thiết kế trò chơi kể chuyện theo tranh nhằm phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi

− Phương pháp sử dụng bảng hỏi: Phương pháp này được sử dụng để có hướng nhìn tổng quan về việc sử dụng các trò chơi kể chuyện theo tranh phát triển LNML cho trẻ ở trường MN hiện nay; đ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS Nguyễn Thị Ly Kha

Thành phố Hồ Chí Minh - 2013

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học, phòng Đào tạo, Khoa Giáo dục Mầm non, Thư viện Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh và Quý thầy cô, đặc biệt là PGS.TS Nguyễn Thị Ly Kha đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu và tập thể giáo viên trường Mầm non TH – Quận 10 và MN RĐ 10 – Quận 6 đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình thực nghiệm tại trường

Cuối cùng, tôi muốn bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình và bạn bè đã động viên, giúp đỡ cho tôi rất nhiều trong quá trình nghiên cứu đề tài này

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2013

HVCH

Nguyễn Thị Thanh Trúc

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 1

MỤC LỤC 2

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 5

PHẦN MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Mục đích nghiên cứu 7

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 8

5 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 8

6 Giả thuyết nghiên cứu 8

7 Phương pháp nghiên cứu 8

8 Đóng góp của đề tài 9

9 Bố cục của luận văn 10

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN LỜI NÓI MẠCH LẠC CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 11

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 11

1 2 Các khái niệm cơ bản 14

1.2.1 Trò chơi 14

1.2.2 Trò chơi kể chuyện theo tranh 15

1.2.3 Lời nói mạch lạc 16

1.3 Kể chuyện theo tranh cho trẻ 5 – 6 tuổi 17

1.3.1 Hoạt động kể chuyện cho trẻ mẫu giáo 17

1.3.2 Các hình thức kể chuyện nhằm phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 18

1.3.3 Kể chuyện theo tranh cho trẻ mẫu giáo 19

1.3.4 Vai trò của trò chơi kể chuyện theo tranh đối với việc phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi 20

1.4 Đặc điểm ngôn ngữ nói của trẻ 5 – 6 tuổi 21

1.4.1 Đặc điểm phát triển lời nói mạch lạc của trẻ 5 – 6 tuổi 22

1.4.2 Phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 trong chương trình GDMN 25

1.5 Tiểu kết chương 1 30

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN LỜI NÓI MẠCH LẠC CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 32

2.1 Khái quát về việc điều tra 32

2.1.1 Địa bàn điều tra 32

2.1.2 Thời gian điều tra 32

2.1.3 Đối tượng và phương pháp điều tra 32

2.1.4 Nội dung điều tra 33

2.1.5 Phương tiện điều tra 33

2.2 Kết quả điều tra 34

2.2.1 Trình độ chuyên môn và thâm niên công tác của GVMN tham gia trả lời phiếu trưng cầu ý kiến 34

2.2.2 Thực trạng nhận thức của GVMN về việc phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi 35

2.2.3 Thực trạng giáo án hướng dẫn trẻ 5 – 6 tuổi phát triển lời nói mạch lạc 40

2.2.4 Thực trạng mức độ sử dụng lời nói mạch lạc của trẻ 5 – 6 tuổi 41

2.2.5 Thực trạng việc sử dụng trò chơi kể chuyện theo tranh nhằm phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi 44

2.3 Tiểu kết chương 2 49

CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ MỘT SỐ TRÒ CHƠI KỂ CHUYỆN THEO TRANH NHẰM PHÁT TRIỂN LỜI NÓI MẠCH LẠC CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI 51

3.1 Căn cứ, nguyên tắc, phương pháp, chất liệu và qui trình thiết kế hệ thống trò chơi 51

3.1.1 Căn cứ 51

3.1.2 Nguyên tắc 52

3.1.3 Phương pháp 54

3.1.4 Chất liệu 54

3.1.5 Quy trình thiết kế trò chơi 56

3.2 Các trò chơi được xây dựng 56

3.2.1 Trò chơi Kể tiếp chuyện 56

3.2.2 Trò chơi Thắt nút 57

3.2.3 Trò chơi Vòng tròn 57

3.2.4 Trò chơi Bé thi tài 58

3.2.5 Trò chơi Bé làm nghệ sỹ 58

3.2.6 Trò chơi Nhanh tay – lẹ mắt – kể hay 59

3.2.7 Trò chơi Thử tài của bé 59

3.2.8 Trò chơi Những hình ảnh thần kỳ 60

3.2.9 Trò chơi Cây lớn lên như thế nào? 60

3.2.10 Trò chơi Câu chuyện “Lô tô” 61

3.2.11 Trò chơi Đầu tiên – Tiếp theo – Cuối cùng 62

3.2.12 Trò chơi Bé vẽ gì? (Kể chuyện với tranh trẻ vẽ) 63

3.2.13 Trò chơi Bé với tranh cát 64

3.2.14 Trò chơi Đoán xem bạn làm gì? 64

3.2.15 Trò chơi Xếp tranh minh họa theo thứ tự tác phẩm văn học 65

3.2.16 Trò chơi Ai giỏi nhất 66

3.2.17 Trò chơi Khắc nhập – khắc xuất 66

3.2.18 Trò chơi Thi xem ai chọn nhanh 67

3.2.19 Trò chơi 19: Bé lớn lên như thế nào? 68

3.2.20 Trò chơi Sự biến đổi kỳ diệu 68

3.2.21 Trò chơi Tráo đổi 69

3.2.22 Trò chơi Bức tranh bí mật 69

3.3 Độ khó và độ tin cậy của trò chơi 70

3.3.1 Độ khó 70

3.3.2 Độ tin cậy 71

3.4 Tiểu kết chương 3 72

CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM MỘT SỐ TRÒ CHƠI KỂ CHUYỆN THEO TRANH NHẰM PHÁT TRIỂN LỜI NÓI MẠCH LẠCCHO TRẺ 5 – 6 TUỔI 73 4.1 Chọn mẫu thực nghiệm 73

4.1.1 Phương pháp chọn mẫu 73

4.1.2 Mô tả mẫu 79

4.2 Tổ chức thực nghiệm 80

4.2.1 Nguyên tắc thực nghiệm 80

4.2.2 Quy trình thực nghiệm 80

4.2.3 Phương pháp thực nghiệm 80

4.3 Kết quả thực nghiệm và bàn luận về kết quả 80

4.3.1 Về thái độ 81

4.3.2 Về sự phát triển lời nói mạch lạc 81

4.4 Tiểu kết chương 4 88

KẾT LUẬN 90

KIẾN NGHỊ 92

DANH MỤC CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC 99

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành và phát triển của xã hội loài người Ngôn ngữ là công cụ để tư duy, là chìa khóa để nhận thức, là vũ khí để chiếm lĩnh kho tàng kiến thức của nhân loại Ngôn ngữ có nhiệm vụ đặc biệt trong việc tiếp thu kiến thức nói riêng và giáo dục (GD) trẻ trở thành những con người phát triển toàn diện nói chung Vì vậy, việc rèn luyện, phát triển ngôn ngữ cho trẻ là hết sức quan trọng và phải bắt đầu từ rất sớm, ngay từ lứa tuổi mầm non (MN)

Do trẻ MN chưa biết đọc, biết viết, nên nhiệm vụ phát triển ngôn ngữ cho trẻ bao gồm: phát triển ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp; phát triển lời nói mạch lạc (LNML); chuẩn bị cho trẻ học đọc, học viết; cảm nhận ngôn ngữ nghệ thuật, GD văn hóa giao tiếp Trong đó, việc phát triển LNML có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Phát triển LNML là sự thực hiện tổng hợp toàn bộ nội dung phát triển ngôn ngữ cho trẻ ở trường MN, làm phong phú đời sống tinh thần của trẻ, đáp ứng nhu cầu giao tiếp của trẻ với mọi người xung quanh Việc phát triển LNML tạo điều kiện để phát triển tư duy cho trẻ; giúp trẻ tự tin, thoải mái tham gia vào các hoạt động và chuẩn bị cho trẻ vào trường phổ thông

Chuẩn bị vào trường phổ thông là một giai đoạn quan trọng với trẻ MN, đặc biệt là trẻ

5 – 6 tuổi Ở độ tuổi này, yêu cầu đối với trẻ không chỉ dừng lại ở việc phát triển vốn từ, câu

mà bắt buộc trẻ phải nói mạch lạc Do đó, trẻ phải hiểu và biết sử dụng từ để thể hiện suy nghĩ, tiếp nhận thông tin từ người khác một cách rõ ràng, chính xác Trẻ phải có kỹ năng trình bày đúng, có logic, có trình tự, có hình ảnh một nội dung nhất định Đồng thời, để trẻ

có thể học tốt ở phổ thông thì yêu cầu trẻ phải có khả năng sử dụng ngôn ngữ vào các mục đích khác nhau như: nhận thức, giao tiếp, điều khiển, điểu chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với chuẩn mực của tập thể, giao lưu tình cảm với bạn bè, tổ chức các hoạt động Vì vậy, phát triển LNML là mục đích cuối cùng của việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ, là sự tổng hợp toàn bộ nội dung phát triển cho trẻ trước tuổi học Phát triển LNML tạo cơ sở cho trẻ học tập ở trường phổ thông, đặc biệt là môn tiếng Việt

Trong các hoạt động ở trường MN, có nhiều hình thức để phát triển LNML cho trẻ như: kể chuyện theo tranh, kể chuyện với đồ chơi, kể lại chuyện văn học, kể chuyện theo kinh nghiệm, kể chuyện sáng tạo Trong đó, kể chuyện theo tranh là dạng hoạt động phù hợp với trẻ vì trẻ rất thích xem tranh, nhất là những bức tranh có nội dung gần gũi với cuộc sống; những ký hiệu màu sắc, hình ảnh sinh động phù hợp với đặc điểm nhận thức của trẻ Thêm vào đó, vui chơi lại là hoạt động chủ đạo và là phương tiện GD toàn diện cho trẻ Do

đó, trò chơi kể chuyện theo tranh là dạng hoạt động phù hợp để phát triển LNML cho trẻ 5 -

6 tuổi Thực tế cho thấy trò chơi kể chuyện theo tranh không chỉ dừng lại ở 5 - 6 tuổi mà

còn tiếp tục ở các bậc học tiếp theo, đặc biệt là tiểu học Bởi vì trò chơi kể chuyện theo tranh tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển ngôn ngữ nói chung và LNML nói riêng Khi tham gia chơi trẻ lĩnh hội những kinh nghiệm, kiến thức một cách tự nguyện, tự nhiên, nhẹ nhàng và vô cùng hứng thú Trên hết, trẻ còn được quan sát, nhận xét các hình ảnh trong tranh, mối quan hệ giữa những hình ảnh, giao tiếp với mọi người xung quanh, nói lên suy nghĩ của mình, diễn đạt cho người khác hiểu nội dung câu chuyện theo tranh có logic, trình tự

Thấy được ý nghĩa chủ đạo của trò chơi trong quá trình dạy học lứa tuổi MN nên các nhà GD ngày càng sử dụng rộng rãi trò chơi như là một phương tiện tác động toàn diện đến trẻ Tuy nhiên, đa số các công trình nghiên cứu tại Việt Nam lại ứng dụng trò chơi vào mục đích phát triển trí tuệ của trẻ Chúng ta vẫn còn rất ít sử dụng những trò chơi ngôn ngữ nói chung và trò chơi kể chuyện theo tranh nói riêng để phát triển LNML cho trẻ

Thực tiễn cho thấy, trẻ MN đặc biệt là trẻ 5 – 6 tuổi, hiện tượng trẻ nói “câu què, câu cụt” khá phổ biến Cùng với việc du nhập và phát triển của xã hội, các chương trình giải trí, phim ảnh, âm nhạc, sách truyện hoặc từ chính cha mẹ, việc trẻ “nói bậy, nói tục” cũng là vấn đế rất đáng lo ngại Bên cạnh đó còn là hàng loạt những lỗi sai như: dùng từ trùng lặp, dài dòng; sắp xếp từ không chính xác; dùng từ không hợp với nghĩa, kết hợp từ sai… dẫn đến hệ quả là gây hiểu sai, hiểu nhầm, khó hiểu Thế nên, việc phát triển LNML cho trẻ là rất cần thiết

Tại các trường MN hiện nay, giáo viên mầm non (GVMN) cũng đã chú ý đến việc phát triển LNML cho trẻ Tuy nhiên, do nhiều lí do khách quan và chủ quan, vấn đề này vẫn chưa được quan tâm đúng mức

Chính vì vậy, để góp phần nâng cao chất lượng GDMN nói chung và hiệu quả của việc

phát triển LNML nói riêng, chúng tôi chọn đề tài: Thiết kế trò chơi kể chuyện theo tranh

nhằm phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu thiết kế trò chơi kể chuyện theo tranh để phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích đã đặt ra, người nghiên cứu tiến hành thực hiện các nhiệm vụ sau:

− Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

− Tìm hiểu thực trạng của việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi ở một số trường

MN tại TP.HCM

− Thiết kế trò chơi kể chuyện theo tranh nhằm phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

− Thực nghiệm một số trò chơi tiêu biểu từ hệ thống đã xây dựng

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu: hoạt động phát triển ngôn ngữ của trẻ 5 – 6 tuổi ở trường

MN

Đối tượng nghiên cứu: trò chơi kể chuyện theo tranh nhằm phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi trường MN

5 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

Giới hạn nghiên cứu: vì điều kiện nghiên cứu hạn chế, đề tài chỉ nghiên cứu việc thiết kế

22 trò chơi kể chuyện nhằm phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

Phạm vi nghiên cứu: vì điều kiện nghiên cứu hạn chế nên chúng tôi chỉ tập trung: khảo sát thực trạng trên 104 GVMN trên địa bàn TP HCM, thực nghiệm trên 94 trẻ của hai trường là MN RĐ 10 – Quận 6 và MN TH – Quận 10

