tiềm năng và định hướng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh tây ninh

Được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và lãnh đạo các cấp, du lịch Tây Ninh đã không ngừng phát triển và gặt hái được những kết quả đáng khích lệ khi tổng lượt khách du lịch đến với Tây Ni

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Trần Thế Hiển

TIỀM NĂNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN

DU LỊCH VĂN HÓA Ở TỈNH TÂY NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Trần Thế Hiển

TIỀM NĂNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN

DU LỊCH VĂN HÓA Ở TỈNH TÂY NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS MAI HÀ PHƯƠNG

Thành phố Hồ Chí Minh – 2014

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Tất cả các số liệu trình bày trong luận văn là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Trần Thế Hiển

Nhờ sự hướng dẫn, chỉ dạy tận tình của quý thầy cô Trường Đại học Sư phạm

TP Hồ Chí Minh, sau hai năm học tập và nghiên cứu, tác giả đã hoàn thành chương trình đào tạo thạc sĩ chuyên ngành Địa lí học và thực hiện luận văn tốt nghiệp

Trước hết, tác giả xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến TS Mai Hà Phương, người đã trực tiếp hướng dẫn và tận tình chỉ bảo tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu, thực hiện và hoàn tất luận văn

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn đến Ban Giám hiệu nhà trường, Phòng Sau đại học, Khoa Địa lí và quý thầy cô Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh đã tận tâm giảng dạy, trang bị kiến thức và nhiệt tình giúp đỡ tác giả trong suốt thời gian học tập tại trường

Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu cùng các thầy cô, đồng nghiệp Trường THPT Gia Định, đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tác giả yên tâm hoàn thành tốt việc học của mình

Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn đến các quý cơ quan: Sở Văn hóa, Thể thao và

Du lịch tỉnh Tây Ninh, Cục Thống kê tỉnh Tây Ninh, Ban Quản lý các khu di tích lịch

sử Cách mạng miền Nam,… và nhân dân địa phương đã nhiệt tình giúp đỡ tác giả trong quá trình thu thập tài liệu, thông tin có liên quan đến nội dung nghiên cứu và khảo sát thực tế

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tác giả trong suốt thời gian học tập và thực hiện luận văn

Trân trọng

TP Hồ Chí Minh, ngày 26 tháng 09 năm 2014

Tác giả

Trần Thế Hiển

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục các bảng số liệu

Danh mục các biểu đồ, bản đồ

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Giới hạn đề tài 3

4 Lịch sử nghiên cứu đề tài 4

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luận văn 10

7 Bố cục luận văn 11

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH VĂN HÓA 12

1.1 Cơ sở lý luận 12

1.1.1 Các khái niệm và quan niệm 12

1.1.2 Một số vấn đề lý luận về phát triển du lịch văn hóa 18

1.2 Cơ sở thực tiễn về phát triển du lịch văn hóa 38

1.2.1 Tình hình phát triển du lịch văn hóa ở Việt Nam 38

1.2.2 Tình hình phát triển du lịch văn hóa ở tiểu vùng du lịch Đông Nam Bộ 40

Chương 2 TIỀM NĂNG VÀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH VĂN HÓA Ở TỈNH TÂY NINH 44

2.1 Tổng quan về tỉnh Tây Ninh 44

2.1.1 Lịch sử hình thành 44

2.1.4 Khái quát về kinh tế - xã hội 49

2.2 Tiềm năng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh 52

2.2.1 Tài nguyên du lịch nhân văn 52

2.2.2 Cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất - kỹ thuật phục vụ du lịch 78

2.2.3 Các nhân tố kinh tế - xã hội và chính trị 88

2.2.4 Đánh giá chung về tiềm năng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh 92

2.3 Thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh 95

2.3.1 Khái quát chung về hoạt động du lịch 97

2.3.2 Thực trạng du khách 98

2.3.3 Thực trạng doanh thu 99

2.3.4 Hoạt động đầu tư và xúc tiến du lịch 101

2.3.5 Các loại hình và sản phẩm du lịch văn hóa chủ yếu 102

2.3.6 Các địa bàn hoạt động du lịch văn hóa chủ yếu 106

2.3.7 Đánh giá chung về thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh 112

Chương 3 ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH VĂN HÓA Ở TỈNH TÂY NINH ĐẾN NĂM 2020 VÀ CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN 116

3.1 Định hướng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh đến năm 2020 116

3.1.1 Cơ sở xây dựng định hướng 116

3.1.2 Định hướng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh đến năm 2020 118

3.2 Các giải pháp phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh đến năm 2020 133

3.2.1 Giải pháp về sản phẩm du lịch 133

3.2.2 Giải pháp về cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất - kỹ thuật phục vụ du lịch 134

3.2.3 Giải pháp về tổ chức quản lý và quy hoạch phát triển du lịch 135

3.2.4 Giải pháp về nguồn nhân lực 136

3.2.5 Giải pháp về thị trường 138

3.2.6 Giải pháp về vốn đầu tư 139

3.2.7 Giải pháp bảo vệ tài nguyên du lịch nhân văn 140

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 142

TÀI LIỆU THAM KHẢO 145

PHỤ LỤC

ĐHQG : Đại học Quốc gia Nxb : Nhà xuất bản

QL : quốc lộ THCS : Trung học cơ sở THPT : Trung học phổ thông

TP : Thành phố TP.HCM : Thành phố Hồ Chí Minh UBND : Ủy ban Nhân dân

Bảng 2.1 Hiện trạng cơ sở lưu trú du lịch tại tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2008 - 2012 83

Bảng 2.2 Hiện trạng số dự án và vốn đầu tư phát triển du lịch tại tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2007 - 2012 92

Bảng 2.3 Thực trạng khách du lịch tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2007 - 2012 98

Bảng 2.4 Thực trạng doanh thu du lịch tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2007 - 2012 100

Bảng 2.5 Một số tuyến du lịch nội tỉnh đang được khai thác tại Tây Ninh 107

Bảng 2.6 Một số tuyến du lịch quốc tế đang được các công ty dịch vụ lữ hành tại Tây Ninh khai thác 108

Bảng 2.7 Thực trạng khách du lịch tại Khu Di tích lịch sử văn hóa - Danh thắng và Du lịch núi Bà Đen giai đoạn 2008 - 2013 109

Bảng 2.8 Thực trạng khách du lịch tại khu di tích lịch sử Căn cứ Trung ương Cục miền Nam, Căn cứ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Căn cứ Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, giai đoạn 2008 - 2013 110

1 Biểu đồ

Biểu đồ 2.1 Mức độ hài lòng của du khách về mạng lưới giao thông và

chất lượng các loại hình vận tải đường bộ tại Tây Ninh 79 Biểu đồ 2.2 Mức độ hài lòng của du khách về các dịch vụ bưu chính - viễn thông

tại Tây Ninh 81 Biểu đồ 2.3 Mức độ hài lòng của du khách về hệ thống cơ sở lưu trú du lịch tại

Tây Ninh 84 Biểu đồ 2.4 Mức độ đánh giá của du khách về hệ thống cơ sở vui chơi giải trí tại

Tây Ninh 86 Biểu đồ 2.5 Số lao động trong ngành du lịch tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2007 - 2012 89 Biểu đồ 2.6 Mức độ hài lòng của du khách về phong cách đón tiếp, phục vụ của

đội ngũ nhân viên du lịch tại Tây Ninh 90 Biểu đồ 2.7 Cơ cấu khách du lịch nội địa tại Tây Ninh năm 2013 99 Biểu đồ 2.8 Cơ cấu khách du lịch theo nghề nghiệp tại Tây Ninh năm 2013 100

2 Bản đồ

1 Bản đồ hành chính tỉnh Tây Ninh 46

2 Bản đồ tài nguyên du lịch nhân văn tỉnh Tây Ninh 53

3 Bản đồ các tuyến, điểm du lịch văn hóa tỉnh Tây Ninh 96

4 Bản đồ định hướng tổ chức không gian phát triển du lịch văn hóa tỉnh Tây Ninh đến năm 2020 119

PHẦN MỞ ĐẦU

Từ xưa, du lịch đã được xem như một dạng hoạt động nghỉ ngơi tích cực, đồng thời là một sở thích, một nhu cầu cần thiết trong cuộc sống hằng ngày của con người Ngày nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế - xã hội, du lịch được xác định là một ngành kinh tế dịch vụ quan trọng của nhiều quốc gia trên thế giới Với đặc tính bao hàm nhiều nội dung văn hóa sâu sắc, có tính liên ngành, liên vùng và xã hội hóa cao, việc phát triển du lịch không những chỉ đáp ứng được nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí,… của khách du lịch mà còn tạo thêm nhiều việc làm, góp phần cải thiện và nâng cao đời sống nhân dân, đồng thời góp phần nâng cao dân trí và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Ngoài ra, du lịch còn góp phần giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, làm đậm đà thêm bản sắc văn hóa của mỗi quốc gia và dân tộc Du lịch còn là một trong những nhân tố đặc biệt quan trọng trong việc thiết lập các mối quan hệ ngoại giao, thắt chặt tình đoàn kết, hữu nghị giữa các dân tộc trên thế giới Chính vì vậy, du lịch đã và đang trở thành một ngành “công nghiệp không khói” mang lại nhiều lợi nhuận và chiếm giữ vị trí ngày càng quan trọng trong nền kinh tế của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam

Trong những năm gần đây, bên cạnh sự phát triển khá mạnh mẽ của loại hình du lịch sinh thái thì du lịch văn hóa cũng là một hình thức du lịch rất phổ biến, hiện đang thu hút được sự quan tâm của đông đảo du khách có nhu cầu tìm hiểu, khám phá những nét văn hóa đặc trưng, độc đáo, mang đậm bản sắc dân tộc của các nền văn hóa trên phạm vi toàn cầu Bên cạnh khả năng thỏa mãn được các nhu cầu tham quan, giải trí cơ bản của khách du lịch thì du lịch văn hóa còn giúp du khách nâng cao hiểu biết

về lịch sử, kiến trúc, kinh tế - xã hội, lối sống và phong tục tập quán,… ở những nơi

mà họ đến thăm Có thể nói, nếu như du lịch sinh thái chủ yếu hướng đến việc bảo tồn các hệ sinh thái tự nhiên và văn hóa bản địa thì du lịch văn hóa lại có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống và tinh hoa văn hóa của nhân loại cũng như bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia Do đó, với

bề dày lịch sử hơn bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước, lại nằm gần trung tâm khu

vực Đông Nam Á - nơi vốn được xem là cái nôi của nền văn minh lúa nước, đồng thời

là nơi giao thoa, gặp gỡ của nhiều nền văn hóa đa dạng từ các quốc gia và khu vực lân cận cả trong quá khứ lẫn hiện tại, Việt Nam sở hữu nhiều điều kiện vô cùng thuận lợi

