thực trạng quản lý việc thực hiện chương trình dạy học của hiệu trưởng các trường tiểu học tại quận tân bình, thành phố hồ chí minh

Công tác bồi dưỡng, nâng cao trình độ giảng dạy cho giáo viên nhằm đáp ứng việc thực hiện chương trình dạy học mới ở trường tiểu học trong giai đoạn hiện nay40 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

NGUY ỄN NGHĨA DŨNG

CHƯƠNG TRÌNH DẠY HỌC CỦA HIỆU TRƯỞNG CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC TẠI QUẬN TÂN BÌNH,

L ỜI CẢM ƠN

Tôi xin gởi lời tri ân chân thành và sâu sắc nhất đến TS Hồ Văn Liên, người đã tận

tình hướng dẫn và trực tiếp giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện, hoàn thành bản luận văn này

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đối với toàn thể Giảng viên của trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, Phòng Khoa học - Công nghệ và Sau đại học đã tận tình giảng dạy hướng dẫn, quan tâm giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin gởi lời cảm ơn đến Ban quản lý Dự án Phát triển giáo viên tiểu học, Bộ Giáo

dục và Đào tạo đã tạo mọi điều kiện từ vật chất đến tinh thần hỗ trợ, tạo mọi điều kiện thuận

lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập

Và tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến Sở Giáo dục và Đào tạo Tp Hồ Chí Minh, Phòng Giáo dục Tân Bình, các trường tiểu học, các giáo viên và các bạn bè đồng nghiệp đã động viên giúp đỡ, tạo mọi điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn

Tp H ồ Chỉ Minh 11/2006 Tác gi ả luận văn

3

M ỤC LỤC

L ỜI CẢM ƠN 3

M ỤC LỤC 4

M Ở ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Mục đích nghiên cứu 8

4 Giả thuyết khoa học 8

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 9

7 Phương pháp nghiên cứu 9

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ VIỆC THỰC HIỆN CHƯƠNG TRÌNH D ẠY HỌC CỦA HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TIỂU HỌC 11

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 11

1.2 Một số khái niệm cơ bản 13

1.2.1 Quản lý 13

1.2.2 Quản lý giáo dục 20

1.2.3 Khái niệm dạy học 22

1.3 Quản lý trường tiểu học 23

1.3.1 Đặc điểm của trường tiểu học 23

1.3.2 Vai trò của hiệu trưởng trong việc quản lý trường tiểu học 24

1.4 Chương trình giáo dục tiểu học mới 27

1.4.1 Đổi mới chương trình giáo dục tiểu học 27

1.4.2 Mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và phương tiện dạy học của chương trình tiểu học mới 28

1.5 Quản lý thực hiện chương trình dạy học ở trường tiểu học trong giai đoạn hiện nay 32

4

1.5.1 Quản lý việc phân công giảng dạy 34

1.5.2 Quản lý việc lập kế hoạch bài học của giáo viên tiểu học 35

1.5.3 Quản lý đổi mới phương pháp và phương tiện dạy học của giáo viên tiểu học 36

1.5.4 Quản lý cơ sở vật chất, môi trường học tập phục vụ việc thực hiện chương trình dạy học tiểu học 38

1.5.5 Kiểm tra đánh giá kết quả thực hiện chương trình dạy học tiểu học 39

1.5.6 Công tác bồi dưỡng, nâng cao trình độ giảng dạy cho giáo viên nhằm đáp ứng việc thực hiện chương trình dạy học mới ở trường tiểu học trong giai đoạn hiện nay40 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ VIỆC THỰC HIỆN CHƯƠNG TRÌNH D ẠY HỌC CỦA HIỆU TRƯỞNG CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC TẠI QUẬN TÂN BÌNH, THÀNH PH Ố HỒ CHÍ MINH 42

2.1 Khái quát về giáo dục tiểu học ở Tân Bình, Thành phố Hồ Chí Minh 42

2.1.1 Một số nét về quận Tân Bình 42

2.1.2 Những thành tựu về lĩnh vực giáo dục và đào tạo quận Tân Bình 44

2.1.3 Những mặt còn hạn chế 45

2.2 Thực trạng việc thực hiện chương trình dạy học ở các trường tiểu học thuộc Quận Tân Bình, Thành phố Hồ Chí Minh 46

2.2.1 Đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh tiểu học trong năm 46

2.2.2 Thực trạng về cơ sở vật chất thực hiện chương trình 52

2.3 Thực trạng quản lý việc thực hiện chương trình dạy học của hiệu trưởng ở các trường tiểu học thuộc quận Tân Bình, thành phố Hồ Chí Minh 53

2.3.1 Thực trạng quản lý việc thực hiện chương trình dạy học của giáo viên 53

2.3.2 Thực trạng quản lý phân công giảng dạy cho giáo viên tiểu học 55

2.3.3 Thực trạng quản lý việc lập kế hoạch bài học của giáo viên 57

2.3.4 Thực trạng quản lý việc đổi mới phương pháp giảng dạy của giáo viên 59

2.3.5 Thực trạng quản lý phương tiện, điều kiện hỗ trợ hoạt động dạy học 62

5

2.3.6 Thực trạng quản lý công tác bồi dưỡng giáo viên 64

2.3.7 Thực trạng công tác kiểm tra đánh giá kết quả thực hiện chương trình dạy học 66

2.3.8 Thực trạng các biện pháp quản lý việc thực hiện chương trình dạy học 67

2.4 Đánh giá chung 70

2.4.1 Ưu điểm 70

2.4.2 Hạn chế 71

2.4.3 Nguyên nhân 72

Chương 3: ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP QUẢN LÝ VIỆC THỰC HIỆN CHƯƠNG TRÌNH DẠY HỌC CỦA HIỆU TRƯỞNG CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC T ẠI QUẬN TÂN BÌNH, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 74

3.1 Một số nguyên tắc đề xuất các biện pháp 74

3.2 Đề xuất các biện pháp 75

3.2.1 Nhóm các biện pháp tác động đến nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên 75

3.2.2 Nhóm các biện pháp tổ chức 76

3.2.3 Biện pháp phát triển cơ sở vật chất đảm bảo cho hoạt động dạy học 84

3.2.4 Biện pháp tạo động lực 86

3.3 Quan hệ của các biện pháp 87

3.4 Trưng cầu ý kiến về tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất 89

K ẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 92

PH Ụ LỤC 98

6

M Ở ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Trong sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta, Đảng và Nhà nước rất coi trọng vai trò

của Giáo dục và Đào tạo Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đã ghi

"Giáo dục là quốc sách hàng đầu."

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định "Phát triển giáo dục và đào tạo; khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại

hóa đất nước." Mới đây, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng Cộng

sản Việt Nam lại tiếp tục khẳng định: "Giáo dục và đào tạo cùng với khoa học và công nghệ

là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước." Do đó, để thực hiện được nhiệm vụ chiến lược này chúng ta phải "Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện; đổi mới cơ cấu tổ chức, cơ chế quản lý, nội dung phương pháp

dạy và học; thực hiện chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, chấn hưng nền giáo dục Việt Nam" [14, tr.95] Đó là sự quan tâm lớn nhất của Đảng đối với sự nghiệp giáo dục, các mục tiêu cụ thể nêu trong Nghị quyết liên quan đến giáo dục và đào tạo, trong đó có liên quan đến các trường tiểu học

Trẻ em nói chung và trẻ em đang học tiểu học nói riêng, ngày nay đã bước sang đầu

thế kỷ XXI, có những sự chuyển biến lớn về nhiều mặt, nhiều lĩnh vực Từ những tác động giáo dục của nhà trường, gia đình và xã hội, các em được thụ hưởng nhiều hơn so với trẻ em

ở các thế hệ trước, nhất là trong lĩnh vực giáo dục Giáo dục đóng vai trò then chốt trong

việc xây dựng và phát triển con người của thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay Có thể nói, xã hội càng phát triển thì vai trò của giáo dục càng trở nên quan trọng

Với tư cách là bậc học nền tảng của hệ thống giáo dục quốc dân, giáo dục tiểu học

nhằm mục tiêu "hình thành cho học sinh những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản để học tiếp trung học cơ

sở" [25, tr.28]

Chất lượng dạy học phụ thuộc nhiều yếu tố, trong đó không thể thiếu việc quản lý của

hiệu trưởng Hoạt động quản lý của hiệu trưởng chủ yếu tập trung vào việc quản lý việc

7

thực hiện chương trình dạy học của giáo viên, thông qua việc dạy của thầy để quản lý việc

học của trò, đồng thời thông qua việc học của trò để quản lý việc dạy của thầy

Ngày 9 tháng 1 1 năm 2001 Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ký quyết định số 43/2001/QĐ-BGD-ĐT ban hành chương trình tiểu học áp dụng thống nhấtt trong cả nước Như vậy là sau 10 năm nghiên cứu, chuẩn bị, soạn thảo, thử nghiệm nhiều vòng ở diện rộng, trưng cầu ý kiến nhiều lượt, điều chỉnh, hoàn thiện và được thẩm định ở cấp quốc gia, chương trình tiểu học năm 2000 đã trở thành chương tình giáo dục quốc gia của bậc tiểu

học, được triển khai vào đầu những năm 2000

Tôi đã công tác ở trường tiểu học hơn 20 năm, là giáo viên, quản lý chuyên môn, chuyên viên phòng giáo dục và hiện nay đang làm công tác quản lý trường tiểu học Do đó, tôi thấy cần thiết phải nghiên cứu vấn đề "Thực trạng quản lý việc thực hiện chương trình

2 M ục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khảo sát thực trạng quản lý thực hiện chương trình của đội ngũ hiệu trưởng các trường tiểu học, đề xuất các biện pháp quản lý, nhằm nâng cao chất lượng dạy học tiểu

học trên địa bàn quận Tân Bình, thành phố Hồ Chí Minh

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

hiệu trưởng các trường tiểu học, quận Tân Bình, thành phố Hồ Chí Minh

4 Giả thuyết khoa học

Việc quản lý thực hiện chương trình dạy học của hiệu trưởng các trường Tiểu học tại

Quận Tân Bình còn một số hạn chế Nếu đánh giá được thực trạng quản lý việc thực hiện chương trình dạy học của hiệu trưởng các trường tiểu học ở Quận Tân Bình thì có thể đề

xuất các biện pháp quản lý phù hợp nhằm nâng cao chất lượng dạy học

5 Nhi ệm vụ nghiên cứu

5.1 Hệ thống hóa, làm rõ cơ sở lý luận quản lý việc thực hiện chương trình dạy học

của hiệu trưởng các trường tiểu học

8

5.2 Khảo sát thực trạng công tác quản lý việc thực hiện chương trình dạy học của hiệu trưởng các trường tiểu học tại quận Tân Bình, thành phố Hồ Chí Minh

5.3 Đề xuất các biện pháp nhằm góp phần nâng cao hiệu quả công tác quản lý việc

thực hiện chương trình dạy học của hiệu trưởng các trường tiểu học tại quận Tân Bình, thành phố Hồ Chí Minh

