp giáo dục nặng về

áp đặt thường khuyến khích tiếp thu một cách máy móc, chưa khuyến khích sự năng động sáng tạo cho học sinh…”

Đã có nhiều phương pháp dạy học tích cực được nghiên cứu và áp dụng thành công ở nhiều nước trên thế giới, ở Việt Nam cũng đang từng bước triển khai áp dụng Tuy nhiên, trong đề tài này, tôi chỉ đề cập đến việc nghiên cứu và vận dụng phương pháp dạy học dự

án

Phương pháp dạy học dự án là một phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học định hướng vào người học, quan điểm dạy học định hướng hoạt động và quan điểm dạy học tích hợp Phương pháp dạy học dự án góp phần gắn lý thuyết với thực hành,

tư duy và hành động, nhà trường và xã hội, tham gia tích cực vào việc đào tạo năng lực làm việc, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, tinh thần trách nhiệm và khả năng cộng tác làm việc của người học Ở Việt Nam trong những năm gần đây, với mục đích giáo dục toàn diện học sinh, cũng đã có nhiều nghiên cứu vận dụng phương pháp dạy học dư án, đặt biệt

là dạy học một số kiến thức Vật lí

Từ đầu thế kỉ 20, các nhà sư phạm Mỹ đã xây dựng cơ sở lý luận cho phương pháp dạy học dự án và coi đây là phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện dạy học hướng vào người học nhằm khắc phục nhược điểm của dạy học truyền thống Mục tiêu của phương pháp dạy học dự án hướng tới giáo dục toàn diện học sinh, không chỉ tập trung vào dạy học kiến thức, kích thích sự hứng thú, tự lực, tích cực học tập mà còn đặt sự quan tâm chủ yếu đến phát triển kỹ năng sống, khả năng làm việc nhóm,… giúp học sinh biết vận dụng những tri thức đã học để giải quyết những vấn đề do thực tiễn đặt ra, đáp ứng yêu cầu đào tạo nhân lực trong thế kỉ XXI, hưởng ứng phong trào thi đua “ Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”

Trong chương trình vật lí THPT, kiến thức hiện tượng cảm ứng điện từ có nhiều ứng dụng trong đời sống, gắn liền với thực tiễn Là một học viên cao học đồng thời là một giáo viên dạy học ở trường THPT, tôi nhận thấy việc tổ chức cho học sinh tự lực tìm tòi kiến thức và vận dụng kiến thức đã học để tạo ra một đồ dùng học tập thông qua việc tổ chức dạy và học theo phương pháp dạy học dự án chương “ Cảm ứng điện từ” vật lí 11 ban cơ bản với hi vọng có thể giúp học sinh nâng cao chất lượng kiến thức; kích thích sự hứng thú,

tự lực, tính cực học tập của học sinh; rèn luyện kỹ năng vật lí; đồng thời bên cạnh đó rèn luyện các kỹ năng sống và vận dụng được các kiến thức vật lí vào đời sống thực tiễn

Từ lí do trên, tôi đã lựa chọn đề tài: “ Tổ chức dạy học chương “ Cảm ứng điện từ”

Vật lí lớp 11 theo phương pháp dạy học dự án”

3 Đối tượng nghiên cứu:

Hoạt động dạy học của giáo viên và học sinh trường THPT, trong tiến trình dạy học

kiến thức chương “ Cảm ứng điện từ” – Vật lí 11 ban cơ bản theo phương pháp dạy học dự

án

4 Gi ả thuyết của đề tài

Nếu vận dụng cơ sở lí luận của phương pháp dạy học dự án vào dạy học các nội dung

kiến thức chương “ Cảm ứng điện từ” – Vật lí 11 ban cơ bản thì sẽ giúp học sinh nâng cao

chất lượng kiến thức; kích thích sự hứng thú, tự lực, tích cực học tập; rèn luyện kỹ năng vật lí; đồng thời rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh

5 Nhi ệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích đề ra, đề tài có nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

Nghiên cứu các quan điểm dạy học hiện đại

Nghiên cứu cơ sở lí luận của phương pháp dạy học dự án

Nghiên cứu nội dung kiến thức chương “ Cảm ứng điện từ” – Sách giáo khoa vật lí 11 ban cơ bản

Nghiên cứu cơ sở lí luận khoa học kỹ thuật đặc biệt tìm hiểu nguyên lý hoạt động của máy phát điện

Xây dựng kế hoạch dạy học theo phương pháp dạy học dự án chương “ Cảm ứng điện

Do điều kiện khách quan lẫn chủ quan nên trong phạm vi đề tài này tôi chỉ tổ chức dạy

học theo phương pháp dạy học dự án cho chương “ Cảm ứng điện từ” - Vật lý 11 cơ bản

7 Ý nghĩa của đề tài

Làm rõ cơ sở lí luận của phương pháp dạy học dự án

Vận dụng cơ sở lí luận của phương pháp dạy học dự án để tổ chức dạy học các nội dung kiến thức chương “ Cảm ứng điện từ” – Vật lí lớp 11 cơ bản

Thông qua đó, học sinh có thể tự tạo ra một đồ dùng học tập Có thể làm tư liệu tham

khảo cho giáo viên và học sinh trong quá trình dạy và học

Góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí theo tinh thần dạy học hiện đại

8 Các phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện các nhiệm vụ trên, tôi sử dụng các phương pháp sau:

8.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Nghiên cứu các văn bản, văn kiện của Đảng, Nhà nước, các chỉ thị và thông tư của Bộ giáo dục và Đào tạo

Nghiên cứu cơ sở lí luận về xu hướng đổi mới phương pháp dạy học

Nghiên cứu các tài liệu về cơ sở lí luận của dạy học dự án để làm cơ sở cho việc thực

hiện mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu chương trình, nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu tham

khảo để xác định mức độ nội dung kiến thức vật lí ở chương “ Cảm ứng điện từ” vật lí 11 ban cơ bản mà học sinh cần tiếp thu được

Nghiên cứu việc ứng dụng các kiến thức “ Cảm ứng điện từ ” vào thực tế

Nghiên cứu những cơ sở lí luận khoa học kỹ thuật và đặc biệt nguyên lý hoạt động của máy phát điện

8.2 Phương pháp nghiên cứu điều tra – phỏng vấn

Tìm hiểu việc dạy (thông qua phỏng vấn, dự giờ với các giáo viên) và việc học (thông qua trao đổi với học sinh, phiếu điều tra cơ bản) nhằm đánh giá tình hình dạy học chương “

Cảm ứng điện từ” – Vật lí 11 ban cơ bản

8.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo kế hoạch Phân tích kết quả thu được trong quá trình thực nghiệm sư phạm, đối chiếu với mục đích nghiên cứu và rút ra kết luận của đề tài

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.1 Cơ sở lý luận của dự án

Dự án là một loạt các hoạt động được sắp xếp nhằm đạt được kết quả cụ thể trong

phạm vi ngân sách và thời gian nhất định [16]

Dựa vào khái niệm của dự án tác giả có thể nêu ngắn gọn khái niệm dự án học tập như sau: Dự án học tập là tập hợp các công việc học tập được thực hiện bởi một tập thể học sinh

nhằm đạt được kết quả đã đề ra trong thời gian và kinh phí dự kiến

1.1.2 Các đặc trưng của dự án

Dự án có một hay một hệ thống mục tiêu cụ thể rõ ràng và định lượng được

Dự án là một chuỗi các hoạt động liên tục nối tiếp nhau mà kết quả của từng hoạt động

là cơ sở cho các hoạt động tiếp theo

Đặc trưng cơ bản của dự án là tính không lặp lại của các điều kiện thực hiện dự án Ràng buộc về nguồn lực (các yếu tố nguồn lực đầu vào như: tiền, nhân lực, vật liệu, thiết bị …)

Ràng buộc về thời gian: thời điểm bắt đầu và thời điểm kết thúc

Tổ chức dự án là một bộ máy tạm thời của riêng dự án đó Sau khi kết thúc dự án tổ

Giai đoạn thứ hai: Là lập kế hoạch bắt đầu từ mục tiêu và công việc sau cùng là xác định từng nhiệm vụ phải thực hiện, ước tính thời gian cần thiết để hoàn tất, sắp đặt các nhiệm vụ theo trình tự hợp lý cùng với bộ máy nhân sự phù hợp với nhiệm vụ đó

Giai đoạn thứ ba: Giai đoạn triển khai thực hiện đòi hỏi phải vận dụng tất cả những kỹ năng quản lý truyền thống, cũng như cần kiểm tra và giám sát nghiêm ngặt Điều đó luôn luôn đảm bảo cho dự án đúng lịch trình, ngân sách và các tiêu chuẩn chất lượng nhất định

Một trong những đặc điểm quan trọng nhất của dự án là nó có một tuổi thọ nhất định

Giai đoạn cuối: Dự án sẽ kết thúc sau khi đạt được mục tiêu và chuyển giao kết quả cho các thành phần liên quan Nhóm dự án cũng chấm dứt hoạt động, nhưng chỉ sau khi các thành viên đã tổng kết và rút ra các bài học kinh nghiệm

1.1.3 Phân lo ại dự án

Dựa theo nội dung của dự án có thể phân biệt các loại sau:

Dự án đầu tư – xây dựng: đầu tư xây dựng, đầu tư trang thiết bị

Dự án nghiên cứu - phát triển: nghiên cứu, thiết kế, chế tạo các sản phẩm mới, các máy móc, thiết bị, kết cấu kỹ thuật; xây dựng các chương trình, phần mềm…

Dự án tổ chức: xây dựng tổ chức mới, thay đổi tổ chức, …

Dự án hỗn hợp: bao gồm một số nội dung đã nêu trên

Phân loại theo lĩnh vực hoạt động dự án

+ Dự án tìm hiểu: là dự án khảo sát thực trạng đối tượng;