để phát triển đa dạng các loại hình du lịch văn hóa

Là một tỉnh ở miền biên giới Tây Nam của Tổ quốc, Tây Ninh được sử liệu ghi nhận xưa kia vốn là vùng đất thuộc Vương quốc Phù Nam, phát triển hưng thịnh vào những thế kỷ đầu Công nguyên với nền văn hóa Óc Eo độc đáo Không những vậy, trong suốt những năm tháng kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nhờ có vị trí chiến lược quan trọng về mặt quốc phòng, Tây Ninh được chọn làm căn cứ địa cách mạng trọng yếu của miền Nam, cùng với Phước Long, Bình Long, Sông Bé,… hợp thành một miền Đông anh dũng trong chiến đấu và anh hùng trong lao động Nhờ thừa hưởng nhiều nét văn hóa đặc sắc cùng truyền thống cách mạng hào hùng từ quá khứ để lại, Tây Ninh ngày nay có rất nhiều tiềm năng để phát triển du lịch, nhất là loại hình du lịch văn hóa

Tính đến cuối năm 2012, toàn tỉnh có 80 di tích lịch sử - văn hóa được xếp hạng, trong đó có 23 di tích cấp quốc gia Được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và lãnh đạo các cấp, du lịch Tây Ninh đã không ngừng phát triển và gặt hái được những kết quả đáng khích lệ khi tổng lượt khách du lịch đến với Tây Ninh và doanh thu du lịch của tỉnh tăng liên tục trong giai đoạn 2000 - 2012, đóng góp đáng kể vào ngân sách tỉnh nhà mỗi năm, góp phần cải thiện đời sống người dân địa phương Trên địa bàn tỉnh hiện đã hình thành khá nhiều điểm, khu du lịch có sức hấp dẫn lớn du khách như: khu Di tích lịch sử văn hóa - Danh thắng và Du lịch núi Bà Đen, khu di tích lịch sử Căn cứ Trung ương Cục miền Nam, Tòa Thánh Cao Đài, Di tích lịch sử - văn hóa tháp Chót Mạt, Hội xuân Núi Bà,…

Tuy nhiên, cho đến nay, du lịch Tây Ninh vẫn còn nhiều hạn chế so với mặt bằng chung của cả nước Hầu hết các điểm, khu du lịch văn hóa trên địa bàn tỉnh chưa được đầu tư khai thác đúng mức, công tác quản lý còn tồn tại nhiều bất cập, nội dung chương trình du lịch chưa phong phú, sản phẩm du lịch còn đơn điệu, nguồn nhân lực phục vụ du lịch cùng đội ngũ cán bộ quản lý về lĩnh vực này còn thiếu và hạn chế về năng lực, cơ sở hạ tầng vật chất - kỹ thuật phục vụ du lịch còn khá nghèo nàn, công tác

tuyên truyền quảng bá du lịch văn hóa chưa đạt hiệu quả như mong muốn,… Do đó, hoạt động du lịch văn hóa hiện vẫn chưa phát triển tương xứng với những tiềm năng

và lợi thế to lớn của địa phương, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển chung của ngành du lịch

Vì thế, việc nghiên cứu, đánh giá tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh, từ đó đề xuất định hướng cùng những giải pháp thiết thực, phát triển hơn nữa du lịch văn hóa ở địa phương trong những năm sắp tới theo hướng bền vững trên cả ba phương diện kinh tế, xã hội và môi trường là một vấn đề hết sức cấp

thiết Là một người con của quê hương Tây Ninh, tôi quyết định chọn đề tài “Tiềm

năng và định hướng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh” để thực hiện luận

văn tốt nghiệp Cao học với mong muốn được đóng góp công sức nhỏ bé của mình vào

sự phát triển chung của ngành du lịch tỉnh nhà

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích tiềm năng và thực trạng phát tiển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2007 - 2013, tác giả đề xuất định hướng và các giải pháp nhằm phát triển du lịch văn hóa trên địa bàn tỉnh theo hướng bền vững đến năm 2020

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu đã đề ra, luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau đây:

- Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch văn hóa

- Phân tích tiềm năng phát triển du lịch văn hóa của tỉnh Tây Ninh

- Phân tích thực trạng phát triển du lịch văn hóa của tỉnh Tây Ninh giai đoạn

Từ sau Thế chiến thứ hai, ngành du lịch ngày càng khẳng định vai trò quan trọng của mình và mang lại nguồn lợi kinh tế to lớn đối với nhiều quốc gia trên thế giới Tại Việt Nam, phải đến những năm 90 của thế kỷ XX, khi mà nền kinh tế - xã hội nước ta

có sự chuyển biến tích cực, đời sống nhân dân từng bước được cải thiện thì ngành du lịch mới thật sự được quan tâm Kể từ thời điểm đó đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về sự phát triển của du lịch Việt Nam được thực hiện và công bố bởi các nhà khoa học thuộc các lĩnh vực Kinh tế học, Kinh tế chính trị học, Địa lí học, Du lịch học,…

So với nhiều tỉnh trong vùng Đông Nam Bộ và cả nước, Tây Ninh nhìn chung vẫn là một tỉnh nghèo và chậm phát triển, đời sống người dân dựa vào nông nghiệp là chủ yếu Vì vậy, tuy ngành du lịch vẫn còn non trẻ nhưng phát triển du lịch, nhất là du lịch văn hóa là một hướng đi đúng đắn nhằm khai thác tổng hợp tiềm năng lãnh thổ, góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương Cho đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu về du lịch Tây Ninh được công bố Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu

về du lịch Tây Ninh, đặc biệt là du lịch văn hóa còn khá khiêm tốn Có thể kể đến một

số công trình nghiên cứu tiêu biểu đã được công bố như sau:

- Các Báo cáo hoạt động du lịch hằng năm và kế hoạch năm tiếp theo,

“Chương trình xúc tiến du lịch năm 2009” của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tây

Ninh

- “Điều chỉnh quy hoạch tổng thể phát triển du lịch tỉnh Tây Ninh đến năm 2010

và định hướng đến năm 2020” (2009), và gần nhất là “Quy hoạch tổng thể phát triển

du lịch tỉnh Tây Ninh đến năm 2020 và định hướng 2030” của Sở Văn hóa, Thể thao

và Du lịch Tây Ninh được Chính phủ phê duyệt vào cuối tháng 08/2013 Đây là công trình có ý nghĩa to lớn, không những chỉ rõ tiềm năng, thực trạng du lịch của tỉnh nhà, trong đó có loại hình du lịch văn hóa, mà còn đề ra những quan điểm, mục tiêu và định hướng và giải pháp phát triển du lịch địa phương đến năm 2020, tầm nhìn đến năm

2030, nhằm thúc đẩy sự phát triển của du lịch, góp phần đẩy nhanh tốc độ chuyển dịch

cơ cấu kinh tế, nâng cao đời sống của người dân địa phương

Ngoài ra còn có một số đề tài nghiên cứu của các học viên cao học và sinh viên các trường đại học về du lịch Tây Ninh như:

- Tô Thị Thùy Trang (2009), “Phát triển hoạt động marketing trong du lịch quốc

tế tại tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2010 - 2015” Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Ngoại

thương TP.HCM

- Phạm Thị Sương (2011), “Phát triển du lịch Tây Ninh đến năm 2020 trong

điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế” Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học Xã

hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội

- Nguyễn Thị Minh Thư (2011), “Phát huy các giá trị văn hóa Cao Đài trong

hoạt động du lịch (Qua nghiên cứu trường hợp Tòa Thánh Tây Ninh)” Luận văn thạc

sĩ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội

- Trương Thanh Quỳnh Thư (2012), “Lễ hội của đạo Cao Đài Tây Ninh với

việc phát triển du lịch địa phương” Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học Xã

hội và Nhân văn, ĐHQG TP.HCM

- Nguyễn Ngọc Hiền (2008), “Đánh giá các nguồn lực và định hướng phát

t riển du lịch tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2007 - 2015” Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TP.HCM

- Nguyễn Trọng Hiếu (2011), “Phát triển du lịch tỉnh Tây Ninh thời kì hội

nhập” Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Sư phạm TP.HCM

Đa số các công trình nghiên cứu ở trên là báo cáo tổng quan hoạt động du lịch hằng năm, kế hoạch cho năm tiếp theo, hoặc quy hoạch tổng thể phát triển du lịch tỉnh

Tây Ninh trong giai đoạn sắp tới Còn hầu hết các luận văn đều dừng lại ở mức đánh giá, phân tích tổng quan tiềm năng, thực trạng phát triển du lịch nói chung ở Tây Ninh, không đi sâu nghiên cứu về loại hình du lịch văn hóa ở địa phương

Do đó, trên cơ sở kế thừa những đóng góp của các công trình nghiên cứu đi

trước, đề tài “Tiềm năng và định hướng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh”

tập trung nghiên cứu sâu, làm rõ tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở Tây Ninh trong giai đoạn 2007 - 2013, từ đó đề xuất những định hướng và giải pháp chủ yếu phát triển du lịch văn hóa trên địa bàn tỉnh đến năm 2020 từ góc độ Địa lí học

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu

5.1 Các quan điểm nghiên cứu

5.1.1 Quan điểm hệ thống

Tiềm năng du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh khá phong phú, mỗi loại tuy có đặc điểm và chức năng riêng nhưng luôn có mối quan hệ qua lại, tương tác lẫn nhau và vận động theo quy luật chung của toàn hệ thống Hơn nữa, du lịch văn hóa chỉ là một bộ phận của du lịch nói chung Vì thế, khi nghiên cứu du lịch văn hóa ở Tây Ninh cần phải đặt trong bối cảnh phát triển của du lịch nói chung ở địa phương và xem xét thêm trong mối quan hệ với các tuyến du lịch nối với các tỉnh trong vùng phụ cận