6 Gi ới hạn và phạm vi nghiên cứu

6.1 Gi ới hạn: Luận văn nghiên cứu việc quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng,

không nghiên cứu sâu quản lý hoạt động học tập của học sinh

6.2 Ph ạm vi nghiên cứu: Đề tài của tác giả được nghiên cứu tại 9 trường tiểu học ở

Quận Tân Bình, Thành phố Hồ Chí Minh (bằng 1/4 số trường tiểu học trong quận)

7 Phương pháp nghiên cứu

• Tiếp cận quan điểm lịch sử: Khi xem xét sự vật hay một hiện tượng, chúng ta thường xem xét quá trình lịch sử của nó Từ đó thấy được mối quan hệ giữa quá khứ,

hiện tại và tương lai của đối tượng nghiên cứu

• Tiếp cận quan điểm thực tiễn: Việc đề ra các biện pháp nhằm góp phần nâng cao

hiệu quả công tác quản lý việc thực hiện chương trình dạy học của hiệu trưởng các trường

tiểu học cần phải dựa trên việc khảo sát thực trạng quản lý việc thực hiện chương tình dạy

học của hiệu trưởng Qua khảo sát, phát hiện những mặt mạnh, mặt yếu, những nguyên nhân

hạn chế, từ đó đề ra các biện pháp mang tính khả thi hơn

7.2 Các phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Nhằm tìm hiểu và phân tích cơ sở lý luận, chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích-tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa, khái quát hóa trong quá trình nghiên cứu tài liệu hữu quan gồm:

9

- Các tác phẩm kinh điển chủ nghĩa Mác-Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh có liên quan đến đề tài

- Các văn kiện của Đảng và Nhà nước ta về giáo dục và đào tạo

- Các tác phẩm về Quản lý giáo dục, Tâm lý học, Tâm lý học quản lý, Giáo dục học, Kinh tế học giáo dục

- Các tạp chí, tập san nghiên cứu khoa học giáo dục, nghiên cứu phát triển giáo dục

và các mục tiêu giáo dục tiểu học

- Các công trình nghiên cứu khoa học của Dự án phát triển Giáo viên tiểu học thuộc

Bộ Giáo dục và Đào tạo

• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn :

- Quan sát hoạt động dạy học ở trường tiểu học

- Trò chuyện với khối trưởng chuyên môn, giáo viên, các chuyên viên phòng giáo

dục về vai trò quản lý việc thực hiện chương trình dạy học của hiệu trưởng các trường tiểu

học

- Sử dụng bảng câu hỏi để trưng cầu ý kiến các cán bộ quản lý và giáo viên ở các trường với tổng số phiếu phát ra là 25 phiếu cho cán bộ quản lý (thu về 21 phiếu) và 367 phiếu cho giáo viên tiểu học ở 9 trường thuộc quận Tân Bình (thu về 348 phiếu)

- Phương pháp chuyên gia: Một số vấn đề cụ thể được sự tham gia góp ý của đồng nghiệp là lãnh đạo, chuyên viên phòng Giáo dục Tân bình, chuyên viên sở Giáo dục và Đào

tạo thành phố Hồ Chí Minh cũng như sự hướng dẫn của các thầy, cô là giảng viên trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh

• Phương pháp toán thống kê: Sử dụng phương pháp này để xử lý số liệu ở các bảng câu hỏi sau khi đã khảo sát tại các trường

10

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ VIỆC THỰC HIỆN CHƯƠNG TRÌNH DẠY HỌC CỦA HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG

đến 3 yếu tố: Thứ (dân đông); Phú (dân giàu); Giáo (dân được giáo dục) và ông cho rằng

giáo dục là cần thiết cho mọi người (hữu giáo vô loại)

Từ cuối thế kỷ XIV vấn đề dạy học và quản lý dạy học được nhiều nhà giáo dục quan tâm, nổi bật nhất trong thời kỳ đó là: Cômenxki (1592-1670), ông đã đưa ra quan điểm giáo

dục phải thích ứng với tự nhiên, theo ông quá trình dạy học để truyền thụ và tiếp nhận tri

thức là phải dựa vào sự vật, hiện tượng do học sinh tự quan sát, tự suy nghĩa mà hiểu biết, không nên dùng uy quyền bất buộc, gò ép người ta chấp nhận bất kỳ một điều gì và ông đã nêu ra một số nguyên tắc dạy học có giá trị rất lớn đó là: nguyên tắc trực quan; nguyên tắc phát huy tính tự giác tích cực của học sinh; nguyên tắc hệ thống và liên tục; nguyên tắc củng

cố kiến thức; nguyên tắc giảng dạy theo khả năng tiếp thu của học sinh (vừa sức); dạy học

phải thiết thực; dạy học theo nguyên tắc cá biệt

Vào thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX ở phương Tây có nhiều nhà nghiên cứu về quản lý tiêu biểu như: Rober Owen (1717-1858); Chales Baddage (1792-1871); F Taylor (1856-1915), ông được coi là "cha đẻ của thuyết quản lý khoa học"; H Fayob (1841-1925);

Ngày nay, việc đảm bảo và nâng cao chất lượng đào tạo là mục tiêu phải đạt được của quá trình dạy học Về mặt lý luận cũng như trong thực tiễn đã có nhiều tác giả quan tâm,

nghiên cứu hoạt động dạy học cũng như việc quản lý dạy học để tìm ra biện pháp quản lý

hữu hiệu

11

Các nhà nghiên cứu giáo dục Nga khẳng định rằng kết quả toàn bộ hoạt động quản lý

của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đẵn và hợp lý các hoạt động giảng

dạy của đội ngũ giáo viên

P.V Zimin, M.I Kondakop, N.I Saxerdotop đi sâu vào nghiên cứu lãnh đạo công tác

giảng dạy, giáo dục trong nhà trường và xem đây là khâu then chốt trong hoạt động quản lý

của hiệu trưởng [35, tr.28]

V.A Xukhomlinxki, V.P Xtrezicondin, Jaxapob đã nghiên cứu và đề ra một số vấn đề

quản lý của hiệu trưởng như phân công nhiệm vụ giữa hiệu trưởng và các phó hiệu trưởng Các tác giả thống nhất khẳng định người hiệu trưởng phải là người lãnh đạo toàn diện và

chịu trách nhiệm trong công tác quản lý nhà trường Điều đó sẽ tránh được sự giẫm chân lên công việc của nhau đồng thời tránh được tình trạng buông lơi một số công việc, hoạt động

của nhà trường [36, tr 16]

Về xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên: Các nhà nghiên cứu thống nhất rằng,

trong các nhiệm vụ của hiệu trưởng thì nhiệm vụ hết sức quan trọng là xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên Hiệu trưởng phải biết chọn lựa giáo viên bằng nhiều nguồn khác nhau và bồi dưỡng họ trở thành những giáo viên tốt theo tiêu chuẩn nhất định, bằng những

biện pháp khác nhau [36, tr.24-25]

Về tổ chức dự giờ và phân tích sư phạm tiết dạy: Tác giả V.A Xukhomlixki đã thấy rõ

tầm quan trọng của biện pháp này và chỉ rõ thực trạng yếu kém của việc phân tích sư phạm bài dạy cho dù hoạt động dự giờ góp ý với giáo viên của hiệu trưởng vẫn diễn ra thường xuyên Từ thực trạng đó, các tác giả đưa ra nhiều cách phân tích sư phạm bài dạy cho giáo viên

Ở Việt Nam, nghiên cứu về quản lý nhà trường, quản lý hoạt động dạy học được nhiều tác giả như Nguyễn Ngọc Quang, Hoàng Chúng, Hà Sĩ Hồ và Lê Tuấn, Nguyễn Văn Lê, Võ Quang Phúc, Hoàng Tâm Sơn quan tâm nghiên cứu Các tác giả đã nghiên cứu và đi sâu vào những bình diện khác nhau nhưng đều nhằm giải quyết mối quan hệ giữa giáo viên và người quản lý; những nội dung quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng Tác giả Nguyễn Văn Lê, trong quyển "Khoa học quản lý nhà trường", đã đề cập đến phương pháp tổ chức và

quản lý nhà trường trên mọi lĩnh vực: giảng dạy, học tập, hướng nghiệp, công tác quản lý

nội bộ, đi sâu vào công việc và sự quan tâm thiết thực của người hiệu trưởng Hai tác giả Hà

Sĩ Hồ và Lê Tuấn trong cuốn "Những bài giảng về quản lý trường học-tập 3" đã cho rằng

12

"Trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo, việc quản lý dạy và học (theo nghĩa rộng) là nhiệm

vụ trọng tâm của nhà trường."

Nói tóm lại, nhiều tác giả đã quan tâm nghiên cứu việc quản lý dạy học của hiệu trưởng Một số luận văn Thạc sĩ cũng quan tâm đến đề tài quản lý của hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng dạy học Tuy nhiên đa số các luận văn nghiên cứu tập trung nhiều ở các trường trung học phổ thông và trung học cơ sở Một số luận văn cũng nghiên cứu đến việc

quản lý của hiệu trưởng ở các trường tiểu học nhưng nói chung còn ít Hơn nữa quản lý việc

thực hiện chương trình dạy học thật sự là vấn đề bức xúc rất cần được tiếp tục nghiên cứu,

nhất là trong giai đoạn hiện nay, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo chính thức triển khai giảng

dạy theo chương trình, sách giáo khoa mới từ năm học 2001-2002 đã và đang đòi hỏi người

quản lý phải có những biện pháp phù hợp nhằm thực hiện thành công nhiệm vụ chính trị,

cấp bách của ngành Do đó, để góp phần làm tốt việc quản lý công tác giảng dạy ở trường

tiểu học thì nhà quản lý giáo dục cũng cần phải nghiên cứu việc quản lý chương trình dạy

học nhằm tìm ra các biện pháp chỉ đạo có hiệu quả nhất

1.2 M ột số khái niệm cơ bản

1.2.1 Qu ản lý

1.2.1.1 Khái niệm quản lý

Người ta quan niệm, quản lý là một thuộc tính lịch sử, vì nó phát triển theo sự phát triển của xã hội loài người, nó được bắt nguồn và gắn chặt với sự phân công và hợp tác lao động thường xuyên biến đổi; nó là nội tại của mọi quá trình lao động

Quản lý còn là hiện tượng xã hội Nó xuất hiện từ khi con người bắt đầu hình thành các nhóm để thực hiện những mục tiêu mà họ không thể đạt tới với tư cách là những cá nhân riêng lẻ Khi đó, dưới tác động của quản lý, con người phối hợp với nhau, cùng nỗ lực

để hướng tới mục tiêu chung

Bất kỳ một hoạt động mang tính xã hội nào được thực hiện với quy mô tương đối lớn đều ít nhiều cần đến sự quản lý

Thuật ngữ "quản lý" gồm hai quá trình tích hợp nhau: "Quản" là chăm nom, "lý" là sắp

đặt Quản lý là chăm nom và sắp đặt mọi công việc trong một tổ chức, là sự giữ gìn và sắp

xếp [22, tr.1483] Quá trình lý gồm coi sóc, giữ gìn duy trì hệ trạng thái ổn định; Quá trình qu ản gồm sửa sang, sắp xếp đưa vào thế phát triển Nếu chỉ quản thì tổ chức dễ trì trệ,

13

nếu chỉ lý thì sự phát triển không bền vững Do đó trong quản phải có lý và ngược lại nhằm

cho hệ thống luôn ở thế cân bằng động, vận động phù hợp, thích ứng và có hiệu quả trong môi trường tương tác giữa các nhân tố bên trong và bên ngoài

Quản lý không những là một hoạt động cụ thể mà đã trở thành một khoa học, một nghệ thuật và là một nghề phức tạp nhất trong xã hội hiện đại, nghề quản lý Chính vì vậy mà lý

luận về quản lý ngày càng phong phú và phát triển

Trong quá trình hình thành và phát triển của lý luận quản lý, khái niệm quản lý đã được các nhà nghiên cứu đưa ra theo nhiều cách khác nhau tuy theo những cách tiếp cận khác nhau

Theo Đại Bách khoa toàn thư Liên Xô (cũ): "Quản lý là chức năng những hệ thống có

tổ chức với những bản chất khác nhau (kỹ thuật, sinh vật, xã hội) nó bảo toàn cấu trúc xác

định của chúng, duy trì chế độ hoạt động, thực hiện những chương trình, mục đích hoạt động."