6 Giả thuyết nghiên cứu

Chúng tôi giả định rằng nếu GVMN biết sử dụng các trò chơi kể chuyện theo tranh nhằm phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi thì hiệu quả của việc phát triển LNML cho trẻ 5 –

6 tuổi sẽ cao hơn

7 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, và đạt được mục tiêu nghiên cứu, đề tài sử dụng các phương pháp chủ yếu sau:

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Chúng tôi thu thập, đọc, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các tài liệu nhằm tìm hiểu

cơ sở lý luận của việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi ở trường MN Các tài liệu bao gồm: các tài liệu có liên quan đến LNML của trẻ, các tài liệu có liên quan đến trò chơi ngôn ngữ, hoạt động kể chuyện theo tranh, chương trình GDMN mới, kế hoạch GD của GVMN, các giáo án phát triển LNML cho trẻ v.v

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp điều tra

Điều tra bằng bảng hỏi, phỏng vấn, quan sát để đưa ra những giả thuyết đúng đắn cho

đề tài

− Phương pháp sử dụng bảng hỏi: Phương pháp này được sử dụng để có hướng nhìn

tổng quan về việc sử dụng các trò chơi kể chuyện theo tranh phát triển LNML cho trẻ ở trường MN hiện nay; để có những cứ liệu và đưa ra nhận định về hiểu biết của GVMN về việc phát triển LNML cũng như những biện pháp, phương pháp mà GV thường sử dụng, những điều cần lưu ý và một số khó khăn của GV về vấn đề này Để điều tra ý kiến của GV

người nghiên cứu sử dụng bảng hỏi gồm 15 câu dành cho các GVMN đang dạy lớp Lá ở một số trường MN cả nội thành và ngoại thành trên địa bàn TP.HCM (Phụ lục 1 – trang 116)

− Phương pháp phỏng vấn trực tiếp: Phỏng vấn GVMN nhằm tìm hiểu những khó

khăn của GVMN khi phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi, lắng nghe những đề xuất của họ để khắc phục những khó khăn này Phỏng vấn Ban Giám Hiệu (BGH) các trường MN nhằm tìm hiểu thực trạng của việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi và một số đề xuất của BGH

ở vai trò người quản lý, tạo điều kiện cho GVMN có thể phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi một cách tốt nhất (Phụ lục 2 – trang 121)

− Phương pháp quan sát: Dự giờ 5 giờ học kể chuyện cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường MN

nhằm tìm hiểu xem GVMN phát triển LNML cho trẻ như thế nào, qua đó học tập kinh nghiệm, đồng thời phát hiện những khó khăn và thuận lợi trong việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi (Phụ lục 6 – trang 151)

7.2.2 Phương pháp thực nghiệm

Thực nghiệm là một phương pháp quan trọng trong đề tài nhằm đánh giá hiệu quả của việc vận dụng một số trò chơi tiêu biểu từ hệ thống trò chơi kể chuyện theo tranh đã xây dựng Thông qua quá trình thực nghiệm có thể thấy được những ưu khuyết điểm của các trò chơi để từ đó phát huy những ưu điểm, khắc phục những hạn chế giúp cho hệ thống trò chơi ngày càng được hoàn thiện hơn

7 trò chơi tiêu biểu được thiết kế với các chất liệu khác nhau từ hệ thống sẽ được thực nghiệm trên 94 trẻ tại trường MN RĐ 10 – Quận 6 và trường MN TH – Quận 10, TP HCM Đều đặn sau 5 – 6 tuần thực nghiệm, chúng tôi sẽ tiến hành đánh giá mức độ LNML của trẻ nhằm có những dữ liệu để so sánh, đối chứng; đánh giá hiệu quả và điều chỉnh kịp thời những thiếu sót của hệ thống trò chơi Đồng thời, trước khi sử dụng các trò chơi, chúng tôi

có tiến hành xem xét về độ khó, độ tin cậy của các trò chơi trên trẻ để bảo đảm các bài tập này nằm trong giới hạn cho phép

7.3 Phương pháp thống kê toán học

Các dữ liệu thu thập được sẽ là một trong những căn cứ để đánh giá mức độ thành công của hệ thống trò chơi Sau khi thu thập tất cả dữ liệu, chúng tôi tiến hành xử lí số liệu trung bình, tính tỉ lệ %, độ lệch chuẩn, và tiến hành kiểm nghiệm giả thiết trên phần mềm SPSS Để tính độ tin cậy, độ khó của các trò chơi, người nghiên cứu sử dụng phần mềm Excel để nhập liệu, sau đó sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu thu được

8 Đóng góp của đề tài

Đề tài đã xác định và hệ thống hoá cơ sở lý luận của việc phát triển LNML cho trẻ 5 -

6 tuổi, đồng thời làm rõ thực trạng phát triển LNML cho trẻ thông qua kể chuyện theo tranh

Qua đó, thiết kế 22 trò chơi kể chuyện theo tranh với các vật liệu đa dạng, hấp dẫn và thực nghiệm 7 trò chơi tiêu biểu từ hệ thống đã xây dựng

9 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm có bốn chương: chương 1 Cơ sở lí

luận của việc phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi ở trường mầm non; chương 2 Thực trạng của việc phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi ở trường mầm non;

chương 3 Thiết kế trò chơi kể chuyện theo tranh; chương 4 Thực nghiệm một số trò

chơi

Bên cạnh các trang chính, luận văn còn có các trang phụ lục gồm các nhóm khác nhau như: phiếu thăm dò ý kiến, câu hỏi phỏng vấn, giáo án thực nghiệm, 6 câu chuyện, 6 bộ tranh, một số hình ảnh thực nghiệm, nhật ký thực nghiệm, bảng kết quả nhóm đối chứng - nhóm thực nghiệm trước và sau thực nghiệm, CD trò chơi và hình ảnh toàn bộ quá trình thực nghiệm v.v

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN LỜI NÓI MẠCH LẠC CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ lâu, vấn đề phát triển ngôn ngữ đã được các nhà sư phạm trên thế giới và trong nước đặc biệt quan tâm Song mỗi tác giả nghiên cứu ở các lứa tuổi và dưới góc độ khác nhau

Trên thế giới, các nhà GD đã bắt đầu quan tâm, nghiên cứu về việc phát triển ngôn ngữ

từ rất sớm Nghiên cứu của các nhà tâm lý học về chức năng, vai trò của ngôn ngữ trong phát triển và GD do các tác giả như: L.X Vưgôtxki, E.I Tikheeva, Piaget, K.D Usinxki, Ph.A Sôkhin, V.V Mukhina… đều nhấn mạnh vai trò của ngôn ngữ trong sự phát triển tư

duy của trẻ Theo Vưgốtxki: Ngôn ngữ là vô cùng quan trọng trong sự phát triển tư duy

Nhờ có ngôn ngữ con người mới tư duy bậc cao, làm quen với ngôn ngữ là thành tựu lớn nhất trong sự phát triển của trẻ em [14, tr.1] Khác với những tư tưởng đó, các tác giả như

như: A.M Leusina, E.I Tikhêeva, Ph.A Xôkhina, L.P Phêdôencô, Kak – Hainơdich… lại quan tâm đến đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ trước tuổi học Các đặc điểm về vốn từ, ngữ âm, ngữ pháp, LNML theo từng lứa tuổi đã được các tác giả quan tâm ngiên cứu A.M Leusina khi nghiên cứu về sự phát triển LNML cho trẻ mẫu giáo đã kết luận: Không phải từ

mà là câu, và ngôn ngữ mạch lạc là đơn vị của ngôn ngữ như một phương tiện giao tiếp Bà

chỉ ra rằng, việc phát triển LNML đóng vai trò chủ đạo trong quá trình phát triển ngôn ngữ

cho trẻ suốt thời kỳ mẫu giáo Mặt khác, tính hoàn cảnh trong truyện kể thể hiện rõ nét nhất khi trẻ kể về những trải nghiệm của mình Trẻ càng lớn, tính hoàn cảnh của ngôn ngữ giảm dần đi Sự chuyển sang hình thức nói mạch lạc gắn chặt với sự lĩnh hội vốn từ, lĩnh hội hệ thống ngữ pháp của tiếng mẹ đẻ [50, tr.7] Đồng quan điểm với A.M Leusina, tác giả Ph.A Xôkhina cho rằng các biện pháp dạy trẻ kể chuyện, kể lại tác phẩm văn học, kể chuyện theo tranh, theo đồ chơi, theo kinh nghiệm, kể chuyện sáng tạo có tác dụng phát triển LNML ở trẻ [49, tr.7] Thời hiện đại, vấn đề phát triển ngôn ngữ cho trẻ tiếp tục được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu của một số nhà khoa học như Ch.M Akxarina, V.V Sepirencô, M.M Kônxôva, M.N Popova, V.I Iadenco v.v Tất cả những công trình trên đã giúp người nghiên cứu và những người quan tâm hiểu thêm về chức năng của ngôn ngữ và các đặc điểm phát triển về vốn từ, ngữ âm, ngữ pháp, LNML của trẻ

Trong nước, các nhà sư phạm như: Nguyễn Xuân Khoa, Nguyễn Thị Oanh, Hoàng Thị Oanh, Hồ Lam Hồng, Lê Thị Ánh Tuyết, Cao Đức Tiến, Đinh Hồng Thái, Nguyễn Thị Phương Nga, Hà Nguyễn Kim Giang, Phan Thiều, Nguyễn Huy Cẩn, Trần Thị Mai, Lưu Thị Lan… với những bài nghiên cứu, bài viết cũng rất chú trọng đến việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ Đó chính là những tài liệu hữu ích, gần gũi, dễ hiểu tạo cơ sở cho người nghiên

cứu thiết kế hệ thống trò chơi phù hợp cho trẻ

Tác giả Nguyễn Xuân Khoa với tác phẩm Phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ

mẫu giáo xuất bản năm 1997 đã đề cập một cách toàn diện, các vấn đề khoa học và thực tiễn

của tiếng Việt đang thực hiện ở các lớp nhà trẻ, mẫu giáo lúc bấy giờ Tác giả đã nêu bật những nhiệm vụ phát triển ngôn ngữ cho trẻ như: dạy trẻ nghe và phát âm đúng, phương pháp phát triển từ ngữ, phương pháp dạy trẻ đặt câu, phương pháp phát triển LNML, cho trẻ làm quen với văn chương, chuẩn bị cho trẻ học đọc viết Bên cạnh đó, tác giả còn đưa ra các giáo án về phương pháp phát triển tiếng, cách dạy tiếng nước ngoài cho trẻ, các hướng

nghiên cứu khoa học dành cho GV Trong khi đó, một số tác phẩm như: Phương pháp phát

triển ngôn ngữ cho trẻ dưới 6 tuổi của nhóm tác giả Hoàng Thị Oanh, Phạm Thị Việt,

Nguyễn Kim Đức; Lý luận và phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non của tác giả Nguyễn Thị Phương Nga, Phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non của tác

giả Đinh Hồng Thái đã tập hợp những tài liệu mới và xác định những nhiệm vụ cơ bản như: luyện phát âm, phát triển vốn từ, nói đúng ngữ pháp, phát triển ngôn ngữ mạch lạc, chuẩn bị cho trẻ vào trường phổ thông, kèm theo đó là các phương pháp, biện pháp, hình thức tổ chức một cách cụ thể, rõ ràng Chính vì vậy, những tài liệu trên đối với người nghiên cứu là những chỉ dẫn quý báu về lý thuyết và thực hành giúp chúng tôi xác định nguyên tắc, lựa chọn nội dung, hình thức tổ chức và phương pháp phù hợp để phát triển LNML cho trẻ Một vài công trình nghiên cứu đã đặc biệt quan tâm đến việc sử dụng bài tập, trò chơi

như một hình thức dạy học, nhằm phát triển ngôn ngữ ở trẻ Trong số đó phải kể đến Tuyển

tập bài tập trò chơi phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo của tác giả Nguyễn Thị Phương

Nga đã cung cấp cho GV một số lượng không nhỏ các trò chơi Tuy nhiên, do trải đều tất cả các nội dung phát triển ngôn ngữ như: phát triển chú ý thính giác, phát triển thính giác ngôn ngữ, phát triển thính giác âm vị, luyện cơ quan phát âm, luyện thở, luyện phát âm, phát triển vốn từ, làm quen với chữ cái v.v nên phần trò chơi phục vụ cho việc phát triển LNML còn

hạn chế Bên cạnh đó, tác phẩm Bài tập phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi của tác

giả Nguyễn Thị Oanh cũng đã thiết kế các bài tập phát triển LNML rõ ràng, dễ hiểu Mặc dù vậy, các bài tập lại chi tiết qua hai phần là phát triển LNML trong câu và trong đoạn nên những bài tập phát triển LNML cho trẻ trong đoạn nói chung và bài tập kể chuyện theo tranh nói riêng còn rất hạn chế Tác giả lại chú trọng luyện tập kỹ năng trong các bài tập cụ thể nên việc thực hiện có phần nặng nề, trẻ không được vừa chơi vừa tập tự do, tự nguyện nên hạn chế sự tự nhiên và hứng thú Tuy cả hai công trình đều chú trọng xây dựng bài tập - trò chơi nhưng việc cung cấp phương tiện để GV thực hiện, cũng như áp dụng các phương tiện dạy học hiện đại để tăng hứng thú cho trẻ còn rất hạn chế

Theo tìm hiểu của chúng tôi, liên quan trực đến vấn đề đang được bàn tới, ở Việt Nam cho tới nay, mới chỉ có một số luận văn thạc sỹ khoa học giáo dục (giáo dục mầm non)

Chẳng hạn, luận văn Một số biện pháp dạy trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi kể chuyện với đồ chơi

nhằm phát triển lời nói mạch lạc của Vũ Thị Hương Giang0

1; Một số biện pháp hướng dẫn trò chơi đóng kịch nhằm phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi của Hoàng

của MN, đặc điểm LNML của trẻ, biểu hiện LNML của trẻ 5 – 6 tuổi, các yếu tố ảnh hưởng