Do đó, việc đánh giá các tiềm năng và nhất là phân tích thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh cần được xem xét trên quan điểm hệ thống để có cơ sở đề xuất các giải pháp toàn diện, đồng bộ và phù hợp nhằm quản lý, khai thác và phát triển

du lịch văn hóa ở Tây Ninh một cách hiệu quả

5.1.2 Quan điểm tổng hợp - lãnh thổ

Cùng với hệ thống lãnh thổ du lịch nói chung, hệ thống lãnh thổ du lịch văn hóa cũng được xem là một hệ thống xã hội được cấu thành bởi nhiều yếu tố (tự nhiên, văn hóa, lịch sử, con người,…) có quan hệ mật thiết, gắn bó chặt chẽ với nhau Việc vận dụng quan điểm tổng hợp - lãnh thổ cho phép xem xét tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển du lịch nói chung và du lịch văn hóa nói riêng trên một địa bàn cụ thể, từ đó phát hiện ra quy luật phát triển, phân bố và xác định các tuyến điểm du lịch phù hợp trong lãnh thổ ấy

Chính vì vậy, tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở Tây Ninh được nghiên cứu, xem xét một cách tổng hợp trên địa bàn tỉnh, để từ đó đề xuất khai thác có hiệu quả những thế mạnh của địa phương, góp phần hình thành nên những tuyến điểm

du lịch hấp dẫn cũng như tạo ra các sản phẩm du lịch đặc trưng, độc đáo của tỉnh nhà

5.1.3 Quan điểm lịch sử - viễn cảnh

Để đảm bảo tính cập nhật, tác giả tập trung nghiên cứu tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở Tây Ninh trong một giai đoạn cụ thể, gần với thời điểm thực hiện đề tài Tuy nhiên, mỗi một hiện tượng địa lí kinh tế - xã hội nói chung và địa

lí du lịch nói riêng đều trải qua các quá trình phát sinh, phát triển trong những khoảng thời gian nhất định

Tây Ninh tuy là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, nơi có bề dày lịch sử và

có nền văn hóa đậm đà bản sắc từ xa xưa nhưng trong khoảng hơn 10 năm trở lại đây

đã và đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ Chính vì vậy, các yếu tố liên quan đến du lịch văn hóa trên địa bàn tỉnh cũng luôn luôn có sự biến đổi không ngừng theo không gian và thời gian Do đó, các nội dung trong đề tài luôn được xem xét trong mối quan hệ với quá khứ, tương ứng với những hoàn cảnh lịch sử cụ thể Việc này nhằm đánh giá và phân tích một cách toàn diện tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở Tây Ninh vào thời điểm hiện tại, làm cơ sở để đưa ra những dự báo khách quan, đúng đắn cho tương lai

5.1.4 Quan điểm kinh tế - sinh thái

Mục tiêu chính của phát triển du lịch nói chung và du lịch văn hóa nói riêng đều nhằm mang lại hiệu quả kinh tế cao, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương nhưng đồng thời phải bảo tồn được môi trường sinh thái So với các tỉnh, thành lân cận thì mức độ khai thác các tài nguyên du lịch nhân văn và mật độ các tuyến điểm du lịch văn hóa ở Tây Ninh là khá cao Vì vậy, các giải pháp đẩy mạnh phát triển du lịch văn hóa trên địa bàn tỉnh được đề xuất trong đề tài luôn đi đôi với những chính sách bảo vệ môi trường sinh thái và tài nguyên du lịch nhân văn nhằm hướng đến sự phát triển du lịch hiệu quả, bền vững cả trong hiện tại và tương lai

5.1.5 Quan điểm phát triển bền vững

Việc khai thác tài nguyên du lịch nhân văn, xây dựng, tổ chức các hoạt động du lịch văn hóa ở Tây Ninh cần đảm bảo sự hài hòa giữa lợi ích kinh tế của chủ đầu tư, lợi ích xã hội cho cộng đồng cư dân địa phương đồng thời không để hoạt động du lịch ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường tự nhiên và văn hóa xã hội của tỉnh Vì vậy, các giải pháp quản lý, khai thác và phát triển du lịch văn hóa ở Tây Ninh được đề xuất trong giai đoạn sắp tới luôn đảm bảo sự bền vững về cả 3 mặt: kinh tế, xã hội và môi trường

5.2 Các phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Phương pháp thu thập tài liệu

Để đảm bảo tính khách quan và khoa học của đề tài thì việc thu thập tài liệu cùng tất cả những thông tin liên quan đến du lịch văn hóa ở Tây Ninh là hết sức quan trọng

Do đó, trong quá trình thực hiện đề tài này, tác giả đã sưu tầm và tham khảo một lượng lớn tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm các giáo trình, các công trình nghiên cứu, báo cáo khoa học, số liệu thống kê của các cơ quan, ban ngành; một số luận văn, luận án đã nghiên cứu trước đó; các văn bản pháp luật, nghị quyết, nghị định; các bài báo, tạp chí và thông tin liên quan trên mạng Internet, Tivi,… Nguồn tài liệu thu thập

có độ tin cậy cao và được xử lý khoa học nhằm nâng cao giá trị của luận văn

5.2.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh

Phương pháp này được sử dụng trong đề tài thông qua việc phân tích, tổng hợp

và so sánh rất nhiều thông tin và số liệu về du lịch văn hóa ở Tây Ninh từ những nguồn khác nhau Do đặc điểm nguồn tài liệu thu thập được vẫn còn hạn chế và chưa đồng bộ nên khâu xử lý tài liệu, đặc biệt là số liệu khá phức tạp Từ các số liệu thô thu thập được, tác giả đã xử lý, phân tích và tổng hợp thành các bảng số liệu tinh hoặc thể hiện qua biểu đồ Tất cả những tài liệu và số liệu đã qua xử lý đều trở thành căn cứ đáng tin cậy để từ đó đưa ra những đánh giá cụ thể về tiềm năng cũng như phân tích, nhìn nhận đúng với thực tế khách quan về thực trạng phát triển du lịch văn hóa trên địa bàn tỉnh Tây Ninh

5.2.3 Phương pháp tiếp cận và phân tích hệ thống

Hệ thống lãnh thổ du lịch nói chung và du lịch văn hóa nói riêng được cấu thành bởi nhiều phân hệ (phân hệ khách du lịch; phân hệ tổng thể tự nhiên, văn hóa - lịch sử; phân hệ cơ sở vật chất - kỹ thuật phục vụ du lịch; phân hệ cán bộ công nhân viên phục

vụ,…) tuy khác nhau về bản chất nhưng lại có mối quan hệ mật thiết với nhau Việc vận dụng phương pháp tiếp cận và phân tích hệ thống trong nghiên cứu đề tài cho phép đánh giá toàn diện các tiềm năng phát triển du lịch văn hóa ở Tây Ninh cũng như phân tích đúng thực trạng phát triển du lịch văn hóa tại địa phương để từ đó đưa ra định hướng và đề xuất các giải pháp phát triển du lịch văn hóa trong tương lai một cách phù hợp

5.2.4 Phương pháp nghiên cứu thực địa

Đây là phương pháp truyền thống của Địa lí học, là cơ sở quan trọng để khẳng định giá trị thực tiễn của kết quả nghiên cứu Vì vậy, phương pháp nghiên cứu thực địa được sử dụng rộng rãi và thường xuyên trong Địa lí du lịch để thu thập trực tiếp những

số liệu, thông tin ban đầu với độ chính xác cao trên địa bàn nghiên cứu Trong nhiều trường hợp, đây còn là phương pháp duy nhất để thu thập được những nguồn thông tin đáng tin cậy, làm cơ sở cho việc xây dựng ngân hàng tư liệu cho các phương pháp khác

Việc tiến hành khảo sát thực địa được tác giả thực hiện thông qua việc đến các cơ quan, ban ngành trên địa bàn tỉnh Tây Ninh thu thập các tài liệu, số liệu thống kê, báo cáo khoa học, công trình nghiên cứu,… đồng thời đến một số điểm, khu du lịch văn hóa điển hình ở các huyện, thị nội tỉnh để tìm hiểu những thông tin liên quan từ khách

du lịch, người dân địa phương và chụp ảnh tư liệu

5.2.5 Phương pháp bản đồ và hệ thống thông tin Địa lí (GIS)

Đây là một trong những phương pháp đặc trưng của Địa lí học Bản đồ không chỉ

là phương tiện phản ánh những đặc điểm không gian của các đối tượng địa lí du lịch

mà còn là cơ sở để tiếp cận những thông tin mới, vạch ra tính quy luật hoạt động của toàn hệ thống Phương pháp sử dụng hệ thống thông tin địa lí (GIS) cho phép kết hợp thông tin với các đối tượng trên bản đồ, tạo ra những mối quan hệ mới có thể được sử dụng cho nhiều mục đích ứng dụng khác nhau, qua đó góp phần tạo mối liên kết không gian, quản lý và phát triển du lịch bền vững

Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả đã sử dụng bản đồ như một tư liệu cần thiết khi đánh giá tiềm năng và phân tích thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh Ngoài ra, các thông số về tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch văn hóa

trên địa bàn tỉnh phần lớn được thể hiện qua các biểu đồ Bên cạnh đó, tác giả còn ứng dụng công nghệ GIS để thành lập các bản đồ về tài nguyên du lịch nhân văn, các tuyến, điểm du lịch văn hóa tỉnh Tây Ninh,… Tất cả không nằm ngoài mục đích làm tăng tính trực quan, sinh động cho cả người nghiên cứu lẫn người đọc đồng thời đảm bảo tính khoa học, khách quan của đề tài

5.2.6 Phương pháp điều tra xã hội học

Phương pháp này có vai trò quan trọng trong nghiên cứu Địa lí du lịch vì tính chất xã hội của đối tượng nghiên cứu Để thu thập các thông tin có liên quan nhằm phục vụ nội dung đề tài, tác giả đã sử dụng phương pháp hỏi ý kiến gián tiếp thông qua các phiếu khảo sát khách tham quan tại hai điểm, khu du lịch văn hóa trọng yếu trên địa bàn tỉnh, đó là Khu Di tích lịch sử văn hóa – Danh thắng và Du lịch núi Bà Đen (75 phiếu), Tòa Thánh Cao Đài (25 phiếu) Sau khi được tổng hợp và xử lý, các thông tin, số liệu thu được từ cuộc khảo sát đã trở thành một trong những cơ sở thực tiễn để đánh giá tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở Tây Ninh Đây cũng là căn cứ cho việc xây dựng định hướng phát triển và đề ra các giải pháp thực hiện phù hợp, có tính khả thi cao đối với hoạt động du lịch văn hóa ở địa phương