Hoạt động có sự tác động qua lại giữa các hệ thống và môi trường, do đó quản lý được

hiểu là bảo đảm hoạt động của hệ thống trong điều kiện có sự biến đổi liên tục của hệ thống

và môi trường, là sự chuyển hệ thống đến trạng thái mới thích ứng với những hoàn cảnh

nhạc trưởng Người này không đánh trống, không chơi nhạc cụ nào, chỉ dùng cây đũa mà

chỉ huy, phối hợp các nhạc công chơi các nhạc cụ khác nhau để tạo nên bản giao hưởng Người quản lý giỏi sẽ đem lại hiệu quả vô cùng to lớn cho xã hội, tập thể Chính vì điều này

mà rất nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu quản lý trên nhiều lĩnh vực khác nhau như xã hội

học, tâm lý học, khoa học quản lý do đó quản lý được định nghĩa theo nhiều góc độ khác nhau

14

Trong cuốn "Lý luận quản lý nhà nước" GS Mai Hữu Khuê có định nghĩa về quản lý như sau : "Quản lý là một phạm trù có liên quan mật thiết với hiệp tác và phân công lao động, nó là một thuộc tính tự nhiên của mọi lao động hiệp tác Từ khi xuất hiện những hoạt động của quần thể loài người thì đã xuất hiện sự quản lý Sự quản lý có trong cả xã hội nguyên thủy, ở đó con người phải tập hợp với nhau để đấu tranh với thế giới tự nhiên, muốn sinh tồn con người phải tổ chức sản xuẩt, tổ chức phân phối" [19, tr.34]

Tác giả Nguyễn Minh Đạo định nghĩa "Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý về các mặt văn hóa, kinh tế, chính

trị, xã hội bằng hệ thống luật lệ, các chính sách, các nguyên tắc, các phương pháp và các

biện pháp cụ thể nhằm tạo ra môi trường và điều kiện cho sự phát triển của đối tượng" [10, tr.28]

Theo Đặng Vũ Hoạt và Hà Thế Ngữ ở tác phẩm "Những vấn đề cốt lõi trong quản lý " thì "Quản lý là một quá trình định hướng Quá trình có mục tiêu, quản lý một hệ thống nhằm đạt được những mục tiêu nhất định Những mục tiêu này đặc trưng cho trạng thái mới của

hệ thống mà người quản lý mong muốn"[27, tr.38]

Theo tác giả Trần Kiểm: "Quản lý gồm những công việc chỉ huy và tạo điều kiện cho người khác thực hiện công việc và đạt được mục đích của nhóm."

F.W Taylor định nghĩa: "Quản lý là biết được chính xác điều bạn muốn người khác làm và sau đó thấy rằng họ đã hoàn thành công việc thành công một cách tốt nhất và rẻ

nhất" [7, tr.25]

Một số định nghĩa thu hẹp khái niệm quản lý vào các chức năng quản lý chỉ nhấn

mạnh đến các khía cạnh kỹ thuật, công nghệ của quản lý như định nghĩa của Henry Faylol:

"Quản lý hành chính là dự đoán và lập kế hoạch, tổ chức điều khiển phối hợp và kiểm tra" [7, tr.26] Quan niệm này chỉ nhấn mạnh đến quản lý hành chính do đó còn mang tính phiến

diện, chưa thể hiện đầy đủ tính chất của quản lý Hay như RAlbenese định nghĩa "Quản lý là

một quá trình kỹ thuật và xã hội nhằm sử dụng các nguồn tác động tới con người và tạo ra điều kiện thay đổi để đạt tới mục tiêu của tổ chức." Định nghĩa này chỉ chú ý đến khứa cạch công nghệ của quản lý [7, tr.26]

Một số tác giả khác định nghĩa quản lý với tư cách là một nghề đòi hỏi phải có những

kiến thức đặc biệt Đó là quan điểm của Paramônốp "Quản lý là một nghề đòi hỏi một sự

15

đào tạo khoa học, đòi hỏi những kiến thức đặc biệt chứ không chỉ cần uyên bác, thành thạo

về kinh tế, kỹ thuật và tài tổ chức" [7, tr.27]

H.Koontz (người Mỹ) thì lại khẳng định "Quản lý là một hoạt động thiết yếu; nó đảm

bảo phối hợp những nỗ lực hoạt động cá nhân nhằm đạt tới mục đích của nhóm (tổ

ch ức) Mục tiêu của quản lý là hình thành một môi trường mà trong đó con người có thể đạt

được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn cá nhân ít nhất" [7, tr.28] Định nghĩa này chỉ nói lên tính chất kinh tế của quản lý mà chưa nêu được ý nghĩa của xã hội

V.I Lê-nin cho rằng quản lý như một hoạt động xã hội không chỉ là thực tiễn mà còn

là lý luận Một số tác giả khác lại nhấn mạnh đến sự tác động của quản lý đến con người Theo Aunapu: "Quản lý là một hệ thống xã hội là khoa học và nghệ thuật tác động vào hệ

thống mà chủ yếu vào những con người nhằm thành đạt các mục tiêu kinh tê xã hội xác định."

Qua các định nghĩa về quản lý, chúng ta có thể rút ra các kết luận như sau:

■ Quản lý là một hoạt động, hoạt động quản lý có đặc điểm: Hoạt động quản lý tất yếu

nảy sinh khi con người lao động tập thể và tồn tại ở mọi hình thức tổ chức Vì mục đích của

quản lý là nhằm tới mục tiêu chung bằng sức mạnh tổng hợp của tổ chức, cho nên lao động

của quản lý có tính gián tiếp và là sự phối hợp điều hành các lao động trực tiếp của tập thể Lao động quản lý, dù là quản lý một công việc hay một lĩnh vực hoạt động đều phải thông qua các mối quan hệ con người, quan hệ giữa chủ thể và khách thể quản lý là mối quan hệ

biện chứng

■ Hoạt động quản lý là những hoạt động chỉ phát sinh khi con người kết hợp với nhau thành tổ chức Nếu mỗi cá nhân tự mình hoạt động, nếu chỉ sống một mình trên hoang đảo thì không có hoạt động quản lý Chỉ cần hai người quyết tâm kết hợp với nhau vì những

mục tiêu chung, thì sẽ phát sinh nhiều hoạt động, mà lúc sống và làm việc một mình, chưa

ai có kinh nghiệm Các hoạt động quản lý không những phát sinh khi con người kết hợp thành tổ chức, mà lại còn cần thiết, bởi vì, nếu không có những hoạt động đó, mọi người trong tập thể sẽ không biết làm gì, làm lúc nào, hoặc sẽ làm một cách lộn xộn, giống như hai người cùng khiêng một khúc gỗ, thay vì cùng bước về một hướng thì mỗi người lại bước về

mỗi hướng khác nhau Những hoạt động khiến hai người cùng khiêng khúc gỗ đi về một hướng là những hoạt động quản lý

16

Từ các cách tiếp cận khác nhau về quản lý như đã nêu ở trên, ta thấy có điểm thống

nhất khi quan niệm về quản lý Đó là: Quản lý là sự tác động liên tục, có định hướng, có tổ

chức, có kế hoạch và hệ thống của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý, hình thành một môi trường mà con người có thể đạt được mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc và sự

bất mãn ít nhất để tạo nên sự phát triển

1.2.1.2 Chức năng quản lý

Lao động quản lý là dạng lao động đặc biệt Nó gắn liền với quá trình lao động tập

thể và sự phân công xã hội Lao động quản lý thông qua sự tác động của chủ thể quản lý Theo tác giả Phạm Thanh Liêm: "Chức năng quản lý là hệ thống được quy định một cách khách quan bởi những phân công và hợp tác lao động của đối tượng quản lý." [24, tr.25] Khi phân chia các chức năng quản lý, có nhiều quan điểm khác nhau Tác giả Hà Sĩ

Hồ và Lê Tuân đã tổng hợp và đề xuất của nhiều nhà nghiên cứu các chức năng sau: Kế

hoạch hóa; Xác định mục tiêu và nhiệm vụ quản lý thông tin; Dự báo; Soạn thảo và đề ra quyết định; Công tác cán bộ; Công tác ngân sách kinh phí; Tổ chức thực hiện ra quyết định; Điều chỉnh; Phối hợp; Chỉ đạo hành chính; Kiểm tra; Tổng kết

Tài liệu của UNESSCO đề ra 7 chức năng: Kế hoạch hóa; Tổ chức; Bố trí biên chế;

Chỉ đạo; Phối hợp; Tổng kết; Quyết toán ngân sách

Tóm lại khi phân chia các chức năng quản lý, có nhiều quan điểm khác nhau song các quan điểm đều thống nhất ở những chức năng sau: Kế hoạch hóa; Tổ chức; Chỉ đạo; Kiểm tra Bốn chức năng trên có quan hệ với nhau tạo thành một chu trình quản lý (Xem sơ đồ 1.1)

Đây là giai đoạn đầu tiên và quan trọng nhất trong chu trình quản lý, kế hoạch hóa là

tổ chức công việc theo kế hoạch, đưa mọi hoạt động giáo dục vào công tác kế hoạch và có

17

mục tiêu cụ thể, biện pháp rõ ràng, xác định các điều kiện, nguồn lực để thực hiện mục tiêu, chương trình hành động, xác định bước đi cụ thể trong một thời gian nhất định của hệ thống

quản lý

Xác định mục tiêu là khâu đầu tiên của kế hoạch hóa Mục tiêu là cái đích mà mọi hoạt động phải hướng tới Đồng thời xác định các nguồn lực đảm bảo và ưu tiên để đạt được mục tiêu trong thời gian xác định

hoạch hóa để từng bước đưa nhà trường tiến đến mục tiêu

Tóm l ại, tổ chức là xác định cơ cấu về vai trò, nhiệm vụ được hợp thức hóa, được xây

dựng một cách có chủ định để đảm bảo cho hoạt động phù hợp với mỗi người và phối hợp

với nhau để công việc được trôi chảy, có hiệu quả

• Ch ức năng chỉ đạo

Là quá trình tác động đến các thành viên của tổ chức, là những hành động xác lập quyền chỉ huy, sự can thiệp của người quản lý trong toàn bộ quá trình quản lý, huy động, điều hành mọi lực lượng thực hiện kế hoạch trong trật tự, làm cho họ nhiệt tình, tự giác nỗ

lực phấn đấu để nhanh chóng đưa nhà trường đạt các mục tiêu đã định

Như vậy, chỉ đạo là hướng dẫn cụ thể theo một định hướng nhất định, liên kết, động viên người dưới quyền hoàn thành nhiệm vụ nhằm đạt được mục tiêu của tổ chức