+ Dự án nghiên cứu: nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng, quá trình + Dự án thực hành (dự án kiến tạo sản phẩm): trọng tâm là việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện một kế hoạch hành động thực tiễn, nhằm thực hiện những nhiệm vụ như trang trí, trưng bày, biểu diễn, sáng tác

+ Dự án hỗn hợp: là các dự án có nội dung kết hợp các dạng nêu trên

1.2 Cơ sở lý luận của phương pháp dạy học dự án

1.2.1 Khái ni ệm của phương pháp dạy học dự án

Khái niệm dự án được sử dụng trong các trường dạy kiến trúc-xây dựng ở Ý từ cuối thế kỷ 16 Từ đó tư tưởng dạy học theo dự án lan sang Pháp cũng như một số nước Châu Âu khác và Mỹ, trước hết là trong các trường đại học và chuyên nghiệp Đầu thế kỷ 20 các nhà

sư phạm Mỹ đã xây dựng cơ sơ lý luận cho phương pháp dạy học dự án (The Project Method) và coi đó là phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm, nhằm khắc phục nhược điểm của dạy học truyền thống coi thầy giáo

là trung tâm Ban đầu, phương pháp dạy học dự án được sử dụng trong dạy học thực hành các môn học kỹ thuật, về sau được dùng trong hầu hết các môn học khác, cả các môn khoa học xã hội Sau một thời gian phần nào bị lãng quên, hiện nay phương pháp dạy học dự án được sử dụng phổ biến trong các trường phổ thông và đại học trên thế giới, đặc biệt ở những nước phát triển.[16]

Như vậy, khái niệm dự án đã đi từ lĩnh vực kinh tế, xã hội vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được sử dụng như một phương pháp hay hình thức dạy học Có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về phương pháp dạy học dự án

Theo các nhà giáo dục Mỹ : Dạy học theo dự án là quá trình mô phỏng và giải quyết các vấn đề thực tế Trong đó học sinh tự lựa chọn đề tài và thực hiện các dự án học tập dựa trên sở thích và khả năng của bản thân Các dự án học tập không chỉ giúp các em học tốt bài trên lớp mà còn mở rộng ra ngoài phạm vi lớp học khi các em được phát huy trí thông minh để hoàn thành dự án của mình [23]

Theo tổ chức giáo dục Oracle (Mỹ) dạy học theo dự án là một phương pháp học tập mang tính xây dựng, trong đó học sinh tự đưa ra sáng kiến và thực hiện xây dựng phiếu hỏi, thu thập thông tin, phân tích dữ liệu và đưa ra những nhận định, kết luận về các vấn đề cụ thể [23]

Theo Bộ Giáo dục Singapore : Dạy học theo dự án là một hoạt động học tập nhằm tạo

cơ hội cho học sinh tổng hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực học tập, và áp dụng một cách sáng tạo vào thực tế cuộc sống Quá trình học theo dự án giúp học sinh củng cố kiến thức và xây dựng các kỹ năng hợp tác, giao tiếp và học tập độc lập, chuẩn bị hành trang cho các em trong sự nghiệp học tập suốt đời và đối mặt với các thử thách trong cuộc sống [23]

Theo cục Giáo dục Hồng Kông: Dạy học theo dự án là một hoạt động tìm hiểu sâu về một chủ đề cụ thể với mục tiêu, tạo cơ hội để học sinh thực hiện nghiên cứu vấn đề thông qua việc kết nối các thông tin, phối hợp nhiều kỹ năng giá trị và thái độ nhằm xây dựng kiến thức, phát triển khả năng và thái độ học tập suốt đời Các chủ đề trong học theo dự án chủ yếu liên quan đến việc học và đời sống hàng ngày của học sinh, có thể nằm trong các môn học tích hợp hoặc nằm ngoài chương trình [23]

Theo dự án Việt - Bỉ : Dạy học theo dự án là một chuỗi các hoạt động dựa trên động

cơ bên trong của học sinh nhằm khám phá và phát hiện một phần của thực tế (các chuỗi hoạt động thực tế : Thực hiện nghiên cứu; Khám phá các ý tưởng theo sở thích; Tìm hiểu và xây dựng kiến thức; Học liên môn; Giải quyết các vấn đề; Cộng tác với các thành viên trong nhóm; Giao tiếp; Phát triển các kỹ năng, thái độ và sự đam mê.) [23]

Theo Intel (Mỹ) : Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó học sinh thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với thực tiễn, kết hợp lý thuyết với thực hành và đánh giá kết quả Hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm, kết quả dự án là những sản phẩm hành động có thể giới thiệu được [23]

Theo tác giả Đỗ Hương Trà : “ dạy học dự án là một mô hình dạy học lấy hoạt động của học sinh làm trung tâm Kiểu dạy học này phát triển kiến thức kĩ năng của học sinh thông qua quá trình học sinh giải quyết một bài tập tình huống gắn với thực tiễn bằng những kiến thức theo nội dung môn học – được gọi là dự án Dự án đặt học sinh vào vai trò tích cực như: người giải quyết vấn đề, người ra quyết định, điều tra viên hay người viết báo cáo Thường thì học sinh sẽ làm việc theo nhóm và hợp tác với chuyên gia bên ngoài và cộng động để trả lời các câu hỏi và hiểu sâu hơn nội dung, ý nghĩa của bài học Học theo dự

án đòi hỏi học sinh phải nghiên cứu và thể hiện kết quả học tập của mình thông qua cả sản phẩm lẫn phương thức thực hiện” [16]

Từ những định nghĩa dạy học dự án ở trên theo tác giả dạy học dự án là một mô hình dạy học trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, có tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu Nhiệm vụ này được người học

thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập

kế họach, đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực

hiện Làm việc nhóm là hình thức cơ bản của dạy học dự án

Có thể khái quát hai nhóm khái niệm chính về dạy học theo dự án hiện nay như sau:

Khái niệm dạy học theo dự án theo nghĩa rộng nhấn mạnh tính tự lực cao của học sinh Hoạt động thực hành không được coi là bắt buộc

Khái niệm dạy học theo dự án theo nghĩa hẹp hơn yêu cầu dạy học theo dự án gắn với hoạt động thực hành và có tạo ra các sản phẩm hành động của dự án

Như vậy, dạy học theo dự án được hiểu theo nghĩa rộng như một quan điểm, mô hình hay nguyên tắc dạy học: Theo quan điểm này người ta muốn mở rộng phạm vi ứng dụng của dạy học theo dự án Tuy nhiên với quan niệm này dễ có xu hướng sử dụng những dự án không điển hình Khi đó người ta còn dùng thuật ngữ dạy học định hướng dự án

Trong luận văn này, tác giả xem dạy học dự án là một mô hình dạy học vì khi thực hiện một dự án, có nhiều phương pháp dạy học cụ thể được sử dụng Tuy nhiên khi không phân biệt giữa mô hình và phương pháp dạy học thì phương pháp dạy học cần hiểu đó là phương pháp dạy học theo nghĩa rộng, một phương pháp dạy học phức hợp Đồng thời, tác giả cũng coi dạy học dự án theo nghĩa hẹp vì khi học theo dự án đòi hỏi học sinh phải nghiên cứu và việc nghiên cứu, học tập của học sinh được thể hiện kết quả thông qua sản phẩm mà học sinh thực hiện được

1.2.2 B ản chất của phương pháp dạy học dự án:

a Người học là trung tâm của phương pháp dạy học dự án

Phương pháp dạy học dự án chú ý đến nhu cầu, hứng thú của người học: người học được trực tiếp tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú của

cá nhân Phương pháp dạy học dự án là một phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm

Người học tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện Giáo viên chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ, khuyến khích tính tích cực, tự lực, tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học

Người học không chỉ nghe, ghi nhớ, nhắc lại mà cần thu thập thông tin từ rất nhiều nguồn khác nhau rồi phân tích, tổng hợp, đánh giá và rút ra tri thức cho mình

Người học không chỉ tiếp thu kiến thức về các sự kiện mà còn áp dụng lý thuyết vào

thực tế, rèn luyện kĩ năng giải quyết vấn đề

b Dạy học thông qua các hoạt động thực tiễn của một dự án

Trong quá trình thực hiện dự án, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng thông qua các hoạt động thực tiễn

Chủ đề của dự án luôn gắn liền với những tình huống của thực tiễn xã hội, với những nghề nghiệp cụ thể, đời sống có thực…

Người học thường đóng một vai khi thực hiện dự án

Các dự án học tập góp phần gắn liền nhà trường với thực tiễn đời sống xã hội, với địa phương, với môi trường và có thể mang lại những tác động tích cực đối với xã hội

c Hoạt động học tập phong phú và đa dạng

Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn học khác nhau

nhằm giải quyết một vấn đề có thực mang tính thách đố Dự án có tính liên môn, có nghĩa là nhiều môn học liên kết với nhau Một dự án dù là của môn nào, cũng phải đòi hỏi kiến thức

của nhiều môn học để giải quyết Đặc điểm này giúp dự án gần với thực tế hơn vì trong

cuộc sống ta cần kiến thức tổng hợp để làm việc Trong luận văn này, do thời gian thực hiện

ngắn nên tác giả chưa thể cho học sinh thực hiện một dự án liên môn nhưng trong khi làm

việc thì học sinh cũng cần sự hỗ trợ về kiến thức của những môn khác và một số kiến thức

thực tế thông qua các chuyên gia

Trong quá trình thực hiện dự án có sự kết hợp giữa nghiên cứu và vận dụng lý thuyết vào trong hoạt động thực tiễn, thực hành Thông qua đó, kiểm tra, củng cố, mở rộng hiểu

biết về lý thuyết cũng như rèn luyện kỹ năng hành động, tích lũy kinh nghiệm thực tiễn Trong phương pháp dạy học dự án, việc kiểm tra đánh giá đa dạng hơn, kiểm tra qua hoạt động nhiều hơn, nên giảm kiểm tra kiến thức thuần túy và kiểm tra viết Trong phương pháp

dạy học dự án, phương tiện học tập đa dạng hơn, công nghệ thông tin được tích hợp vào quá trình học tập

d Quan tâm đến sản phẩm của hoạt động

Trong quá trình thực hiện dự án, người ta quan tâm nhiều đến các sản phẩm được tạo

ra Sản phẩm có thể là vật chất, hoặc phi vật chất, một bản thiết kế hoặc một kế hoạch Các

sản phẩm không chỉ là những thu hoạch thuần túy về lí thuyết mà trong đa số trường hợp, các dự án còn tạo ra những sản phẩm vật chất mang tính xã hội Để có một sản phẩm tốt do người học tự làm, giáo viên phải khéo léo điều chỉnh dự án sao cho sản phẩm của dự án là

kết quả của quá trình thực hiện một công việc thực tế chứ không chỉ là trình bày lại các thông tin thu thập được Giáo viên cùng với người học đánh giá sản phẩm dựa trên tính thực

tế, tính hữu ích của sản phẩm và sự kết hợp làm việc giữa các thành viên trong nhóm