đến việc phát triển LNML cho trẻ Đây chính là những tài liệu bổ ích, làm cơ sở giúp chúng tôi tìm hiểu cơ sở lý luận cho đề tài Tuy nhiên, đa số các công trình đều đưa ra các biện pháp khá chung chung, chưa có những diễn giải, những chỉ dẫn cần yếu để giúp người quan

tâm có thể vận dụng một cách hữu hiệu Chẳng hạn, công trình Một số biện pháp dạy trẻ

mẫu giáo 5 – 6 tuổi kể chuyện với đồ chơi nhằm phát triển lời nói mạch lạc, tác giả đưa ra

các biện pháp như: sử dụng lời kể mẫu, tạo ra các tình huống có vấn đề, trẻ kể chuyện theo dàn ý của cô, xây dựng môi trường đồ chơi theo chủ điểm, trẻ lựa chọn đồ chơi và kể chuyện theo ý mình nhưng chưa xây dựng đa dạng phương tiện (cụ thể là các loại đồ chơi), chưa có những chỉ dẫn chi tiết và cũng chưa chỉ ra những điều cần lưu ý để GVMN vận

dụng một cách tốt nhất Hay công trình Một số biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho

trẻ 5 – 6 tuổi thông qua kể chuyện sáng tạo cũng đưa ra một số biện pháp như: kể kết thúc

đoạn, kể chuyện theo dàn ý, cô và trẻ cùng sáng tác chuyện, sáng tác chuyện tập thể, sáng tác một câu chuyện theo đề tài cô đưa ra (không có dàn ý) Nếu vậy sẽ khó khăn không ít cho GVMN – những người trực tiếp dạy trẻ thực hiện Bởi vì các biện pháp đưa ra đều chung chung, chưa đưa vào từng chủ đề cụ thể ở trường MN, chưa có phương tiện, phương pháp tiến hành để GVMN có thể

sử dụng

Trong số đó thì công trình Một số biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 –

6 tuổi thông qua kể chuyện theo tranh (Nguyễn Thị Xuân) được xem như chỉ dẫn quý báu

về mặt lý thuyết để người nghiên cứu xác định nguyên tắc, lựa chọn biện pháp phối hợp để thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài Tuy nhiên, tác giả chỉ dừng lại ở việc đưa ra

ba biện pháp kể chuyện theo tranh nhằm phát triển LNML cho trẻ đó là: cô và trẻ cùng kể

1 PGS.TS Đinh Hồng Thái hướng dẫn

2 PGS.TS Đinh Hồng Thái hướng dẫn

3 PGS.TS Đinh Hồng Thái hướng dẫn

4 PGS.TS Đinh Hồng Thái hướng dẫn

5 PGS.TS Hà Nguyễn Kim Giang hướng dẫn

6 PGS.TS Lê Thị Ánh Tuyết hướng dẫn

chuyện theo tranh, sáng tác chuyện theo tranh dựa trên kể mẫu của cô, trẻ kể một câu chuyện theo nội dung bức tranh mà trẻ vẽ Như vậy, theo người nghiên cứu là quá ít và tác giả cũng chưa đi sâu làm rõ cách thức, phương tiện thực hiện cụ thể để GVMN có thể tiến hành một cách dễ dàng, hiệu quả nhằm phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi Hơn nữa, do mục đích của đề tài là biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ qua kể chuyện theo

tranh, nên việc thiết kế trò chơi, tác giả Nguyễn Thị Xuân chưa có dịp đề cập đến

Thành thử, có thể nói rằng cho đến nay, chưa có công trình nào bàn đến việc thiết kế các trò chơi kể chuyện theo tranh cụ thể, chi tiết và kèm theo các phương tiện đặc sắc, hiện đại để GVMN dễ dàng thực hiện, phát huy tính tích cực ở trẻ góp phần nâng cao hiệu quả của việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi Mặc dù, hiện nay, với những ứng dụng to lớn

mà công nghệ thông tin mang lại, GVMN hoàn toàn có thể thực hiện được những việc này

Đấy cũng chính là lí do khiến chúng tôi chọn đề tài Thiết kế trò chơi kể chuyện theo tranh

nhằm phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi làm luận văn nghiên cứu

1.2 Các khái niệm cơ bản

1.2.1 Trò chơi

Chơi là một hoạt động độc đáo của con người Chơi vừa là phương tiện phát triển toàn diện nhân cách trẻ Chơi là hoạt động yêu thích, không thể thiếu của trẻ MN có hình thức cụ thể là trò chơi Trò chơi của trẻ rất đa dạng về nội dung và

hình thức

“Chơi”, “Trò chơi” là một từ đa nghĩa trong tiếng Việt cũng như trong nhiều thứ tiếng khác trên thế giới Có rất nhiều định nghĩa về trò chơi và mỗi tác giả lại đề cập trên những khía cạnh khác nhau

Trong cuốn sách kinh điển “Tâm lý học trò chơi”, tác giả - tiến sỹ tâm lý học lỗi lạc người Nga Đ.B Elcônhin (1904 – 1984) đã dành những trang đầu tiên để giới thiệu sự phong phú về nghĩa của từ “chơi” Chơi có nghĩa là giải trí – vui chơi, cũng có nghĩa là sử dụng nhạc cụ - chơi đàn Từ “chơi” còn được dùng với nghĩa bóng là “trò đùa của số phận”,

“trò đùa của thiên nhiên” Tương tự như tác giả Đ.B Elcônhin, trong từ điển “Webster’s New World Dictionary” (1972) đã đưa tra 59 định nghĩa cho từ “Play”, trong đó có chơi đóng kịch, chơi đàn, chơi chữ, chạy chơi lòng vòng v.v

Tại Việt Nam, trong từ điển tiếng Việt của tác giả Hoàng Phê, từ “chơi” được xác định với sáu nghĩa cơ bản là: hoạt động giải trí (dạo chơi); dùng làm thú vui, tiêu khiển (chơi tem); có quan hệ thân thiết cùng chung thú vui (chơi với nhau); hoạt động chỉ nhằm vui không nhằm mục đích gì khác (trẻ con chơi đùa); chỉ trẻ em khỏe không ốm (trẻ chịu chơi, không quấy); hành động gây hại cho người khác xem như trò vui (chơi khăm) [14, tr.7] Như vậy, không thể làm việc với trẻ mà không hiểu “việc chơi” của trẻ với hình thức

cụ thể là trò chơi Cũng như “chơi”, “trò chơi” được nghiên cứu theo các góc độ chuyên

môn khác nhau

Dưới góc độ sinh lý học, các tác giả khẳng định, cơ sở trò chơi xuất phát từ nhu cầu sinh vật thuộc về bản năng, ý hướng và nguyện vọng của trẻ Nghĩa là đứa trẻ nào sinh ra cũng có nhu cầu chơi để thỏa mãn các nhu cầu sinh lý, nhu cầu tinh thần và nhu cầu sáng tạo của chúng Các tác giả như K.Grooss, CKôll cho rằng chơi là một bản năng, chơi là sự giải tỏa năng lượng dư thừa và trò chơi của trẻ em giống như trò chơi của động vật, trò chơi

là sự chuẩn bị vô thức giúp đứa trẻ thích nghi dần với cuộc sống Vì vậy, các nhà tâm lý – giáo dục học theo trường phái này phủ nhận ảnh hưởng của môi trường đến nội dung trò chơi của trẻ Hay S Freud – một đại biểu xuất sắc của trường phái phân tâm học lại khẳng định trẻ em không có khả năng lao động trong thực tế thì thay thế vai trò thực tế này bằng trò chơi Trò chơi là những giấc mơ, mộng ảo, chơi mang tính vô thức và chơi chính là phương tiện, con đường duy nhất giúp trẻ bù đắp các thiếu hụt của mình và để trả thù những người xung quanh luôn cấm đoán trẻ [32, tr.29]

Không đồng tình với quan điểm trên, các nhà tâm lý học, giáo dục học Macxít lại cho rằng trò chơi là một dạng hoạt động mang tính chất xã hội nhằm thỏa mãn nhu cầu tâm lý bên trong của trẻ Trong các công trình nghiên cứu của L.V Vưgôtxki, A.N Lêonchev, A.P Uxôva… các tác giả khẳng định chơi không phải là ngẫu nhiên mà chơi là sản phẩm sáng tạo của trẻ dưới ảnh hưởng trực tiếp của môi trường xung quanh Thông qua chơi trẻ lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội và trò chơi trở thành phương tiện GD khi có sự hướng dẫn sư phạm

đúng đắn [32, tr.30] Rosemary P – nhà tâm lý học người Úc cũng khẳng định: Trò chơi là

phương tiện mà nhờ đó trẻ có thể tùy ý lựa chọn, đưa ra các câu hỏi, chia sẻ suy nghĩ với người khác, tự giải quyết và đưa ra những ý tưởng dựa trên những hiểu biết của bản thân

Cũng như Rosemary P., M.C Pugmire – Stoy cho rằng: “Chơi là công việc đầy háo hức theo

sự nỗ lực cả về thể chất và tinh thần để có được cảm giác thỏa mãn Người chơi kiểm soát được hành động của mình”

Đồng quan điểm với nhà tâm lý học người Úc Rosemary P , chúng tôi cho rằng: Trò

chơi là phương tiện mà nhờ đó trẻ có thể tùy ý lựa chọn, đưa ra các câu hỏi, chia sẻ suy nghĩ với người khác, tự giải quyết và đưa ra những ý tưởng dựa trên những hiểu biết của bản thân

1.2.2 Trò chơi kể chuyện theo tranh

Phát triển LNML là nhiệm vụ quan trọng nhất trong các nhiệm vụ phát triển lời nói trẻ em Để phát triển LNML cho trẻ có thể thông qua các hình thức khác nhau, trong đó dạy trẻ kể chuyện theo tranh là một trong những hình thức mà trẻ đặc biệt yêu thích Theo tác giả Nguyễn Xuân Khoa thì kể chuyện là thuật về một sự kiện miêu tả một đối tượng hoặc sáng tạo ra một câu chuyện nào đó Để kể chuyện, trẻ phải tự chọn nội dung và hình thức ngôn ngữ Trong kể chuyện thể hiện chủ yếu là kinh nghiệm, tình cảm của trẻ

Có rất nhiều hình thức để dạy trẻ kể chuyện như: kể chuyện theo tranh, kể chuyện theo

đồ chơi, kể lại truyện văn học, kể chuyện theo kinh nghiệm, kể chuyện sáng tạo Trong đó,

kể chuyện theo tranh là dạng hoạt động phù hợp với trẻ 5 – 6 tuổi vì trẻ rất thích xem tranh Tranh được sử dụng rộng rãi, phổ biến đặc biệt là những bộ tranh có chủ đề Kể chuyện theo tranh có chủ đề được các nhà GD xem như con đường phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ

Cơ sở để trẻ dựa vào để kể chuyện đó là một bức tranh hay một số bức tranh liên hoàn theo một chủ đề nào đó, chẳng hạn ngày chủ nhật ở nhà, người thân yêu nhất trong gia đình, mùa xuân v.v [36, tr 94]

Khi kể chuyện theo tranh trẻ phải quan sát, nhận xét các hình ảnh, các mối quan hệ giữa các hình ảnh để hiểu nội dung bức tranh Sau đó, trẻ sẽ xây dựng câu chuyện logic, trình tự theo tranh Vì vậy, kể chuyện theo tranh là dạy trẻ kể một câu chuyện có nội dung theo tranh dưới hình thức một ngôn bản hoàn chỉnh [48, tr 38]

Từ khái niệm “trò chơi” và “kể chuyện theo tranh” ở trên, chúng tôi hiểu khái niệm trò

chơi kể chuyện theo tranh như sau: Trò chơi kể chuyện theo tranh là hình thức mà nhờ đó

giáo vi ên có thể dạy trẻ kể một câu chuyện có nội dung theo tranh một cách tự do, tự nguyện, hứng thú dựa trên những hiểu biết của trẻ

1.2.3 Lời nói mạch lạc

Các nhà sư phạm nêu ra các định nghĩa về LNML của trẻ em có những điểm giống và khác nhau Xô-khin – nhà sư phạm Nga định nghĩa: “LNML được hiểu là sự diễn đạt mở rộng một nội dung xác định, được thực hiện một cách logic, tuần tự, chính xác, đúng ngữ pháp và có tính biểu cảm [36, tr 86]

Theo Nguyễn Xuân Khoa thì tính mạch lạc trong lời nói của trẻ thể hiện ở mối quan hệ chặt chẽ của sự liên kết nội dung và liên kết hình thức Ông cho rằng: “Nắm vững LNML, không có được, nếu không phát triển khả năng tách biệt các thành tố của nó như câu, từ…” Theo ông, tồn tại hai kiểu LNML là đối thoại và độc thoại Đối thoại là nói chuyện giữa một

số người, không ít hơn hai Mục đích của đối thoại là hỏi về cái gì đó và đòi hỏi trả lời Còn độc thoại là LNML của một người Mục đích của độc thoại là thông báo về những sự kiện nào đó [20, tr.53]

Theo nhóm tác giả Hoàng Thị Oanh, Phạm Thị Việt, Nguyễn Kim Đức thì ngôn ngữ mạch lạc là ngôn ngữ được trình bày có logic, có trình tự, chính xác, đúng ngữ pháp và có hình ảnh [30, tr.89]

Phê phán một số quan điểm sai về bản chất của LNML, tác giả Đinh Hồng Thái nhấn mạnh, LNML đúng về mặt lý thuyết ngôn ngữ là vấn đề của ngữ pháp văn bản Nó không thuộc về ngữ âm, từ vựng hay cú pháp Rèn luyện khả năng nói mạch lạc cho trẻ tức là giúp trẻ sử dụng đơn vị giao tiếp ngôn ngữ ở cấp độ hoàn chỉnh nhất Ông cho rằng LNML không tách rời thế giới tư duy Sự mạch lạc của lời nói chính là sự mạch lạc của tư duy