• Ch ức năng kiểm tra

Là chức năng cơ bản và quan trọng nhất của quản lý Lê-nin cho rằng "Quản lý mà không có kiểm tra coi như không có quản lý." Kiểm tra là một quá trình thiết lập và thực

hiện các cơ chế thích hợp để đảm bảo đạt được các mục tiêu của tổ chức Kiểm tra không

những giúp cho việc đánh giá thực chất trạng thái đạt được của nhà trường khi kết thúc một chu kỳ kế hoạch mà còn có tác dụng tích cực cho việc chuẩn bị cho năm học sau Việc kiểm tra cá nhân, một nhóm hay một tổ chức nhằm giám sát, đánh giá và xử lý kết quả đạt được

18

của tổ chức so với mục tiêu quản lý đã định, nếu cần thiết sẽ điều chỉnh, uốn nắn hoạt động Quá trình kiểm tra có trình tự như sau:

• Xây dựng các chỉ tiêu, chuẩn mực hoạt động

• So sánh đối chiếu, đo lường việc thực hiện nhiệm vụ với chỉ tiêu, chuẩn mực

• Đánh giá việc thực hiện các chỉ tiêu so với kế hoạch, nếu sai lệch sẽ điều chỉnh hoạt động, thậm chí điều chỉnh chuẩn mực hoặc mục tiêu

Như vậy kiểm tra nhằm theo dõi, giám sát thành quả hoạt động từ đó tiến hành sửa

chữa, uốn nắn, điều chỉnh cho phù hợp Những hoạt động này phải được thực hiện kịp thời

và khách quan

1.2.1.3 Biện pháp quản lý

Biện pháp quản lý là cách làm, cách giải quyết những công việc cụ thể của công tác

quản lý nhằm đạt được mục tiêu quản lý

Để tồn tại con người phải lao động, khi xã hội ngày càng phát triển thì xu hướng lệ thuộc lẫn nhau trong cuộc sống và lao động cũng phát triển theo Vì vậy, con người nhu cầu lao động tập thể, hình thành nên cộng đồng và xã hội Trong quá trình hoạt động của mình,

để đạt được những mục tiêu, cá nhân phải có biện pháp như là dự kiến kế hoạch, sắp xếp

tiến trình, tiến hành và tác động lên các đối tượng bằng cách nào đó theo khả năng của mình Hay nói cách khác, đây chính là các biện pháp quản lý giúp con người đạt được mục tiêu đã định Trong quá trình lao động tập thể lại càng không thể thiếu được các biện pháp

quản lý, chẳng hạn như: xây dựng kế hoạch hoạt động, sự phân công điều hành chung, sự

hợp tác và tổ chức công việc

Có nhiều khái niệm khác nhau về biện pháp quản lý, theo F.W Taylor: "Biện pháp

quản lý là sự tác động chỉ huy, điều khiển các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để chúng phát triển hợp với quy luật, đạt mục đích đề ra và đúng ý chí của người

19

quản lý Quá trình quản lý là quá trình thực hiện các chức năng quản lý theo đúng các nguyên tắc đã được xác định, các nguyên tắc đó được vận dụng và được thực hiện thông qua các phương pháp quản lý nhất định và các biện pháp quản lý phù hợp Vì vậy, việc vận dụng các phương pháp quản lý cũng như áp dụng các biện pháp quản lý là nội dung cơ bản của

là một hiện tượng xã hội Do vậy quản lý giáo dục cũng là một loại hình của quản lý xã hội Cho đến nay có rất nhiều định nghĩa về "Quản lý giáo dục", nhưng trên bình diện chung, những định nghĩa đều thống nhất về mặt bản chất

Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: "Quản lý giáo dục theo nghĩa tổng quát là hoạt động điều hành phối hợp của các lực lượng xã hội nhằm thúc đẩy công tác đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu xã hội" [2, tr.35]

Trong tác phẩm "Cơ sở lý luận của khoa học quản lý giáo dục", M.I Kondakop viết:

"Quản lý nhà trường là hệ thống xã hội - sư phạm chuyên biệt, hệ thống này đòi hỏi những tác động có ý thức, có kế hoạch và hướng đích của chủ thể quản lý lên tất cả các mặt của đời

sống nhà trường để đảm bảo sự vận hành tối ưu xã hội - kinh tế và tổ chức sư phạm của quá trình dạy học và giáo dục thế hệ đang lớn lên" [35, tr.93]

Tác giả Nguyễn Ngọc Quang cho rằng: "Quản lý giáo dục là hệ thống những tác động

có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lý nhằm làm cho sự vận hành theo đường lối giáo dục của Đảng, thực hiện các tính chất của nhà trường xã hội chủ nghĩa mà tiêu điểm hội tụ là quá trình dạy học giáo dục thế hệ trẻ, đưa giáo dục tới mục tiêu dự kiến,

tiến lên trạng thái mới về chất" [29, tr.35]

20

Từ những quan niệm trên, có thể hiểu quản lý giáo dục là những hệ thống, những tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý ở các cấp khác nhau đến mọi đối tượng,

mọi yếu tố trong hệ thống nhằm đảm bảo chu trình vận hành của các cơ quan trong hệ thống giáo dục và tiếp tục duy trì, phát triển hệ thống về số lượng lẫn chất lượng Nói cách khác

quản lý giáo dục là một quá trình diễn ra những tác động quản lý, đó là những hoạt động điều hành các lực lượng giáo dục nhằm đẩy mạnh công tác giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu phát triển của xã hội

Xét trong phạm vi hẹp, công tác quản lý trường học bao gồm quản lý các quan hệ giữa

trường học, xã hội (quản lý bên ngoài) và quản lý nhà trường (quản lý bên trong)

Nhà trường là tổ chức giáo dục cơ sở trực tiếp làm công tác giáo dục đào tạo Nó chịu

sự quản lý trực tiếp của các cấp quản lý giáo dục đồng thời nhà trường cũng là một hệ thống độc lập, tự quản Việc quản lý nhà trường phải nhằm mục đích nâng cao chất lượng, hiệu

quả giáo dục và phát triển nhà trường Thực chất quản lý nhà trường là quản lý hoạt động

dạy và học, làm cho hoạt động dạy và học từ trạng thái này sang trạng thái khác để tiến tới

mục tiêu giáo dục Quản lý nhà trường bao gồm :

■ Quản lý quá trình sư phạm: tức là quản lý quá trình giáo dục và đào tạo Các yếu tố

của quá trình giáo dục và đào tạo là: mục đích giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục, giáo viên, học sinh, những phương tiện vật chất kỹ thuật, tài chính Trong sơ đồ

biểu thị các đối tượng của quản lý giáo dục, mỗi ô là một hệ thống con, mỗi hệ thống con đó bao gồm nhiều hệ thống nhỏ hơn nữa, tất cả tạo thành một chỉnh thể thống nhất, trong đó

nổi lên vai trò yếu tố con người - trung tâm của quản lý

■ Quản lý nhân sự: tức là làm tăng động lực cho đội ngũ giáo viên bằng các chính

sách ưu đãi và kích thích cơ sở vật chất, tâm lý Ngoài ra còn bồi dưỡng nâng cao năng lực

và chất lượng giáo viên

■ Quản lý tài lực và vật lực: là sử dụng một cách tối ưu nguồn tài lực, vật lực phục

vụ cho hoạt động giáo dục của nhà trường

■ Quản lý môi trường (các quan hệ ngoài nhà trường): tức là làm cho nhà trường

thật sự gắn liền với sự phát triển của cộng đồng, của địa phương và của đất nước trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa

21

1.2.3 Khái ni ệm dạy học

Một khái niệm cần phải làm rõ là khái niệm dạy học, một khái niệm có nhiều nghĩa

có thể gây những bất đồng ý kiến Dạy và học là thuộc tính của mọi cơ thể sống Đối với loài người dạy học là phạm trù mang thuộc tính xã hội rất cao Nó xuất hiện ngay từ buổi sơ khai khi con người muốn truyền thụ những kinh nghiệm, kỹ năng, kỹ xảo cho nhau Dần

dần, những kinh nghiệm, những kỹ năng, kỳ xảo ấy được tập hợp thành hệ thống tri thức và được tổ chức như một hoạt động giáo dục chuyên biệt, có mục tiêu và tính chuyên môn hóa

rất cao, diễn ra trong trường, lớp, có người dạy, có người học và đặt dưới những tác động

của quản lý giáo dục

Nói một cách vắn tắt thì hoạt động học tập của con người là sự chuyển hóa kinh nghiệm xã hội hay nói cụ thể hơn là chuyển hóa học vấn xã hội thành học vấn xác định của

mỗi cá thể người, còn xét về quan hệ giao tiếp thì đó là sự chuyển hóa thông qua sự tổ chức,

chỉ đạo của nhà giáo dục Như vậy việc dạy và học là một hoạt động xã hội nhằm truyền thụ

và lĩnh hội kinh nghiệm xã hội thông qua việc trau dồi học vấn và trên cơ sở đó mà hình thành nhân cách

Dạy học là một hoạt động thống nhất hữu cơ của dạy và học Nói tổng quát thì dạy không phải là dạy riêng lẻ của mỗi cá nhân giáo viên và học cũng không phải là hoạt động riêng lẻ của từng cá nhân học sinh Mỗi thầy giáo là chủ thể dạy, thực hiện chức năng truyền

thụ kinh nghiệm xã hội, còn học là hoạt động của mỗi học sinh phản ánh sự lĩnh hội kinh nghiệm xã hội của thế hệ trẻ Sự thống nhất của hai hoạt động dạy và học mang tính xã hội này tổ chức nên những hệ thống, những quan hệ dạy học và đảm bảo tính toàn vẹn của việc

dạy học Bất kỳ một quan hệ nào đó chỉ có thể coi là quan hệ dạy học khi nó thể hiện sự

thống nhất này Ví dụ như một lĩnh vực văn hóa dù là vô cùng quan trọng đi nữa chỉ có

thể trở nên một môn học khi đảm bảo được có chủ thể giảng dạy và được cấu tạo sao cho

thế hệ trẻ đủ sức tiếp thu nó Một cuốn sách chỉ có thể trở thành tài liệu dạy học khi nó được

soạn thảo có tính đến nội dung học vấn quy định cho từng cấp, từng lớp học, cũng như phù

hợp với quy luật và điều kiện của việc dạy học Một số công trình nghiên cứu khoa học giáo

dục rất hay nào đó cũng chưa chắc có thể trở thành nội dung và phương pháp dạy học của nhà trường khi mà chỉ có một số ít nhà khoa học thông báo các kết quả nghiên cứu đó