Những sản phẩm đem lại nhiều ích lợi đối với xã hội thường được đánh giá cao Chúng có

thể được công bố, giới thiệu rộng rãi và đưa vào sử dụng trong thực tế

1.2.3 M ục tiêu của phương pháp dạy học dự án

a Hướng tới phát triển kĩ năng tư duy bậc cao ( phân tích – tổng hợp, đánh giá và sáng

tạo)

Học sinh trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập cùng một lúc với việc tìm

kiếm thông tin ( trong đó có nội dung bài học) là quá trình xử lý thông tin, lập ra một tổng

thể kiến thức mới khác với nội dung bài học, phê phán, đánh giá, lựa chọn công cụ ( kiến

thức, công nghệ…) để thực hiện nhiệm vụ học tập Khác với phương pháp dạy học truyền

thống tư duy phát triển một cách tuần tự và có giới hạn, kiến thức tiếp nhận sau quá trình

học trên lớp chỉ dừng lại ở mức biết hoặc hiểu, để thực sự hiểu học sinh phải vận dụng giải nhiều bài tập, trình độ tư duy theo mô hình dạy học này vì thế thường chỉ đến mức độ vận

dụng, học sinh cũng rất khó có thể thiết lập một tổng thể kiến thức mới ( tư duy tổng hợp), hay vận dụng một cách sáng tạo và giải quyết một vấn đề thực tiễn

b Hướng tới học sinh làm việc độc lập để hình thành kiến thức

Trong quá trình học tập theo phương pháp dạy học dự án, học sinh tự lực thực hiện các nhiệm vụ học tập và tìm kiếm những kiến thức để phục vụ cho dự án học tập của mình Từ

đó, kiến thức về môn học và những kiến thức của môn khác được hình thành Những kiến

thức này thường là những mảng rời rạc vì vậy cần sự định hướng của giáo viên để logic lại các kiến thức

c Hướng tới các vấn đề của thực tiễn, gắn kết nội dung học với cuộc sống thực tế

Nội dung học có mối liên hệ với cuộc sống, cập nhật liên tục những ứng dụng thì việc

học đối với học sinh trở nên thuyết phục và hứng thú hơn Dạy học theo phương pháp dạy

học dự án đã góp phần gắn nội dung học với thực tế có ý nghĩa vượt ra khỏi lớp học thông qua việc học sinh đóng vai và thực hiện hành vi của những người đang hoạt động trong một lĩnh vực cụ thể

d Hướng tới phát triển kĩ năng sống

Hợp tác, giao tiếp, quản lí, tổ chức, điều hành, ra quyết định, tích hợp công nghệ thông tin vào giải quyết công việc và thực hiện các sản phẩm… là những mục tiêu mà các phương pháp dạy học tích cực hướng tới Phương pháp dạy học dự án có ưu thế đặc biệt trong việc

hiện thực hóa các mục tiêu này: Học sinh trong quá trình thực hiện dự án toàn quyền quyết định phương tiện và cách thức hoạt động, phải hợp tác cao độ trong sự hiểu biết điểm mạnh

của từng thành viên trong nhóm, phải biết tranh luận và biết lắng nghe, phải biết tự kiểm tra,

đánh giá và tự điều chỉnh hoạt động, phải huy động tối đa khả năng tích hợp công nghệ vào

sản phẩm học tập của nhóm…

1.2.4 Đặc điểm của phương pháp dạy học dự án

Trong các tài liệu về dạy học dự án [1][16][21] có rất nhiều đặc điểm về phương pháp dạy học dự án được đưa ra

Định hướng thực tiễn: Chủ đề của dự án xuất phát từ những tình huống của thực tiễn

xã hội, thực tiễn nghề nghiệp cũng như thực tiễn đời sống Nhiệm vụ dự án cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ và khả năng của người học Có ý nghĩa thực tiễn xã hội: Các dự án học tập góp phần gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống,

xã hội Trong những trường hợp lý tưởng, việc thực hiện các dự án có thể mang lại những

tác động xã hội tích cực

Định hướng hứng thú người học: học sinh được tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú cá nhân Ngoài ra, hứng thú của người học cần được tiếp

tục phát triển trong quá trình thực hiện dự án

Tính phức hợp: Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn

học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp

Định hướng hành động: Trong quá trình thực hiện dự án có sự kết hợp giữa nghiên cứu

lý thuyết và vận dụng lý thuyết vào trong hoạt động thực tiễn, thực hành Thông qua đó, kiểm tra, củng cố, mở rộng hiểu biết lý thuyết cũng như rèn luyện kỹ năng hành động, kinh

nghiệm thực tiễn của người học

Tính tự lực cao của người học: trong dạy học theo phương pháp dạy học dự án, người học cần tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học Điều đó cũng đòi hỏi và khuyến khích tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học Giáo viên chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ Tuy nhiên mức độ tự lực cần phù hợp với kinh

nghiệm, khả năng của học sinh và mức độ khó khăn của nhiệm vụ

Cộng tác làm việc: Các dự án học tập thường được thực hiện theo nhóm, trong đó có

sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm Dạy và học theo phương pháp dạy học dự án đòi hỏi rèn luyện tính sẵn sàng và kỹ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên tham gia, giữa học sinh và giáo viên cũng như với các lực lượng xã hội khác tham gia trong dự án Đặc điểm này còn được gọi là học tập mang tính xã hội Định hướng sản phẩm: Trong quá trình thực hiện dự án, các sản phẩm được tạo ra Sản phẩm của dự án không giới hạn trong những thu hoạch lý thuyết, mà trong đa số trường hợp

các dự án học tập tạo ra những sản phẩm vật chất của hoạt động thực tiễn, thực hành Những sản phẩm này có thể sử dụng, công bố, giới thiệu

1.2.5 Các phương pháp dạy học dự án

Phương pháp dạy học dự án có thể được phân loại theo nhiều phương diện khác nhau Sau đây là một số cách phân loại phương pháp dạy học dự án:

a Phân loại theo chuyên môn

Dự án trong một môn học: nội dung trọng tâm nằm trong một môn học

Dự án liên môn: nội dung trọng tâm nằm ở nhiều môn khác nhau

Dự án ngoài chuyên môn: Là các dự án không phụ thuộc trực tiếp vào các môn học

b Phân loại theo sự tham gia của người học:

Dự án cho nhóm học sinh, dự án cá nhân Dự án dành cho nhóm học sinh là hình thức

dự án dạy học chủ yếu Trong trường phổ thông còn có dự án toàn trường, dự án dành cho một khối lớp, dự án cho một lớp học

c Phân loại theo sự tham gia của giáo viên:

Dự án dưới sự hướng dẫn của một giáo viên, dự án với sự cộng tác hướng dẫn của nhiều giáo viên

d Phân loại theo quỹ thời gian: K.Frey đề nghị cách phân chia như sau:

Dự án nhỏ: thực hiện trong một số giờ học, có thể từ 2-6 giờ học

Dự án trung bình: dự án trong một hoặc một số ngày (“Ngày dự án”), nhưng giới hạn

là một tuần hoặc 40 giờ học

Dự án lớn: dự án thực hiện với quỹ thời gian lớn, tối thiểu là một tuần (hay 40 giờ học), có thể kéo dài nhiều tuần (“Tuần dự án”)

Cách phân chia theo thời gian này thường áp dụng ở trường phổ thông Trong đào tạo đại học, có thể quy định quỹ thời gian lớn hơn

e Phân loại theo nhiệm vụ:

Dựa vào nhiệm vụ trọng tâm của dự án khái quát các dự án theo 3 dạng sau:

Dự án tìm hiểu: là dự án khảo sát thực trạng đối tượng

Dự án nghiên cứu: nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích hiện tượng, quá trình

Dự án kiến tạo: trọng tâm là việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện một kế

hoạch, hành động thực tiễn nhằm thực hiện các nhiệm vụ như trang trí, trình bày, biểu diễn, sáng tác

Các loại dự án trên không hoàn toàn tách biệt với nhau Dự án có tính tổng hợp là dự

án kết hợp nhiều hoạt động khác nhau Trong từng lĩnh vực chuyên môn có thể phân loại các dạng dự án theo đặc thù riêng

f Phân loại theo tính chất công việc:

Dự án tham quan và tìm hiểu

Dự án thiết lập cơ sở kinh doanh

Dự án nghiên cứu học tập

Dự án tuyên truyền giáo dục, quảng cáo, tiếp thị sản phẩm

Dự án tổ chức thực hiện các hoạt động xã hội

Các loại dự án trên không hoàn toàn tách biệt với nhau Trong từng lĩnh vực chuyên môn có thể phân loại các dạng dự án theo đặc thù riêng Trong luận văn này, tác giả xem dự

án của mình được phân loại theo chuyên môn vì nội dung trọng tâm của dự án nằm trong một môn học – môn vật lí nên có thể gọi là dạy học dự án trong môn vật lí