LNML phản ánh logic tư duy của trẻ, kỹ năng suy nghĩ về cái tiếp nhận được và phản ánh

nó một cách đúng đắn [36, tr 86 – 87]

Theo tác giả Nguyễn Thị Phương Nga thì phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ là phát triển ở trẻ khả năng nghe hiểu ngôn ngữ của người khác, khả năng biết trình bày, thể hiện sự hiểu biết, suy nghĩ, ý muốn, nguyện vọng… của mình cho người khác biết một cách có trình

tự, có logic, có nội dung, đúng và biểu cảm [26, tr 100]

Ngôn ngữ mạch lạc thể hiện một trình độ phát triển tương đối cao không những về phương diện ngôn ngữ mà cả về phương diện tư duy của trẻ Do cuộc sống đòi hỏi trẻ phải xây dựng cho mình một kiểu ngôn ngữ mang tính rõ ràng, khúc chiết, chặt chẽ theo một trình tự nhất định (có mở đầu, nội dung và kết thúc) để người khác có thể hiểu LNML của trẻ mẫu giáo xuất hiện do nhu cầu trẻ muốn mô tả lại cho người khác nghe những gì trẻ thấy

mà không thể dựa vào những tình huống cụ thể trước mắt Vì vậy, trẻ phải cố gắng diễn đạt suy nghĩ của mình một cách rõ ràng theo đúng trình tự, thể hiện được ý cơ bản và mối liên

hệ giữa các sự vật hiện tượng, nghĩa là trẻ phải nắm được kỹ năng diễn đạt mạch lạc ý nghĩ của mình (Nguyễn Ánh Tuyết 1994)

Đồng quan điểm với các tác giả trên, theo người nghiên cứu phát triển lời nói mạch

lạc cho trẻ là phát triển khả năng nghe, hiểu ngôn ngữ; khả năng trình bày có logic, trình

tự, chính xác, đúng ngữ pháp và có hình ảnh một nội dung nhất định

1.3 Kể chuyện theo tranh cho trẻ 5 – 6 tuổi

1.3.1 Hoạt động kể chuyện cho trẻ mẫu giáo

Kể chuyện là một hình thức hoạt động ngôn ngữ độc thoại của trẻ Trong hoạt động này, trẻ phải lựa chọn ý tưởng, nội dung, hình thức ngôn ngữ để thể hiện Trẻ sử dụng tất cả khả năng của mình (vốn từ, cách sử dụng câu, ngữ điệu…) để diễn tả lại sự việc bằng ngôn ngữ một cách mạch lạc và dễ hiểu

Đối với trẻ mẫu giáo, dạy trẻ kể chuyện là một hoạt động trong chuyên đề “phương pháp hướng dẫn trẻ làm quen với tác phẩm văn học” Hoạt động kể chuyện được xem là phương pháp hiệu quả để phát triển LNML của trẻ Nhu cầu muốn được kể, được chia sẻ những câu chuyện, những cảm xúc, tâm tư, tình cảm với mọi người đặc biệt là bạn đồng trang lứa chính là động lực thúc đẩy trẻ hoạt động một cách tự nguyện và hứng thú

Để hoạt động kể chuyện diễn ra hiệu quả GV cần cung cấp cho trẻ các “nguyên liệu” cần thiết đó chính là hệ thống ngôn ngữ và hệ thống kinh nghiệm cuộc sống Bởi vì trẻ chỉ

kể được truyện khi có ý tưởng Ý tưởng có thể xuất phát từ nội dung bức tranh, từ một vật trẻ quan sát, một sự việc trẻ đã trải nghiệm, từ một câu chuyện trẻ đã nghe,… Từ ý tưởng, trẻ sẽ tự xây dựng nội dung truyện theo trình tự mà người nghe có thể hiểu được Khả năng này đã bắt đầu hình thành và phát triển ở trẻ 5 – 6 tuổi

Đối với trẻ 5 – 6 tuổi, trí nhớ của trẻ phát triển tốt Trẻ biết gợi nhớ lại những biểu

tượng quen thuộc có liên quan đến câu chuyện Đồng thời trẻ biết liên kết các sự kiện theo trình tự, chọn lọc từ ngữ thích hợp và sắp xếp chúng một cách liền mạch, ý nghĩa Các hoạt động kể chuyện ở trường MN, trẻ không chỉ là nghe kể chuyện mà còn giúp trẻ sử dụng phương tiện ngôn ngữ, thực hiện các thao tác ngôn ngữ để bộc lộ nội tâm bên trong

Vì vậy, kể chuyện là hoạt động không thể thiếu đối với trẻ MN Kể chuyện được xem như là một hoạt động phát triển toàn diện cho trẻ đặc biệt là ngôn ngữ mạch lạc Tuy nhiên, nếu không được đầu tư và tổ chức nghiêm túc, GV có thể làm mất cơ hội phát triển LNML cho trẻ Chính vì thế, tiếp tục nghiên cứu và vận dụng các trò chơi kể chuyện để phát triển LNML cho trẻ là rất cần thiết

1.3.2 Các hình thức kể chuyện nhằm phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ

Có rất nhiều cách phân chia hình thức kể chuyện, mỗi tác giả đứng trên các góc độ khác nhau nhưng nhìn chung đều thống nhất ở mục tiêu là phát triển ngôn ngữ độc thoại nói riêng và lời nói mạch lạc nói chung

 Phân loại theo từng sự việc

Các tác giả như Nguyễn Xuân Khoa (1997), Hà Nguyễn Kim Giang (2008), Huỳnh Văn Sơn (2012) có các hình thức kể chuyện như: kể chuyện theo đồ chơi, kể chuyện theo tưởng tượng sáng tạo (kể chuyện theo đối tượng sáng tạo) và kể chuyện theo tranh

Tác giả A.M Bôrôđich lại có các cách phân loại hoạt động kể chuyện trên những khía cạnh hoàn toàn khác

 Phân loại theo hình thức của lời nói độc thoại

− Kể lại truyện: là trình bày liền mạch một truyện văn học hay thuật lại một câu truyện đã được nghe

− Kể chuyện: là sự trình bày bằng miệng các câu liền mạch, cặn kẽ, tỉ mỉ một sự kiện nào đó

 Phân loại theo hình thức của truyện

− Kể chuyện miêu tả: là sự trình bày những đặc điểm, đặc trưng của một đồ vật hay một sự kiện nào đó

− Kể chuyện theo chủ đề: là sự truyền đạt sự kiện nào đó diễn ra theo trình tự không gian hay thời gian Trong truyện chủ đề cần phải có nhân vật và hành động, hoạt động của nhân vật đó

 Phân lo ại theo nội dung truyện

− Kể chuyện thực tế: trẻ kể những điều mắt thấy tai nghe dựa trên tri giác và

− trí nhớ

− Kể chuyện sáng tạo: trẻ chủ yếu sử dụng tư duy và sự tưởng tượng sáng tạo để tạo nên một nội dung sự kiện nào đó hay một tình huống diễn tiến mới Tuy là tưởng tượng, nhưng những ý tưởng đó vẫn dựa trên vốn kinh nghiệm sẵn có nhờ ghi nhớ và hồi tưởng

 Phân loại theo yếu tố của hoạt động tâm lý tham gia vào quá trình kể chuyện

− Kể chuyện theo tri giác: trẻ miêu tả vật, tranh, sự việc đang quan sát Trẻ miêu tả những gì đang quan sát trong thời điểm kể chuyện

− Kể chuyện theo trí nhớ: bằng ngôn ngữ trẻ diễn tả lại những gì đã quan sát, đã làm (đã trải nghiệm) Kể về một sự việc đã xảy ra trong cuộc sống, ở trường hay ở gia đình

− Kể lại truyện (là một dạng của kể chuyện theo trí nhớ): trẻ trình bày lại những câu chuyện, những truyện văn học đã được nghe cô giáo kể hoặc đọc bằng ngôn ngữ và sự thấu hiểu của cá nhân

− Kể chuyện sáng tạo (truyện tự nghĩ ra): trẻ kể lại câu chuyện do trẻ tự nghĩ ra, tự tưởng tượng thành ý tưởng ở mức độ đơn giản Có các loại kể chuyện sáng tạo: kể tiếp và kết thúc câu chuyện của cô giáo, kể chuyện theo tranh (có sự trợ giúp của yếu tố trực quan),

kể chuyện tự do theo chủ đề hay tình huống, kể chuyện theo một số nhân vật cô giáo nêu ra [34, tr.48-49]

Tuy nhiên, theo người nghiên cứu có 5 hình thức phát triển LNML cho trẻ MN hiện nay đó là: dạy trẻ kể chuyện theo tranh, dạy trẻ kể chuyện theo đồ chơi, dạy trẻ kể lại chuyện văn học, dạy trẻ kể chuyện theo kinh nghiệm và dạy trẻ kể chuyện sáng tạo Đây cũng là các hình thức mà GVMN thường áp dụng để phát triển LNML cho trẻ Trong đó, kể chuyện theo tranh được các nhà nghiên cứu xem như con đường phát triển LNML phù hợp với trẻ mẫu giáo, đặc biệt là trẻ 5 – 6 tuổi Bởi vì trẻ 5 – 6 tuổi đã có một vốn từ phong phú, trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo đã phát triển nên trẻ có thể kể lại câu chuyện trên cơ sở những gì nhìn thấy một cách trực quan qua bức tranh hay bộ tranh

Chính vì vậy, kể chuyện theo tranh là một hình thức đặc biệt quan trọng không chỉ phát triển nhận thức, tư duy, tưởng tượng, sáng tạo mà quan trọng hơn còn hoàn thiện LNML cho trẻ, chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1

1.3.3 Kể chuyện theo tranh cho trẻ mẫu giáo

Tranh là tài liệu quý giá, là phương tiện để trẻ phát triển LNML Những hình ảnh trong tranh được sắp xếp theo một trình tự nhất định Vì vậy, tranh sẽ giúp trẻ xây dựng nội dung câu chuyện dễ dàng hơn

Kể chuyện theo tranh là dạng hoạt động phù hợp với trẻ mẫu giáo vì trẻ rất thích xem tranh, nhất là những tranh có nội dung gần gũi với cuộc sống của trẻ Những ký hiệu màu sắc, hình ảnh phù hợp với đặc điểm nhận thức của trẻ Ở trường MN, tranh được sử dụng rộng rãi phổ biến vì nó phù hợp với đặc điểm nhận thức (chủ yếu là nhận thức cảm tính) và đặc điểm tư duy (tư duy trực quan) của trẻ Dùng tranh để dạy trẻ kể chuyện theo tranh có ý nghĩa quan trọng đối với trẻ mẫu giáo Tranh là phương tiện rèn luyện năng lực quan sát, phát triển tư duy, tưởng tượng, kỹ năng sử dụng ngôn ngữ cho trẻ Để hoạt động kể chuyện theo tranh đạt hiệu quả, GV cần thực hiện các nhiệm vụ sau:

 Dạy trẻ biết quan sát và nhận xét các hình ảnh, các mối liên hệ giữa các hình ảnh để hiểu nội dung bức tranh

 Phát triển vốn từ tương ứng để thể hiện nội dung bức tranh, phát triển vốn từ miêu

tả các sự vật, hiện tượng, tích cực hóa vốn từ miêu tả (mở rộng và làm chính xác hóa vốn từ)

 GD trẻ thái độ đúng đắn với nội dung bức tranh, phong cách thể hiện phù hợp với nội dung tranh (màu sắc, bố cục, ngữ điệu, phong cách thể hiện)

 GD thẩm mỹ, hình thành năng lực cảm thụ cái đẹp

 Phát triển kỹ năng diễn đạt nội dung bức tranh mạch lạc bằng ngôn ngữ độc thoại của trẻ

Khi dạy trẻ kể chuyện theo tranh phải giúp trẻ hoàn chỉnh câu chuyện để người nghe

có thể hiểu được Trẻ phải xây dựng bố cục một cách chặt chẽ, logic, đúng trình tự sự kiện Dạy trẻ tìm kiếm từ, tổ hợp từ để thể hiện tính cụ thể của hình ảnh Kể chuyện theo tranh góp phần phát triển trí nhớ, tư duy, rèn luyện tính độc lập, mạnh dạn tự tin Đó chính là những yếu tố cơ bản để phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

Hiện nay, khi dạy trẻ kể chuyện theo tranh, GVMN thường trò chuyện để hiểu nội dung các bức tranh, nắm được sự liên quan giữa các nhân vật, tình huống trong tranh Sau

đó, hướng dẫn trẻ kể chuyện theo tranh Hầu hết GV đều sử dụng những câu chuyện mẫu Việc này dễ dẫn đến hệ quả, trẻ ỷ lại, tư duy chậm chạp hay chờ đợi và rập khuôn, gây ảnh hưởng không tốt đến việc phát triển LNML cho từng cá nhân trẻ Thêm vào đó, GVMN thường tận dụng những bộ tranh từ những năm học trước với chất liệu giấy là phổ biến khiến trẻ nhàm chán Hiệu quả của các hoạt động kể chuyện không cao Trẻ không thích và không muốn chơi ở các góc kể chuyện vì các bộ tranh quá cũ kỹ, không có gì đặc sắc Thậm chí có những tranh đã phai màu, chất liệu giấy không giữ được lâu nên nhàu nát và xấu xí, không còn sức hấp dẫn đối với trẻ Chính vì thế, để giúp GV giảm bớt áp lực (vì trẻ ở các trường MN hiện nay đều quá tải), trong đề tài này chúng tôi đã kết hợp đưa yếu tố chơi vào các hoạt động kể chuyện theo tranh để tạo ra động cơ và hứng thú học tập tích cực ở trẻ, đồng thời tăng cường đầu tư sáng tạo các bộ tranh đặc sắc, hấp dẫn với nhiều chất liệu phong phú như: giấy, phần mềm Powerpoint… để thu hút trẻ