6 Đóng góp của luận văn

Một số đóng góp chủ yếu từ kết quả nghiên cứu của luận văn:

- Hệ thống hóa và góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về phát triển du lịch văn hóa để vận dụng vào thực tiễn nghiên cứu phát triển du lịch tỉnh Tây Ninh

- Đánh giá tổng hợp những tiềm năng phát triển du lịch văn hóa của tỉnh Tây Ninh trên quan điểm Địa lí du lịch

- Phân tích thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh, rút ra những thành tựu và hạn chế nhằm bổ sung cơ sở thực tiễn cho việc đề xuất các định hướng cùng giải pháp phát triển du lịch văn hóa trên địa bàn được hiệu quả hơn

- Đề xuất định hướng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh đến năm 2020

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung chính của đề tài gồm 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch văn hóa

- Chương 2: Tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh

- Chương 3: Định hướng phát triển du lịch văn hóa ở tỉnh Tây Ninh đến năm

2020 và các giải pháp thực hiện

Ngoài ra, trong luận văn còn có 8bảng số liệu, 8 biểu đồ, 4 bản đồ và phần phụ lục (gồm 3 bảng số liệu, 1 mẫu phiếu khảo sát, 10 hình ảnh và 1 bản đồ)

C hương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

ta chỉ coi du lịch là một dạng hoạt động không được phổ biến trong đời sống kinh tế -

xã hội lúc bấy giờ

Đến năm 1925, Liên hiệp Quốc tế các tổ chức lữ hành chính thức (International

of Union Official Travel Organization - IUOTO) đã đưa ra định nghĩa:

Du lịch được hiểu là hành động du hành của từng cá nhân hoặc một nhóm người rời khỏi chỗ ở của mình trong khoảng thời gian ngắn đến một nơi khác với địa điểm cư trú thường xuyên của mình, nhằm mục đích không phải để làm ăn, tức không phải để làm một nghề hay việc kiếm tiền sinh sống [10]

Tại hội nghị lần thứ 27 (năm 1993), Tổ chức Du lịch Thế giới (World Tourism Organization - UNWTO) đã đưa ra định nghĩa:

Du lịch là hoạt động về chuyến đi đến một nơi khác với môi trường sống thường xuyên của con người và ở lại đó để tham quan, nghỉ ngơi, vui chơi giải trí hay các mục đích khác ngoài các hoạt động để có thù lao ở nơi đến với thời gian liên tục ít hơn một năm [27].

Theo nhà địa lí người Belarus, I I Pirojnik (1985):

Du lịch là một dạng hoạt động của dân cư trong thời gian nhàn rỗi, liên quan với sự di chuyển và lưu lại tạm thời bên ngoài nơi cư trú thường xuyên nhằm nghỉ ngơi, chữa bệnh, phát triển thể chất và tinh thần, nâng cao trình độ nhận thức, văn hóa hoặc thể thao kèm theo việc tiêu thụ những giá trị về mặt tự nhiên, kinh tế và văn hóa [25]

Theo Luật Du lịch Việt Nam (2005) thì: “Du lịch là các hoạt động có liên quan

đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định” [30]

Như vậy, có thể thấy các quan niệm về du lịch dần được hoàn thiện theo thời gian và nhìn chung, các định nghĩa về du lịch đều đề cập đến các khía cạnh khác nhau

về bản chất của du lịch Đó là các hoạt động tham quan, nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí của con người ở ngoài nơi cư trú trong một khoảng thời gian nhất định nhằm khôi

phục và phát triển thể chất, tinh thần

1.1.1.2 Văn hóa

Từ “văn hóa” có nhiều nghĩa, nó được dùng để chỉ những khái niệm có nội hàm khác nhau Văn hóa là một từ mà theo Raymond H Williams (1921 - 1988) - tiểu

thuyết gia, nhà xã hội học, nhà phê bình nổi tiếng người Xứ Wales, là “một trong hai

hay ba từ khó nhất trong ngôn ngữ tiếng Anh” Theo Raymond H Williams thì:

Văn hóa có ba phần chính đó là: thứ nhất, nó như một sự tiến trình tổng hợp trí tuệ, tinh thần và phát triển thẩm mỹ; thứ hai, nó như là một sự biểu

lộ của một lối sống đặc biệt; và thứ ba là nó như những công việc và thực

tiễn hoạt động trí tuệ và thẩm mỹ [6]

Nhà nhân học người Anh, Edward B Tylor (1832 - 1917) trong công trình

“Primitive Culture” (năm 1871) đã định nghĩa: “Văn hóa là một tổng thể phức hợp,

bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, phong tục, cũng như mọi khả năng và thói quen khác mà con người như một thành viên xã hội tiếp thu được”

[6]

GS TSKH Trần Ngọc Thêm đã định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ

các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [19]

Trên cơ sở những quan điểm trên, ta có thể hiểu văn hóa là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội

1.1.1.3 Du lịch văn hóa

“Du lịch văn hóa” là một thuật ngữ được cấu thành bởi hai yếu tố: “du lịch” và

“văn hóa” Ngay bản thân mỗi yếu tố “du lịch” và “văn hóa”, nếu đứng từ những góc nhìn khác nhau, người ta cũng đã đưa ra các khái niệm và định nghĩa không giống nhau Do đó, nếu dựa trên quan điểm của nhiều ngành khoa học và các ngành kinh tế liên quan (Văn hóa học, Địa lí học, Khảo cổ học, Du lịch học,…) thì hiện nay đang tồn tại khá nhiều định nghĩa về “du lịch văn hóa”

Theo GS TS Greg Richards thì: “Du lịch văn hóa là sự di chuyển của những người ra ngoài nơi cư trú thường xuyên của họ tới khu vực hấp dẫn về văn hóa với ý định thu thập những kinh nghiệm và thông tin mới để thỏa mãn những nhu cầu văn hóa của họ” [6] Theo cách hiểu này, du lịch văn hóa là hoạt động nhằm thỏa mãn nhu

cầu tìm kiếm các thông tin mới cũng như hưởng thụ những giá trị văn hóa tại khu vực ngoài nơi cư trú thường xuyên của họ

Trong bài phát biểu tại Hội nghị Phát triển du lịch văn hóa ở Anh tổ chức ngày 16/12/2003, TS Richard Prentice, Giáo sư Trường Đại học Nottingham (Anh), đã cho

rằng: “Du lịch văn hóa là hoạt động du lịch được xây dựng, được dâng hiến hoặc

được tiêu thụ như sự nhận thức cao của văn hóa” [6] Như vậy, Richard không đưa ra

khái niệm theo kiểu mô tả khái quát hoạt động của các đối tượng, hay nêu tóm tắt các mục tiêu của du lịch văn hóa mà chỉ cho rằng sự hình thành của hoạt động này được xuất phát từ động cơ nhận thức văn hóa

Trong cuốn “Identify and Cultural Tourism” (năm 2006), GS TS Robert A

Stebbins, chủ tịch Liên đoàn Khoa học Xã hội Canada, đã nêu: “Du lịch văn hóa là

một loại hình du lịch đặc biệt hấp dẫn dựa trên sự nghiên cứu và tham gia vào những trải nghiệm văn hóa sâu sắc, mới lạ, đó là thẩm mỹ, trí tuệ, cảm xúc hay tâm lý” Như

vậy, Stebbins đã dựa vào mục đích du lịch (trải nghiệm văn hóa sâu sắc, mới lạ) và loại hình du lịch (thẩm mỹ, trí tuệ, cảm xúc hoặc tâm lý) để đưa ra định nghĩa du lịch văn hóa [6]

Đứng ở góc độ của một tổ chức chuyên ngành, Hội đồng quốc tế về những công trình kỷ niệm và khu di tích ICOMOS (International Council On Monuments and

Sites) đã đưa ra định nghĩa về du lịch văn hóa như sau:

Du lịch văn hóa là một hình thức du lịch mà mục đích và đối tượng chủ yếu của nó là khám phá những công trình kỷ niệm, những khu di tích cùng nhiều mục tiêu khác Nó đưa vào sử dụng những mặt ảnh hưởng tích cực từ quá khứ hiệu quả tới mức vừa thỏa mãn những mục đích cá nhân của du khách, vừa góp phần duy trì và bảo vệ chính các đối tượng mà nó khai thác Hình thức du lịch này bênh vực, ủng hộ những nỗ lực trong thực tiễn được cho là nhằm duy trì và bảo vệ những nhu cầu của cộng đồng nhân loại bởi những lợi ích về mặt kinh tế, văn hóa - xã hội mà nó dành cho tất cả những người có liên quan [6]

Bên cạnh chức năng tất yếu của du lịch nói chung là thỏa mãn các nhu cầu của du khách thì định nghĩa này còn nêu bật được vai trò quan trọng hơn của du lịch văn hóa

đó là thông qua việc khai thác những mặt tích cực của quá khứ để giáo dục nhận thức, đồng thời bênh vực, duy trì và bảo vệ những nhu cầu, lợi ích chính đáng cho cộng đồng Định nghĩa này nhìn nhận du lịch văn hóa như là một hình thức du lịch thanh cao, lịch sự và mang tính bền vững

Tại khoản 20, điều 4, chương I - Luật Du lịch Việt Nam (2005) đã nêu: “Du lịch

văn hóa là hình thức du lịch dựa vào bản sắc văn hóa dân tộc với sự tham gia của cộng đồng nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống” [30]

Từ những định nghĩa đã nêu trên, có thể đưa ra một định nghĩa tóm lược về du lịch văn hóa như sau: Du lịch văn hóa là loại hình du lịch nhằm mục đích hưởng thụ, trải nghiệm những giá trị văn hóa của các vùng đất, quốc gia nơi mình đến, đồng thời giúp nâng cao ý thức giữ gìn, bảo vệ và phát huy những giá trị ấy