Hoạt động dạy là một trong những hoạt động cơ bản của trường phổ thông nói chung

và trường tiểu học nói riêng Theo tác giả Võ Quang Phúc "Dạy học là hệ thống tác động

22

qua lại lẫn nhau giữa nhiều nhân tố nhằm mục đích trang bị kiến thức hình thành kỹ năng,

kỹ xảo tương ứng và rèn luyện đạo đức cho người công dân Chính những nhân tố hợp thành hoạt động này cùng với hệ thống tác động qua lại lẫn nhau giữa chúng mà làm cho

việc dạy học thật sự tồn tại như một thực thể toàn vẹn - một hệ thống" [28, tr.6] Như vậy:

■ Quá trình dạy học là sự phối hợp thống nhất hoạt động chỉ đạo của thầy đối với

hoạt động lĩnh hội tự giác, tích cực, tự lực sáng tạo của trò, nhằm làm cho trò đạt được mục

đích học

■ Dạy là quá trình hoạt động của thầy, thông qua sự truyền đạt nội dung trí dục mà

chỉ đạo hoạt động học tập của trò nhằm làm cho trò đạt đến mục đích học

■ Học là quá trình hoạt động của trò, trong đó dựa vào sự chỉ đạo của thầy, vào nội

dung trí dục mà tự chủ động (điều khiển và điều chỉnh) toàn bộ hoạt động lĩnh hội tự giác

tích cực của bản thân, nhằm đạt được mục đích dạy học

1.3 Qu ản lý trường tiểu học

Điều 2, chương 1, Điều lệ trường tiểu học đã xác định: Trường tiểu học là cơ sở giáo

dục phổ thông của bậc tiểu học Bậc tiểu học là bậc học nền tảng đặt cơ sở ban đầu cho việc hình thành, phát triển toàn diện nhân cách con người, đặt nền tảng vững chắc cho giáo dục

phổ thông và hệ thống Giáo dục quốc dân

• Trường tiểu học có nhiệm vụ và quyền hạn sau:

+ Thực hiện đầy đủ, có chất lượng chương trình, nội dung, kế hoạch giáo dục theo quy định thống nhất của Bộ Giáo dục và Đào tạo

+ Thực hiện kế hoạch phổ cập giáo dục tiểu học và tham gia xóa mù chữ trong phạm

+ Góp phần xây dựng môi trường giáo dục thống nhất giữa nhà trường, gia đình và xã

hội; khai thác mọi tiềm năng của cộng đồng tham gia giáo dục học sinh; phát huy tác dụng

của một cơ sở giáo dục đối với cộng đồng

• Các loại hình trường tiểu học:

+ Trường tiểu học công lập do nhà nước tổ chức và quản lý

+ Trường tiểu học bán công, do nhà nước thành lập, quản lý, đầu tư ban đầu về cơ sở

vật chất; trường tự cân đối thu chi theo quy định của pháp luật

+ Trường tiểu học dân lập do một tổ chức chính trị-xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức kinh

tế thành lập, quản lý; Nhà nước công nhận cán bộ quản lý và đội ngũ giáo viên

+ Trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú cho con em người dân tộc nhằm góp phần

tạo nguồn đào tạo cán bộ vùng sâu, vùng xa

+ Trường năng khiếu nghệ thuật, thể thao và trường dành cho trẻ em bị thiệt thòi, tàn

tật

+ Trường tiểu học thực hành sư phạm được tổ chức và hoạt động tại các trường sư

phạm

+ Trường tiểu học thực nghiệm, thực hiện các chương trình thí điểm hoặc đề tài nghiên

cứu khoa học giáo dục

+ Trường tiểu học tổ chức cho trẻ em Việt Nam sinh sống tại nước ngoài và cho trẻ em người nước ngoài sinh sống tại Việt Nam

Trong quản lý trường tiểu học: Chủ thể quản lý là hiệu trưởng, là người định hướng trí tuệ vào tất cả các vấn đề của nhà trường, xác định được những công việc quan trọng và xung yếu theo từng thời điểm, qua bảng kế hoạch năm học với những mục tiêu nhiệm vụ cụ

thể, vừa hợp lý vừa khoa học Đồng thời có những bước tổ chức triển khai thực hiện kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm để từng bước nâng dần chất lượng giáo dục

Tập thể giáo viên, công nhân viên vừa là khách thể quản lý (đối tượng tác động của

hi ệu trưởng) vừa là chủ thể quản lý trong nhiệm vụ trực tiếp giáo dục học sinh

24

Học sinh vừa là khách thể quản lý (đối tượng chịu sự tác động của hiệu trưởng, giáo

viên và các l ực lượng giáo dục khác) vừa là chủ thể tự quản trong việc tự giác học tập và tu

tập thể giáo viên, công nhân viên tín nhiệm."

Ngày nay do tác động mạnh mẽ của cách mạng khoa học kỹ thuật, của cơ chế thị trường cho nên hoạt động quản lý đòi hỏi phải có những biện pháp mới, tiên tiến hơn để giải quyết các vấn đề nảy sinh trong quá trình điều hành Rõ ràng người cán bộ quản lý phải chịu trách nhiệm cá nhân về các quyết định chiến lược, chiến thuật, tác nghiệp mà mình lựa chọn đưa ra Vì vậy vai trò chính của người cán bộ quản lý là góp phần kiến tạo hệ thống và đảm

bảo chỉ đạo toàn diện việc vận hành guồng máy quản lý, phối hợp hoạt động nhịp nhàng

giữa các bộ phận, thành tố trong hệ thống Như vậy lao động của cán bộ quản lý đòi hỏi

phải có tính sáng tạo, đòi hỏi một nghệ thuật điều hành, bất kỳ ở cấp nào, người cán bộ quản

thụ để tổ chức xây dựng môi trường văn hóa, mọi người giúp đỡ nhau trao đổi giải quyết

vấn đề, học tập, chỉ bảo nhau

• Hiệu trưởng phải là người tạo động lực cho tổ chức và xây dựng tổ chức học tập;

tạo điều kiện cho mọi thành viên trong nhà trường có thể học tập, trưởng thành và phát triển

để họ biến những tiềm năng cá nhân thành hiện thực Với yêu cầu này, hiệu trưởng phải xác định được mục tiêu và có biện pháp hướng mọi người đạt được mục tiêu

• Nhà trường gắn liền với xã hội Để công tác xã hội hóa giáo dục đạt được kết quả

tốt, hiệu trưởng phải là nhà hoạt động xã hội

25

Tuy nhiên xét cho cùng, mọi nhiệm vụ của hiệu trưởng đều tập trung vào việc quản lý nhiệm vụ thực hiện chương trình dạy học, cụ thể hơn là hoạt động dạy học của giáo viên,

một nhiệm vụ trọng tâm ở trường tiểu học

Theo GS Nguyễn Văn Lê, để thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ và quyền hạn của hiệu trưởng theo điều lệ trường tiểu học thì hiệu trưởng cân quan tâm đến những nội dung công

- Chỉ đạo công tác tự quản của học sinh, thực hiện sự giúp đỡ và cộng tác với tổ

chức Đoàn, Đội và các tổ chức độc lập khác của trường

- Tổ chức cộng tác với phụ huynh học sinh và các tổ chức xã hội, chỉ đạo công tác

của hội cha mẹ học sinh [23, tr.26]

Như vậy, hiệu trưởng là người chịu trách nhiệm trước Đảng và Nhà nước về việc đảm

bảo chất lượng giáo dục của trường mình Tuy có các phó hiệu trưởng giúp việc và cùng liên đới chịu trách nhiệm, nhưng hiệu trưởng phải giữ vai trò thủ trưởng thường xuyên nắm

bắt thông tin và có những quyết định kịp thời, không để những hiện tượng thiếu trách nhiệm, phản sư phạm xảy ra làm tổn hại đến chất lượng giáo dục thế hệ trẻ Để đảm bảo trách nhiệm này, cần khẳng định cho hiệu trưởng quyền lựa chọn, đề bạt và thay thế các phó

hiệu trưởng, quyền đề nghị đình chỉ công tác và thay thế những giáo viên, nhân viên không còn đủ phẩm chất và năng lực để làm công tác giáo dục

Ngoài ra, người hiệu trưởng phải là một nhà giáo hết lòng yêu mến trẻ, sẵn sàng cống

hiến trí tuệ của mình cho việc đào tạo thế hệ trẻ thành những người kế tục sự nghiệp cách

mạng của Đảng

Mặt khác, người hiệu trưởng phải hiểu biết những cơ sở của Tâm lý học, Giáo dục

học, phải trực tiếp tham gia giáo dục học sinh và phải là người bạn của các em Hiệu trưởng

là người dạy tốt ít nhất một môn học, có khả năng thực hiện mẫu mực các nhiệm vụ của một

26

giáo viên bộ môn Việc hiệu trưởng có trình độ chuyên môn về khoa học giáo dục, lý luận

và thực hành là rất cần thiết cho công tác quản lý trường học

Người hiệu trưởng phải xây dựng được mối quan hệ tốt với địa phương Trên cơ sở đó làm công tác vận động toàn xã hội tham gia sự nghiệp giáo dục Một trong những phương

tiện quan trọng để làm công việc này là bản thân người hiệu trưởng phải tham gia vào công tác địa phương Hoạt động xã hội của người hiệu trưởng có ý nghĩa tích cực cho việc giáo

dục học sinh rất nhiều Hiệu trưởng cần động viên các thành viên của tập thể sư phạm cùng tham gia vào các hoạt động xã hội

1.4 Chương trình giáo dục tiểu học mới

Đất nước ta đang chuyển sang thời kỳ thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội

nhập quốc tế Văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VIII đã nhấn mạnh: "Nâng cao dân trí, bồi dưỡng và phát huy nguồn nhân lực to lớn của người Việt Nam là nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa" Vì vậy, đồng thời với chăm lo tăng trưởng về kinh tế phải chăm lo phát triển nguồn nhân lực con người chuẩn bị

lớp người lao động có một hệ thống giá trị phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong thời kỳ mới, đó là: "Những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc; công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa

của dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; phát huy tiềm năng của dân tộc

và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức và kỷ luật; có sức khỏe; là người thừa kế xây dựng

chủ nghĩa xã hội vừa hồng vừa chuyên như lời dặn của Bác Hồ"[12, tr.28-29]

Văn kiện Hội nghị lần thứ IX Ban chấp hành Trung ương Đảng khẳng định giáo dục

và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là động lực phát triển kinh tế xã hội Văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VIII tiếp tục nhấn mạnh: Giáo dục và Đào tạo phải thật sự

là quốc sách hàng đầu, hoàn thành tốt việc đào tạo bồi dưỡng nguồn lực con người cho công nghiệp hiện đại hóa đất nước Cùng với đổi mới nội dung giáo dục theo hướng cơ bản, hiện đại phải tăng cường giáo dục công dân, giáo dục thế giới quan khoa học, lòng yêu nước, ý chí vươn lên vì tương lai của bản thân và tiến độ của đất nước Bản sắc dân tộc và tính chất

27

tiên tiến của nền văn hóa phải được thấm đậm trong mọi lĩnh vực, sao cho người lao động

mới của đất nước có cách tư duy độc lập, có cách làm vừa hiện đại vừa mang sắc thái Việt Nam

Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành đã được soạn thảo từ đầu những năm 70

nhằm đáp ứng yêu cầu cụ thể của giai đoạn khôi phục kinh tế sau hơn 30 năm đất nước có chiến tranh kéo dài Do đó hiện nay, trước những yêu cầu cấp bách của việc chuẩn bị lớp

người lao động mới phục vụ cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước (đến năm

2020), việc đổi mới chương trình phổ thông, trong đó có chương trình tiểu học là một yếu tố khách quan

Thực hiện những chủ trương của Đảng, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã và đang triển khai đổi mới toàn diện và đồng bộ giáo dục và đào tạo, trong đó có đổi mới chương trình giáo

dục các cấp, bậc học nói chung, chương tình tiểu học nói riêng Và ngày 9 tháng 11 năm

2001, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ký quyết định số 43/2001/QĐ-BGD&ĐT ban hành Chương trình tiểu học áp dụng thống nhất trong cả nước kể từ năm học 2001-2002

1.4.2.1 Mục tiêu giáo dục tiểu học

Mục tiêu giáo dục tiểu học bao gồm những phẩm chất và những năng lực chủ yếu

cần hình thành cho học sinh tiểu học để góp phần vào quá trình đào tạo nguồn nhân lực

phục vụ cho giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế

Mục tiêu giáo dục tiểu học được xác định trong điều 27 của Luật Giáo dục (2005) như sau "Giáo dục tiểu học nhằm giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thẩm mỹ, và các kỹ năng cơ bản để học sinh

tiếp tục học trung học cơ sở."