1.3.4 Vai trò của trò chơi kể chuyện theo tranh đối với việc phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi

Vui chơi không chỉ là phương tiện, hình thức học tập mà còn là hoạt động giúp hình thành và phát triển các năng lực nhận thức, tình cảm và xúc cảm thẩm mỹ cho trẻ Giờ học – trò chơi là hình thức dạy học bằng các trò chơi GV sử dụng trò chơi làm phương tiện để dạy học, giúp trẻ lĩnh hội những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo mới Việc dạy học cho trẻ 5 – 6 tuổi bằng trò chơi đã tạo cho trẻ khả năng giải quyết nhiệm vụ nhận thức dưới hình thức nhẹ

nhàng, không bị áp đặt Chính điều này tạo điều kiện cho trẻ lĩnh hội những tri thức, kỹ năng và đặc biệt là phát triển ngôn ngữ một cách tự nhiên

Tổ chức cho trẻ chơi các trò chơi kể chuyện theo tranh là tổ chức cho trẻ “học mà chơi, chơi mà học” Nhiệm vụ học được đưa vào trò chơi ở đây hết sức sinh động Từ đó, GV tạo

ra hứng thú, động cơ học tập, củng cố, khắc sâu những biểu tượng đã được hình thành, tạo cho trẻ một ấn tượng mạnh mẽ về câu chuyện, khắc sâu những hình ảnh đẹp, những chi tiết hay

Trò chơi kể chuyện theo tranh có ý nghĩa quan trọng đối với trẻ mẫu giáo, đặc biệt là trẻ 5 – 6 tuổi Trong trò chơi này, trẻ phải nắm được nội dung cốt truyện của bộ tranh, nắm được tính logic và liên tục của các hình ảnh, chi tiết, sự kiện trong tranh Vì vậy, các trò chơi kể chuyện theo tranh không chỉ phát triển tư duy, sáng tạo mà còn phát triển LNML của trẻ

Trò chơi kể chuyện theo tranh với các phương tiện là những bộ tranh hấp dẫn, sinh động từ các nguyên liệu vật liệu phong phú như giấy, trên phần mềm Powerpoint… sẽ giúp việc trẻ ghi nhớ truyện tốt hơn, làm sâu sắc ấn tượng về những hình ảnh trong tranh một cách nhẹ nhàng bởi vì chơi chính là cách học của trẻ Yếu tố chơi sẽ được giới hạn trong nội dung tri thức dạy Nội dung chơi từ chính trong những câu chuyện gắn với những bức tranh sinh động, hấp dẫn Chủ thể của trò chơi là trẻ bước vào trò chơi với tư thế trải nghiệm mình, để thể hiện khả năng trước bạn bè, với mong muốn đươc như nhân vật mình yêu thích Điều này làm xuất hiện hứng thú bền vững với các trò chơi kể chuyện theo tranh Chính sự hứng thú mang lại cho trẻ sự thỏa mãn, niềm vui sướng và giúp trẻ khám phá ra những tiềm năng của bản thân

Trong trò chơi, trẻ 5 – 6 tuổi luôn là một chủ thể tích cực, cố gắng tìm kiếm phương thức phù hợp để giải quyết nhiệm vụ mà trò chơi đặt ra Trò chơi kể chuyện theo tranh đã dạy cho trẻ tư duy, dạy cho trẻ nhận thức cuộc sống thông qua các bức tranh và cố gắng tìm

ra cách thể hiện câu chuyện từ các bức tranh ấy để người khác hiểu Từ đó, các trò chơi kể chuyện theo tranh mang lại niềm vui lớn cho trẻ một cách nhẹ nhàng, ý nghĩa – niềm vui của sự khám phá và chiến thắng

Những yêu cầu của trò chơi đòi hỏi trẻ phải phát huy cao độ sự hoạt động của các chức năng tâm lý như: trí nhớ, tư duy, tưởng tượng, sáng tạo, ngôn ngữ Khi chơi, trẻ nói bằng ngôn ngữ của mình, giàu xúc cảm, tình cảm Từ đó, giúp trẻ cảm nhận được sự giàu có của ngôn ngữ, nắm được phương tiện thể hiện ngôn ngữ, lĩnh hội và yêu quý giữ gìn tiếng mẹ

đẻ Tất cả những điều này ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ, nhất là LNML

1.4 Đặc điểm ngôn ngữ nói của trẻ 5 – 6 tuổi

1.4.1 Đặc điểm phát triển lời nói mạch lạc của trẻ 5 – 6 tuổi

1.4.1.1 Đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ 5 – 6 tuổi

Ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong quá trình GD trẻ trở thành con người phát triển toàn diện Sự phát triển chậm trễ về mặt ngôn ngữ có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của trẻ, đặc biệt là trẻ 5 – 6 tuổi Cho nên cần phải xác định rõ các đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ như: phát âm, vốn từ, ngữ pháp… để đề ra nhiệm vụ, nội dung, phương pháp, hình thức phát triển ngôn ngữ cho trẻ đúng lúc và phù hợp

Về phát âm: trẻ 5 – 6 tuổi đã hoàn thiện dần về mặt ngữ âm Các phụ âm đầu, âm cuối,

âm đệm, thanh điệu dần dần được định vị Trẻ phát âm đúng hết các âm vị của tiếng mẹ đẻ,

kể cả các âm, các vần khó Trẻ đã biết điều chỉnh nhịp điệu, cường độ của giọng khi giao tiếp để phù hợp với từng hoàn cảnh, lời nói của trẻ đã rõ ràng, dứt khoát hơn Do phạm vi tiếp xúc được mở rộng, vốn từ và sự hiểu biết của trẻ phong phú nên trẻ phát âm được cả

những âm khó (loanh quanh, nghênh ngang) Đến cuối 6 tuổi, về cơ bản trẻ đã phát âm

đúng, ổn định các âm vị; khả năng sử dụng giọng nói biểu cảm hơn [30, tr 33]

Về vốn từ: vốn từ của trẻ tăng nhanh theo lứa tuổi Trẻ 4 tuổi có thể sử dụng 1200 từ, 5

tuổi là 2000 từ và trẻ 6 tuổi có thể sử dụng tới 3000 từ Nếu như ở trẻ 4 tuổi hay sử dụng các danh từ chỉ đồ vật, đồ dùng, thức ăn, các hiện tượng thiên nhiên… thì ở trẻ 5 tuổi xuất hiện

thêm các nhóm danh từ mới như: danh từ chỉ giới tính (bạn gái, bạn trai, phụ nữ), chỉ khoảng không gian rộng lớn (mênh mông, bao la, bát ngát), các từ mang tính văn học (cô

nắng, thần mưa, châu báu) Đến 6 tuổi, trong vốn từ của trẻ xuất hiện thêm các từ thuộc lĩnh

vực khác đa dạng hơn Ngoài ra, trẻ đã biết dùng các từ manh tính biểu cảm có hình ảnh,

màu sắc, âm thanh (mong manh, chói chang, rì rào) Để chỉ một tính chất trẻ có thể dùng nhiều từ khác nhau (beo béo, béo mầm, béo cực) Trẻ còn có khả năng hiểu và sử dụng một

số từ đồng nghĩa [26, tr 33]

Như vậy, trẻ 5 – 6 tuổi đã tăng dần vốn từ, từ loại, khả năng hiểu và sử dụng từ nên khả năng diễn đạt của trẻ rõ ràng hơn Trẻ không bị ảnh hưởng bởi ngôn ngữ hoàn cảnh Điều này phù hợp với sự phát triển chung của trẻ Trẻ càng lớn nhu cầu giao tiếp càng rộng, không hạn chế bởi môi trường gia đình, vốn ngôn ngữ xã hội tăng nhanh nhờ vậy sự hiểu biết, nhận thức và tư duy phát triển rõ rệt

Về ngữ pháp: so với trẻ 3 – 4 tuổi thì trẻ 5 – 6 tuổi rất ít khi sử dụng câu 1 từ mà sử

dụng các loại câu khác nhau như: câu đơn đầy đủ thành phần, câu đơn mở rộng thành phần, câu ghép đẳng lập và câu ghép chính phụ Các loại câu ghép của trẻ cũng được mở rộng Trẻ biết cấu tạo các câu hoàn chỉnh để kể lại nội dung câu chuyện hoặc diễn tả sự hiểu biết, diễn

tả điều mong muốn của cá nhân Các câu chính phụ của trẻ đã có đủ các từ chỉ quan hệ, ý

của câu cũng được diễn đạt rõ ràng, mạch lạc hơn [30, tr 82] Ví dụ: Mẹ thưởng cháu vì

cháu biết giúp đỡ mẹ

Câu nói của trẻ 5 – 6 tuổi tương đối rõ ràng, đầy đủ và thể hiện nội dung khá phong phú Trẻ còn biết sử dụng liên từ nhờ vậy câu nói của trẻ trở nên mạch lạc Tuy đã có bước tiến khá xa trong việc sử dụng các loại câu so với trẻ nhà trẻ nhưng trẻ 5 – 6 tuổi vẫn còn các hạn chế như: câu thiếu thành phần; từ dùng trong câu chưa chính xác, khi thừa khi thiếu;

vị trí sắp xếp các từ trong câu chưa chính xác, dài dòng không mạch lạc, không rõ ý v.v Nguyên nhân chủ yếu là do vốn từ của trẻ còn nghèo, chưa biết cách sử dụng các từ liên kết, chưa phát triển đúng trình tự logic của sự việc Vì vậy, tiếp tục phát triển LNML cho trẻ là rất cần thiết

Về sự phát triển lời nói mạch lạc: LNML của trẻ 5 – 6 tuổi đã đạt trình độ khá cao Để

trả lời câu hỏi, trẻ đã sử dụng các câu tương đối chính xác ngắn gọn và khi cần thì mở rộng Lúc này, trẻ đã phát triển kỹ năng nhận xét lời nói và câu trả lời của bạn, bổ sung hoặc sửa chữa các câu trả lời đó Sang tuổi thứ 6, trẻ có thể đặt tên cho câu chuyện miêu tả hay theo một chủ đề nào đó cho trước một cách tuần tự và rõ ràng nhưng vẫn cần đến lời nói mẫu của

cô giáo Kỹ năng truyền đạt trong lời kể, thái độ xúc cảm của mình đối với các sự vật, hiện tượng trong câu chuyện của trẻ vẫn còn chưa phát triển đầy đủ [36, tr 89]

Trẻ tích cực tham gia trò chuyện với người lớn, bạn bè Trẻ có thể tranh luận, đưa ra ý kiến của mình Tư duy của trẻ phát triển hơn, trẻ có thể nhận biết được những dấu hiệu, đặc điểm đặc trưng; có thể đưa ra những phân tích đầy đủ về sự vật, hiện tượng Bằng ngôn ngữ, trẻ có thể diễn đạt rõ ràng, mạch lạc ý nghĩ, sự hiểu biết của mình Trẻ biết xây dựng câu chuyện tương đối liên tục, rõ ràng, phong phú theo đề tài cho sẵn hoặc kể chuyện theo tranh,

đồ chơi, đồ vật [30, tr 91]

Như vậy, nhìn chung trước khi bước vào tiểu học, trẻ đã có khả năng nắm được ý nghĩa của từ thông dụng, phát âm đúng, biết dùng ngữ điệu phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp, nói đúng cấu trúc ngữ pháp và đặc biệt là nói năng mạch lạc, thoải mái, biểu cảm Đo đó, cần tăng cường sử dụng các trò chơi để phát triển đúng đắn, kịp thời LNML cho trẻ Đây chính là phương pháp hiệu quả góp phần mở rộng phạm vi giao tiếp, phát triển xúc cảm tình cảm chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1 một cách mạnh dạn tự tin

1.4.1.2 Phát triển lời nói mạch lạc của trẻ 5 – 6 tuổi

 Biểu hiện lời nói mạch lạc của trẻ 5 – 6 tuổi

LNML phải được thực hiện đồng thời cả hai kỹ năng nghe và nói Phát triển ở trẻ kỹ năng nghe, hiểu ngôn ngữ của người khác đồng thời phát triển kỹ năng nói có trình tự, có nội dung rõ ràng, logic; biết sử dụng các phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ phù hợp với nội dung nói Phát triển LNML cho trẻ là phát triển khả năng nghe, hiểu ngôn ngữ; khả năng trình bày có logic, có trình tự, chính xác; đúng ngữ pháp và có hình ảnh một nội dung nhất định

Đối với trẻ 5 – 6 tuổi, vốn từ của trẻ đã phong phú hơn, lời nói cũng được mở rộng,

các câu trả lời tương đối chính xác, ngắn gọn Cơ quan phát âm phát triển và trong giai đoạn hoàn thiện Trẻ sử dụng tương đối thành thạo ngôn ngữ nói Khả năng nói mạch lạc phát triển nhanh và mạnh cả về phương diện ngôn ngữ và tư duy Vì vậy, lời nói được gọi là mạch lạc khi trẻ có đầy đủ các yếu tố sau:

− Lời nói phải có chủ đề và thể hiện tập trung chủ đề đó

− Chủ đề phải được triển khai logic

− Lời nói phải có bố cục rõ ràng

− Có dùng các phép liên kết hợp lý

− Có sắc thái biểu cảm trong lời nói [36, tr 88]

 Các yếu tố ảnh hưởng đến lời nói mạch lạc của trẻ 5 – 6 tuổi

Sự phát triển LNML cho trẻ chịu ảnh hưởng của các yếu tố sau:

Thứ nhất, sự phát triển của hệ thần kinh, sự phát triển sinh lý và sự hoàn thiện của bộ máy phát âm ( lưỡi, răng,vòm họng, tai nghe ): Nếu trẻ bị khuyết tật các bộ phận này sẽ ảnh

hưởng trực tiếp đến sự phát triển ngôn ngữ Do đó, nếu trẻ bị điếc bẩm sinh có thể bị câm không nói được, tai trẻ bị khiếm khuyết sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến việc tiếp thu ngôn ngữ của trẻ Lưỡi bị ngắn hoặc quá dài cũng làm cho trẻ nói ngọng