1.1.1.4 Tài nguyên du lịch nhân văn

Tài nguyên du lịch nhân văn do con người tạo ra Theo Luật Du lịch Việt Nam (2005):

Tài nguyên du lịch nhân văn gồm truyền thống văn hóa, các yếu tố văn hóa, văn nghệ dân gian, di tích lịch sử, cách mạng, khảo cổ, kiến trúc, các công trình lao động sáng tạo của con người và các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể khác có thể được sử dụng phục vụ mục đích du lịch [30]

Điểm khác biệt dễ thấy nhất so với tài nguyên du lịch tự nhiên là tài nguyên du lịch nhân văn có tác dụng nhận thức nhiều hơn, còn tác dụng giải trí không thật điển hình hoặc chỉ có ý nghĩa thứ yếu Ngoài ra, do được sản sinh từ quá trình lao động sáng tạo của con người nên phần lớn tài nguyên du lịch nhân văn phân bố ở các điểm quần cư, các khu đô thị, các thành phố lớn - nơi tập trung các đầu mối giao thông quan trọng nên việc tiếp cận với nguồn tài nguyên này nhìn chung là dễ dàng và thuận lợi Hơn nữa, việc tham quan các đối tượng thuộc tài nguyên du lịch nhân văn thường diễn

ra trong khoảng thời gian ngắn, lại ít chịu ảnh hưởng của các điều kiện thời tiết, khí hậu Nói cách khác, việc khai thác tài nguyên du lịch nhân văn góp phần làm giảm sự phụ thuộc vào tính mùa của hoạt động du lịch

Việc đánh giá tài nguyên du lịch nhân văn phần nhiều dựa vào cảm tính và chịu ảnh hưởng mạnh của các nhân tố như độ tuổi, trình độ văn hóa, hứng thú, nghề nghiệp, thành phần dân tộc, vốn tri thức,… Hơn nữa, mục đích của những người tìm đến tài nguyên du lịch nhân văn là không hề giống nhau, nếu không nói là vô cùng đa dạng và phong phú Chính những vấn đề phức tạp ấy đã khiến cho công tác đánh giá tài nguyên du lịch nhân văn gặp rất nhiều khó khăn

1.1.1.5 S ản phẩm du lịch

Theo giáo sư Michael M Coltman: “Sản phẩm du lịch là một tổng thể bao gồm

các thành phần không đồng nhất hữu hình và vô hình” [27]

Còn theo Luật Du lịch Việt Nam (2005) thì “Sản phẩm du lịch là tập hợp các

dịch vụ cần thiết để thỏa mãn nhu cầu của khách du lịch trong chuyến đi du lịch” [30]

Như vậy có thể hiểu, sản phẩm du lịch là sự kết hợp giữa những dịch vụ và phương tiện vật chất trên cơ sở khai thác các tài nguyên du lịch nhằm đáp ứng nhu cầu của khách tham quan, đảm bảo du khách có thể tận hưởng một khoảng thời gian du lịch thú vị, trọn vẹn và hài lòng nhất

1.1.1.6 Sản phẩm du lịch văn hóa

Khi nói đến du lịch văn hóa thì có một khía cạnh mà các nhà kinh doanh du lịch đặc biệt quan tâm, đó là việc khai thác các giá trị văn hóa để tạo thành sản phẩm du lịch văn hóa Nói cách khác, khi các sản phẩm văn hóa được khai thác cho mục đích

du lịch thì sản phẩm văn hóa sẽ trở thành sản phẩm du lịch văn hóa Tất cả mọi sản

phẩm du lịch văn hóa đều bắt nguồn từ sản phẩm văn hóa, song không phải bất cứ sản phẩm văn hóa nào cũng có thể trở thành sản phẩm du lịch văn hóa

Sản phẩm văn hóa do con người sáng tạo ra trong tiến trình phát triển của lịch sử

xã hội để phục vụ cuộc sống, thỏa mãn những nhu cầu khác nhau của các cá nhân và cộng đồng người Sản phẩm văn hóa có tính bền vững, tính bất biến cao, bên cạnh dấu

ấn cá nhân còn mang nặng dấu ấn của cộng đồng cư dân bản địa Sản phẩm văn hóa ra đời không nhất thiết để bán mà chủ yếu phục vụ đời sống sinh hoạt văn hóa - tinh thần của người dân địa phương Giá trị của mỗi sản phẩm văn hóa mang tính vô hình, thể hiện qua ấn tượng, cảm nhận của con người nên không thể đo lường bằng số lượng, giá cả mà được chú trọng về giá trị tinh thần, giá trị lịch sử

Sản phẩm du lịch có tính thích ứng, tính khả biến cao và mang nặng dấu ấn của các cá nhân, các nhà tổ chức và khai thác du lịch Sản phẩm du lịch được sản xuất ra nhằm bán cho du khách, phục vụ nhu cầu của các đối tượng khách du lịch là cư dân của các vùng miền khác nhau Giá trị của sản phẩm du lịch đi kèm giá trị kinh tế - xã hội một cách hữu hình nên được đo bằng giá cả và biểu hiện thông qua các chỉ số kinh

1.1.1.7 Điểm du lịch văn hóa

Điểm du lịch văn hóa là nơi có sự phân bố của các loại tài nguyên du lịch nhân văn hấp dẫn cùng nhiều dịch vụ liên quan đi kèm nhằm phục vụ nhu cầu tham quan, giải trí của khách du lịch

Điểm du lịch văn hóa là cấp thấp nhất trong hệ thống phân vị của phân vùng du lịch ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam

1.1.1.8 Tổ chức lãnh thổ du lịch

Hoạt động du lịch chỉ có thể được tổ chức và quản lý hiệu quả một khi chúng ta đảm bảo xem xét đầy đủ khía cạnh không gian (hay lãnh thổ) của nó Do đó, tổ chức lãnh thổ du lịch là một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu trong quá trình nghiên cứu hoạt động này

Tổ chức lãnh thổ du lịch được hiểu là một hệ thống liên kết không gian của các đối tượng du lịch và các cơ sở phục vụ có liên quan, dựa trên việc sử dụng tối ưu các nguồn tài nguyên du lịch (tự nhiên, nhân văn), kết cấu hạ tầng cùng các nhân tố khác nhằm đạt hiệu quả cao nhất về kinh tế, xã hội và môi trường

1.1.2.1 Mối quan hệ giữa văn hóa và du lịch

Du lịch và văn hóa là hai thành phần gắn bó tạo thành một chỉnh thể thống nhất trong hoạt động kinh doanh du lịch Thực tiễn hoạt động du lịch ở nhiều quốc gia trên thế giới hiện nay cho thấy, văn hóa không chỉ đóng vai trò là cơ sở cho việc hình thành các loại hình và sản phẩm du lịch cho đến cung cách phục vụ du lịch mà còn là một trong những nhân tố hỗ trợ đắc lực cho du lịch phát triển

Thật vậy, giữa văn hóa, đặc biệt là văn hóa dân gian và du lịch có mối quan hệ rất chặt chẽ Từ các di tích lịch sử, cách mạng, khảo cổ, các công trình kiến trúc, bảo tàng,… cho đến những lễ hội, nghi lễ truyền thống, phong tục tập quán, kho tàng văn học dân gian, những nghề thủ công truyền thống trong các làng nghề, các loại hình nghệ thuật biểu diễn như ca múa, hát tuồng, múa rối, chèo, trình diễn các loại nhạc cụ dân tộc hay đờn ca tài tử, cải lương,… đều là những đối tượng có sức thu hút mạnh mẽ đối với khách du lịch, là nguồn tài nguyên du lịch nhân văn quý báu của mỗi quốc gia Theo kết quả điều tra của nhiều tổ chức kinh doanh dịch vụ lữ hành trên khắp thế giới thì việc đưa vào chương trình tour các nội dung biểu diễn nghệ thuật bao giờ cũng mang đến cho du khách sự ngạc nhiên và thích thú đặc biệt Khi hoạt động du lịch được tổ chức tốt, thì sẽ có nhiều tác động tích cực trở lại đối với văn hóa Khi đó, thông qua tác động tới ý thức cộng đồng, du lịch góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, đồng thời giúp đội ngũ những người làm du

lịch cải thiện thái độ, văn hóa ứng xử trong du lịch để nâng cao chất lượng phục vụ du khách

Chính vì vậy, một đất nước muốn làm du lịch hiệu quả và bền vững, nhất là du lịch văn hóa thì trước hết, toàn thể đội ngũ nhân viên hoạt động trong lĩnh vực du lịch cũng như người dân địa phương phải có lòng tự hào sâu sắc về tính truyền thống, tính độc đáo và sự đa dạng của nền văn hóa bản địa, đa dạng về không gian văn hóa của các vùng miền ở địa phương, đa dạng về văn hóa các tộc người, văn hóa ẩm thực, về

hệ tư tưởng, tôn giáo và tín ngưỡng,… Từ đó, họ cần xây dựng cho mình nhận thức đúng đắn và rõ ràng về giá trị của bản sắc văn hóa dân tộc đối với du lịch nước nhà cũng như mối tương quan giữa văn hóa bản địa với các nền văn hóa khác dưới góc độ

là tiềm năng du lịch

Bởi vì một nền văn hóa bao giờ cũng được hình thành và phát triển xuyên suốt quá trình vận động nội sinh từ trong lòng dân tộc, từ cội nguồn truyền thống cho đến hiện đại Thành tựu của một nền văn hóa, bao gồm văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, chính là kết quả quá trình vận động nội sinh của dân tộc đó từ quá khứ đến hiện tại nhưng đồng thời cũng tiếp nhận thành tựu từ những nền văn hóa khác, đấy chính là

sự ảnh hưởng của các yếu tố ngoại sinh Mà trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay thì việc giao lưu văn hóa giữa các khu vực, các quốc gia càng trở nên phổ biến và cũng hết sức phức tạp trên nhiều lĩnh vực, bằng nhiều hình thức và trong nhiều hoàn cảnh khác nhau Trong quá trình ấy, nền văn hóa của một dân tộc sẽ ngày càng tiến bộ một khi thể hiện sự xử lý đúng đắn, linh hoạt mối quan hệ tương hỗ giữa các yếu tố nội sinh và ngoại sinh Ngược lại, nền văn hóa đó sẽ tự đánh mất những bản sắc riêng, những giá trị cao quý nhất của dân tộc mình và dần bị mai một, thậm chí lụi tàn theo thời gian nếu tiếp nhận một cách dễ dãi các yếu tố ngoại sinh, từ bỏ các giá trị truyền thống tốt đẹp trong quá trình giao lưu, hòa nhập với những nền văn hóa khác trên thế giới Và dĩ nhiên, lúc đó, du lịch cũng sẽ là một trong những lĩnh vực chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi

sự xuống cấp của nền văn hóa bản địa

Bên cạnh đó, mối quan hệ nội hàm sâu sắc giữa du lịch và văn hóa còn được biểu hiện qua sự hội tụ về cung - cầu Tức là, sự mở rộng và phát triển của “cung” về du lịch cũng chính là sự mở rộng và phát triển của “cung” về tiêu thụ văn hóa Ngược lại,

sự phát triển của “cầu” về du lịch cũng chính là sự phát triển của “cầu” về văn hóa trong hoạt động kinh tế - xã hội Hay nói cách khác, sự phát triển của những loại hình

du lịch mới có thể dựa vào sự phát triển của các loại hình sinh hoạt văn hóa để làm tiêu chí phân loại Và trái lại, nhu cầu thưởng thức những tour du lịch mới phần lớn cũng xuất phát từ nhu cầu thưởng thức những loại hình văn hóa mới Do vậy, có thể nói rằng, khi một nước quan tâm đầu tư phát triển văn hóa thì vô hình chung, đất nước ấy

đã gián tiếp đầu tư cho sự phát triển của du lịch

Tóm lại, văn hóa và du lịch tuy là hai thành tố độc lập nhưng giữa chúng lại mối quan hệ rất mật thiết, chặt chẽ và gần gũi với nhau Như cách nói của Groen (1994):

“Văn hóa và du lịch sẽ đi đến sự hợp nhất và tất cả cho nhau” [6], tức văn hóa và du

lịch sẽ hợp lại thành một Vì mối quan hệ đặc biệt này mà văn hóa cũng được xem là đối tượng của du lịch và du lịch văn hóa được hình dung như một trong những cách thức tiêu thụ văn hóa Do vậy, vấn đề đặt ra là ngoài việc huy động vốn, đầu tư cơ sở

hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực,… thì đầu tư cho văn hóa phải là hoạt động thường xuyên và lâu dài ở mọi quốc gia trên thế giới, dĩ nhiên trong đó có sự góp sức của ngành du lịch

1.1.2.2 Tiềm năng phát triển du lịch văn hóa

Tài nguyên du l ịch nhân văn:

* Di sản văn hóa thế giới và di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia và địa phương:

- Di sản văn hóa thế giới:

Theo Công ước của Hội đồng Di sản Thế giới (WHO) thì di sản văn hóa thế giới bao gồm:

+ Các di tích: các tác phẩm kiến trúc, điêu khắc và hội họa, các yếu tố hay các cấu trúc có tính chất khảo cổ học, ký tự, nhà ở trong hang đá và các công trình có sự liên kết nhiều đặc điểm có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, nghệ thuật và khoa học

+ Các quần thể công trình xây dựng: các quần thể này hoặc tách biệt hay liên kết

lại với nhau, có giá trị nổi bật toàn cầu về kiến trúc, về tính đồng nhất hoặc vị trí của chúng trong cảnh quan, xét theo quan điểm lịch sử, nghệ thuật và khoa học

+ Các di chỉ: các tác phẩm do con người tạo nên, hoặc các tác phẩm có sự kết

hợp giữa thiên nhiên và nhân tạo cũng như các khu vực có các di chỉ khảo cổ có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, thẩm mỹ, dân tộc học hoặc nhân chủng học

Có nhiều tiêu chuẩn để một di sản quốc gia được WHO công nhận là di sản văn hóa thế giới nhưng có thể thấy, việc một di sản quốc gia được công nhận, tôn vinh là di sản văn hóa thế giới mang lại nhiều ý nghĩa Tầm vóc của di sản đó sẽ được nâng cao, những giá trị văn hóa, thẩm mỹ cũng như các ý nghĩa kinh tế, chính trị vượt ra khỏi phạm vi một nước Từ đó, khả năng thu hút khách du lịch và phát triển dịch vụ sẽ mạnh mẽ hơn rất nhiều

- Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia và địa phương:

Di tích lịch sử - văn hóa không chỉ là bộ mặt quá khứ mà còn là tài sản văn hóa

vô giá của mỗi địa phương, mỗi dân tộc và của cả nhân loại Nó là bằng chứng trung thành, xác thực, cụ thể nhất về đặc điểm văn hóa của mỗi nước, mà ở đó chứa đựng tất

cả những gì thuộc về truyền thống tốt đẹp, tinh hoa, trí tuệ, tài năng, giá trị văn hóa, nghệ thuật

Mỗi một quốc gia trên thế giới đều có những quy định riêng về di tích lịch sử - văn hóa Ở Việt Nam, theo Luật Di sản văn hóa (2001) thì di tích lịch sử - văn hóa

thuộc di sản văn hóa, bởi“Di sản văn hóa là những công trình xây dựng và các di vật,

cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm có giá trị lịch sử - văn hóa và khoa học” [29]

Từ những quan niệm về di tích lịch sử - văn hóa của các nước trên thế giới và ở nước ta, chung quy lại thì di tích lịch sử - văn hóa là: Những nơi ẩn chứa một bộ phận giá trị văn hóa khảo cổ; Những địa điểm, khung cảnh ghi dấu về dân tộc học; Những nơi diễn ra sự kiện chính trị quan trọng, có ý nghĩa thúc đẩy sự phát triển lịch sử đất nước, lịch sử địa phương; Những địa điểm ghi dấu chiến công chống xâm lược, áp bức; Những nơi ghi dấu giá trị lưu niệm về nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa, khoa học; Những công trình kiến trúc, nghệ thuật có giá trị toàn quốc hoặc khu vực; Những danh lam thắng cảnh do thiên nhiên tạo dựng cùng với bàn tay khéo léo của con người

Như vậy, về tổng thể có thể hiểu: “Di tích lịch sử - văn hóa là những không gian

vật chất cụ thể, khách quan, trong đó chứa đựng các giá trị nhiều mặt điển hình, do tập thể hoặc cá nhân con người sáng tạo ra trong lịch sử để lại” [6]

Thực tế ở nhiều quốc gia và nước ta hiện nay cho thấy, di tích lịch sử - văn hóa thường được phân chia thành một số loại hình như sau:

+ Di tích văn hóa khảo cổ: là những địa điểm ẩn giấu một bộ phận giá trị văn hóa

thuộc về lịch sử của xã hội loài người thời kỳ chưa có văn tự, hoặc thời gian nào đó trong lịch sử cổ đại Ngoại trừ một số trường hợp tồn tại trên mặt đất (ví dụ các bức chạm khắc trên vách đá,…) thì đa số các di tích văn hóa khảo cổ còn lại đều nằm trong lòng đất Di tích văn hóa khảo cổ còn được gọi là di chỉ khảo cổ và được phân thành di chỉ cư trú và di chỉ mộ táng

+ Di tích lịch sử: là nơi ghi lại những đặc điểm riêng về lịch sử của mỗi dân tộc,

mỗi quốc gia Loại hình di tích lịch sử bao gồm: Di tích ghi dấu về dân tộc học (sự ăn

ở, sinh hoạt của các tộc người); Di tích ghi dấu sự kiện chính trị quan trọng, tiêu biểu,

có ý nghĩa quyết định chiều hướng phát triển của đất nước, của địa phương; Di tích ghi dấu chiến công chống xâm lược; Di tích ghi dấu những kỷ niệm; Di tích ghi dấu sự vinh quang trong lao động; Di tích ghi dấu tội ác của đế quốc và phong kiến

Cũng có khi người ta phân chia loại hình di tích lịch sử theo các thời kỳ như cổ đại, trung đại, cận đại, hiện đại

+ Di tích văn hóa nghệ thuật: là các di tích gắn với các công trình kiến trúc có

giá trị nên còn được gọi là di tích kiến trúc nghệ thuật Chúng được chia thành 2 loại:

di tích kiến trúc và di tích nghệ thuật Những di tích này không chỉ có giá trị kiến trúc

mà còn chứa đựng cả những giá trị văn hóa xã hội, văn hóa tinh thần

+ Danh lam thắng cảnh: là cảnh quan thiên nhiên hoặc những địa điểm có sự kết

hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử, thẩm mỹ, khoa học Nói cách khác, các danh lam thắng cảnh không chỉ có vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ, mà còn có giá trị nhân văn do đôi bàn tay, khối óc của con người tạo nên Chính vì thế, chúng có giá trị to lớn đối với hoạt động du lịch Ở nước ta, phần lớn các danh lam thắng cảnh nổi tiếng đều là nơi có phong cảnh đẹp với những đền, chùa thờ Phật trang nghiêm, thanh bình

+ Các công trình đương đại:

Trong các chuyến đi du lịch thì các thư viện lớn, hiện đại trên thế giới luôn là điểm dừng chân thú vị của những du khách đam mê tìm tòi, tiếp cận với kho tri thức

đồ sộ, quý báu của nhân loại Còn bảo tàng là nơi lưu lại những dấu ấn, những sự kiện lịch sử, lưu giữ các kỷ vật liên quan đến những anh hùng liệt sĩ, các nhà cách mạng, các thiên tài hoặc vĩ nhân,… qua đó bảo tồn tài sản tinh thần quý giá của mỗi dân tộc

Vì vậy, cùng với việc bảo vệ các di tích lịch sử - văn hóa, công tác xây dựng bảo tàng luôn luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của mỗi quốc gia Các bảo tàng lớn và nổi tiếng trên thế giới với khối lượng khổng lồ những hiện vật, những tác phẩm nghệ thuật thể hiện sự sáng tạo, tài năng và trí tuệ bất tận của con người lúc nào cũng là niềm mơ ước được đến tham quan và trải nghiệm của du khách

* Lễ hội:

Lễ hội là loại hình sinh hoạt văn hóa tổng hợp hết sức đa dạng và phong phú Đây là một kiểu sinh hoạt tập thể của nhân dân sau thời gian dài lao động mệt nhọc, hoặc là một dịp để con người hướng về một sự kiện lịch sử trọng đại (tưởng nhớ tổ tiên, ôn lại truyền thống,…), hoặc để giải quyết những nỗi lo âu, phiền muộn, những khao khát, ước mơ mà cuộc sống thực tại chưa giải quyết được Vì vậy, lễ hội thường xuất hiện vào thời điểm linh thiêng chuyển giao mùa, hoặc đánh dấu sự kết thúc một chu kỳ lao động và chuẩn bị bước sang một chu kỳ mới Bên cạnh đó, ta thường thấy trong thực tế, lễ hội thường gắn với các di tích lịch sử - văn hóa như hình với bóng và chúng thật sự tạo nên một sức hấp dẫn kỳ diệu

Theo Tạp chí Người đưa tin UNESCO (12/1989): “Lễ hội đã dệt nên tấm thảm

muôn màu mà ở đó mọi sự đan quyện vào nhau, thiêng liêng và trần tục, nghi lễ và hồn hậu, truyền thống và phóng khoáng, của cải và khốn khó, cô đơn và kết đoàn, trí tuệ và bản năng” [6] Các lễ hội tạo nên một môi trường đặc biệt mà ở đó, người tham

dự có điều kiện tiếp xúc với những bí ẩn, những cảm giác vừa mơ, vừa thực khi mà sự huyền diệu, kỳ bí và sự thân quen, bình dị đan xen, hòa quyện lẫn nhau Lễ hội còn là dịp để con người hành hương về với cội rễ, bản thể của mình Vì lẽ đó, ở bất kỳ thời đại nào, bất cứ dân tộc nào và vào bất kỳ mùa nào đều có những lễ hội Trong kho báu

di sản của quá khứ để lại cho ngày hôm nay, các lễ hội dân tộc lành mạnh không bị mất đi, mà ngày càng được nhân rộng, phát triển cả về hình thức lẫn nội dung

Lễ hội gồm 2 phần: phần nghi lễ và phần hội Phần nghi lễ mở đầu ngày hội bao giờ cũng được tổ chức trang nghiêm, trọng thể nhằm hướng về một sự kiện lịch sử trọng đại, hoặc tưởng niệm một vị anh hùng dân tộc lỗi lạc, một bậc thánh nhân có công khai phá hay chống giặc ngoại xâm bảo vệ bờ cõi, một ông tổ nghề hay nghệ thuật dân gian,… Các nghi thức trong phần lễ còn nhằm bày tỏ lòng tôn kính với những bậc thánh hiền hay thần linh, cầu mong được thiên thời, địa lợi, nhân hòa, sự phồn vinh, ấm no và hạnh phúc Với yếu tố văn hóa linh thiêng cùng những giá trị nhân văn sâu sắc, các nghi lễ góp phần giáo dục ý thức tự hào nguồn cội, truyền thống uống nước nhớ nguồn và tính thẩm mỹ cho toàn thể cộng đồng người trước khi chuyển sang tham gia phần hội

Phần hội diễn ra những hoạt động tiêu biểu, điển hình cho tâm lý và văn hóa cộng đồng, chứa đựng những quan niệm của một dân tộc về thực tế lịch sử, xã hội và thiên nhiên Trong hội thường có các trò chơi dân gian vui nhộn, những cuộc thi đấu thể thao truyền thống, trình diễn các loại hình nghệ thuật cổ truyền, tái hiện lại các hình thức sản xuất, tập quán sinh hoạt của người xưa,… Có thể nói tất cả những gì là tiêu biểu cho một vùng đất, một làng xã đều được mang ra phô diễn nhằm đem lại niềm vui cho mọi người Đi hội còn là cái cớ để các chàng trai, cô gái gặp gỡ, tìm hiểu nhau nên phần hội luôn gắn liền với tình yêu, sự giao duyên nam nữ đầy thi vị

Trên thế giới, lễ hội có nguồn gốc và hình thức vô cùng đa dạng Có thể phân biệt một số hình thức lễ hội chính sau đây:

- Lễ ghi nhớ những sự kiện của đời sống sinh nở, khai tâm, cưới xin, ma chay

- Lễ hội “Phục hồi” nhằm làm sống lại một cách ngoạn mục ký ức về một quá khứ hay một nền văn hóa đã tiêu vong

- Lễ hội có nghi lễ mô phỏng một cuộc tế lễ mang màu sắc sân khấu và có vẻ đẹp trang nghiêm

- Lễ hội kỷ niệm mà tất cả các quốc gia trên thế giới đều tổ chức một cách trang nghiêm để nhắc nhở bằng một công ước, hoặc một sự kiện khai sinh ra nhà nước hiện tại

Ngoài ra, còn có thể phân biệt lễ hội theo nhóm lễ hội truyền thống dân gian (các

lễ hội được hình thành trong lịch sử, gắn bó chặt chẽ với phong tục, tập quán, tín ngưỡng của dân tộc), lễ hội đương đại (các lễ hội mới phát triển, được du nhập từ các nền văn hóa mới trong thời kỳ hiện đại),…

* Các đối tượng du lịch gắn với dân tộc học:

Các đối tượng du lịch gắn với dân tộc học có giá trị với du lịch là các tập tục lạ

về cư trú, về tổ chức xã hội và đặc điểm văn hóa, về thói quen ăn uống, sinh hoạt và sản xuất, về kiến trúc cổ, trang phục dân tộc,… Trên thực tế, mỗi dân tộc có những điều kiện sinh sống, phong tục tập quán, hoạt động sản xuất mang sắc thái riêng của mình trên địa bàn cư trú nhất định Những nét đặc thù của từng dân tộc luôn có sức cuốn hút, hấp dẫn riêng đối với du khách Bên cạnh mục đích tham quan nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí thì khách du lịch thời nay luôn mong muốn được gặp gỡ bạn bè quốc

tế trong chuyến du hành của mình để quan sát và giao lưu, tìm hiểu về các nền văn hóa đồng thời cũng là để không ngừng tìm kiếm bản sắc dân tộc mình

* Làng nghề thủ công truyền thống

Trong Bách khoa toàn thư Việt Nam, làng nghề được định nghĩa là “những làng

sống bằng hoặc chủ yếu bằng nghề thủ công ở nông thôn Việt Nam” Thật ra, làng

nghề truyền thống của nhiều quốc gia trên thế giới hiện nay không chỉ có ở nông thôn

mà còn tồn tại trong các khu đô thị, nhất là vùng ven đô Theo Bùi Văn Vượng: “Làng

nghề thủ công là trung tâm sản xuất hàng thủ công, nơi quy tụ các nghệ nhân và nhiều

hộ gia đình chuyên làm nghề mang tính truyền thống lâu đời” [34] Như vậy có thể

hiểu làng nghề truyền thống là làng có nghề cổ truyền được hình thành từ lâu đời, tồn tại và phát triển đến ngày nay Hai yếu tố cơ bản cấu thành làng nghề là làng và nghề, trong đó nghề trong làng đã tách khỏi sản xuất nông nghiệp thành ngành kinh doanh độc lập

Những sản phẩm của làng nghề truyền thống được làm ra bởi bàn tay tài hoa, khéo léo cùng óc sáng tạo tuyệt vời của những người thợ thủ công Từ tranh dân gian, tranh sơn mài, thổ cẩm cho đến đồ gốm, sản phẩm điêu khắc từ các chất liệu đồng, đá, gỗ,… mỗi sản phẩm luôn mang dấu ấn và hình ảnh của từng làng quê, từng vùng miền, đồng thời ẩn chức bên trong là tâm hồn và bản sắc dân tộc Có thể nói các sản phẩm

của làng nghề truyền thống là sự kết tinh, giao thoa và phát triển các giá trị văn hóa, văn minh lâu đời của mỗi dân tộc Các sản phẩm du lịch làng nghề luôn bao gồm trong

đó cả giá trị vật thể (hàng lưu niệm) và phi vật thể (kỹ năng làm nghề, cảm nhận văn hóa nghệ thuật,…) nên các làng nghề truyền thống chính là một dạng tài nguyên du lịch nhân văn độc đáo, thu hút khách du lịch và đem lại lợi nhuận cao cho cộng đồng địa phương

* Các đối tượng văn hóa, thể thao và hoạt động nhận thức khác:

Các viện khoa học, trường đại học danh tiếng; những thành phố lớn thường xuyên tổ chức liên hoan âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, triển lãm nghệ thuật; các thư viện, bảo tàng nổi tiếng; những sự kiện thể thao quốc tế (Olympic, World Cup, Euro,…); các cuộc thi hoa hậu,… cũng là những đối tượng văn hóa, thể thao thu hút đông đảo khách du lịch đến tham quan, nghiên cứu

Các viện nghiên cứu, các trường đại học nổi tiếng trên thế giới là nơi tham quan

lý tưởng cho những người trẻ nhằm mục đích định hướng nghề nghiệp hay chọn lựa môi trường học tập phù hợp khi có ý định du học Đây còn là nơi trao đổi, học hỏi kinh nghiệm, thành tựu hay hợp tác giáo dục giữa các quốc gia

Những cuộc triển lãm, hội chợ thường được tổ chức tại các thành phố lớn nhằm trưng bày, giới thiệu đến bạn bè quốc tế những thành tựu trên mọi lĩnh vực của nước

sở tại hoặc một khu vực có mối quan hệ, tương đồng về kinh tế hay văn hóa,… Có những người tham dự triển lãm để trao đổi kinh nghiệm sản xuất hoặc tuyên truyền cho các sản phẩm đem trưng bày Một số khác là thương nhân tìm đến triển lãm để thiết lập mối quan hệ và ký hợp đồng mua bán sản phẩm với các hãng hay công ty nước ngoài Còn lại là số lượng đông đảo khách tham quan, du lịch bình thường đến với triển lãm bởi nhiều mối quan tâm khác nhau Rất nhiều thành phố đã trở thành trung tâm cho những hoạt động triển lãm về thành tựu kinh tế, khoa học - kỹ thuật và hội chợ như Leipzig (Cộng hòa Liên bang Đức), Vienna (Áo), Brussels (Bỉ), Cairo (Ai Cập), Moscow (Liên bang Nga),…

Ngoài ra, những cuộc tranh tài thể thao tầm cỡ châu lục (Euro, Asiad,…) hay thế giới (Olympic, World Cup,…), các cuộc thi hoa hậu,… cũng là điểm đến đầy hấp dẫn của du khách, luôn được các công ty dịch vụ lữ hành khai thác mỗi khi có điều kiện

Tóm lại, ngoài mục đích chính là tham quan, giải trí thì các đối tượng văn hóa, thể thao và các hoạt động nhận thức khác còn có thể thỏa mãn nhiều mục đích đa dạng của du khách Do đó, hầu như tất cả các thành phố có nhiều đối tượng văn hóa hoặc tổ chức hoạt động văn hóa, thể thao đều được đông đảo du khách tới thăm và trở thành những trung tâm lớn về du lịch văn hóa

Có một thực tế là so với tài nguyên tự nhiên thì các đối tượng du lịch do con người tạo ra thường bị phá hủy chậm hơn Tuy vậy, khác với tài nguyên du lịch tự nhiên, tài nguyên du lịch nhân văn lại không có khả năng tự phục hồi

Ngày nay, nhờ các giải pháp về công trình - công nghệ và phục chế, sự tổn thất

có thể được loại trừ song sự phát triển mạnh mẽ của du lịch trong thời gian qua vẫn dẫn đến sự phá hủy hoàn toàn hay từng phần những giá trị của nhiều tài nguyên du lịch nhân văn Cho nên, để tránh những hậu quả xấu do việc sử dụng không hợp lý, do lượng khách đến thăm quá tải, do ô nhiễm cơ học và hóa học,… các cơ quan chức năng cần nhanh chóng ban hành những quy định cụ thể trong nội quy tham quan, đồng thời xây dựng quy hoạch, định hướng khai thác cùng hàng loạt các giải pháp dưới nhiều góc độ nhằm bảo vệ, tôn tạo kịp thời nguồn tài nguyên du lịch quý giá này

Cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất - kỹ thuật phục vụ du lịch:

Cơ sở hạ tầng bao gồm mạng lưới đường sá và phương tiện giao thông, hệ thống thông tin liên lạc, hệ thống cung cấp điện, nước Chúng đóng vai trò là đòn bẩy của mọi hoạt động kinh tế, trong đó có du lịch

- Hệ thống giao thông vận tải:

Hoạt động du lịch luôn gắn liền với sự di chuyển của du khách trên một khoảng cách nhất định Điều này phụ thuộc vào mạng lưới đường sá và phương tiện giao thông Bởi một đối tượng dù có sức hấp dẫn khách du lịch đến đâu nhưng cũng sẽ không thể khai thác hiệu quả nếu thiếu sự hỗ trợ của nhân tố giao thông Việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống giao thông, nhất là tăng nhanh phương tiện vận chuyển công cộng cho phép mau chóng khai thác được các nguồn tài nguyên du lịch mới

Mỗi loại hình giao thông có những đặc điểm riêng biệt Giao thông đường ô tô tạo điều kiện cho khách du lịch dễ dàng đi theo lộ trình mình lựa chọn Giao thông đường sắt tuy rẻ tiền, dễ dàng, tất cả mọi người đều có thể đi được, nhưng chỉ theo tuyến đường sẵn có Giao thông đường không rất nhanh, rút ngắn thời gian đi lại song giá lại cao Còn giao thông đường thủy, mặc dù tốc độ chậm hơn nhưng có thể kết hợp với việc tham quan giải trí dọc theo lộ trình trên sông hoặc ven biển Ngoài ra còn có nhiều phương tiện vận tải chuyên dụng được sản xuất chủ yếu để phục vụ nhu cầu du lịch như ô tô trung chuyển, tàu thủy chở khách du lịch, cáp treo, máng trượt,…

Từ sau Thế chiến thứ hai đến nay, mạng lưới và phương tiện giao thông trên thế giới không ngừng được hoàn thiện và ngày càng hiện đại, tiện nghi Tất cả đã góp phần giảm bớt thời gian đi lại, tăng cường thời gian nghỉ ngơi, du lịch và nâng cao chất lượng phục vụ du khách

- Hệ thống thông tin liên lạc:

Trong đời sống kinh tế - xã hội hiện đại, nếu mạng lưới giao thông và các phương tiện vận tải phục vụ cho việc đi lại của con người thì thông tin liên lạc đảm nhiệm việc vận chuyển các tin tức một cách nhanh chóng, kịp thời, góp phần thực hiện các mối giao lưu trong nước và quốc tế Vì thế, bên cạnh giao thông vận tải thì hệ thống thông tin liên lạc cũng là một phần quan trọng trong cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch Chúng là điều kiện cần thiết đảm bảo thông tin cho du khách trong nước và quốc

tế, đóng góp chủ yếu vào việc giới thiệu sản phẩm du lịch, kết nối tour cho du khách, đồng thời quảng bá thương hiệu, hình ảnh du lịch của đất nước đến với bạn bè quốc tế Ngày nay, nhờ những tiến bộ của khoa học kỹ thuật, các phương tiện thông tin liên lạc hiện đại như các hệ thống cáp ngầm xuyên biển, vệ tinh, những hệ thống máy

vi tính và điện báo, điện thoại, Internet,… được sử dụng ngày càng phổ biến và trở thành một phần không thể thiếu của cuộc sống, trong đó có hoạt động du lịch

- Hệ thống cấp điện, hệ thống cấp và thoát nước:

Sản phẩm của hệ thống cung cấp điện, nước phục vụ trực tiếp cho nhu cầu nghỉ ngơi, giải trí của du khách Cho nên, trong cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch cũng cần chú

ý hoàn thiện và đảm bảo sự hoạt động ổn định của các công trình này

- Cơ sở lưu trú du lịch:

Theo Luật Du lịch Việt Nam (2005) thì “Cơ sở lưu trú du lịch là cơ sở cho thuê

buồng, giường và cung cấp các dịch vụ khác phục vụ khách lưu trú, trong đó khách sạn là cơ sở lưu trú du lịch chủ yếu” [30] Tuy có nhiều loại hình cơ sở lưu trú nhưng

nhìn chung thì các cơ sở lưu trú bao gồm: khách sạn, làng du lịch, biệt thự du lịch, căn

hộ du lịch, bãi cắm trại du lịch, nhà nghỉ du lịch, nhà ở có phòng cho khách du lịch thuê và các cơ sở lưu trú du lịch khác Trong hệ thống cơ sở lưu trú du lịch thì khách sạn đóng vai trò quan trọng hơn cả và mang lại nguồn lợi nhuận lớn nhất Chính vì vậy, kinh doanh khách sạn luôn chiếm vị trí hàng đầu trong kinh doanh lưu trú du lịch

- Mạng lưới cửa hàng ăn uống, dịch vụ thương mại:

Trong cơ cấu cơ sở vật chất - kỹ thuật phục vụ du lịch, đây là bộ phận đáp ứng nhu cầu về ăn uống, mua sắm hàng hóa của du khách bằng việc bán các mặt hàng đặc trưng cho du lịch, hàng thực phẩm và các hàng hóa khác Do đa phần khách du lịch đến từ nhiều vùng, miền khác nhau nên tùy vào đặc điểm tiêu dùng như tính truyền thống, tính dân tộc,… mà nhu cầu về ăn uống và mua sắm của họ rất phong phú Từ

đó, cơ sở vật chất - kỹ thuật đáp ứng nhu cầu trên cũng đa dạng, từ nhà hàng, quán ăn, cửa hàng thực phẩm, bán đồ lưu niệm cho đến những cửa hàng bán đồ chuyên dùng cho du lịch, các mặt hàng tiêu dùng,… Các cửa hàng thường được bố trí ngay tại khu

du lịch, trong khách sạn hoặc ở đầu mối giao thông

Ngoài ra, thuộc hệ thống cơ sở vật chất - kỹ thuật phục vụ du lịch còn phải kể đến các cơ sở thể thao, cơ sở y tế, các cơ sở vui chơi giải trí, hoạt động thông tin văn hóa và các cơ sở phục vụ các dịch vụ bổ sung khác

Các nhân t ố kinh tế, chính trị, xã hội:

 Chính sách phát tri ển du lịch:

Chính sách phát triển du lịch là một trong những chìa khóa quan trọng hàng đầu dẫn đến thành công trong việc đẩy mạnh hoạt động du lịch, trong đó có du lịch văn hóa Chính sách phát triển du lịch được xem xét ở hai mặt: thứ nhất là chính sách chung của Tổ chức du lịch thế giới (UNWTO) đối với các nước thành viên, thứ hai là chính sách của cơ quan quyền lực tại địa phương, quốc gia đó Mặt thứ hai có ý nghĩa quan trọng hơn cả vì các chính sách được ban hành căn cứ vào điều kiện khách quan, khả năng thực tế tại mỗi vùng, mỗi quốc gia Do đó, ngành du lịch sẽ đi đúng hướng nếu có chiến lược, chính sách phát triển phù hợp và ngược lại, nó có thể kìm hãm hoạt động của ngành nếu đường lối cùng các giải pháp đưa ra là bất hợp lý, xa rời thực tế

Ở Việt Nam, những biện pháp để thúc đẩy du lịch nước nhà đã được Đảng và Nhà nước đề ra ngay từ Đại hội VIII (năm 1996) Từ đó cho đến nay, để thực hiện và

cụ thể hóa đường lối của Đảng và Nhà nước, Chính phủ đã có những văn bản chỉ đạo hoạt động du lịch một cách khoa học, thực tiễn và có hiệu quả như Pháp lệnh Du lịch (1999), Luật Di sản văn hóa (2001), Luật Du lịch (2005),… và một số luật có liên quan đến hoạt động du lịch như: Luật Bảo vệ và phát triển rừng (năm 2004), Luật Đa dạng sinh học (2008),… Tất cả đã đi vào cuộc sống và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển nhanh, bền vững của ngành du lịch Việt Nam

Nhu cầu du lịch của con người tùy thuộc vào nhiều đặc điểm xã hội, nhân khẩu của dân cư Một đất nước có dân số càng đông thì số người tham gia vào các hoạt động du lịch càng nhiều Việc nắm vững số dân, thành phần dân tộc, đặc điểm nhân