1.2.6 Yêu c ầu của kiến thức được tổ chức theo phương pháp dạy học dự án

a Những nội dung được lựa chọn cần có sự kết hợp giữa lý thuyết với thực hành và

lý thuyết với thực hành và gắn liền với thực tiễn, giúp học sinh giải quyết được những vấn

đề thiết thực và gần gũi với cuộc sống hàng ngày Điều này đòi hỏi học sinh phải biết cách vượt qua được những khoảng cách giữa lý luận với thực tiễn, giữa lý thuyết với thực hành, đưa những tri thức, những kinh nghiệm và những kỹ năng cơ bản đã được trang bị trong quá trình học tập để giải quyết những vấn đề gắn liền với thực tiễn và có ích với bản thân Những nội dung kiến thức được lựa chọn này phải là cơ hội để giúp cho học sinh được tìm hiểu, giải quyết những vấn đề, những nhiệm vụ học tập mang tính phức hợp, đáp ứng được những yêu cầu cần thiết của học sinh trong cuộc sống hiện nay Những nội dung kiến thức được lựa chọn để tổ chức dạy học theo phương pháp dạy học dự án cho học sinh phải là một

cơ hội tốt để học sinh được làm việc, được tự mình tìm hiểu, khám phá để tìm ra tri thức, qua đó hình thành và phát triển những kỹ năng cần thiết cho bản thân

b Nội dung của các dự án học tập phải mang tính tích hợp cao:

Nội dung của các dự án học tập cần có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực, nhiều môn học khác nhau nhằm mục đích giải quyết được những nhiệm vụ, những vấn đề do dự

án học tập đặt ra Mặt khác, học sinh phải vận dụng những tri thức của nhiều lĩnh vực, nhiều môn học khác nhau để giải quyết những vấn đề, những nhiệm vụ học tập do dự án học tập đặt ra Bên cạnh đó, giáo viên còn phải sử dụng phối hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau như: Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, Dạy học hợp tác để giúp học sinh hoàn thành dự án học tập của mình

c Các nội dung của dự án học tập phải gắn với định hướng rèn luyện

Nội dung của dự án học tập không chỉ chú trọng vào việc truyền đạt kiến thức cho học sinh mà nội dung của dự án học tập phải hướng cho học sinh phát triển toàn diện

Những kiến thức và kĩ năng cần thiết cho cuộc sống và lao động của con người trong

xã hội hiện đại đang càng ngày càng tăng lên một cách nhanh chóng Những kiến thức và kĩ năng đưa vào chương trình phổ thông tuy đã được chọn lọc cẩn thận nhưng không tránh

khỏi tình trạng một số sẽ trở thành lạc hậu và một số bị thiếu hụt so với yêu cầu của cuộc

sống Trong nhà trường, chúng ta chỉ dạy cho học sinh những nguyên tắc đại cương Khi vào đời, học sinh sẽ gặp phải những tình huống thực tế vô cùng phong phú, đa dạng Làm sao các em có thể giải quyết được những tình huống đó Tất cả những thực tế đó đã đặt cho chúng ta nhiệm vụ phải bồi dưỡng cho học sinh những kĩ năng sống cần thiết, bên cạnh việc truyền thụ hệ thống kiến thức Trong số những kĩ năng cần rèn luyện cho học sinh, người ta đặc biệt chú ý tới các kĩ năng thực hiện các tiến trình khoa học Đó là các kĩ năng thu thập thông tin, xử lí thông tin và truyền đạt thông tin Các kĩ năng thu thập thông tin trong học

tập bao gồm: kĩ năng đọc sách, kĩ năng đọc bảng biểu, đồ thị, biểu đồ, tóm tắt đề bài, sử

dụng thư viện, kĩ năng quan sát, lấy số liệu thực nghiệm từ thí nghiệm, lấy số liệu thống kê

từ thực tế, khai thác mạng internet Các kĩ năng xử lí thông tin trong học tập bao gồm : kĩ năng xây dựng bảng, biểu đồ, vẽ đồ thị; rút ra kết luận bằng suy luận quy nạp, suy luận diễn

dịch, suy luận tương tự, khái quát hoá; các kĩ năng so sánh, đánh giá Các kĩ năng truyền đạt thông tin trong học tập bao gồm: trình bày báo cáo, thảo luận, viết báo cáo, trình bày

bảng, trình bày triển lãm

Các kĩ năng này được đưa vào các hoạt động học tập thích hợp theo một chiến lược đã được hoạch định trước

1.2.7 Ti ến trình dạy và học theo phương pháp dạy học dự án

Theo tác giả Đỗ Hương Trà [16], dựa trên cấu trúc của tiến trình phương pháp có thể chia tiến trình của dạy và học theo phương pháp dạy học dự án làm nhiều giai đoạn khác nhau Sau đây trình bày một cách phân chia các giai đoạn của dạy hoc theo dự án theo 5 giai đoạn

Hình 1.1 Sơ đồ các giai đoạn của tiến trình thực hiện dự án

a Xác định chủ đề và mục đích của dự án: giáo viên và học sinh cùng nhau đề xuất ý tưởng, xác định chủ đề và mục đích của dự án

Giáo viên và học sinh cùng nhau đề xuất, xác định đề tài, mục đích của dự án Đó là

một dự án chứa đựng một nhiệm vụ cần giải quyết, phù hợp với học sinh, trong đó có sự liên hệ nội dung học tập với hoàn cảnh thực tiễn đời sống xã hội Giáo viên có thể giới thiệu một số hướng đề tài để học sinh lựa chọn hoặc đề tài có thể xuất phát từ phía học sinh

Đánh giá

Giáo viên và học sinh đánh giá kết quả và quá trình.Rút ra kinh nghiệm

Xây d ựng ý tưởng dự án Quyết định chủ đề

Giáo viên tạo điều kiện để học sinh đề xuất ý tưởng dự án, quyết định chủ

đề, xác định mục tiêu dự án, xây dựng bộ câu hỏi định hướng

Xây d ựng kế hoạch thực hiện dự án

Học sinh lập kế hoạch làm việc, phân công lao động

Việc lựa chọn chủ đề của dự án phụ thuộc vào sự hứng thú, quan tâm của học sinh và kinh nghiệm của các em đã có Chủ đề của dự án có thể hấp dẫn với một nhóm học sinh, với

cả lớp, hay với một học sinh nhất định Vì vậy, cần tạo ra một tình huống xuất phát, chứa đựng một vấn đề, hoặc đặt một nhiệm vụ cần giải quyết, trong đó liên hệ với hoàn cảnh thực tiễn xã hội và đời sống Bằng việc quan sát và thảo luận trên lớp, giáo viên sẽ phát hiện ra học sinh quan tâm tới vấn đề gì, vấn đề gì thật sự hấp dẫn với các em Ngoài ra, còn có các cách làm khác như: hộp thư góp ý thu thập sáng kiến, đề nghị của học sinh, báo tường – sự kiện mang tính thời sự – thảo luận lấy ý kiến

b Xây dựng kế hoạch thực hiện

Trong giai đoạn này học sinh với sự hướng dẫn của giáo viên xây dựng đề cương cũng như kế hoạch cho việc thực hiện dự án Trong việc xây dựng kế hoạch cần xác định những công việc cần làm, thời gian dự kiến, vật liệu, kinh phí, phương pháp tiến hành và phân công công việc trong nhóm

c Thực hiện dự án

Các thành viên thực hiện công việc theo kế hoạch đã đề ra cho nhóm và cá nhân Trong giai đoạn này học sinh thực hiện các hoạt động trí tuệ và hoạt động thực tiễn, thực hành những hoạt động này xen kẽ và tác động qua lại lẫn nhau, như:

- Thu thập các đồ dùng, tài liệu cần thiết

- Nghiên cứu trong lớp

- Trong thư viện

- Có sự tham gia của phụ huynh học sinh

- Xin chuyên gia tư vấn – viết thư – phỏng vấn – gọi điện thoại xin hẹn

- Phiếu hỏi – thu thập tạp chí để tìm thông tin – video – sách trẻ em

- Thu thập các bài báo, chỉnh sửa và viết lại cho dễ hiểu

Trong quá trình đó sản phẩm của dự án và thông tin mới được tạo ra

d Thu thập kết quả và công bố sản phẩm

Kết quả thực hiện dự án có thể được công bố dưới dạng bài thu hoạch, báo cáo bằng văn bản, bài trình diễn powerpoint Trong nhiều dự án, các sản phẩm vật chất được tạo ra qua hoạt động thực hành Sản phẩm của dự án cũng có thể là những hành động phi vật chất Sản phẩm của dự án có thể được trình bày giữa các nhóm học sinh trong một lớp học, có thể giới thiệu trước toàn trường hay ngoài xã hội

e Đánh giá dự án

Giáo viên và học sinh đánh giá quá trình thực hiện và kết quả cũng như kinh nghiệm đạt được cần phải trả lời các câu hỏi:

- Dự án vừa thực hiện có cho phép một sự học tập tích cực hay không?

- Trong tương lai dự án có thể thực hiện khác được không?

- Hướng phát triển tiếp theo của dự án là gì?