Trong chương trình tiểu học mới, mục tiêu giáo dục tiểu học được cụ thể hóa thành

mục tiêu các môn học và các hoạt động giáo dục khác trong chương trình tiểu học Đặc biệt,

mục tiêu giáo dục tiểu học đã được cụ thể hóa thành các yêu cầu cơ bản cần đạt của học sinh

tiểu học bao gồm các yêu cầu cơ bản về kiến thức, kỹ năng, thói quen, niềm tin, thái độ, hành vi, định hướng Các yêu cầu cơ bản này lại phân định thành các mức độ phù hợp với

từng cấp lớp ở tiểu học, cụ thể là:

28

+ V ề nghe, đọc, nói, viết, tính toán: có kỹ năng cơ bản

+ V ề tự nhiên - xã hội: có hiểu biết đơn giản, cần thiết

+ Về nghệ thuật: có hiểu biết ban đầu

+ V ề rèn luyện thân thể: có thói quen Như vậy yêu cầu về đạt mức độ kỹ năng cơ bản

là cao nhất, khó nhất, trọng tâm nhất của nội dung giáo dục tiểu học Các yêu cầu khác chỉ

nhằm đảm bảo tính toàn diện của giáo dục và tạo điều kiện cho yêu cầu phát triển kỹ năng

thực hiện có hiệu quả

1.4.2.2 Nội dung chương trình tiểu học mới

Chương trình tiểu học mới là một công trình khoa học của tập thể nhà giáo lão thành, các nhà khoa học và sư phạm, các cán bộ quản lý giáo dục tiểu học từ Bộ Giáo dục và Đào

tạo đến các trường tiểu học, các giáo viên tiểu học ở các vùng miền khác nhau trong cả nước Ngoài những đổi mới về quan điểm và cách soạn thảo một chương trình giáo dục của

một bậc học nhằm tạo ra một chương trình vừa chuẩn mực (về mục tiêu giáo dục và trình độ

h ọc tập) vừa linh hoạt khi vận dụng và đổi mới liên tục, nội dung chương trình tiêu học mới

có nhiều đổi mới rất cơ bản Có thể nêu một số đổii mới chủ yếu sau đây:

- Tiếp tục thực hiện giáo dục toàn diện, cân đối và hài hòa về đạo đức, trí tuệ, thể

d ục) trong đó các môn học Đạo đức, Nghệ thuật, Thể dục chuyển thành các hoạt

động giáo dục, không có sách giáo khoa Ở các lớp 4,5 có 9 môn học (Tiếng Việt,

Toán, Đạo đức, Khoa học, Lịch sử và Địa lý, Âm nhạc, Mỹ thuật, Kỹ thuật, Thể

d ục) trong đó môn Thể dục không có sách giáo khoa

- Đổi mới cách đánh giá kết quả học tập của học sinh tiểu học Chỉ đánh giá bằng điểm đối với Tiếng Việt, Toán ở các lớp 1,2,3 và Tiếng Việt Toán, Khoa học, Lịch

sử và Địa lý ở các lớp 4,5 Các môn học khác chỉ nêu nhận xét để khuyến khích

29

học sinh hoàn thành các nhiệm vụ học tập ngay ở trong nhà trường, không giao bài

tập làm ở nhà Phối hợp với cách đánh giá truyền thống (tự luận) với các bài tập

trắc nghiệm khách quan đánh giá toàn diện, chính xác, công bằng và có hiệu

quả (phản hồi nhanh)

- Thực hiện một chương trình tiểu học thống nhất theo điều kiện cụ thể của từng vùng, từng địa phương, từng đối tượng học sinh, có những hướng dẫn áp dụng cho phù hợp với hoàn cảnh thực tế nhằm bảo đảm sự bình đẳng về cơ hội đi học và

bình đẳng trong tiếp nhận một nền giáo dục tiểu học có chất lượng cho mọi trẻ em

[15, tr 15-16]

Đối với các trường, lớp đã chuẩn bị đầy đủ các điều kiện về giáo viên, về cơ sở vật

chất, thiết bị dạy học và được sự thỏa thuận của gia đình học sinh có thể tổ chức dạy học

tiếng nước ngoài và tin học, tổ chức bồi dưỡng năng lực học tập và hoạt động giáo dục theo

chương trình dạy học tự chọn (không bắt buộc) do Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định

Chương trình tiểu học mới rất chú trọng đến việc đổi mới phương pháp dạy học, với

những quan niệm mới về người dạy và người học như sau:

• Đổi mới quan niệm về dạy học

Mục đích sâu xa của dạy học là giúp học sinh thay đổi cách nghĩ, cách làm và cách

sống để thích ứng với đời sống xã hội hiện đại và góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống

của các nhân, gia đình, cộng đồng bằng lao động cần cù sáng tạo của bản thân Kiểu dạy

học nhồi nhét, thụ động không quan tâm đến sự phát triển của năng lực cá nhân học sinh

đều không còn phù hợp nữa

Trong dạy học nếu học sinh chủ yếu chỉ nghe giáo viên giảng sẽ rất hay quên Nhưng

nếu giáo viên tổ chức và hướng dẫn học sinh học tập bằng cách tham gia vào các hoạt động

30

để phát hiện và giải quyết vấn đề của nội dung bài học, sau đó thực hành ngay các kiến thức

mới thì học sinh dễ nhớ và nhớ lâu

Dạy học không chỉ tập trung vào nội dung mà còn tập trung hình thành phương pháp

học tập, phương pháp tự học, tự phát hiện, tự giải quyết các vấn đề thuộc phạm vi bài học

để tự chiếm lĩnh kiến thức mới Nghĩa là giáo viên và học sinh chăm lo đến dạy và học như

thế nào để đạt hiệu quả cao

• Đổi mới quan niệm về người dạy, người học

Học sinh trước khi đến trường đã có một số kỹ năng nhất định để tham gia các hoạt động giáo dục ở trường Vì vậy, giáo viên cần hỗ trợ một cách cao nhất về phương tiện, điều

kiện để học sinh hoàn thành việc học tập một cách chủ động, sáng tạo

Giáo viên phải có kế hoạch (cả năm và từng bài) để giúp học sinh đạt được mục tiêu

của giáo dục theo đúng năng lực của từng các nhân Vì vậy, giáo viên phải là người tổ chức, hướng dẫn để học sinh tham gia thực hiện kế hoạch Giáo viên phải phối hợp chặt chẽ với

học sinh khi thực hiện kế hoạch, hỗ trợ học sinh để các em tự chiếm lĩnh kiến thức và kỹ năng mới Cần quan tâm đúng mức đến môi trường học tập của học sinh vì nó có tác động

Có thể có nhiều phương pháp và hình thức dạy học để chuyển tải cùng một nội dung

dạy học Tuy nhiên người dạy phải lựa chọn phương pháp sao cho phù hợp với đối tượng và hình thức tổ chức Việc tìm hiểu rõ đối tượng để lựa chọn hình thức và phương pháp dạy

học là yếu tố để tạo nên hiệu quả của phương pháp dạy học Do đó, trong quá trình chọn lựa hình thức dạy học đạt hiệu quả, người dạy cần chú ý:

• Tổ chức các hình thức đa dạng và phong phú

Nhằm giúp học sinh lĩnh hội kiến thức và hình thành kỹ năng Điều này có nghĩa là

phải tổ chức cho học sinh hoạt động một cách tích cực, học sinh là người tham gia các hoạt động ấy, các em tự tìm tòi, khám phá dưới sự hướng dẫn của giáo viên Ví dụ: học sinh

phải trao đổi, thảo luận để giải quyết nhiệm vụ, học sinh được đóng vai, được tham gia vào

31

trò chơi học tập, đóng kịch diễn xuất Giáo viên chú ý cho học sinh nhiều cơ hội thực hành,

thực tập, được thể hiện, được phát biểu trên lớp

• Tổ chức các hoạt động phát triển khả năng tự học của học sinh

Giáo viên phải tổ chức học sinh cách tự học, cách quan sát hiện tượng xung quanh

Tự học là kỹ năng quan trọng nhất cần hình thành ở người học Nếu học sinh không có kỹ năng này thì việc học tập gặp rất nhiều khó khăn, và học sinh rất ít có khả năng sáng tạo sau này Phần lớn những kiến thức và kinh nghiệm có được trong cuộc đời nhờ vào việc tự học Tóm lại, chương trình tiểu học mới chú trọng việc đổi mới hình thức tổ chức dạy học sao cho phát huy tính tích cực của học sinh như: Phối hợp giữa dạy học cá nhân, dạy học theo nhóm nhỏ, dạy học cả lớp, dạy học ở hiện trường (ở cơ sở sản xuất, bảo tàng địa phương, ở vườn trường ), dạy học có sử dụng trò chơi một cách hợp lý

1.4.2.5 Cơ sở vật chất, thiết bị dạy học ở tiểu học

Cơ sở vật chất và thiết bị dạy học có tầm quan trọng trong quá trình dạy học Bởi vì nó

là phương tiện để làm sáng tỏ lý thuyết, kiểm nghiệm lại lý thuyết, giúp học sinh tự chiếm lĩnh tri thức, khám phá ra những tri thức mới Nó cũng làm tăng khả năng truyền tải thông tin, nâng cao hiệu quả sư phạm Ngoài ra trang thiết bị dạy học có thể phát huy tối đa chức năng của các phương pháp dạy học tích cực Sử dụng phương tiện, thiết bị dạy học hợp lý sẽ

giảm đi những thời gian "chết" của lớp học, ví dụ học sinh không phải chờ đợi quá lâu để

giáo viên viết bảng hay vẽ xong một hình ảnh nào đó

Để đáp ứng cho việc giảng dạy theo chương trình tiểu học mới cần phải đổi mới cơ sở

vật chất, thiết bị dạy học như: khuyến khích sử dụng hợp lý các đồ dùng dạy và đồ dùng học

tập, các phiếu học tập; động viên và tạo điều kiện cho giáo viên và cha mẹ học sinh tự làm

lấy một số đồ dùng dạy và đồ dùng học; tăng dần việc sử dụng băng hình, băng tiếng, đĩa CD trong dạy học; từng bước tổ chức các phòng chức năng để phục vụ cho các hoạt động giáo dục và dạy học tự chọn ở tiểu học