Thứ hai, đặc điểm cá nhân trẻ: Mỗi trẻ có môi trường sống, vốn kinh nghiệm, đặc

điểm phát triển tâm lý, năng lực, ý chí khác nhau (có trẻ tiếp thu kiến thức nhanh, nhớ lâu, giải quyết các tình huống có vấn đề linh hoạt nhưng có trẻ lại rất chậm chạp) Vì vậy, GVMN phải chú ý đặc điểm, nhu cầu và trình độ của từng cá nhân để phát triển LNML cho trẻ

Thứ ba, khả năng phát triển nhận thức: Ngôn ngữ gắn liền với mọi quá trình nhận thức

của trẻ đặc biệt là tư duy Trẻ chỉ có thể hiểu ngôn ngữ một cách trọn vẹn khi tư duy phát triển Có những hình thức ngôn ngữ mà chỉ có thể hiểu được khi nhận thức phát triển Ví dụ: trẻ mẫu giáo mới có thể trả lời được câu hỏi “Tại sao?’ Đồng thời, nhận thức phát triển cũng giúp cho ngôn ngữ của trẻ trình bày rõ ràng, mạch lạc

Thứ tư, môi trường học tập: môi trường có ảnh hưởng rất lớn đến việc phát triển

LNML cho trẻ Nhà giáo dục Montessori đã từng khẳng định môi trường vật chất chính là người thầy giáo thứ hai của trẻ Môi trường ngôn ngữ tốt hoặc xấu sẽ ảnh hưởng trực tiếp giúp trẻ phát triển tốt hơn hoặc sẽ làm cho sự phát triển ngôn ngữ của trẻ bị sai lệch Nhu cầu hoạt động tìm hiểu của trẻ với thế giới xung quanh sẽ giúp trẻ hiểu biết và sử dụng ngôn ngữ tích cực Do đó, để phát triển LNML cho trẻ, GVMN cần xây dựng môi trường thật phong phú, đa dạng cho trẻ khám phá và hướng dẫn trẻ cách sử dụng

Thứ năm, nội dung hoạt động phát triển LNML cho trẻ: Phải xuất phát từ nhu cầu,

kinh nghiệm, hứng thú và khả năng của trẻ, những nội dung thiết thực, liên quan đến kinh nghiệm sống, gần gũi với cuộc sống thực của trẻ; thích hợp với đặc điểm tự nhiên và xã hội

của nhà trường, đảm bảo tính khoa học và hệ thống, hướng trẻ tới “vùng phát triển gần nhất”, tích hợp với các hoạt động khác

Thứ sáu, phương pháp phát triển LNML: Chương trình GDMN mới rất chú trọng đến

việc dạy trẻ học “như thế nào” hơn là “học cái gì” Trong quá trình phát triển LNML cho

trẻ, GVMN cần biết phối hợp và sử dụng linh họat các phương pháp, biện pháp khác nhau, nhằm tạo nhiều cơ hội, nhiều tình huống có vấn đề cho trẻ khám phá, kích thích trẻ chủ động, tích cực tham gia vào các hoạt động tìm tòi, trải nghiệm, sử dụng ngôn ngữ độc thoại của bản thân Việc sử dụng các phương pháp GD đặc biệt là các phương pháp phát huy tính tích cực, chủ động của trẻ như trò chơi và kết hợp ứng dụng công nghệ thông tin chính là yếu tố rất quan trọng hướng tới việc phát triển LNML cho trẻ

Thứ bảy, hình thức tổ chức hoạt động phát triển LNML cho trẻ: Theo tác giả

Vưgôtxky, trẻ học tốt nhất thông qua mối quan hệ, thông qua giao tiếp, tương tác với người lớn và bạn bè xung quanh Do đó, khi tổ chức hoạt động phát triển LNML cho trẻ, GVMN cần sử dụng nhiều hình thức đa dạng, phong phú, tạo điều kiện cho trẻ được tích cực giao

tiếp với mọi người xung quanh, đặc biệt là giao tiếp với các bạn cùng tuổi

Như vậy, trong quá trình phát triển LNML, GVMN cần lưu ý đến các yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển LNML của trẻ

1.4.2 Phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 trong chương trình GDMN

1.4.2.1 Vai trò của việc phát triển lời nói mạch lạc

Phát triển LNML cho trẻ là một bộ phận quan trọng của việc GD trẻ ở lứa tuổi MN đặc biệt là trẻ 5 – 6 tuổi, góp phần tích cực vào việc phát triển nhân cách trẻ một cách toàn diện

 Phát triển nhận thức về thế giới xung quanh

Trẻ em luôn khao khát nhận thức, khám phá thế giới hiện thực xung quanh Phát triển LNML cho trẻ góp phần nuôi dưỡng và phát triển ở trẻ tính tò mò, ham hiểu biết, tích cực tìm tòi và khám phá các sự vật hiện tượng có trong thế giới xung quanh Đây là điều kiện cần thiết để hình thành những biểu tượng đúng đắn về các sự vật hiện tượng, cung cấp cho trẻ những tri thức đơn giản, có hệ thống Trong quá trình tiếp xúc với thế giới xung quanh vốn sống của trẻ sẽ càng phong phú, mở rộng hơn từ đó nhu cầu khám phá nhận thức cũng phát triển theo Để thỏa mãn nhu cầu nhận thức, giao tiếp đòi hỏi trẻ phải có kỹ năng ngôn ngữ cao hơn Trẻ phải có khả năng nghe, hiểu ngôn ngữ đồng thời phải trình bày có logic, trình tự, chính xác, đúng ngữ pháp và có hình ảnh những nội dung nhất định, đó là kỹ năng nói mạch lạc Vì vậy, LNML rất cần thiết cho sự phát triển nhận thức của trẻ về thế giới xung quanh

 Hoàn thiện và phát triển các quá trình tâm lý

LNML góp phần phát triển và hoàn thiện các quá trình tâm lý (cảm giác, tri giác, trí

nhớ, chú ý, tư duy, tưởng tượng…) đặc biệt là các kỹ năng nhận thức (quan sát, so sánh,

phân loại, phán đoán…) LNML làm cho các quá trình cảm giác, tri giác, trí nhớ, tưởng tượng diễn ra chính xác, phong phú, đa dạng hơn LNML còn là phương tiện thu nhận thông tin, mang lại cho tư duy sự chính xác, làm cho tư duy có đặc điểm khái quát và trừu tượng

Tư duy của trẻ ngày càng phát triển và phụ thuộc vào vốn sống, kiến thức, phạm vi giao tiếp và LNML của trẻ Trẻ được thường xuyên sử dụng vốn từ của mình, trẻ biết diễn đạt các suy nghĩ, những trải nghiệm của mình Trẻ biết sử dụng LNML để giải thích, mô tả, trình bày các mối liên hệ, quan hệ có tính quy luật của sự vật hiện tượng, của những bức tranh mà trẻ kể chuyện để bạn bè, cô giáo, người lớn hiểu và chấp nhận Như vậy, LNML không thể tách rời tư duy Sự mạch lạc của lời nói chính là sự mạch lạc trong tư duy LNML phản ánh tư duy logic của trẻ

Do đó, cần phải tăng cường phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi ở trường MN hiện nay Bởi đây chính là để phương tiện để phát triển, thúc đẩy các quá trình tâm lý phát triển cao hơn trước Nhờ đó trẻ có thể diễn đạt suy nghĩ của mình, thúc đẩy ngôn ngữ của trẻ càng chuẩn xác, giàu hình ảnh và giàu tính biểu cảm

 Phát triển tình cảm – xã hội

LNML là cơ sở để hình thành thái độ đúng đắn Giáo dục cho trẻ những đức tính tốt đẹp đối với môi trường sống Trẻ không tham lam, ích kỷ, biết sống nhân hậu với con người, động vật và cây cỏ, hoa lá Trẻ biết sống gần gũi, gắn bó và yêu môi trường sống, có hành động văn hóa và hành vi văn minh nơi công cộng

LNML còn giúp trẻ mở rộng các mối quan hệ trong giao tiếp, phát triển tâm lý, xúc cảm, tình cảm của trẻ Trẻ 5 – 6 tuổi rất thích trò chuyện với bạn bè và những người xung quanh Để thỏa mãn nhu cầu giao tiếp, trao đổi, hợp tác trẻ cần biết diễn đạt, trình bày ý nghĩ của mình một cách mạch lạc, rõ ràng Từ đó giúp trẻ mở rộng mối quan hệ trong nhóm trẻ và người lớn; giúp trẻ thêm mạnh dạn, tự tin và đặc biệt là phát triển các xúc cảm, tình cảm ở trẻ

 Phát triển ngôn ngữ nói chung

Để phát triển LNML trẻ cần phải phát âm đúng, vốn từ phong phú, nắm vững cấu trúc ngữ pháp của câu, khả năng diễn đạt rõ ràng, thể hiện ngữ điệu phù hợp lời nói Sự phát triển LNML không tách rời việc giải quyết các nhiệm vụ còn lại của việc phát triển lời nói như: làm giàu và tích cực hóa vốn từ, hình thành cấu trúc ngữ pháp, giáo dục chuẩn mực âm thanh lời nói

Phát triển LNML giúp trẻ tích lũy vốn từ cần thiết, nắm được cách thức biểu hiện trong các từ một nội dung xác định và kết quả cuối cùng là trẻ biết thể hiện ý nghĩ một cách chính xác và đầy đủ Đồng thời phát triển LNML còn giúp hình thành cấu trúc ngữ pháp Từ

đó phát triển cho trẻ kỹ năng bày tỏ những suy nghĩ bằng các câu đơn giản và mở rộng, giúp trẻ sử dụng đúng các hình thức ngữ pháp Phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi rất cần thiết và

quan trọng để đảm bảo cho ngôn ngữ trở thành phương tiện giao tiếp đầy đủ, toàn vẹn và hiệu quả

 Phát triển thẩm mỹ

LNML không chỉ giúp trẻ phát triển nhận thức, phát triển tình cảm – xã hội, rèn luyện các quá trình tâm lý mà quan trọng hơn là hình thành ở trẻ khả năng cảm thụ cái đẹp, biết rung động trước cái đẹp, GD lòng ham muốn góp phần tạo nên cái đẹp trong giao tiếp, văn hóa LNML là phương tiện đặc biệt, đặc sắc, trọn vẹn và hiệu quả để giúp trẻ giao tiếp có văn hóa

Những câu chuyện kể của trẻ luôn chứa đựng những nội dung tư tưởng, chủ đề nhất định được diễn đạt bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh, giàu sức biểu cảm có tác dụng to lớn trong việc phát triển LNML Với khả năng của mình, trẻ nảy sinh thái độ sáng tạo ngôn ngữ, sáng tạo trong biểu cảm lời nói, ý thức nói lời hay ý đẹp, hứng thú sáng tạo ra những câu chuyện hay theo tưởng tượng chủ quan của mình, hình thành ở trẻ phong cách sống đẹp Đồng thời, qua việc hình thành và phát triển LNML còn góp phần to lớn vào việc yêu mến và giữ gìn tiếng Việt của trẻ Trẻ học tiếng mẹ đẻ, cảm nhận được cái đẹp sự phong phú của tiếng Việt Vì vậy, GV cần thường xuyên tổ chức, hướng dẫn trẻ nhận biết cái đẹp của thiên nhiên, của xã hội, của giao tiếp và vẻ đẹp của chính bản thân trẻ; dạy trẻ biết yêu cái đẹp, giữ gìn bảo vệ cái đẹp ở xung quanh, biết phản đối thói hư, tật xấu

1.4.2.2 Các nhiệm vụ việc phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi

Nghiên cứu ngôn ngữ mạch lạc của trẻ cần phải nghiên cứu hai kiểu LNML, đó là lời nói đối thoại và lời nói độc thoại Đây cũng là hai nhiệm vụ quan trọng trong việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

Đối thoại là câu chuyện giữa hai hay nhiều chủ thể nói năng Mục đích của đối thoại là hỏi về cái gì đó và đòi hỏi trả lời Đối thoại về căn bản là lời nói hội thoại, bao gồm những phản ứng tương hỗ của hai cá nhân giao tiếp với nhau, các phản ứng tự phát một cách bình thường được xác định bởi hoàn cảnh hoặc lời nói của người tham gia đối thoại Trong đối thoại thường sử dụng câu không đầy đủ Trẻ nắm lời nói đối thoại tương đối dễ vì trẻ nghe nhiều trong đời sống hàng ngày (Nguyễn Xuân Khoa 1997) Trong ngôn ngữ đối thoại, các phương tiện biểu cảm phi ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng

Độc thoại là LNML của một người trước một hoặc nhiều đối tượng giao tiếp Hình thức ngôn ngữ này rất phức tạp kể cả về ngôn ngữ và tâm lý Trong ngôn ngữ độc thoại các

từ ngữ phải được sử dụng với mức độ chính xác rất cao Câu phải được xây dựng đúng về ngữ pháp và theo quy luật gần giống với ngôn ngữ viết Các phép liên kết, các từ nối phải được sử dụng một cách linh hoạt để câu chuyện có tính mạch lạc Chủ thể phải chuẩn bị lời nói một cách cẩn thận, phải có trí nhớ tốt, phải có sự kiểm tra, ý thức trong từng câu nói của mình Người nói phải có tính tự tin để trình bày thuyết phục đối với người nghe Các

phương tiện biểu cảm phi ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong đối thoại [46, tr.31] Như vậy, ngay từ lứa tuổi nhỏ cần rèn luyện LNML qua hai hình thức đối thoại và độc thoại dưới sự luyện tập, hướng dẫn có mục đích, có kế hoạch của nhà giáo dục

1.4.2.3 Các nguyên tắc lựa chọn nội dung phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi

Lựa chọn đối tượng và nội dung phát triển LNML cho trẻ cần đảm bảo những nguyên tắc sau:

 Xuất phát từ nhu cầu, kinh nghiệm, khả năng và hứng thú của trẻ

Nhu cầu là những gì trẻ cần phải biết để phát triển tốt, phát triển an toàn và khoẻ mạnh Kinh nghiệm là những gì trẻ đã biết, đã trải qua Khả năng là những gì trẻ có thể biết,

có thể lĩnh hội được Hứng thú của trẻ là những gì trẻ quan tâm, thích biết và muốn biết Như vậy, để lựa chọn nội dung phát triển LNML cho trẻ trẻ cần phải xuất phát từ nhu cầu, khả năng, hứng thú và kinh nghiệm của trẻ Trẻ được tự do tham gia, tự do lựa chọn hoạt động theo hứng thú, theo nhu cầu bản thân, được bộc lộ khả năng cá nhân, được trao đổi, nhận xét, lựa chọn các giải pháp theo kinh nghiệm của mình, được sử dụng ngôn ngữ của bản thân để diễn đạt ý tưởng của trẻ

 Hướng tới “vùng phát triển gần nhất”

Theo Vưgôtxki thì: “Dạy học được coi là tốt nhất nếu nó đi trước sự phát triển và kéo theo sự phát triển” Cơ sở của quan điểm này là lý thuyết “vùng phát triển gần nhất” do ông

đề xướng Chỉ số để phân biệt hai mức độ phát triển của Vưgôtxki là mức độ trẻ thực hiện nhiệm vụ được giao Mức độ thứ nhất là mức độ phát triển hiện có mà đặc điểm là trẻ tự thực hiện được nhiệm vụ được giao Mức độ thứ hai được gọi là vùng phát triển gần nhất, đặc điểm của mức này là trẻ không tự giải quyết được nhiệm vụ, nhưng sẽ làm được dưới hướng dẫn của người lớn Do đó, khi lựa chọn nội dung phát triển LNML cho trẻ phải hướng vào “vùng phát triển gần nhất”, nhằm kích thích khả năng tư duy, tưởng tượng, sáng tạo của trẻ trong cách xây dựng ý tưởng, cách dung từ, cách kể câu chuyện tránh tình trạng nhảy cóc, đốt cháy giai đoạn

1.4.2.4 Yêu cầu và nội dung phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 – 6 tuổi

Để có thể phát triển LNML cho trẻ, GV cần phải thực hiện những nội dung công việc sau:

 Dạy trẻ lựa chọn nội dung nói

Thường trẻ MN gặp nhiều khó khăn trong việc lựa chọn nội dung nói GV cần giúp trẻ lựa chọn nội dung, sau đó sắp xếp chúng thành một trình tự nhất định sao cho logic, dễ hiểu Chẳng hạng dạy trẻ đặc điểm, hình dáng, hành động, lời nói, cử chỉ của nhân vật; đặc điểm bên ngoài, sự thay đổi của sự vật; đặc điểm, thói quen, hành động, tình cảm của con người; dạy trẻ biết cách trình bày các sự kiện theo trình tự thời gian Bên cạnh đó, cần giúp trẻ thể

hiện những suy nghĩ, ý kiến, thái độ của riêng mình bằng các câu hỏi Ví dụ “Con nghĩ nó

có liên quan như thế nào?”, “Con đặt tên cho câu chuyện là gì?”, “Vì sao con nghĩ như vậy?” Muốn trẻ có nội dung nói phong phú, sáng tạo cần giúp trẻ tích lũy kinh nghiệm

sống Chỉ khi trẻ đã tích lũy được vốn kinh nghiệm sống phong phú, giàu cảm xúc trẻ mới thích nói, thích chia sẻ Lúc đó, câu chuyện kể của trẻ mới phong phú

Việc làm phong phú kinh nghiệm sống cho trẻ có thể được tiến hành bằng nhiều cách khác nhau như: tổ chức cho trẻ đi tham quan, dạo chơi; cho trẻ tiếp xúc với nhiều người; đọc – kể chuyện cho trẻ nghe; thường xuyên trò chuyện với trẻ; cho trẻ tiếp xúc với các phương tiện nghe nhìn phù hợp (xem tivi, xem clip, nghe băng); thường xuyên cho trẻ tiếp xúc với tranh ảnh, sách báo, tạp chí

 Dạy trẻ lựa chọn và sắp xếp lời nói

Ngoài việc lựa chọn lời nói, trẻ cần được học cách lựa chọn hình thức ngôn ngữ để thể hiện Trẻ cần chọn từ đúng, biểu cảm, sắp xếp cấu trúc lời nói để thể hiện điều mình muốn nói Việc sắp xếp cấu trúc lời nói là sự liên kết các câu nói lại với nhau thành chuỗi lời nói, nhằm diễn tả trọn vẹn một ý, một nội dung nào đó để người nghe hiểu được Đây chính là sự sắp xếp toàn bộ nội dung thông báo một cách logic, có hình ảnh

Để diễn tả một ý, một nội dung ngắn gọn thì việc sắp xếp cấu trúc lời nói đối với trẻ dễ thực hiện Nhưng nếu ta yêu cầu trẻ kể lại sự kiện, tự miêu tả nhân vật, hiện tượng trong đời sống, tự kể chuyện thì trẻ gặp khó khăn, cần giúp trẻ bằng các biện pháp cụ thể, phù hợp với trình độ của trẻ Trong đó, có thể sử dụng các trò chơi để giúp trẻ phát triển khả năng lựa chọn và sắp xếp lời nói một cách nhẹ nhàng, thoải mái

 Dạy trẻ diễn đạt lời nói

Sau khi giúp trẻ lựa chọn nội dung và hình thức ngôn ngữ, LNML của trẻ chỉ có thể phát triển khi những nội dung trên được thể hiện bằng lời nói cho người khác nghe Vì vậy, cần tập cho trẻ biết thể hiện bằng giọng nói rõ, gọn, biểu cảm, ngừng nghỉ đúng lúc khi nói, tác phong nói hồn nhiên, thoải mái, sử dụng các phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ kèm theo như điệu bộ, cử chỉ, ánh mắt phù hợp, không lúng túng xấu hổ khi nói và phải nhìn vào người nghe

Như vậy, có thể thấy phát triển ngôn ngữ là một lĩnh vực độc lập trong chương trình Nội dung yêu cầu đối với từng lứa tuổi tương đối đầy đủ với các hình thức thực hiện rõ

ràng, cụ thể Nội dung xây dựng có hệ thống, được mở rộng dần theo lứa tuổi của trẻ theo nguyên tắc đồng tâm phát triển từ gần đến xa, từ đơn giản đến phức tạp và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí và khả năng nhận thức của trẻ Các hoạt động này được phân thành ba nhóm (lứa tuổi mẫu giáo) đó là hoạt động nghe, hoạt động nói và làm quen đọc, viết

Tuy nhiên, nội dung, yêu cầu phát triển lời nói trong chương trình vẫn còn bị coi nhẹ

và chưa thực hiện một cách đầy đủ và trọn vẹn, chưa chú trọng đến phát triển LNML cho trẻ Các giờ học cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học chỉ có một số thể loại như kể chuyện, đọc thơ cho trẻ nghe, cho trẻ kể lại chuyện dạy trẻ đọc thơ… hay các giờ học làm quen môi trường xung quanh chủ yếu là tập trung phát triển vốn từ cho trẻ Các loại giờ học này tuy đều có tác dụng tốt trong việc thực hiện nội dung phát triển ngôn ngữ cho trẻ nói chung, giúp cho trẻ bắt chước theo mẫu của cô, song một số nội dung phát triển ngôn ngữ chuyên biệt như: luyện phát âm, dạy trẻ nói đúng ngữ pháp… đều chưa được thể hiện trong chương trình Riêng đối với nhiệm vụ phát triển LNML thì chỉ những giờ học như vậy là chưa đủ Chính vì vậy, cần tăng cường xây dựng, thiết kế các hình thức dạy học nói chung

và trò chơi kể chuyện theo tranh nói riêng để phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

1.5 Tiểu kết chương 1

LNML phản ánh trình độ tương đối cao không chỉ ở phương diện ngôn ngữ mà còn cả

ở tư duy Do đó, phát triển LNML là nhiệm vụ quan trọng trong các nhiệm vụ phát triển lời nói trẻ em Để phát triển LNML cho trẻ đạt hiệu quả cần phải được rèn luyện và học tập ngay từ lứa tuổi MN

Chương trình GDMN mới hiện nay đã đưa ra mục tiêu về LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

Bên cạnh đó, nội dung dạy LNML cho trẻ được lồng ghép vào các lĩnh vực phát triển: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm – xã hội, thẩm mỹ Việc đổi mới này tạo điều kiện cho trẻ rèn luyện, vận dụng LNML vào các hoàn cảnh, tình huống mới góp phần hình thành các

kỹ năng nói mạch lạc, thích ứng nhanh với môi trường và điều kiện mới Việc phát triển LNML được thực hiện dưới nhiều hình thức và thông qua nhiều hoạt động đa dạng như giờ học, vui chơi, chế độ sinh hoạt hằng ngày GV có thể sử dụng linh hoạt, phối hợp rất nhiều phương pháp khác nhau như phương pháp dùng lời nói, trực quan, thực hành, trò chơi,… để phát triển LNML cho trẻ

Trẻ MN tiếp thu rất nhanh, nhưng cũng rất mau quên, vì vậy phải cho trẻ luyện tập, thực hành thường xuyên, lặp đi lặp lại nhiều lần Chính vì vậy, trò chơi kể chuyện theo tranh

có ý nghĩa quan trọng đối với trẻ mẫu giáo, đặc biệt là trẻ 5 – 6 tuổi Trẻ tham gia trò chơi với lòng hăng say, hứng thú và tự nguyện Thông qua những hình ảnh đầy màu sắc trên các chất liệu khác nhau như giấy, trên phần mềm Powerpoint trẻ sẽ xây dựng các câu chuyện một cách chặt chẽ, logic, đúng trình tự sự kiện Trẻ tích cực tìm kiếm từ, tổ hợp từ để thể hiện tính cụ thể của hình ảnh Qua đó phát triển trí nhớ, tư duy, rèn luyện tính độc lập, mạnh

dạn tự tin Đó chính là những yếu tố cơ bản để phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

Tuy nhiên vẫn còn thiếu những nghiên cứu hay tài liệu chuyên môn sâu viết về việc phát triển LNML cho trẻ qua kể chuyện theo tranh ở trường MN Việc phát triển LNML cho trẻ MN, cụ thể là trẻ 5 - 6 tuổi, vẫn chưa có một hướng dẫn chính thức, cụ thể nào GVMN vẫn sử dụng những bộ tranh cũ với chất liệu giấy để trẻ kể chuyện theo tranh, phát triển LNML chủ yếu là dựa vào kinh nghiệm và hiểu biết của mình

Như vậy trong chương 1, người nghiên cứu đã nêu một số khái niệm cơ bản được sử dụng trong luận văn, đồng thời đã hệ thống hóa cơ sở lý luận của việc phát triển LNML cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua trò chơi kể chuyện theo tranh Việc nghiên cứu cơ sở lý luận ở chương 1 là nền tảng để tìm hiểu thực trạng phát triển LNML cho trẻ 5 - 6 tuổi ở chương 2 Đây chính là một trong những căn cứ để thiết kế các trò chơi kể chuyện theo tranh mang tính khả thi nhằm phát triển LNML cho trẻ 5 - 6 tuổi trong chương 3

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN LỜI NÓI MẠCH LẠC CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON

Phát triển LNML là một nhiệm vụ quan trọng trong các nhiệm vụ phát triển lời nói của trẻ MN Tuy nhiên, để hiểu rõ về LNML thì còn nhiều quan niệm khác nhau Mặt khác, GDMN còn đang trên đường phát triển, chương trình GDMN mới 2009 được sử dụng hiện nay vẫn tiếp tục được hoàn thiện Chính vì vậy, chúng tôi tiến hành điều tra thực trạng để có những cứ liệu và đưa ra nhận định về nhận thức của GVMN; những phương pháp, biện pháp mà GV tổ chức giờ học cũng như những khó khăn trong việc tổ chức hoạt động nhằm triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi ở trường MN hiện nay

2.1 Khái quát về việc điều tra

2.1.1 Địa bàn điều tra

Để cho việc điều tra được chính xác và khách quan, chúng tôi tiến hành khảo sát một

số trường MN ở nội thành và vùng ven trên địa bàn TP HCM: MN Họa Mi 3 – Quận 5, MN Rạng Đông 10 – Quận 6, MN Sen Hồng – Quận 6, MN 19.5 – Quận 8, MN Thực Hành – Quận 10, MN Quận Tân Bình, MN Hoa Hồng – Quận Bình Tân, MN Hồng Nhung – Quận

Gò Vấp, MN Sơn Ca 5 – Quận 12, MN Sơn Ca – Huyện Hóc Môn, MN Hoa Mai – Huyện Bình Chánh

2.1.2 Thời gian điều tra

Từ tháng 01/2013 đến tháng 04/2013

2.1.3 Đối tượng và phương pháp điều tra

Để tìm hiểu thực trạng phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua trò chơi kể chuyện theo tranh ở trường MN hiện nay, chúng tôi tiến hành khảo sát một số trường MN ở nội thành và vùng ven trên địa bàn TP HCM bằng phiếu trưng cầu ý kiến từ tháng 01/2013 đến tháng 04/2013 Cũng trong thời gian đó, chúng tôi phỏng vấn 10 GVMN, 2 hiệu trưởng

và 3 hiệu phó chuyên môn; phân tích kế hoạch GD của 5 lớp, quan sát giờ học của trẻ ở 5

lớp Lá (xem bảng 2.1.), sử dụng bài tập kể chuyện theo tranh để đo mức độ phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

Bảng 2.1 Phương pháp và đối tượng điều tra

1 Phiếu trưng cầu ý kiến 104 GVMN các lớp Lá ở một số trường

6 Bài tập kể chuyện theo tranh 96 trẻ lớp Lá

2.1.4 Nội dung điều tra

 Tìm hiểu nhận thức của GVMN về việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua trò chơi kể chuyện theo tranh

 Cách GVMN tổ chức giờ học nhằm phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

 Những khó khăn trong việc tổ chức các hoạt động nhằm phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi ở trường MN hiện nay