Do đó cần tiến hành hoạt động xem xét lại dự án: trở lại dự án để thực hiện việc tổng kết và đưa ra các kết luận rộng hơn Nó có thể xoay quanh câu hỏi: Mục đích học tập đạt được hay chưa? Liệu sản phẩm của dự án có dùng được hay không? Những thiếu sót gì đã

bỏ qua? Các yếu tố khác như cảm giác thoải mái của học sinh trong quá trình hoạt động nhóm – thời gian thực hiện dự án – các vấn đề gặp phải và sự hỗ trợ,… đều phải được đề cặp tới và đánh giá một cách chu đáo Từ đó rút ra những kinh nghiệm cho việc phát triển

dự án hoặc thực hiện các dự án tiếp theo khác

Có những phương pháp đánh giá khác nhau như: trao đổi bằng thư, đánh giá toàn lớp, đánh giá đồng đẳng, tự đánh giá, học sinh nêu câu hỏi, đánh giá các nhóm…[16]

1.2.8 Các bước chuẩn bị của giáo viên và học sinh cho một dự án học tập

a Bước 1: Triển khai bài học thành dự án, xác định các chuẩn kiến thức và thiết lập

mục tiêu học tập

Bước đầu tiên trong thiết kế dự án là xác định những chuẩn kiến thức mà giáo viên

muốn học sinh của mình đáp ứng dược khi hoàn thành dự án Sau đó, từ những chuẩn kiến

thức này phát triển các mục tiêu học tập và những câu hỏi có ý nghĩa Có 3 mục tiêu học tập

cần phải nhắm tới đó là: mục tiêu về kiến thức, mục tiêu về kỹ năng và mục tiêu về thái độ Trong đó, chú ý thiết lập những mục tiêu tập trung vào những hoạt động học tập với tư duy

bậc cao chứ không phải là những kĩ năng sử dụng công nghệ thông tin

Từ nội dung bài học ( thường là những bài học có nhiều ứng dụng trong thực tiễn) giáo viên hình thành ý đồ tổ chức bài học thành dự án và suy nghĩ về ý tưởng dự án :

- Giáo viên luôn cần phải nhìn thấy, phải tìm thấy những vấn đề thực tiễn đang diễn

biến trong cuộc sống xung quanh có liên quan đến nội dung bài học

- Giáo viên phải nhìn thấy những vấn đề lớn mà thế giới đang phải đối mặt

- Biết từ bỏ những nội dung mà chương trình buộc phải dạy theo các phương pháp truyền thống

- Lựa chọn các nội dung thích hợp và chỉnh sửa chúng cho phù hợp với mục tiêu của

dự án đề ra

b Bước 2: Xây dựng bộ câu hỏi định hướng bài dạy

Bộ câu hỏi định hướng là bộ câu hỏi xuyên suốt các dự án, phát triển tư duy ở các cấp

độ Bộ câu hỏi định hướng giúp dự án tạo ra sự cân bằng giữa việc thấu hiểu nội dung và việc khám phá những ý tưởng hấp dẫn khiến việc học trở nên phù hợp với học sinh Bộ câu hỏi định hướng bao gồm các câu hỏi khái quát, câu hỏi bài học và câu hỏi nội dung hướng dẫn việc tiếp thu bài học

 Câu hỏi khái quát:

- Giới thiệu khái quát, đầy đủ những ý tưởng xuyên suốt các môn học Câu hỏi khái quát cung cấp cầu nối giữa các bài, phạm vi môn học, thậm chí cả khóa học trong một năm

- Đưa ra nhiều câu trả lời Đối với các câu hỏi loại này, câu trả lời thường không có trong một cuốn sách Chúng thường là những câu hỏi khái quát về thực tế

- Thu hút được sự quan tâm của học sinh với yêu cầu tư duy bậc cao; câu hỏi khái quát

buộc học sinh phải phân tích tư duy, giải thích dựa vào những kinh nghiệm của mình

 Câu hỏi bài học:

- Có đáp án mở, lôi cuốn học sinh vào việc khám phá những ý tưởng cụ thể đối với

từng chủ đề, môn học hoặc bài học

- Đưa ra những vấn đề hoặc kích thích thảo luận nhằm bổ trợ cho câu hỏi khái quát

- Khuyến khích khám phá, duy trì hứng thú, cho phép học sinh trả lời theo cách tiếp

cận sáng tạo, độc đáo Các câu hỏi loại này kích thích học sinh tự giải thích các sự kiện

 Câu hỏi nội dung:

1 Giới thiệu phương pháp day học dự án, Học sinh chọn chủ đề, cùng

giới thiệu bài học và hướng dẫn chọn

chủ đề và xác định tên của dự án

giáo viên xác định tên của

dự án và xây dựng ý tưởng

dự án

(kiến thức, kĩ năng, thái độ, mục tiêu về

sản phẩm của dự án); lập kế hoạch (Xác định những công việc chính cần làm trong quá trình thực hiện dự án, phân

học sinh thành nhóm, giao trách nhiệm, đặt mục tiêu đóng góp của từng cá nhân trong nhóm, xác định thời gian, địa điểm, vật liệu, kinh phí để thực hiện dự án); thống nhất với học sinh các tiêu chí đánh giá dự án

Học sinh thảo luận với giáo viên xác định mục tiêu, học sinh tự lực lập kế hoạch và phân chia nhiệm vụ trong nhóm

3 Hướng dẫn học sinh thu thập thông tin

(chỉ ra cho học sinh những tài liệu và tài nguyên cần thiết cho việc thực hiện dự án)

Học sinh biết cách thu thập

và ghi chép thông tin từ nhiều nguồn (sách giáo khoa, internet, báo, …)

4 Hướng dẫn học sinh xử lý thông tin (dựa

vào bộ câu hỏi định hướng, mục tiêu của

dự án)

Học sinh biết cách phân tích

và tổng hợp thông tin

5 Hướng dẫn học sinh theo dõi quá trình

thực hiện dự án của các thành viên trong nhóm

Học sinh rà soát lại mọi nhiệm vụ nhằm kiểm tra

tiến độ hoàn thành, xác định vấn đề gặp

phải và lên kế hoạch hoạt động kế tiếp

dự án (bài viết toàn văn của dự án, bài báo cáo tóm tắt bằng powerpoint, sản

7 Hướng dẫn học sinh trao đổi, thảo luận

với các thành viên trong nhóm, với giáo viên và với chuyên gia

Học sinh chia sẻ những vấn

đề gặp phải trong quá trình

thực hiện dự án

8 Hướng dẫn học sinh nhìn lại quá trình

thực hiện dự án (dựa vào mục tiêu của

dự án xem xét những mục tiêu nào đã

Học sinh rút ra các bài học qua quá trình thực hiện dự

án với mục tiêu ghi nhớ lâu

hoàn thành và chưa hoàn thành) dài

của dự án

Học sinh biết trình bày kết

quả trước lớp, học sinh nhóm khác nhận xét

10 Tổ chức đánh giá, tổng kết (xem xét dự

án có thực hiện đầy đủ mục tiêu đã đề ra,

trả lời những câu hỏi định hướng, ý nghĩa của dự án với thực tiễn) và phản

hồi

Học sinh tự đánh giá, học sinh nhóm khác đánh giá và

giáo viên đánh giá; tiếp thu

ý kiến phản hồi của học sinh ở nhóm khác và giáo viên

1.2.9 Vai trò c ủa giáo viên và học sinh trong phương pháp dạy học dự án

Theo tác giả Đỗ Hương Trà [16] thì vai trò của giáo viên và học sinh trong quá trình

thực hiện dự án là:

a Vai trò của học sinh

Người học phải tham gia tích cực, chủ động vào cả 3 giai đoạn của quá trình học tập ( Nhập dữ liệu: Nghe, nhìn, đọc; Xử lí dữ liệu: xử lí phân tích, xử lí tổng hợp, xử lí khái quát; Xuất dữ liệu) Trong đó, giai đoạn 3 là giai đoạn hoạt động quan trọng, thể hiện kết quả của hai giai đoạn trước và là giai đoạn học sinh được phát huy các phong cách tư duy, khả năng sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề

Học sinh đóng vai thuộc các ngành nghề khác nhau trong xã hội, hoàn thành vai trò của mình dựa trên những kiến thức kĩ năng nhất định ( học sinh chủ động trong việc tiếp nhận kiến thức)

Học sinh được giao những nhiệm vụ cụ thể, có thật trong cuộc sống, bằng những kiến thức theo sát chương trình học và có phạm vi liên môn và bằng những kĩ năng sống của người lớn, qua đó rèn luyện kĩ năng sống ( làm việc với người khác, đưa ra quyết định chính chắn, chủ động giải quyết các vấn đề phức tạp…) Học sinh được tự quyết định cách tiếp cận vấn đề và các hoạt động Học sinh phải hoàn thành dự án với một số sản phẩm cụ thể ( chú trọng sự tích hợp công nghệ cơ bản trong sản phẩm, cũng là cách giải quyết công việc của tất cả mọi người trong thế kỉ XXI): Bài trình diễn, sản phẩm, trang web

b Vai trò của giáo viên

Giáo viên không dạy nội dung cần học theo cách truyền thống Từ nội dung của môn học, tìm ra sự liên quan của nó đến các vấn đề thực tiễn Hình thành ý tưởng các dự án liên

quan đến nội dung môn học Xây dựng vai trò của người học trong dự án và làm sao để gắn vai trò của người học với nội dung của bài học bằng cách nêu yêu cầu và đặc điểm của kết quả sau khi dự án hoàn thành

Trong suốt quá trình giảng dạy, vai trò của giảng viên là hướng dẫn và tham vấn chứ không phải là “cầm tay chỉ việc” để người học (nhóm) phát huy khả năng tự giải quyết vấn

đề, khả năng sáng tạo và xử lý tình huống

c Vai trò của công nghệ:

Mặc dù công nghệ không phải là vấn đề cốt yếu đối với phương pháp dạy học dự án nhưng nó có thể nâng cao kinh nghiệm học tập và đem lại cho học sinh cơ hội để hòa nhập

với thế giới bên ngoài, tìm thấy các nguồn tài nguyên và tạo ra sản phẩm Một vài giáo viên

có thể không cảm thấy thoải mái với những công nghệ mới hoặc có thể cảm thấy lớp học chỉ

với một máy tính sẽ là trở ngại đối với việc phải dùng máy tính như là một phần của công

việc dự án Những thử thách này có thể vượt qua Nhiều giáo viên cần sẵn sàng chấp nhận

rằng họ không phải là chuyên gia trong mọi lĩnh vực và học sinh của họ có thể biết nhiều hơn họ, đặc biệt là khi tiếp cận với công nghệ Cùng học các kỹ năng mang tính kỹ thuật với

học sinh hoặc nhờ học sinh giúp đỡ như một người cố vấn kỹ thuật là một vài cách để vượt qua chướng ngại này