1.5 Qu ản lý thực hiện chương trình dạy học ở trường tiểu học trong giai đoạn

hi ện nay

Trong quá trình quản lý trường tiểu học thì quản lý việc thực hiện chương trình dạy

học là hoạt động cơ bản của người hiệu trưởng, nó chiếm thời gian và công sức rất lớn Trong đó, quản lý việc quản lý hoạt động dạy là trọng tâm nhất Nội dung hoạt động dạy

32

bao gồm nhiều hoạt động, quan hệ đến nhiều đối tượng, đến nhiều mặt, đến nhiều phương

diện, nhiều lĩnh vực, rất đa dạng và rất phong phú Có thể nói một cách khái quát là mọi

hoạt động của nhà trường đều nhằm tạo điều kiện tốt nhất để hoạt động dạy và học đạt chất lượng và hiệu quả cao nhất

Chương trình dạy học quy định nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học,

thời gian dạy học từng môn nhằm thực hiện yêu cầu, mục tiêu cấp học

Chương trình dạy học là pháp lệnh của nhà nước do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành,

là căn cứ pháp lý để Nhà nước tiến hành chỉ đạo giám sát hoạt động dạy học của nhà trường Đồng thời nó cũng là căn cứ pháp lý để hiệu trưởng quản lý giáo viên theo yêu cầu của ngành giáo dục đề ra cho từng cấp học

Chương trình tiểu học mới được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành và chính thức thực

hiện từ năm học 2001-2002 Chương trình mang tính pháp lệnh của nhà nước, quy định nội dung, thời gian, số tiết cho từng môn học

Quản lý chương trình dạy học theo đúng quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo là nhiệm vụ của hiệu trưởng Vì thế, hiệu trưởng là người lãnh đạo, chịu trách nhiệm cao nhất

về chuyên môn trong nhà trường Để nắm vững chương trình dạy học, người hiệu trưởng

- Chỉ đạo tổ chuyên môn thảo luận, bàn bạc về những vấn đề nảy sinh trong thực

tiễn giảng dạy ở những năm học trước và những vấn đề mới trong chương trình dạy học để

thống nhất thực hiện trong cả năm học

- Hiệu trưởng phải nắm vững chương trình, hướng dẫn cho giáo viên có ý thức cao trong việc thực hiện chương trình, không được tùy tiện thay đổi, thêm bớt hoặc làm sai lệch

nội dung chương trình dạy học Thực chất quản lý việc thực hiện chương trình dạy học tập trung ở hai từ đúng và đủ Điều này được thể hiện ở chỗ:

33

- Về nội dung và phạm vi kiến thức quy định trong chương trình phải đảm bảo trên

cơ sở cấu tạo chương trình, không được giảm nhẹ và không cũng không được nhồi nhét quá

tải

- Về phương pháp phải thực hiện đúng đặc trưng của từng môn, từng loại bài học

- Đảm bảo đúng và đủ theo phân phối chương trình về mặt số tiết, về thời gian, về trình tự Nghiêm cấm việc tự ý cắt xén chương trình, dồn ép cũng như tự ý kéo dài bất cứ môn học hay tiết học nào

Để quản lý tốt việc thực hiện chương trình, người hiệu trưởng cần phải:

- Yêu cầu giáo viên lập kế hoạch bài học, phân thực hiện chương trình phải thể hiện

rõ từng loại bài

- Tạo điều kiện vềmặt thời gian để cho giáo viên thực hiện chương trình

- Trong quản lý, hiệu trưởng phải sử dụng các hình thức để quản lý chương trình như kiểm tra việc thực hiện phân phối chương trình, dự giờ kiểm tra học sinh, sử dụng thời khóa biểu để kiểm soát chương trình

- Việc kiểm tra thực hiện chương trình phải được làm thường xuyên kịp thời Sau

khi kiểm tra phải có kế hoạch điểu chỉnh, xử lý vi phạm Để quản lý việc thực hiện chương trình dạy học ở trường tiểu học, hiệu trưởng cần tập trung vào những nội dung sau:

Phân công giảng dạy cho giáo viên thực chất là công tác cán bộ và công tác tổ chức,

nếu hiệu trưởng hiểu và nắm chắc tình hình đội ngũ, chỗ mạnh, chỗ yếu của từng người thì không những sử dụng được họ mà còn làm cho họ tự tin hơn trong nghề nghiệp Tình hình đội ngũ giáo viên ở các trường tiểu học hiện nay thường mang đặc điểm chung là thiếu vừa

thừa, cũng như không đồng đều chất lượng chuyên môn, nghiệp vụ, nên việc phân loại giáo viên theo tiêu chuẩn cũng làm cho việc phân công giáo viên gặp không ít khó khăn Vì vậy

hiệu trưởng phải hiểu rõ, hiểu đúng đánh giá chính xác về từng con người để việc phân công được dễ dàng

Hiệu trưởng cần quán triệt quan điểm phân công giáo viên theo chuyên môn mà họ được đào tạo, hướng họ tập trung vào môn được đào tạo ngày càng chuyên sâu nhằm vừa

tạo cơ hội cho họ nâng cao chất lượng dạy vừa góp phần xây dựng đội ngũ cốt cán bộ môn

34

Đối với bậc tiểu học thì nếu giáo viên có khả năng vươn lên về một môn học nào đó càng có

ý nghĩa, càng động viên, khuyến khích và nếu cần thiết tạo điều kiện cho họ học nâng cao

Hiệu trưởng phải biết tin vào sức bậc, khả năng vươn lên của từng giáo viên, không được định kiến với bất cứ người nào Mọi sự phân công giáo viên nên thận trọng, khéo léo, công

bằng và khách quan

Việc phân công nhiệm vụ cho giáo viên phải xuất phát từ chất lượng đào tạo của nhà trường và quyền lợi học tập của học sinh, tạo điều kiện cho người giỏi kèm cặp người còn ít kinh nghiệm, còn hạn chế năng lực Do đó khi phân công giáo viên, hiệu trưởng phải căn cứ vào năng lực của giáo viên, điều kiện cụ thể của nhà trường, quyền lợi của học sinh và tham

khảo nguyện vọng của giáo viên

Tuy nhiên, trong trường hợp đội ngũ giáo viên vừa thiếu vừa không đồng đều về trình

độ thì hiệu trưởng phải biết lựa chọn phương án tối ưu, phải đảm bảo ưu tiên về quyền lợi

học sinh và yêu cầu của nhà trường mà chọn giáo viên cho phù hợp với các khối lớp

Nếu việc phân công nặng về cảm tính, tình cảm cá nhân sẽ tác động xấu đến hiệu quả

giảng dạy của nhà trường Do đó, nghệ thuật và bản lãnh quản lý của hiệu trưởng thể hiện rõ nét khi thực hiện nhiệm vụ phân công giảng dạy cho giáo viên

Tóm l ại, khi phân công giảng dạy, hiệu trưởng cần theo các bước sau đây:

- Nghiên cứu nắm bắt điểm mạnh, điểm yếu của từng giáo viên

- Phối hợp với các phó hiệu trưởng và khối trưởng chuyên môn để dự kiến phân công

- Khi cần thiết có thể đưa ra khối để thăm dò dư luận

- Ra quyết định phân công và cũng có thể điều chỉnh sau một thời gian nhất định

Chương trình tiểu học mới quy định giáo viên thực hiện kế hoạch bài học thay cho

soạn giáo án trước đây

Kế hoạch bài học là kế hoạch tổ chức, hướng dẫn học sinh hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo nhằm đạt được các mục tiêu dạy học một bài cụ thể của môn học với sự trợ giúp của các thiết bị dạy học, sách giáo khoa

35

Thực hiện kế hoạch bài học giúp cho giáo viên có một kế hoạch dạy học gọn gàng, sáng sủa, dễ bổ sung và dễ điều chỉnh, tiết kiệm được thời gian Sử dụng kế hoạch bài học giúp cho giáo viên chủ động, linh hoạt trong tổ chức, hướng dẫn học sinh hoạt động

Để quản lý việc soạn kế hoạch bài học của giáo viên, hiệu trưởng phải lưu ý hướng

dẫn giáo viên định hướng việc sử dụng sách giáo viên như một tài liệu tham khảo và cung

cấp những thiết bị cần thiết để giáo viên có đầy đủ cơ sở, phương tiện cho việc soạn bài

Để làm được điều đó, hiệu trưởng cần tập trung vào một số công việc sau:

- Yêu cầu các tổ khối chuyên môn nghiên cứu kỹ nội dung chương trình mà mình đảm nhiệm Trao đổi, bàn bạc để đi đến thống nhất về mục tiêu bài dạy, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức của từng tiết học

- Hướng dẫn việc sử dụng sách giáo khoa, sách giáo viên, sách tham khảo và các trang thiết bị hiện có

- Thường xuyên cùng với phó hiệu trưởng hoặc khối trưởng kiểm tra việc lập kế

hoạch bài học của giáo viên để nắm được thông tin về việc thực hiện chương trình, cũng như nội dung bài soạn có thể hiện việc phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh hay không

- Thông qua việc dự giờ trên lớp để đánh giá việc chuẩn bị bài của giáo viên

Giờ dạy trên lớp của giáo viên giữ vai trò quyết định đến chất lượng dạy học Việc lập

kế hoạch bài học và việc chuẩn bị những thiết bị dạy học là rất cần thiết cho giờ lên lớp, nhưng điều này chỉ mang lại hiệu quả cao khi được giáo viên thực hiện thành công trên lớp Ngoài việc thực hiện những ý đồ đã chuẩn bị, giáo viên còn phải biết linh hoạt để giải quyết các tình huống sư phạm xảy ra trong quá trình giảng dạy sao cho hoàn tất các công việc đã chuẩn bị

Một trong những vấn đề mà hiệu trưởng cần quan tâm trong quá trình dự giờ lên lớp

của giáo viên đó chính là việc đổi mới phương pháp giảng dạy sao cho phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh Bởi vì chương trình tiểu học mới đặt trọng tâm vào việc đổi

mới phương pháp giảng dạy và coi nó như là một trong những giải pháp chủ chốt để thực

hiện đổi mới phương pháp giáo dục nói riêng, đổi mới chương trình tiểu học nói chung Chương trình mới tập trung vào việc dạy cách học, đặc biệt là giúp cho học sinh biết cách

36

học và có nhu cầu tự học Chương trình tiểu học mới coi trọng và khuyến khích dạy học trên

cơ sở hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh; giúp học sinh tự phát

hiện và tự giải quyết các vấn đề của bài học Do đó học sinh có thể tự chiếm lĩnh các kiến

thức và biết vận dụng chúng với sự hỗ trợ hợp lý của giáo viên và môi trường giáo dục [21, tr.l8]