 Mức độ phát triển LNML của trẻ

 Một số đề xuất của GVMN, BGH nhằm khắc phục những khó khăn, nâng cao hiệu quả của việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

2.1.5 Phương tiện điều tra

Phiếu trưng cầu ý kiến được sử dụng nhằm xác định thực trạng của việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi ở trường MN hiện nay trên diện rộng Phiếu gồm 15 câu hỏi nhằm tìm hiểu nhận thức của GVMN đối với việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi như:  vai trò của việc phát triển LNML cho trẻ,  những biểu hiện LNML,  các yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển LNML,  cơ sở lựa chọn nội dung cho trẻ phát triển LNML cho trẻ 5 –

6 tuổi,  các phương pháp, biện pháp GVMN thường sử dụng để phát triển LNML,  những điều cần lưu ý và một số khó khăn của GVMN trong việc việc phát triển LNML cho

trẻ 5 – 6 tuổi thông qua trò chơi kể chuyện theo tranh ở trường MN hiện nay (Phụ lục 1)

Phỏng vấn nhằm tìm hiểu rõ hơn quan điểm của GVMN và BGH về việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi Hệ thống các câu hỏi phỏng vấn (8 câu) được sử dụng chung cho

cả 2 đối tượng GVMN và BGH (Phụ lục 2) Các câu hỏi phỏng vấn có nội dung xoay quanh

các vấn đề:  vai trò của việc phát triển LNML cho trẻ,  thực trạng phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua trò chơi kể chuyện theo tranh ở trường MN hiện nay,  những khó khăn trong việc tổ chức hoạt động nhằm phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi,  một số ý

kiến đề xuất nhằm khắc phục những khó khăn này

Tìm hiểu và phân tích kế hoạch GD của GVMN nhằm đánh giá xem GVMN có phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi không và cách thức GVMN lập kế hoạch để phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

Chúng tôi còn dự giờ, quan sát nhằm tìm hiểu những biện pháp mà GVMN sử dụng để

phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi và cách GVMN tổ chức hoạt động để phát triển LNML

Ngoài ra, người nghiên cứu còn sử dụng bài tập kể chuyện theo tranh để tìm hiểu mức

độ phát triển LNML của trẻ hiện nay

Cuối cùng, người nghiên cứu xử lý các số liệu thu được bằng các công thức thống kê:

 Thang đo phần trăm: so sánh tỉ lệ % giữa các số liệu thu thập được,  Kiểm nghiệm Chi – Square X2: dùng để so sánh tỉ lệ phần trăm của các dữ kiện thu được dưới dạng tần số hay phân loại

2.2 Kết quả điều tra

2.2.1 Trình độ chuyên môn và thâm niên công tác của GVMN tham gia trả lời phiếu trưng cầu ý kiến

Bảng 2.2 Trình độ chuyên môn của GVMN

Bảng 2.3 Thâm niên công tác của GVMN

Số liệu thu được từ bảng 2.3 đã chỉ ra, bên cạnh các GVMN trẻ (công tác dưới 5 năm) thì các GVMN tham gia trả lời phiếu trưng cầu ý kiến đa số là những GV có thâm niên công tác, nhiều kinh nghiệm (trên 5 năm là 87.5%) Tất cả những điều này sẽ giúp cho quá trình nghiên cứu, điều tra thực trạng của đề tài mang tính chính xác và khách quan hơn

2.2.2 Thực trạng nhận thức của GVMN về việc phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ

5 – 6 tuổi

Bảng 2.4 Đánh giá của GVMN về mức độ cần thiết của việc tổ chức các giờ học chuyên

biệt để phát triển ngôn ngữ cho trẻ ở trường mầm non

Rất cần thiết Cần thiết Không cần thiết Total

Quyết định: Vì X 2 = 11.09 > 9.21 nên bác bỏ H o , chấp nhận H 1 Kết luận: Khác

biệt có ý nghĩa Kết quả tính kiểm nghiệm Chi – Square X2 cho thấy số liệu thu được có sự khác biệt ý nghĩa, thể hiện phần đông GV cho rằng việc tổ chức các giờ học chuyên biệt để phát triển ngôn ngữ cho trẻ ở trường MN là cần thiết (45.2%) Tuy nhiên, 36.5% GVMN đồng tình với việc rất cần thiết tổ chức giờ học chuyên biệt để phát triển ngôn ngữ cho trẻ so với 18.3% cho rằng không cần thiết đã cho thấy vẫn còn một cuộc “đấu tranh” ngầm trong nhận thức của GVMN Tại sao lại có sự khác biệt này?

Kết quả phỏng vấn đã phần nào lý giải cho sự mâu thuẫn này BGH cũng như các GVMN đều cho rằng vấn đề phát triển ngôn ngữ cho trẻ cho trẻ 5 – 6 tuổi là rất quan trọng

Cô B.N.N.T, hiệu phó chuyên môn của một trường điểm nội thành chia sẻ: “Ngôn ngữ rất

quan trọng đối với trẻ MN Ngôn ngữ là chìa khóa của tư duy Vì vậy, ngoài việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mọi lúc mọi nơi thì cần có những giờ học chuyên biệt để phát triển LNML cho trẻ Và hiện nay, theo tập huấn của Vụ GDMN thì không chỉ có ngôn ngữ

mà các bộ môn khác như văn học, toán, thể chất… chúng tôi vẫn có tổ chức những giờ học chuyên biệt” Trái ngược với ý kiến của Cô B.N.N.T, Cô T.T.T.T – hiệu phó chuyên môn tại

một trường ngoại thành lại chia sẻ: “Ngôn ngữ rất quan trọng với trẻ MN nên trong bất kỳ

giờ học nào cũng cần phải lồng ghép, tích hợp vào để phát triển ngôn ngữ Không cần thiết phải tổ chức các giờ học riêng biệt”

Như vậy, có thể kết luận rằng, các GVMN tham gia vào nghiên cứu này đã đều nhận thức được tầm quan trọng của việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ Tuy nhiên, nhận thức của

GV về việc cần thiết phải tổ chức giờ học chuyên biệt để phát triển ngôn ngữ cho trẻ chưa thật sự đầy đủ và đồng đều ở tất cả các khu vực Một số GV, khi được hỏi tại sao cho rằng không cần thiết cho rằng trong các giờ học đã có lồng ghép nhiệm vụ phát triển lời nói, phát triển ngôn ngữ mọi lúc mọi nơi, không cần thiết phải tổ chức giờ học chuyện biệt, mất thời

gian Nhìn chung các GV này còn rất e ngại tổ chức giờ học phát triển ngôn ngữ cho trẻ Vì vậy, việc nghiên cứu xây dựng các trò chơi kể chuyện theo tranh phục vụ cho việc phát triển LNML cho trẻ là rất cần thiết để giải quyết một số đều lo ngại cho GV

Bảng 2.5 Đánh giá của GVMN về mức độ cần thiết của việc việc phát triển lời nói mạch

lạc cho trẻ cho trẻ 5 – 6 tuổi

Cần thiết Bình thường Không cần thiết Total

Quyết định: vì X 2 = 190.56 > 9.21 nên bác bỏ H o , chấp nhận H 1 Kết luận: Khác

biệt có ý nghĩa Bảng 2.5 cho thấy, 97.1% GVMN đồng ý việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi là rất cần thiết Điều này chứng tỏ rằng, GVMN nhận thức rất rõ tầm quan trọng của việc phát triển LNML cho trẻ

Giống như kết quả của phiếu trưng cầu ý kiến, kết quả phỏng vấn cho thấy BGH cũng như các GVMN đều cho rằng việc phát triển LNML cho trẻ cho trẻ 5 – 6 tuổi là rất quan trọng Cô N.T.T.L, một hiệu phó chuyên môn chia sẻ:

“Trẻ 5 - 6 tuổi là lứa tuổi cuối cấp của GDMN Vì vậy, việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ ở lứa tuổi này là rất cần thiết Và lứa tuổi này bắt buộc trẻ phải nói mạch lạc thì mới có thể học tập tốt khi vào lớp 1”

Như vậy, có thể kết luận rằng, tất cả GVMN đã nhận thức rất rõ sự cần thiết phải phát

triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

Bảng 2.6 Những biểu hiện lời nói mạch lạc ở trẻ 5 – 6 tuổi

1 Biết cách triển khai chủ đề logic, rõ ràng 58 55.8% 2

3 Trẻ biết sử dụng các phép liên kết cơ bản

(phép nối, phép lặp, phép thế)

Bảng 2.6 cho thấy, đồng 76.9% số phiếu thu được cho rằng biểu hiện LNML của trẻ trẻ 5 – 6 tuổi là nói đúng ngữ pháp và phong cách trình bày biểu cảm Biết cách triển khai chủ đề logic, rõ ràng là biểu hiện không thể nào thiếu được (55.8%) Tuy nhiên, việc trẻ biết

sử sử dụng các phép liên kết cơ bản (phép nối, phép lặp, phép thế) lại có tỉ lệ dưới mức trung bình 39.4% Điều này cho thấy, GVMN chỉ nhận thức được những biểu hiện LNML

của trẻ trẻ 5 – 6 tuổi ở bình diện bên ngoài Đó là những biểu hiện dễ nhận thấy và phổ biến

ở hầu hết trẻ (phong cách trình bày biểu cảm, nói đúng ngữ pháp, biết cách triển khai chủ đề logic, rõ ràng) Qua quan sát giờ học của một số lớp Lá, chúng tôi càng nhận thấy rõ thực trạng trên Vì vậy, trong quá trình phát triển LNML cho trẻ, cần đánh giá toàn diện tất cả các biểu hiện để nâng cao hiệu quả việc phát triển LNML cho trẻ

Bảng 2.7 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ

“Mỗi trẻ có một gia đình, hoàn cảnh và môi trường sống khác nhau Khả năng của mỗi trẻ cũng khác nhau Sĩ số trẻ ở mỗi lớp quá đông, quan trọng hơn là khả năng của trẻ trong một lớp không đồng đều Cho nên, theo tôi đặc điểm cá nhân trẻ có ảnh hưởng quan trọng nhất đối với việc phát triển LNML cho trẻ”

80.8% GVMN đồng ý rằng việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực (dạy học bằng trò chơi, dạy học theo nhóm, tình huống có vấn đề…) cũng có ảnh hưởng đến việc phát triển LNML Bộ máy phát âm cũng được 76.9% đồng tình có ảnh hưởng không nhỏ đến việc phát triển LNML Một số yếu tố khác cũng ảnh hưởng đến việc phát triển LNML cho trẻ như đồ dùng dạy học phong phú, hấp dẫn (52.9%), 45.2% nội dung hoạt động phát triển LNML và 39.4% đối với hình thức tổ chức Ngoài ra, có 6 GVMN đưa ra các yếu tố khác như: 4 GVMN nhận định mối quan hệ giữa cô với trẻ cũng là yếu tố ảnh hưởng đến việc trẻ có tích cực tham gia các hoạt động phát triển LNML, 2 GVMN lại bổ sung thêm môi trường gia đình cũng có ảnh hưởng đến việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

Kết quả từ phiếu thăm dò cho thấy, đa số GVMN đã nhận thức được những yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi Tuy nhiên, trên thực tế, nhận thức của GVMN về vấn đề này vẫn chưa thật chính xác

Lý do của có thể xuất phát từ những khó khăn khách quan cũng như chủ quan mà GVMN gặp phải khi phát triển LNML cho trẻ Vì vậy, việc thiết kế các trò chơi kể chuyện theo tranh phù hợp để phát triển LNML cho trẻ là rất cần thiết, giúp GVMN có thêm cơ sở

để tự tin tổ chức các hoạt động, giảm tâm lý e ngại đối với một vài yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi

Bảng 2.8 Những điều cần lưu ý để phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ

1 Tạo điều kiện cho trẻ thường xuyên sử dụng

5 Cung cấp đầy đủ giáo cụ và đồ dùng dạy học 34 32.7% 6

6 Cho trẻ có đủ thời gian, tự do trải nghịệm, kể

câu chuyện của mình

Bảng 2.8 cho thấy, mối quan tâm hàng đầu của GVMN khi phát triển LNML cho trẻ

là tôn trọng hứng thú, ý kiến và cách kể riêng của trẻ (80.8% ) và cho trẻ có đủ thời gian, tự

do trải nghiệm, kể câu chuyện của mình (76.9%) Lí giải điều này, Cô N.T.T.L, một hiệu phó chuyên môn cho biết:

“Trẻ 5 – 6 tuổi có nhu cầu rất lớn trong việc thể hiện mình Để đạt được điều này, trẻ phải cố gắng diễn đạt suy nghĩ của mình một cách rõ ràng theo đúng trình tự Vì vậy, GVMN cần phải cho trẻ thật nhiều thời gian để suy nghĩ, tôn trọng hứng thú, ý kiến và cách

kể riêng của trẻ”

Ngoài ra, 72.1% GVMN cho rằng cần giải đáp các thắc mắc của trẻ, 50% GVMN đồng ý với việc hướng dẫn trẻ kể chuyện bằng câu hỏi kích thích tư duy Tuy nhiên, các lựa chọn còn lại không được GVMN lưu ý như: tạo điều kiện cho trẻ thường xuyên sử dụng ngôn ngữ độc thoại (40.4%), cung cấp đầy đủ giáo cụ và đồ dùng dạy học (32.7%)

Kết quả điều tra và phỏng vấn cho thấy, các GVMN đã nhận thức được những điều cần quan tâm, lưu ý khi phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi Tuy nhiên, những điều lưu ý của GVMN chỉ dừng lại ở việc phát triển LNML cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua việc tôn trọng

sự tự do và thời gian để trẻ kể câu chuyện theo cách riêng mà chưa quan tâm, cung cấp các thiết bị, đồ dùng dạy học cũng như tạo nhiều cơ hội phát triển ngôn ngữ độc thoại cho trẻ một cách đúng đắn Nguyên nhân này có thể xuất phát từ những khó khăn khách quan ở thực tế các trường MN hiện nay