1.2.10 Nhi ệm vụ và thách thức của giáo viên và học sinh khi dạy và học theo phương pháp dạy học dự án

Phương pháp dạy học dự án ra đời đã lâu và được nhiều nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới thường xuyên sử dụng Nhưng ở Việt Nam, giáo viên và học sinh chỉ mới được

tiếp cận và sử dụng phương pháp dạy học này trong những năm gần đây Trong cách dạy và

học mới này, vai trò và nhiệm vụ của cả giáo viên và học sinh điều phải thay đổi So với phương pháp dạy học truyền thống, sự thay đổi này quá lớn khiến giáo viên và học sinh gặp không ít thách thức và khó khăn Theo tác giả Phan Đồng Châu Thủy [12] thì những khó khăn và thách thức mà giáo viên và học sinh gặp phải là:

a Đối với giáo viên

Không như phương pháp dạy học truyền thống, nơi giáo viên đóng vai trò chủ động trong mọi hoạt động, phương pháp dạy học dự án mang lại sự đổi mới trong vai trò và nhiệm vụ của giáo viên như sau:

- Vai trò của giáo viên là hướng dẫn, tư vấn cho các hoạt động của học sinh chứ không phải chủ động trong mọi hoạt động dạy học

- Xây dựng dự án liên quan đến nội dung bài học để giúp học sinh chiếm lĩnh kiến

thức của bài

- Tạo điều kiện cho học sinh tham gia thiết lập các mục tiêu và kết quả học tập, chú ý đến thái độ học tập, năng lực và mối quan tâm của học sinh khi xây dựng dự án cũng như thiết kế các hoạt động dự án

- Lên lịch trình đánh giá và đánh giá học sinh trong suốt tiến trình học tập, sử dụng

những hình thức đánh giá khác nhau và cho ý kiến phản hồi thường xuyên

- Nhận diện các tình huống và điều chỉnh kịp thời để đem lại sự thành công cho dự án

- Đánh giá tổng thể sau khi kết thúc dự án, tổ chức thảo luận bộ câu hỏi định hướng để

củng cố nội dung bài học và rút kinh nghiệm

- Hợp tác cùng các đồng nghiệp để xây dựng dự án liên môn (nếu có)

b Đối với học sinh

Theo các nghiên cứu, phương pháp dạy học dự án mang lại hiệu quả cao trong giáo

dục và học sinh là đối tượng hưởng lợi nhiều nhất Để có được những lợi ích mà phương pháp dạy học dự án mang lại, học sinh không thể làm việc theo thói quen và đóng vai trò thụ động như trong các lớp học truyền thống Các em cần thay đổi suy nghĩ và vai trò cũng như nhiệm vụ của mình trong học tập, cụ thể như sau:

- Đóng vai trò trung tâm trong mọi hoạt động

- Thực hiện dự án bằng cách thực hiện các vai mô phỏng được chỉ định

- Phối hợp với các thành viên trong nhóm để lên kế hoạch thực hiện dự án sao cho có tính khả thi (quyết định cách tiếp cận vấn đề, tự hoạch định và tổ chức các hoạt động nhóm

để giải quyết vấn đề)

- Thu thập, xử lí thông tin từ nhiều nguồn theo vai trò được đảm nhận, từ đó tích lũy

kiến thức bài học và nhiều giá trị khác từ quá trình làm việc để hoàn thành sản phẩm dự án

- Tự định hướng các hoạt động thực hiện dự án

- Tự đánh giá bản thân và đánh giá nhóm suốt quá trình thực hiện dự án

- Đánh giá sự tiến bộ trong quá trình thực hiện dự án

- Hình thành và rèn luyện các kĩ năng thế kỉ XXI (kĩ năng sáng tạo và đổi mới, tư duy độc lập và giải quyết vấn đề, giao tiếp và cộng tác, các kĩ năng thông tin, truyền thông và công nghệ, kĩ năng đời sống và nghề nghiệp: linh hoạt, thích ứng, chủ động, tự định hướng, lãnh đạo…) và các kĩ năng tư duy bậc cao

- Với vai trò mới và những nhiệm vụ mới, khác xa với cách học truyền thống, học sinh

phải đối mặt với một số thách thức:

- Hoạt động tư duy nhiều hơn so với việc học bằng phương pháp truyền thống

- Đóng vai và làm những công việc mô phỏng thực tế vừa hứng thú nhưng cũng đầy thách thức đối với các em

- Phải biết bỏ qua “cái tôi” để phối hợp với các thành viên trong nhóm thật ăn ý để có

một kế hoạch thực hiện dự án phù hợp và thực hiện hiệu quả kế hoạch đó

- Tự định hướng trong quá trình học tập là một khâu khó khăn đối với học sinh khi lâu nay các em chỉ quen làm việc theo sự chỉ đạo của giáo viên

- Thường xuyên tự đánh giá nhóm và bản thân để có thể tự tiến bộ Điều này thật không dễ đối với học sinh

- Để hoàn thành và tạo ra sản phẩm dự án học sinh cần có sự sáng tạo cao trong quá trình làm việc

- Cần hình thành và rèn luyện các kĩ năng tư duy bậc cao và các kĩ năng thế kỉ XXI

mới có thể thực hiện tốt dự án

1.2.11 M ột số kinh nghiệm để thực hiện dự án học tập

Theo tác giả Trịnh Văn Biều [1], tác giả Phan Đồng Châu Thủy [12] để thực hiện một

dự án học tập thành công thì:

a Đối với giáo viên

Giáo viên phải từ bỏ thói quen chỉ đạo mọi hoạt động của học sinh trong quá trình dạy

học, cố gắng tạo cho mình thói quen mới: nói ít, góp ý và tư vấn chứ không ép buộc, dân

chủ và bình đẳng trong dạy học, sẵn sàng thay đổi vai trò để trở thành người học trong một

số trường hợp, lắng nghe ý kiến của học sinh

Để xây dựng được một dự án lôi cuốn học sinh và phù hợp với nội dung bài học, giáo viên phải dựa vào mục tiêu bài học, chọn lọc nội dung trong bài liên quan đến thực tiễn để xây dựng dự án Vấn đề thực tiễn mà giáo viên chọn để thiết kế dự án nên là một vấn đề thời

sự hay một sự kiện thực tế đang được xã hội quan tâm thì dự án mới hấp dẫn và cuốn hút

+ Đánh giá nhu cầu học sinh

+ Khuyến khích việc học tập có định hướng và hợp tác, theo dõi sự tiến bộ của học sinh

+ Kiểm tra mức độ lĩnh hội kiến thức của học sinh

- Sau khi xác định được mục tiêu đánh giá, giáo viên cần tự đặt cho mình các câu hỏi như:

+ Ai sẽ đánh giá: Bản thân từng học sinh, các bạn trong lớp hay chính giáo viên là người đánh giá?

+ Việc đánh giá sẽ diễn ra vào lúc nào?

+ Phải sử dụng những công cụ đánh giá nào?

Trong lịch trình đánh giá, giáo viên có thể dùng bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm dự

án Bảng tiêu chí này không chỉ là công cụ để giáo viên đánh giá học sinh trong và sau dự

án mà còn là công cụ để học sinh tự định hướng trong quá trình thực hiện dự án Các tiêu chí đánh giá phải được giáo viên xây dựng cụ thể, vừa tầm với học sinh

Theo dõi và tư vấn cho học sinh trong quá trình thực hiện dự án, giúp học sinh tự định hướng và tiến bộ là quá trình khó khăn và làm mất nhiều thời gian của giáo viên Nếu có điều kiện, giáo viên có thể lập wiki, diễn đàn… để tiện việc theo dõi, phản hồi hay tham vấn cho học sinh khi cần

Đối với các hoạt động diễn ra trên lớp, giáo viên phải ghi chép mọi hoạt động của học sinh để theo dõi sự tiến bộ của các em Giáo viên cần thường xuyên lắng nghe các ý kiến

thảo luận của học sinh một cách dân chủ và khuyến khích sự sáng tạo, ý tưởng mới lạ của các em

Để có thời gian cho dự án, giáo viên có thể tận dụng những phút cuối giờ trong mỗi

tiết dạy để trao đổi thông tin với các nhóm học sinh về dự án hay sử dựng các phương tiện công nghệ thông tin để hỗ trợ…

b Đối với học sinh

Là trung tâm của mọi hoạt động học tập, phải tư duy nhiều hơn khi học tập theo dự án,

mỗi học sinh phải biết tự mình vượt qua “ sức ỳ” cá nhân, chiến thắng thói quen lười hoạt động, lười suy nghĩ của mình

Để thực hiện dự án, học sinh phải đóng những vai có thực trong xã hội để tự mình tìm

kiếm thông tin và giải quyết công việc Học sinh cần tìm hiểu xem trong xã hội, những vai mình được giao thường làm những công việc gì, có vai trò, nhiệm vụ gì Nắm vững những

điều đó, học sinh sẽ thực hiện dự án theo đúng mục tiêu đã đề ra và xây dựng sản phẩm dự