Đổi mới phương pháp dạy học là yêu cầu bức thiết để nâng cao chất lượng dạy học Vì

thế bằng nhiều hình thức khác nhau, các biện pháp khác nhau, người hiệu trưởng phải chỉ đạo chặt chẽ việc đổi mới phương pháp theo hướng kích thích tính tích cực, chủ động của

học sinh Do đó để quản lý giờ lên lớp của giáo viên được tốt, người hiệu trưởng cần:

- Xây dựng tiêu chuẩn giờ lên lớp theo tiêu chuẩn đánh giá của Bộ Giáo dục và Đào

tạo hướng dẫn Tuy nhiên phải biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo đối với hình thức giáo dục

và học tập cụ thể của nhà trường sao cho kích thích được tính tự giác và nhu cầu lĩnh hội

vốn kiến thức, vốn hiểu biết, lòng say mê tìm tòi của học sinh

- Hiệu trưởng cẩn phổ biến nội dung cơ bản của tiểu chuẩn giờ lên lớp để mỗi giáo viên đều nắm được Đó là: đảm bảo cho học sinh nắm được kiến thức cơ bản nhất của bài

học; rèn luyện được những kỹ năng cần thiết tùy theo yêu cầu của từng loại bài, vận dụng được những trường hợp tương tự; rèn luyện nề nếp tư duy tích cực, sáng tạo; thông qua bài

dạy để giáo dục tư tưởng tình cảm, đạo đức, phát triển các năng lực trí tuệ cần thiết

- Hiệu trưởng phải có kế hoạch dự giờ giáo viên Đảm bảo trong năm học, tất cả các giáo viên đều được hiệu trưởng dự giờ ít nhất một lần Đối với đối tượng giáo viên có năng

lực còn hạn chế, giáo viên mới chuyển khối, sinh viên mới ra trường phải được dự nhiều hơn Khi cần đúc kết kinh nghiệm thì hiệu trưởng nên dự giờ giáo viên giỏi kể cả giáo viên

giỏi ở các trường bạn Khi dự giờ, hiệu trưởng cần ghi chép cụ thể về giờ dạy, sau đó cùng phó hiệu trưởng chuyên môn trao đổi ý kiến và rút kinh nghiệm với giáo viên

- Hiệu trưởng cần tổ chức tốt các chuyên đề về giờ lên lớp như: trao đổi về nội dung, phương pháp giảng dạy, thiết bị cần thiết trong tổ chuyên môn trước khi lên lớp Những vấn

đề mới và khó nên mời chuyên viên để trao đổi, truyền đạt kinh nghiệm cho từng giáo viên

Để việc tổ chức các chuyên đề giờ lên lớp có hiệu quả, hiệu trưởng phải có kế hoạch và các hình thức tổ chức chuyên đề dự định cho cả năm học, chọn lựa đề tài thiết thực với tình hình

cụ thể của nhà trường và xu hướng phát triển chung của giáo dục trước khi thực hiện

37

- Ngoài ra hiệu trưởng còn quản lý giờ lên lớp của giáo viên thông qua việc phỏng

vấn học sinh, phụ huynh học sinh và với cả đồng nghiệp, xem xét kết quả học tập của học sinh qua các giờ dự

Vấn đề cần thay đổi ở người giáo viên là phải từ bỏ lối dạy "nhồi nhét", lôi truyên

thụ "áp đặt" một chiều, cần tổ chức hoạt động học nhằm phát huy tư duy sáng tạo và năng

lực tự học, tạo ra năng lực và thói quen học suốt đời của học sinh, đó chính là dạy cách học cho học sinh

d ạy học tiểu học

Cơ sở vật chất phục vụ cho việc dạy và học bao gồm nhiều loại như: phòng học, lớp

học, bàn ghế, bảng, cơ sở thực hành, dụng cụ thí nghiệm và các trang thiết bị kỹ thuật, sách báo tư liệu, đồ dùng dạy học Đổi mới để mỗi phòng học trở thành một môi trường học tập thuận lợi là bộ phận khởi đầu của quá trình chuẩn hóa cơ sở vật chất và thiết bị dạy học ở các trường tiểu học

Cơ sở vật chất, kỹ thuật là một trong những điều kiện thiết yếu để tiến hành quá trình giáo dục Thiếu điều kiện này thì quá trình đó không diễn ra hoặc diễn ra không toàn vẹn

Hiệu trưởng phải coi cơ sở vật chất, thiết bị dạy học là điều kiện không thể thiếu đảm bảo

hiệu quả việc dạy học Cơ sở vật chất và thiết bị dạy học là nội dung, phương tiện chuyển tải thông tin, giúp giáo viên tổ chức và điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh từ đó giúp

học sinh hứng thú học tập, hình thành phương pháp học tập chủ động, tích cực Từ đó người

hiệu trưởng có những biện pháp thích hợp để quản lý cũng như phát triển cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học đáp ứng cho việc nâng cao chất lượng dạy học

Hiệu trưởng phải chỉ đạo bộ phận có trách nhiệm thường xuyên nắm vững tình hình số lượng tình trạng cơ sở vật chất, thiết bị mà nhà trường có Trường phải có mục lục tài sản

từng khoản cụ thể và mục lục này phải được ghi đầy đủ, kịp thời và thường xuyên cập nhật

mỗi khi có sự thêm bớt

Hằng năm, hiệu trưởng chỉ đạo tiến hành kiểm kê vào một thời điểm nhất định Sau

mỗi lần kiểm kê phải xác nhận rõ thực trạng từng loại Xây dựng nội quy bảo quản, sử dụng đối với từng loại cơ sở vật chất Quy định rõ trách nhiệm của từng người với tài sản mà họ

38

phụ trách hoặc mượn Mỗi khi có hư hỏng, mất mát phải quy rõ trách nhiệm và xử lý minh

bạch

Hằng năm, nhà trường tiến hành kịp thời những yêu cầu bổ sung, sửa chữa thay thế

những thiết bị, cơ sở vật chất cần thiết Trong đó định rõ những thứ xin mua sắm, bổ sung,

dự trù xin ngân sách, hoặc dựa vào nhân dân, hội cha mẹ học sinh cùng đóng góp

Những nghiên cứu về lý luận dạy học đã chỉ ra rằng: muốn nâng cao chất lượng dạy

học thì cần thiết phải quan tâm đến hoạt động học tập của học sinh, phải thông qua việc

kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh Do đó, một trong những cơ sở để đánh giá

kết quả thực hiện chương trình dạy học chính là việc kiểm tra đánh giá kết quả học tập học sinh

"Chương trình tiểu học mới thực hiện việc đánh giá kết quả học tập của học sinh theo định hướng: Kế thừa các ưu điểm của cách đánh giá truyền thống và đặt việc đánh giá bằng

trắc nghiệm khách quan đúng với vị trí của nó; phối hợp đánh giá thường xuyên và định kỳ

giữa các hình thức đánh giá khác nhau (bằng viết và vấn đáp ); đặc biệt, việc kiểm tra, thi

đều thực hiện theo trình độ chuẩn của chương trình tiểu học mới" [15, tr.15]

Trong phạm vi quản lý dạy học, hiệu trưởng quản lý hoạt động học của học sinh thông qua phản ánh của đội ngũ giáo viên về kết quả học tập rèn luyện của học sinh

Hiệu trưởng cần phải quản lý việc kiểm tra của giáo viên đối với học sinh để đánh giá

kết quả học tập của học sinh và kết quả giảng dạy của giáo viên tránh chỉ dừng lại ở mức độ

đo lường bằng điểm số Cụ thể là: quản lý kế hoạch kiểm tra của giáo viên; có kế hoạch

kiểm tra giữa học kỳ, cuối học kỳ và hết năm học; yêu cầu chấm, trả bài đúng thời hạn, có

sửa chữa hướng dẫn cho học sinh; phân công bộ máy quản lý tổng hợp tình hình kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định kỳ

Thông qua việc tổ chức các kỳ thi để đánh giá đúng thực chất kết quả học tập của học sinh, từ đó có kế hoạch phụ đạo cho học sinh yếu kém về học lực, phát hiện và bồi dưỡng

kịp thời những học sinh có năng khiếu Mặt khác, thông qua việc kiểm tra nghiêm túc, đánh giá công bằng và khách quan giúp giáo viên điều chỉnh hoạt động dạy của mình, kích thích tính tự giác học tập của học sinh

39

1.5.6 Công tác b ồi dưỡng, nâng cao trình độ giảng dạy cho giáo viên nhằm đáp ứng

Giáo viên là nhân tố quyết định chất lượng giáo dục, nhất là trong giai đoạn hiện nay

với nhiệm vụ trọng tâm của toàn ngành là thực hiện việc triển khai giảng dạy theo chương trình tiểu học mới, điều đó đòi hỏi người giáo viên tiểu học phải có đủ trình độ đáp ứng nhiệm vụ chính trị trên Chính vì vậy, công tác bồi dưỡng, nâng cao trình độ cho đội ngũ giáo viên có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học Như vậy,

bồi dưỡng, nâng cao trình độ cho đội ngũ giáo viên là nhiệm vụ quan trọng của người hiệu trưởng

Để bồi dưỡng giáo viên cốt cán từng môn học, từng khối lớp, hiệu trưởng phải có kế

hoạch tạo điều kiện cho giáo viên học tập nâng cao trình độ chuyên môn tại trường Cao đẳng, Đại học, qua các lớp bồi dưỡng theo chuyên đề của Phòng Giáo dục, Sở Giáo dục và Đào tạo hoặc qua trao đổi kinh nghiệm giảng dạy với các chuyên viên, giáo viên giỏi ở trường bạn

Để nâng cao năng lực chuyên môn cho đối tượng giáo viên còn hạn chế trong giảng

dạy, hiệu trưởng cần phân công những giáo viên có trình độ tay nghề giỏi trực tiếp giúp đỡ

và tạo cho họ có thời gian và tài liệu để tự học, tự bồi dưỡng

Nhà trường cần phải thường xuyên tổ chức kiểm tra trình độ tay nghề của giáo viên,

kịp thời phát hiện những giáo viên có năng lực tốt để bồi dưỡng họ trở thành những giáo viên nòng cốt, đồng thời nắm bắt được những mặt còn thiếu sót của giáo viên để đề ra biện pháp khắc phục thích hợp

Nhìn chung việc quản lý công tác bồi dưỡng giáo viên của Hiệu trưởng tập trung vào

một số việc sau:

- Dự giờ thăm lớp, kiểm tra hướng dẫn thực hiện kế hoạch bài học

- Tổ chức chuyên đề về việc dạy các môn học theo chương trình tiểu học mới

- Tổ chức thao giảng, hội thi tạo điều kiện cho đội ngũ giáo viên có điều kiện học

hỏi kinh nghiệm lẫn nhau

- Tạo điều kiện về tinh thần, vật chất, tài chính cho giáo viên tự học, tự bồi dưỡng, tham dự các lớp bồi dưỡng thường xuyên, bồi dưỡng chuyên đề, chuẩn hóa và trên chuẩn

cho đội ngũ giáo viên

40