- Nghe tích cực và phê bình mang tính xây dựng

Nghe tích cực và phê bình mang tính xây dựng có nghĩa là lắng nghe, suy nghĩ về

những điều người khác nói và kiểm tra xem mình hiểu ý của người nói đến mức nào trước khi đưa ra ý kiến phản hồi Trong những buổi làm việc nhóm, học sinh có kĩ năng nghe tích

cực và phê bình mang tính xây dựng sẽ giúp cuộc thảo luận của nhóm diễn ra nghiêm túc,

hiệu quả, kích thích được sự sáng tạo của mọi thành viên trong nhóm

- Hợp tác

“Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao”, câu thành ngữ này rất đúng trong bối cảnh lớp học dạy học theo dự án Tuy nhiên, đây không chỉ đơn thuần là việc

học sinh “làm việc cùng nhau” mà là cùng hợp tác trong học tập Hợp tác theo nhóm giúp

học sinh thực hiện dự án dễ dàng hơn, hiệu quả hơn

Một vấn đề khiến nhiều giáo viên, học sinh và phụ huynh rất băn khoăn khi học sinh làm việc nhóm là đa phần các học sinh khá giỏi đảm nhiệm hết các công việc của nhóm Do

vậy, hiệu quả công việc không cao, không có sự công bằng giữa các thành viên trong nhóm… Để việc học tập hợp tác hiệu quả hơn và để sử dụng tối u thời gian trên lớp, học sinh cần phải xác định rõ mục tiêu của nhóm và trách nhiệm của từng cá nhân trong nhóm,

có sự kiểm tra và đánh giá công việc giữa các thành viên trong nhóm dưới sự hướng dẫn và giám sát của giáo viên Khi có sự phân chia công việc hợp lí giữa các thành viên trong nhóm

và có sự giám sát, đánh giá của tập thể nhóm và giáo viên, học sinh sẽ ý thức hơn về trách nhiệm của mình và sẽ phải cố gắng hoàn thành tốt công việc được giao

- Chia sẻ và giúp đỡ lẫn nhau trong công việc

Trong nhóm cần có sự phân công công việc hợp lí để từng thành viên trong nhóm ý

thức được vai trò và trách nhiệm của mình Tuy nhiên, với sự phân chia công việc đó, không

phải thành viên nào cũng dễ dàng hoàn thành nhiệm vụ vì những lí do khác nhau về điều

kiện khách quan hay về năng lực cá nhân Trong những tình huống như vậy, sự chia sẻ và giúp đỡ lẫn nhau của các thành viên trong nhóm là rất cần thiết

Để lập được một kế hoạch khả thi, tất cả các thành viên trong nhóm phải cùng nhau xác định mục tiêu cần hướng tới, nhiệm vụ phải làm, sản phẩm dự kiến, cách triển khai thực

hiện dự án, phân công công việc, thời gian thực hiện và hoàn thành sản phẩm

Trong nhiệm vụ định hướng học tập và tự đánh giá sự tiến bộ của bản thân, học sinh

cần phải:

+ Bám sát mục tiêu dự án;

+ Bám sát bộ câu hỏi định hướng;

+ Làm việc theo kế hoạch đã đặt ra;

+ Phối hợp với giáo viên để đánh giá bản thân và các thành viên trong nhóm;

+ Theo sát các tiêu chí giáo viên đưa ra;

+ Tham khảo ý kiến của các thành viên trong nhóm và giáo viên khi cần thiết

Khả năng sáng tạo trong công việc rất cần thiết để học sinh thực hiện dự án thành công Sáng tạo là nhìn nhận một vấn đề, thực hiện một công việc… theo một cách khác với cách thông thường Có nghĩa là chúng ta nhìn nhận vấn đề từ một góc độ không bị hạn chế bởi thói quen, bởi phong tục, bởi chuẩn mực

Ai trong chúng ta cũng có thể sáng tạo, nếu bạn thấy mình chưa sáng tạo, bạn có thể

học Công việc càng khó thì não bạn hoạt động càng tích cực.Theo các nghiên cứu, thiên tài

chỉ mới sử dụng 15% hiệu suất não của mình Cho nên, học cách sáng tạo để não bạn đi xa hơn là hoàn toàn có thể

Phương pháp dạy học theo dự án đòi hỏi sự nỗ lực làm việc của cả giáo viên và học sinh Để khỏi mất nhiều thời gian với khối lượng công việc khá lớn: học trên lớp, học phụ đạo, học thêm, làm bài tập, thực hiện các công việc của dự án… thì việc sắp xếp một thời gian biểu và làm việc một cách khoa học là rất cần thiết đối với học sinh Chúng tôi đề xuất

một số biện pháp sau giúp học sinh quản lí được thời gian hiệu quả khi học tập theo phương pháp dạy học dự án:

+ Lập thời gian biểu cụ thể cho từng ngày;

+ Làm việc theo thời gian và kế hoạch mà nhóm đã vạch ra để đảm bảo công việc hoàn tất đúng tiến độ;

+ Thảo luận, chia sẻ thông tin qua các mạng xã hội hoặc các trang web cộng tác;

+ Các thành viên trong nhóm thường xuyên kiểm tra và đốc thúc lẫn nhau trong mọi công việc…

Phương pháp dạy học theo dự án ra đời đã lâu và được nhiều nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới thường xuyên sử dụng Nhưng ở Việt Nam, giáo viên và học sinh chỉ

mới được tiếp cận và sử dụng phương pháp dạy học này trong những năm gần đây Đây là

một phương pháp dạy học tích cực, phát huy tối đa tính chủ động và dân chủ của học sinh thông qua việc yêu cầu học sinh thực hiện các dự án mô phỏng với các dự án có thật trong

xã hội để lĩnh hội kiến thức bài học Trong cách dạy và học mới này, vai trò và nhiệm vụ

của cả giáo viên và học sinh điều phải thay đổi So với phương pháp dạy học truyền thống,

sự thay đổi này quá lớn khiến giáo viên và học sinh gặp không ít thách thức và khó khăn

Với một số đề xuất nhằm khắc phục các khó khăn do phương pháp dạy học dự án mang lại, tác giả hi vọng luận văn này góp phần giúp các thầy cô và các em học sinh sử dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy – học một cách hiệu quả

1.2.12 Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp dạy học dự án

a Ưu điểm

- Nâng cao chất lượng kiến thức:

Nâng cao chất lượng kiến thức ở đây được hiểu là người học không chỉ nắm bắt được

những thành phần kiến thức bắt buộc trong khung chương trình của Bộ giáo dục mà người

học phải vận dụng được những kiến thức đó vào bài tập hoặc có thể giải thích được một số ứng dụng trong thực tế cuộc sống Ngoài ra, nếu có thể người học cũng phải biết những

phần kiến thức chuyên sâu

Khi người học tiến hành thực hiện dự án học tập thì ngoài kiến thức người học tiếp thu được thì người học còn phát triển những năng lực như: khả năng phân tích, tổng hợp, lý

giải, giải quyết vấn đề

Ngoài ra, trong quá trình thực hiện dự án người học còn tự mình tìm ra kiến thức, tự mình sáng tạo ra kiến thức mới, bước đầu là “mới” đối với bản thân mình, tiến tới “mới” đối

với cộng đồng lớp học, với thầy, với sách, vươn tới cái đích “kiến thức mới để xây dựng đất nước” như Bác Hồ kính yêu hằng mong muốn, hướng tới cái đích xa - lý tưởng “mới” đối

với cả thế giới như Giáo sư Ngô Bảo Châu

Thông qua quá trình học theo phương pháp dạy học dự án thì người học được học cách

học, cách tiếp cận, phân tích, tổng hợp, luận giải, sáng tạo, giải quyết vấn đề, tức là nhằm phát triển năng lực tư duy độc lập, năng lực tự học, năng lực thực hành, năng lực sáng tạo,

kỹ năng sống Bên cạnh đó, người học còn học được cách học để hành, hành để học, để phát triển năng lực thực hành, vận dụng và phát triển sáng tạo những gì đã học

Người học tiếp thu kiến thức mới một cách dễ dàng và khó quên Trong khi tìm hiểu, tập hợp rồi chọn lọc các thông tin theo yêu cầu của dự án, do phải đọc đi đọc lại nhiều lần, người học sẽ nhớ lâu và làm chủ kiến thức, phát huy được tính tự chủ và độc lập trong công việc, có trách nhiệm trong việc làm giàu kiến thức của chính mình Trong mô hình này, giáo viên chỉ đóng vai trò người trợ giúp không phải là người chỉ đường vạch lối

Rèn luyện khả năng trình bày vấn đề và tư duy logic: Trong quá trình học tập theo phương pháp này, học viên thường xuyên phải: tìm cách trình bày vấn đề một cách rõ ràng

và logic; tư duy sáng tạo để tập trung giải quyết vấn đề phát sinh hoặc tìm lối ra cho những khó khăn; bảo vệ ý kiến có tính xây dựng và truy cầu kiến thức thông qua thảo luận

hiện với sự tự lực là chủ yếu Không có trường hợp giáo viên giảng giải cho học sinh ghi chép hay học sinh thụ động thu nhận kiến thức trong các hoạt động của dạy học dự án Ngay

từ giai đoạn đầu của phương pháp dạy học dự án, người học đã tích cực, tự lực cùng với giáo viên xây dựng đề tài và hướng giải quyết đề tài cũng như xác định những kiến thức mà mình sẽ thu được sau quá trình học tập theo dự án Việc xây dựng kế hoạch hành động, bao

gồm xác định mục tiêu, phân công nhiệm vụ, xây dựng các hoạt động chi tiết cũng do học sinh trực tiếp đảm nhận, giáo viên chỉ đóng vai trò định hướng và giúp đỡ học sinh có một

kế hoạch phù hợp Ở giai đoạn lập kế hoạch này, hình thức hoạt động nhóm thể hiện một cách nổi bật, kế hoạch dự án chính là thành quả của quá trình làm việc độc lập, phối hợp

giữa các thành viên với nhau, thể hiện rõ nhất trong việc phân công nhiệm vụ cho từng thành viên Trong giai đoạn tiếp theo của tiến trình dạy học, tính tích cực và tự lực của học sinh thể hiện cao nhất với sự tự lực tìm hiểu kiến thức, sưu tầm kiến thức để phục vụ cho dự

án, đồng thời phối hợp với các thành viên khác xử lý kiến thức để cho ra sản phẩm hoàn

chỉnh Yêu cầu của nhiệm vụ cũng như tính phối hợp trong nhóm học tập đã đặt học sinh

vào tư thế tự lực cao, không cho phép một học sinh ỷ lại, dựa dẫm hay lười biếng Ở giai đoạn này, hoạt động nhóm diễn ra thường xuyên dưới nhiều mức độ, từ thảo luận, hợp tác trên lớp đến phối hợp trong những hoạt động ngoài giờ lên lớp và thể hiện cao nhất ở sự đóng góp, tranh luận để đi đến chân lý, đến sản phẩm hoàn chỉnh Trong giai đoạn tổ chức báo cáo và trình diễn sản phẩm, học sinh cũng thể hiện tính tự lực và kỹ năng hoạt động nhóm khi được giáo viên dành cho sự chủ động trong việc sắp xếp ý tưởng, lựa chọn thứ tự

và biện pháp trình bày sản phẩm

Không những vậy, người học theo phương pháp dạy học dự án còn được học cách tự

học Tự học không phải là học riêng lẻ một mình mà tự học hợp tác với bạn, với thầy, với máy tính, với sách… Người học được bình đẳng tham gia trao đổi, thảo luận, tranh luận, bày tỏ chính kiến riêng của mình, tự do trình bày những ý kiến khác với thầy, với sách, biết cách tiếp thu ý kiến của bạn và thầy để điều chỉnh những gì mình tự tìm ra thành kiến thức khoa học

Nâng cao kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin: Trong khi thực hiện dự án, người học buộc phải sử dụng vi tính, Internet để truy cập thông tin và xử lý thông tin cũng như sử dụng các công cụ hổ trợ để hoàn thiện sản phẩm trình bày lại trước tập thể Những tương tác hữu hiệu giữa các học viên với nhau và giữa học viên với giáo viên cho phép đưa phương pháp dạy học dự án có thể triển khai trực tuyến, vượt qua giới hạn về không gian

- Rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh

Đưa bài học vào hơi thở cuộc sống: phương pháp dạy học dự án tạo cơ hội cho người học được áp dụng những kiến thức đã học vào thực tế cuộc sống bởi vì các dự án hoặc vấn

đề được nêu ra phải xuất phát từ những nhu cầu thực tế, có tính kích thích học viên Tính thực tế cao cũng chính là động lực để học viên chủ động và tích cực trong hoạt động học tập của mình

Rèn luyện kỹ năng làm việc theo nhóm: Làm việc theo nhóm là một kỹ năng sống và

là một phần thiết yếu của phương pháp dạy học dự án Học sinh làm việc trong các nhóm

cộng tác để động não, tranh luận, đưa ra những phản hồi và hoàn thành nhiệm vụ hoặc chia

sẻ các nguồn tài nguyên Mặc dù việc chuyển sang làm việc nhóm có thể phát sinh sự lo

ngại về tính tự chịu trách nhiệm của bản thân mỗi cá nhân, nhưng thách thức này có thể được giải quyết bằng nhiều cách Với việc giao nhiệm vụ cụ thể, được cá nhân hóa cho các thành viên trong nhóm, tăng cường đánh giá theo cặp hoặc theo bản kiểm mục cá nhân, học sinh sẽ có trách nhiệm với chính công việc và sự đóng góp của bản thân đối với nhóm

Phương pháp dạy học dự án có đầy đủ khả năng thực hiện các nhiệm vụ dạy học của môn Vật lý ở trường THPT, đồng thời khả năng làm việc theo nhóm của học sinh Đặc tính

hoạt động nhóm thể hiện rõ nét trong giai đoạn đánh giá của dạy học dự án Với đặc điểm là đánh giá quá trình chứ không đánh giá kết quả, đánh giá nhiều chiều chứ không đánh giá phiến diện, dạy học dự án đã mang lại cơ hội công bằng cho mỗi học sinh Việc đánh giá từ

đó cũng được thực hiện thường xuyên và đa chiều, từ phía giáo viên, từ phía nhóm trưởng

và cả từ phía từng thành viên trong nhóm Kết quả đánh giá của một học sinh phụ thuộc vào

sự đóng góp và mức độ đóng góp của học sinh đó vào dự án chung của nhóm, và được đánh giá bởi tất cả các thành viên trong nhóm Đây chính là khâu thể hiện đặc tính nhóm nổi bật

nhất

Các kỹ năng hoạt động nhóm của học sinh còn được rèn luyện thông qua các dự án tiếp theo, khi mà học sinh được yêu cầu thay đổi nhóm học tập, thay đổi nhiệm vụ Điều này giúp học sinh có được nhiều cơ hội học tập và rèn luyện các đức tính cần thiết cho hoạt động nhóm như tính kiên trì, tôn trọng ý kiến đồng đội, tính thích nghi và kỹ năng tổ chức Các thành viên cùng làm việc nhóm phải biết tổ chức phân công, chia sẻ, công việc, học hỏi lẫn nhau, hỗ trợ cho nhau, tăng cường đoàn kết, tăng cường tính kỷ luật, có trách nhiệm với tập thể Những kỹ năng làm việc nhóm là tối cần thiết quyết định sự thành công của phương pháp dạy học này Đây cũng là nhóm kỹ năng sống thiết yếu đối với bất kỳ cá nhân nào trong cuộc sống hiện đại

Kỹ năng khai thác thông tin hiệu quả và trực tiếp: Với sự phổ biến của thế giới internet, con người ngày nay dường như chịu tác động khủng hoảng thừa thông tin Thư viện không còn là nơi duy nhất để tìm kiến thức mà đơn giản chỉ cần một máy tính kết nối internet Trong cuộc sống hiện đại đó, kỹ năng khai thác thông tin, định loại thông tin giúp con người có thể "tìm kim giữa một bể kim" và trở thành lợi thế cạnh tranh cũng như chìa khóa thành công trong cuộc sống và quá trình học tập

Phương pháp dạy học dự án có những ưu điểm nổi bật là: Tập trung vào một câu hỏi lớn hoặc một vấn đề quan trọng; có thể bao gồm nhiều quan điểm liên quan tới nhiều bộ môn khác nhau; là cơ hội đưa ra sáng kiến và thực hiện nhiều hoạt động khác nhau; dựa trên các thông tin có thể tiếp cận được; đòi hỏi thực hiện trong một thời gian nhất định; phát huy

sự hợp tác

b Nhược điểm

- Phương pháp dạy học dự án không phù hợp trong việc truyền thụ tri thức lý thuyết mang tính hệ thống cũng như rèn luyện hệ thống kỹ năng cơ bản;

- Phương pháp dạy học dự án đòi hỏi nhiều thời gian Vì vậy, phương pháp dạy học dự

án không thay thế cho phương pháp thuyết trình và luyện tập, mà là hình thức dạy học bổ sung cần thiết cho các phương pháp dạy học truyền thống

- Phương pháp dạy học dự án đòi hỏi phương tiện vật chất và tài chính phù hợp

- Tóm lại, phương pháp dạy học dự án là một hình thức dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học hiện đại như: định hướng vào người học, định hướng hành động, dạy học giải quyết vấn đề và quan điểm dạy học tích hợp Dạy học dự án góp phần gắn lý thuyết với thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội, tham gia tích cực vào việc đào tạo năng lực làm việc tự lực, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, tinh thần trách nhiệm và khả năng cộng tác làm việc của người học

1.2.13 So sánh phương pháp dạy học dự án và phương pháp truyền thống

Bảng 1.1 Bảng so sánh giữa phương phápdạy học truyền thống và phương phápdạy

học dự án Phương pháp dạy học dự án phương pháp dạy học truyền

thống Mục tiêu Học sinh hiểu kiến thức và biết vận

dụng kiến thức để giải quyết những nhiệm vụ thực tiễn

Học sinh thuộc và nhớ, hiểu kiến thức, biết vận dụng kiến thức để giải bài tập

Nội dung Do học sinh hoặc giáo viên đề xuất

trên cơ sở năng lực và hứng thú của học sinh Nhưng nội dung học tập này vẫn theo khung chương trình của bộ giáo dục, giáo viên có thể linh hoạt giảm bớt những nội dung không phù hợp với dạy học

dự án để dạy theo phương pháp khác

Do sách giáo khoa và giáo viên quyết định

Thường liên quan đến nhiều môn học và nhiều lĩnh vực

giáo viên để xây dựng kiến thức cho mình

giao cho học sinh

Học sinh tự lựa chọn phương pháp làm việc và có thể làm việc trong hoặc ngoài trường học

Giáo viên đưa ra phương pháp làm việc và bắt học sinh làm theo phương pháp của mình

Thành công sẽ dẫn đến hiểu biết

Sai lầm là bình thường

Hiểu biết mới dẫn đến thành công Sai lầm là không tốt

Phương tiện Được lựa chọn và xây dựng bởi

học sinh trong quá trình dạy học

Có sẵn và do giáo viên lựa chọn

Sản phẩm Học sinh hình dung trước về sản

phẩm và hiện thực hóa nó trong quá trình học

Không có sản phẩm hoặc nếu có thì sẽ có sau quá trình học và học sinh không có dự định trước về sản phẩm

Học nhóm Học sinh tự lập nhóm Rất ít hoặc nếu có thì cũng do

giáo viên chia nhóm

Đánh giá Sự đánh giá được thực hiện trong

suốt quá trình học tập

Sự đánh giá chỉ tập trung đến kết quả cuối cùng

Bao gồm đánh giá của giáo viên, tự đánh giá của học sinh và đánh giá lẫn nhau giữa các học sinh

Là việc của giáo viên

1.2.14 Đánh giá kết quả phương pháp dạy học dự án

a Cách đánh giá trước đây và hiện nay

Trước đây, một lớp học điển hình được đánh giá bằng ba cách sau: người học được

kiểm tra viết, người học được kiểm tra miệng hoặc là giáo viên đặt câu hỏi miệng và người

học trả lời ra giấy Giáo viên dạy nội dung bài học, đánh giá người học bằng một trong

những kỹ thuật trên, cho điểm và chuyển sang bài mới

Lớp học ngày nay được đánh giá theo nhiều cách khác nhau Bài kiểm tra, các câu hỏi

vẫn được sử dụng nhưng không là phương pháp duy nhất để đánh giá người học nữa Thay vào đó là những kỹ thuật đánh giá đa dạng tại những thời điểm khác nhau của bài học, bao

gồm: