thử nghiệm mô hình dạy học theo dự án với trẻ mẫu giáo 5 6 tuổi tại thành phố cà mau

Đặc trưng của dạy học theo dự án là tất cả các hoạt động khám phá đều do trẻ khởi xướng, trẻ tự đưa ra vấn đề và cũng chính trẻ là người giải quyết vấn đề đó, điều này sẽ khắc phục được

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành: Giáo dục học (Giáo dục Mầm non)

Mã số: 60 14 01 01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS PHAN THỊ THU HIỀN

Thành ph ố Hồ Chí Minh - 2014

thông tin, số liệu trong luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng, cụ thể Kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Tác giả

Lý Tuy ết Ly

viên, giúp đỡ và hỗ trợ nhiệt tình từ gia đình, thầy cô, nhà trường và bạn bè Thông qua luận văn, tác giả muốn gửi lời cảm ơn chân thành đến:

- TS Phan Thị Thu Hiền đã tận tình giúp đỡ, chỉ dẫn và định hướng cho tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn chỉnh luận văn

- Lãnh đạo trường Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh cùng toàn thể cán bộ, giáo viên Khoa Giáo dục Mầm non đã trực tiếp hoặc gián tiếp chỉ dẫn tác giả trong quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

- Ban giám hiệu và giáo viên trường Mầm non Ánh Dương Tp Cà Mau đã tạo điều kiện cho tác giả trong suốt quá trình thử nghiệm

- Phòng Sau đại học trường Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn

- Gia đình và bạn bè luôn động viên tinh thần cho tác giả trong quá trình nghiên

cứu và hoàn chỉnh luận văn

Cuối cùng, xin kính gửi lời chúc sức khỏe và hạnh phúc đến tất cả mọi người

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 26 tháng 09 năm 2014

Tác giả

Lý Tuyết Ly

Lời cam đoan

Lời cảm ơn Mục lục Danh mục các bảng Danh mục các hình vẽ M Ở ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ của đề tài 3

6 Phạm vi nghiên cứu 4

7 Phương pháp nghiên cứu 4

8 Kế hoạch nghiên cứu 5

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA MÔ HÌNH DẠY HỌC THEO DỰ ÁN 6

1.1 Bối cảnh nghiên cứu đề tài 7

1.1.1 Làn sóng cải cách giáo dục của thế giới 7

1.1.2 Giáo dục mầm non Việt Nam trước làn sóng cải cách giáo dục của thế giới 10 1.2 Cơ sở lí luận về việc thử nghiệm mô hình dạy học theo dự án với trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 14

1.2.1 Một số khái niệm công cụ 14

1.2.2 Cấu trúc của mô hình dạy học theo dự án 22

1.2.3 Ưu điểm của dạy học theo dự án và những khó khăn khi dạy học theo cách tiếp cận dự án 31

Tiểu kết chương 1 37

Chương 2 THỰC TRẠNG ÁP DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH C ỰC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC MẦM NONTẠI M ỘT SỐ TRƯỜNG MẦM NON THÀNH PHỐ CÀ MAU 38

mầm non thành phố Cà Mau 38

2.2 Phương pháp tìm hiểu thực trạng áp dụng các phương pháp dạy học tích cực đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục mầm non tại một số trường mầm non thành phố Cà Mau 39

2.2.1 Đối tượng nghiên cứu 39

2.2.2 Các phương pháp thu thập số liệu 39

2.2.3 Phương pháp xử lý số liệu 41

2.3 Phân tích kết quả điều tra thực trạng áp dụng các phương pháp dạy học tích cực cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại một số trường mầm non thành phố Cà Mau 41

2.3.1 Đôi nét về địa bàn nghiên cứu 41

2.3.2 Phân tích kết quả điều tra 43

Tiểu kết chương 2 68

Chương 3 THỬ NGHIỆM MÔ HÌNH DẠY HỌC THEO DỰ ÁNVỚI TRẺ M ẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI TẠI THÀNH PHỐ CÀ MAU 70

3.1 Bối cảnh thử nghiệm 70

3.2 Các bước tiến hành thử nghiệm mô hình dạy học theo dự án với trẻ 5 – 6 tuổi tại trường mầm non Ánh Dương 71

3.2.1 Xây dựng các phương án thử nghiệm mô hình dạy học theo dự án với trẻ 5 – 6 tuổi tại trường mầm non Ánh Dương 71

3.2.2 Tổ chức thử nghiệm mô hình dạy học theo dự án với trẻ 5 – 6 tuổi tại trường mầm non Ánh Dương 83

3.2.3 Kết quả thử nghiệm 97

3.3 Kết luận 107

Tiểu kết chương 3 108

KẾT LUẬN 109

ĐỀ XUẤT 111

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 113

PHỤ LỤC 3 9

PHỤ LỤC 4 11

PHỤ LỤC 5 12

PHỤ LỤC 6 22

PHỤ LỤC 7 49

PHỤ LỤC 8 50

PHỤ LỤC 9 54

PHỤ LỤC 10 62

PHỤ LỤC 11 65

B ảng 2.1 Nhận thức của giáo viên về dạy học theo yêu cầu chương trình giáo dục

mầm non 2009………

Bảng 2.2 Nhận thức của cán bộ quản lí về dạy học theo yêu cầu chương trình

giáo dục mầm non 2009………

Bảng 2.3 Nhận thức của giáo viên về sự khác nhau giữa cách dạy học trong

chương trình 2009 và cách dạy học trước đây………

Bảng 2.4 Nhận thức của cán bộ quản lí về sự khác nhau giữa cách dạy học trong

chương trình mới 2009 và cách dạy học trước đây………

Bảng 2.5 Cách hiểu của giáo viên về giáo dục tích hợp ở bậc học mầm non…… Bảng 2.6 Cách hiểu của cán bộ quản lí về giáo dục tích hợp ở bậc học mầm non Bảng 2.7 Mức độ sử dụng các phương pháp dạy học trong tổ chức các hoạt động

tại trường mầm non………

Bảng 2.8 Mức độ sử dụng hình thức tổ chức các hoạt động học……… Bảng 2.9 Nhận thức của giáo viên về phương pháp dạy học tích cực………

B ảng 2.10 Mức độ hiểu biết của giáo viên và ban giám hiệu trường mầm non về

mô hình dạy học theo dự án của Lilian G Katz (Mỹ)………

Bảng 2.11 Hình thức giáo viên mầm non và ban giám hiệu trường mầm non tiếp

cận mô hình dạy học theo dự án của Lilian Katz (Mỹ)………

Trang

Hình 3.1 Cấu tạo ngoài của Ốc 90

Hình 3.2 C ấu tạo lưỡi và răng Ốc 92

M Ở ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Trong thời đại ngày nay, thế giới đang bước vào kỉ nguyên mới với sự phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật hiện đại, những thành tựu của nó có tác động

mạnh mẽ về mọi mặt của đời sống xã hội Khoa học tiên tiến đòi hỏi con người không

ngừng học hỏi, nâng cao tri thức và kỹ năng của mình Sứ mệnh đó đặt lên vai ngành giáo dục, một trọng trách lớn lao: đào tạo con người đáp ứng yêu cầu xã hội ngày càng phát triển Trong những năm gần đây, giáo dục Việt Nam đã và đang thực hiện nhiều thay đổi trong toàn bộ quá trình dạy học, việc đổi mới phương pháp dạy học rất được quan tâm Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khoá VIII đã chỉ rõ một nhiệm vụ quan trọng của ngành Giáo dục và Đào

tạo là: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ

một chiều, rèn luyện thói quen, nề nếp tư duy sáng tạo của người học” [18] Và điều

này tiếp tục được khẳng định tại khoản 2 điều 5 Luật giáo dục: “Phát huy tính tự giác,

tích c ực, chủ động, sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học,

kh ả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” [3]

Nói đến đổi mới giáo dục nghĩa là phải đổi mới toàn diện ngay từ bậc học mầm non, đặt nó là trọng tâm và ưu tiên hàng đầu trong công cuộc đổi mới Giáo dục mầm non là bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân và được xác định là bậc học

giữ vai trò quan trọng trong việc đặt nền móng nhân cách cho trẻ L N Tônxtôi từng

nhận định: “Tất cả những gì mà đứa trẻ sẽ có sau này khi trở thành người lớn đều thu

nhận được từ thời thơ ấu Trong quãng đời còn lại những cái mà nó thu nhận được chỉ đáng một phần trăm những cái đó mà thôi”, đồng thời ông còn đưa ra một phép so sánh “Nếu từ đứa trẻ năm tuổi đến người lớn, khoảng cách chỉ là một bước thì từ đứa

trẻ sơ sinh đến đứa trẻ năm tuổi là một khoảng dài kinh khủng” [30, tr 337] Điều này cho thấy lứa tuổi mầm non là giai đoạn vàng của sự phát triển và không thể tìm thấy ở

bất kì giai đoạn nào Nhận thức được vai trò của giáo dục mầm non cùng với nhu cầu đổi mới giáo dục, chương trình giáo dục mầm non 2009 ra đời với triết lý “dạy học lấy

trẻ làm trung tâm” và “dạy học theo hướng tích hợp”, nhằm mục đích phát huy tích

cực, chủ động, sáng tạo, khả năng tư duy, giải quyết vấn đề, khả năng học suốt đời của

trẻ Nhưng quan điểm “dạy học lấy trẻ làm trung tâm” và “dạy học tích hợp” đã khiến giáo viên không khỏi lúng túng khi lựa chọn và áp dụng các phương pháp dạy học tích

cực Việc cố gắng thực hiện vô tình làm cho tiết học trở nên khô khan, gượng gạo, trẻ

học một cách nhồi nhét mọi thứ khi giáo viên cho rằng “Tích hợp” là tích hợp tất cả

những gì có thể vào một hoạt động và lớp học trở nên khó quản lí khi cho rằng “Lấy

trẻ làm trung tâm” là cho trẻ tự do vui chơi hay được vận động thể chất nhiều trong

mọi hoạt động [43] Trước thực tế đó, việc lựa chọn một mô hình hay phương pháp

dạy học phù hợp được đặt ra Đứng ở góc độ một giáo viên mầm non, chúng tôi luôn mong muốn tìm thấy những mô hình hay phương pháp dạy học tích cực nhằm giúp giáo viên khắc phục khó khăn của mình và hướng đến mục tiêu đổi mới Ngoài những phương pháp dạy học tích cực hiện nay, chúng tôi cũng rất quan tâm đến các mô hình

dạy học hiện đại trên thế giới, đầu tiên cần nhắc đến đó là “Mô hình dạy học theo dự

án của Lilian G Katz (Mỹ)”, đây là một trong những mô hình dạy học tiến tiến và đang được thế giới quan tâm.Với mô hình dạy học theo dự án trẻ sẽ học được nhiều hơn những gì giáo viên cung cấp và chuẩn kiến thức sẽ không còn là điểm cuối cùng

mà điểm cuối cùng là khi nào trẻ tự giải quyết được những thắc mắc của mình đối với môi trường xung quanh Đặc trưng của dạy học theo dự án là tất cả các hoạt động khám phá đều do trẻ khởi xướng, trẻ tự đưa ra vấn đề và cũng chính trẻ là người giải quyết vấn đề đó, điều này sẽ khắc phục được hạn chế của dạy học truyền thống và giúp giáo viên thực hiện tinh thần “Dạy học lấy trẻ làm trung tâm” và “Dạy học tích hợp”

của chương trình mới, lúc này dạy học không còn là truyền thụ một chiều mà dạy học

giống như châm một ngọn lửa nhằm tạo ra sự tương tác hiệu quả giữa mỗi đứa trẻ với môi trường xung quanh Để minh họa cho dạy học theo dự án, chúng tôi tạm dẫn lời

một nhà sư phạm dân chủ người Nga K.Đ.Usinxki: “Khi cần dạy trẻ điều gì, chỉ cần

trẻ tự quan sát, tự phát biểu ý kiến của mình, tưởng tượng, nhớ lại những gì quan sát được và rút ra kết luận là có hiệu quả nhất” [22]; và một nhà triết học người Pháp J J Rutxô: “Trẻ tích cực dành lấy kiến thức bằng con đường tự tìm hiểu, tự khám phá, không nên học thuộc lòng mà phải sáng tạo Giáo dục không được áp đặt, người thầy

phải đáp ứng mọi yêu cầu, mong muốn của trẻ” [2]

Mô hình dạy học theo dự án của Lilian G Katz là cách tiếp cận hiện đại rất được

thế giới quan tâm nhưng lại khá mới mẻ đối với giáo dục mầm non Việt Nam, cho nên

cần thiết phải cập nhật đặc biệt là chúng ta đang trong giai đoạn đổi mới giáo dục hướng đến “Dạy học lấy trẻ làm trung tâm” và “Dạy học tích hợp” Đồng thời, đến

thời điểm này vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào về dạy học theo dự án của Lilian G Katz tại Việt Nam, nhất là các thành phố trẻ như Cà Mau Xuất phát từ

những lý do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn nghiên cứu đề tài “Thử nghiệm mô

chúng tôi mong muốn là giúp trẻ chủ động hơn trong quá trình học và biết nghĩ về

những gì các em được học

2 M ục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu cốt lõi của luận văn là thử nghiệm mô hình dạy học theo dự

án với trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của mô hình với

mục tiêu chương trình giáo dục mầm non trong điều kiện giáo dục mầm non tại thành

phố Cà Mau

3 Khách th ể và đối tượng nghiên cứu

tuổi trong điều kiện Cà Mau

4 Gi ả thuyết khoa học

Mô hình dạy học theo dự án có thể phù hợp với mục tiêu đổi mới giáo dục mầm non, phù hợp với tinh thần dạy học hướng vào người học và phù hợp với điều kiện giáo dục mầm non tại thành phố Cà Mau

5 Nhi ệm vụ của đề tài

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về mô hình dạy học theo dự án

- Khảo sát thực trạng nhận thức của giáo viên mầm non về đổi mới giáo dục mầm non; việc sử dụng các phương pháp, hình thức dạy học tích cực để đáp ứng yêu cầu đổi

mới và hiểu biết của giáo viên mầm non về mô hình dạy học theo dự án

- Đề xuất phương án thử nghiệm mô hình dạy học theo dự án với trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại trường mầm non Ánh Dương thành phố Cà Mau

chỉ nghiên cứu và thử nghiệm mô hình dạy học dự án của Lilian Katz (Mỹ)

7 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các mục tiêu nghiên cứu đã đề ra, chúng tôi đã sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau: phương pháp quan sát, phương pháp điều tra bằng phiếu anket, phương pháp phỏng vấn và đặc biệt là phương pháp thử nghiệm

- Phương pháp quan sát: Chúng tôi tiến hành quan sát các tất cả các hoạt động hàng ngày của cô và trẻ (từ thứ 2 đến thứ 6) để khảo sát thực trạng áp dụngcác phương pháp, hình thức dạy học tích cực của giáo viên mầm non Ngoài ra, phương pháp quan sát còn dùng để quan sát đánh giá quá trình và kết quả thử nghiệm mô hình dạy học theo dự án tại trường mầm non

- Phương pháp điều tra bằng phiếu anket: Nhằm thu thập thông tin về các phương pháp dạy học tích cực và hình thức tổ chức mà giáo viên thường áp dụng trong dạy

học, chúng tôi đã xây dựng phiếu điều tra dành cho giáo viên và cán bộ quản lí tại các trường mầm non khác nhau thuộc thành phố Cà Mau, chúng tôi có các nhóm câu hỏi sau:

+ Nhận thức của giáo viên về đổi mới giáo dục mầm non hiện nay

+ Thực trạng sử dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học tại các trường mầm non

+ Hiểu biết của giáo viên về mô hình dạy học theo dự án

- Phương pháp phỏng vấn: Bên cạnh quan sát và sử dụng phiếu anket, chúng tôi còn sử dụng phương pháp phỏng vấn giáo viên nhằm tìm hiểu sâu hơn về thực trạng áp

dụng các phương pháp dạy học tích cực với trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi, đồng thời phỏng

vấn cán bộ Sở Giáo dục và Đào tạo về hình thức giáo viên tiếp cận mô hình dạy học theo dự án của Lilian Katz

- Phương pháp thử nghiệm: Phương pháp thử nghiệm được chúng tôi sử dụng để

giải quyết nhiệm vụ thứ ba của đề tài Sau khi đã đi sâu nghiên cứu cơ sở lí luận và tìm

hiểu thực trạng của việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực đáp ứng mục tiêu đổi mới chương trình tại trường mầm non, chúng tôi tiến hành thử nghiệm khoa học

mô hình dạy học theo dự án với trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại trường mầm non để đánh giá tính khả thi và hiệu quả mô hình này

Ngoài ra, trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi còn kết hợp sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý số liệu thu được qua phần mềm Excel trong quá trình nghiên cứu

8 K ế hoạch nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận: Từ 1/9/2013 đến 30/12/2013

- Khảo sát thực trạng: Từ 1/1/3014 đến 30/2/2014

- Thử nghiệm khoa học: Từ 1/3/2014 đến 30/5/2014

- Hoàn thành đề tài: 1/6/2014 đến 30/9/2014

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA MÔ HÌNH DẠY HỌC THEO DỰ ÁN

“D ạy học giống như châm một ngọn lửa: Ta đưa mồi lửa tới gần

t ờ giấy và giúp nó bốc cháy, kết hợp với oxygen có sẵn trong không khí Ở trong lớp học chức năng của người thầy giáo cũng

gi ống như vậy: chúng ta sử dụng nhiều phương pháp dạy học khác nhau để tạo ra những tia sáng giữa mỗi đứa trẻ với một

ph ần của môi trường xung quanh chúng”

(Hughes)

Dạy học và đổi mới hình thức, cách thức dạy học là một vấn đề luôn được đặt ra, không chỉ ở một đất nước đang phát triển như Việt Nam mà cả những quốc gia phát triển như Anh, Úc, Mỹ,… Dạy học giống như vẽ một bức tranh, điều quan trọng là chúng ta vẽ cho trẻ hay để trẻ tự vẽ và chúng ta chỉ là người hướng dẫn Ngày nay,

kiến thức trong xã hội thay đổi hằng ngày hằng giờ, cho nên không ai biết rằng năm hay mười năm nữa xã hội cần gì ở đứa trẻ và lúc đó chúng ta có bên cạnh để dạy

những đứa trẻ của năm hay mười năm trước không Trẻ sẽ ngơ ngác với thế giới hay thích nghi với chúng và điều này được ảnh hưởng từ cách dạy của chúng ta ngay khi

trẻ còn ở tuổi mầm non Như vậy, để sau này trẻ không ngơ ngác hay lung túng với

những thay đổi của xã hội, ngay từ bậc mầm non hãy dạy trẻ biết tự học, tự nghiên

cứu, tự tìm cách giải quyết vấn đề liên quan đến trẻ Khi trẻ được học qua tự giải quyết

vấn đề thì một số kỹ năng khác cũng được phát triển kèm theo như: kỹ năng hợp tác nhóm, biết chia sẻ, trao đổi, sự mạnh dạn, tự tin, sáng tạo,… tất cả đều rất cần cho một đứa trẻ ở tương lai nhất là trong một xã hội mà lượng thông tin thay đổi chỉ còn tính

bằng giây Ngay chương đầu tiên của đề tài chúng tôi sẽ giới thiệu đến các bạn một mô hình dạy học mới“Dạy học theo dự án”, với cách tiếp cận dự án trẻ có nhiều cơ hội để

rèn năng lực phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề cho trẻ Dạy học theo dự án là mô hình dạy học hiện đại với quan điểm “dạy học hướng vào người học”, “dạy học tích

h ợp” mà chúng tôi lựa chọn sẽ thử nghiệm về tính khả thi và sự phù hợp với mục tiêu

đổi mới giáo dục mầm non tại Việt Nam Nội dung chính của chương mộtlà phần cơ

sở lí luận về dạy học theo dự án và đây cũng là cơ sở lí luận cho cả quá trình nghiên

cứu của chúng tôi Trong chương một chúng tôi nghiên cứu về làn sóng cải cách giáo

dục trên thế giới kéo theo sự đổi mới giáo dục mầm non tại Việt Nam, sau đó là những

vấn đề liên quan trực tiếp đến mô hình dạy học theo dự án như: khái niệm, mục đích, đặc trưng, môi trường giáo dục, ưu điểm - hạn chế và cấu trúc của dạy học theo dự án

Những vấn đề trên sẽ được phân tích rất chi tiết nhằm phục vụ cho đề tài nghiên cứu

của chúng tôi, đồng thời đây cũng sẽ là nguồn tài liệu để các bạn tham khảo về một mô hình dạy học mới nếu các bạn mong muốn “Dạy học giống như châm một ngọn

lửa…”

1.1 B ối cảnh nghiên cứu đề tài

1.1.1 Làn sóng c ải cách giáo dục của thế giới

Làn sóng cải cách giáo dục trên thế giới diễn ra từ những năm 80 - 90 của thế kỉ

XX với công cuộc “Cải cách bên trong” đến “Cải cách toàn diện”[25] đã ảnh hưởng

không nhỏ đến giáo dục Việt Nam nói chung và giáo dục mầm non nói riêng Đặc biệt

là phong trào “C ải cách hướng tới tương lai - Future Improvement” [25], nội dung

của làn sóng cải cách giáo dụclà tập trung tạo ra những “kết quả” có thể chưa phát huy tác dụng tức thì nhưng nhất thiết giúp trẻ sống tự tin, mạnh mẽ hơn trong môi trường đầy xung đột ở tương lai Mục đích giáo dục và chức năng giáo dục cũng đổi mới, đó

là người học tự trang bị những hiểu biết đa dạng về xã hội, những kỹ năng cần thiết theo chuẩn mực văn hóa của địa phương, nơi người học sống và học tập, để có thể ứng phó và giải quyết vấn đề trong mọi tình huống [25] Tinh thần của cuộc cải cách này

tiến bộ hơn các cuộc cải cách trước đó, học không còn là quá trình gói gọn trong khuôn khổ nhà trường, mà là quá trình cá nhân tự tạo ra những cơ hội không có giới

hạn nhằm đạt đến khả năng ứng biến linh hoạt, ổn định trong môi trường luôn biến đổi không ngừng Dạy học phải hướng vào người học, quá trình học của trẻ không bị giới

hạn cả không gian và thời gian, việc học có thể diễn ra bất cứ ở đâu, bất cứ thời điểm nào [25, tr 62]

Môi trường giáo dục từ hai thập kỉ cuối cùng của thế kỉ XX cho đến thập kỉ đầu tiên của thế kỉ XXI cũng đã thay đổi một cách nhanh chóng bởi các tác động của làn sóng cải cách giáo dục và xu hướng tái cấu trúc nhà trường không chỉ ở các nước phương Tây như Canada, Mỹ, Anh, Đức, Pháp,… mà cả các quốc gia và vùng lãnh thổ

trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương như: Australia, New Zealand, Singapore, Malaysia, Hồng Kông [25, tr 62 – 64] Điển hình cho công cuộc cải cách giáo dục theo xu hướng chung của thế giới, một số nền giáo dục tiên tiến đóng vai trò là người

đi đầu cho công cuộc đổi mới này trước tiên phải kể đến là nền giáo dục Hoa Kì [1]

Từ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, phong trào cải cách giáo dục của nước Mỹ diễn ra

mạnh mẽ, trong đó tư tưởng giáo dục căn bản của cuộc cải cách này là dạy học lấy người học làm trung tâm, ngày nay còn gọi là dạy học định hướng vào người học [1,

tr 64; 27, tr 22] Cũng trong giai đoạn này, nền giáo dục mầm non của CHLB Nga đã

tiến hành đổi mới giáo dục mầm non, với quan điểm nâng cao chất lượng phát triển

của trẻ, nâng cao khả năng độc lập sáng tạo của trẻ, đặt đứa trẻ vào vị trí trung tâm của quá trình giáo dục và năm 1999 trường Cao đẳng Sư phạm Mẫu giáo TW3 tại CHLB Nga đã tiến hành một hội thảo khoa học với chủ đề “Đổi mới chương trình chăm sóc giáo dục trẻ và đào tạo giáo viên mầm non” [5, tr 29] Riêng Australia đã thực hiện cả

một cuộc cách mạng về giáo dục mầm non Tháng 7 năm 2009 Thủ tướng Chính phủ liên bang phê duyệt chiến lược quốc gia về phát triển trẻ thơ (National Early Childhood Development Stralegy – NECDS) [24, tr 58] Những năm trước đây Australia chưa thực sự quan tâm đúng mức đến giáo dục mầm non, ngày nay khi các nhà giáo dục xác định rằng những gì xảy ra ở tuổi thơ đều sẽ có ảnh hưởng đến sự phát triển sau này của trẻ, cho nên Giáo dục Australia đã đẩy mạnh triển khai “Chiến lược

quốc gia, tầm nhìn về trẻ thơ Australia đến năm 2020” Với mục tiêu “Đến năm 2020

tất cả trẻ em đều có sự bắt đầu tốt nhất của cuộc đời để tạo ra tương lai tốt nhất cho

bản thân và cho quốc gia” [24, tr 58] Song song chiến lược phát triển giáo dục, chương trình “khung” cũng ra đời, với triết lí chung là “vừa học vừa chơi”, ở trường

trẻ được chơi theo sở thích riêng, tự do tưởng tượng và sáng tạo với trò chơi, người

dạy chỉ đóng vai trò theo dõi, hướng dẫn và định hướng [24] Thiết bị dạy học an toàn,

gần gũi với đời sống thực của trẻ, có sức gợi mở trí tưởng tượng cho trẻ Ngoài ban hành chương trình mới, Chính phủ liên bang cũng ban hành chuẩn chất lượng quốc gia

về giáo dục trẻ thơ gồm 7 lĩnh vực và 57 yếu tố [24, tr 58] Xu hướng đổi mới tiếp tục lan rộng đến một đất nước còn khá non trẻ về giáo dục mầm non đó là Indonesia, chính phủ bắt đầu quan tâm và đầu tư phát triển chương trình giáo dục mầm non theo

hướng tiếp cận toàn diện và tích hợp với mục tiêu “Thực hiện hệ thống giáo dục mầm non toàn diện và tích hợp để phát triển đa trí tuệ và chuẩn bị cho trẻ sẵn sàng bước vào giáo dục tiểu học” [27, tr 63]

Làn sóng cải cách giáo dục đã châm lửa cho các nhà giáo dục khắp mọi nơi mạnh

dạn thể hiện những quan điểm của mình về đổi mới giáo dục, trong giai đoạn này các

mô hình giáo dục hiện đại là trung tâm cho những nghiên cứu để áp dụng rộng rãi vào

thực tế giáo dục mầm non: phương pháp Montessori, cách tiếp cận HighScope, Reggio Emilia và dạy học theo dự án của Lilian Katz,… Một trong những mô hình trên, dạy

học theo dự án cũng rất được quan tâm, dạy học theo dự án đã được các nhà sư phạm

Mỹ xây dựng cơ sở lý luận từ cuối thế kỷ XIX và coi đó là mô hình dạy học quan

trọng để thực hiện quan điểm “lấy học sinh làm trung tâm” nhằm khắc phục nhược điểm của dạy học truyền thống [29] Đối với bậc mầm non thì dạy học theo dự án được

biết đến bởi Lilian Katz, một nhà lãnh đạo quốc tế trong lĩnh vực giáo dục trẻ nhỏ Mô hình dạy học theo dự án được Lilian Katz đúc kết qua một thời gian dài nghiên cứu về giáo dục mầm non ở nhiều quốc gia trên thế giới [33], [38], [39] Vào khoảng những năm 80 - 90 của thế kỉ XX, Lilian Katz đã cho ra đời hàng loạt những tác phẩm nói về

dạy học theo dự án và những ấn phẩm nổi tiếng của Lilian Katz trước tiên phải được

kể đến là: quyển“Engaging Children’s Mind: The Project Approach” xuất bản năm

1989 với cộng sự S.C.Chard [35]; năm 2000 ấn phẩm thứ hai“Engaging Children’s Mind” được xuất bản [36]; năm 2001 một tác phẩm lớn về dạy học theo dự án của Lilian Katz và J.H.Helm được ra mắt “Young Investigators the project approach in the early years”, trong những tác phẩm của Lilian Katz đã thể hiện rõ tinh thần của dạy

học theo dự án ở bậc học mầm non và những thành công của mô hình dạy học này tại

Mỹ [33], [38], [39] Dạy học theo dự án còn được Chard quan tâm qua hai tác phẩm

“The project approach: Managing successful projects” và “The project approach: curriculum come alive” (1998) [45], [46] Trong khi các nhà giáo dục trên thế giới quan tâm nghiên cứu và có những đánh giá cao về mô hình dạy học này thì tại Việt Nam lại thiếu sự quan tâm đúng mức, điều này thể hiện sự thiếu cập nhật có chọn lọc

những tiến bộ của thế giới về giáo dục mầm non

1.1.2 Giáo d ục mầm non Việt Nam trước làn sóng cải cách giáo dục của thế giới

Cải cách giáo dục không còn là vấn đề riêng của một quốc gia nào, đặc biệt là cải cách giáo dục mầm non Đã từ rất lâu thế giới đánh giá rất cao vai trò và tầm quan

trọng của bậc học mầm non với sự phát triển toàn diện một đứa trẻ, hàng loạt những

mô hình tiên tiến có lịch sử lâu đời cũng đã xuất hiện và tồn tại đến ngày nay (mô hình giáo dục Montessori - 1897, cách tiếp cận Reggio Emilia - 1945, dạy học theo dự án

của Lilian Katz…) [26] Từ những năm 80 – 90 của thế kỷ XX giáo dục mầm non trên

thế giới đã dạy học theo hình thức “lấy người học làm trung tâm” [25, tr 62 – 65], trong khi đó đến đầu thế kỉ XXI thì Việt Nam mới thực sự quan tâm đến đổi mới giáo

dục mầm non [4] Cuộc cách mạng của ngành mầm non được bắt đầu từ năm 2005 khi

Dự thảo Chương trình Giáo dục mầm non được hội đồng cấp quốc gia thẩm định và cho phép triển khai thực nghiệm, thí điểm từ năm 2005 đến 2009 trên 20 tỉnh thành [11] Sau thời gian thí điểm và tổ chức đánh giá tính khả thi của chương trình, năm

2009 chương trình được chính thức ra đời đánh dấu bước phát triển mới của ngành học

mầm non Việt Nam Với triết lý giáo dục “Sự phát triển là vòng tròn đồng tâm đi theo hướng xoáy trôn ốc, thể hiện tính kế thừa và thống hợp” và hình thức giáo dục là “dạy

học hướng vào người học”, “dạy học tích hợp”, chương trình giáo dục mầm non 2009

đã thể hiện được tính mới trong quan điểm dạy học so với chương trình trước đây Dạy

học không còn chú trọng vào kiến thức cần cung cấp để trẻ nhớ, trẻ thuộc mà quan

trọng là tạo điều kiện để trẻ tự tìm hiểu và khám phá môi trường xung quanh; dạy học không chỉ là nhiệm vụ của nhà trường, mà là nhiệm vụ của gia đình và toàn xã hội; trong môi trường học không chỉ trong lớp mà được mở rộng ra thế giới xung quanh

trẻ; dạy học không còn phân từng môn riêng lẻ mà là dạy học tích hợp theo chủ đề;

dạy học không còn là một sự cứng nhắc, rập khuôn, áp đặt từ phía cô lên trẻ mà trở nên linh hoạt hơn trong lựa chọn chủ đề, môi trường, hình thức và phương pháp dạy

học Trong những điểm khác biệt nêu trên giữa chương trình đổi mới và chương trình giáo dục mầm non cũ thì phương pháp dạy học tích cực được xem là điểm mới của chương trình 2009, đóng vai trò là kim chỉ nam cho mọi hoạt động của giáo viên mầm non, theo Jean Vial (1968) phương pháp dạy học tích cực có ba tiêu chuẩn chủ yếu:

ho ạt động, tự do, tự giáo dục [7] Để có kiến thức mới, trẻ phải được tự hoạt động,

được quan sát trên đối tượng, tự do phát huy sáng kiến, tự lựa chọn con đường đi tới

kiến thức Phương pháp dạy học tích cực hướng tới đáp ứng các nhu cầu đó, đồng thời phát huy tinh thần chủ động, tăng cường tính tự chủ, sự phát triển và hoàn thiện nhân cách của trẻ Phương pháp dạy học tích cực là công cụ để hướng đến thực hiện quan điểm “dạy học lấy trẻ làm trung tâm”, bởi vì đặc trưng của phương pháp dạy học tích

cực là: dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập cho trẻ, chú trọng rèn luyện

khả năng tự học, tăng cường học tập cá thể và phối hợp với học tập hợp tác nhóm Với cách học này, vai trò của giáo viên không hề giảm nhẹ, trái lại nó đòi hỏi ở giáo viên trình độ lành nghề, óc sáng tạo, sự linh hoạt,… để đóng vai người khởi xướng, động viên, xúc tác, trợ giúp, cố vấn [4] Điều này thể hiện ngay ở việc lựa chọn phương pháp dạy học của giáo viên, bởi vì chính phương pháp dạy học sẽ quyết định sự say

mê, hứng thú, tò mò, tích cực tìm hiểu, chủ động đưa ra vấn đề và cách giải quyết vấn

đề, phát triển tối đa năng lực khám phá cho trẻ trên cơ sở cho trẻ tự học trên trải nghiệm của chính mình, bằng thử và sai,… [4] Nói như Phan Thị Thu Hiền, chuyên gia về giáo dục đầu đời tại Việt Nam khi trả lời tư vấn trực tuyến về “Phương pháp Giáo Dục Vượt Trội cho trẻ từ 0 – 11 tuổi”, ngày 13/6/2013: “Các nhà giáo dục đều

phải thừa nhận một điều rằng cách tiếp cận tốt nhất để giáo dục trẻ 0 -11 tuổi đó là lấy

trẻ làm trung tâm và ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực để thúc đẩy sự phát triển tính chủ động, khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề cho trẻ Các cách

tiếp cận tốt thường thể hiện tính tích hợp cao và kết nối việc học với thực tế đời sống

của trẻ…” [47]

Nhìn chung, dạy học “lấy giáo viên làm trung tâm” của chương trình trước đây

đã được kế thừa và phát triển thành chương trình học với quan điểm tích cực hơn “lấy người học làm trung tâm” Với cách tiếp cận của chương trình giáo dục mầm non mới, giáo dục không chỉ hướng đến mục tiêu gần là giúp trẻ phát triển thể chất, tình cảm,

thẩm mỹ, kỹ năng xã hội, chuẩn bị cho trẻ vào lớp một [4], mà còn nhằm đến một mục tiêu xa hơn là hình thành ở trẻ khả năng thích ứng và luôn biết cách tự làm mới kiến

thức, kỹ năng của bản thân trong quá trình học tập và phát triển [13] Sự thay đổi của giáo dục mầm non Việt Nam là một biểu hiện tích cực trong nhận thức, các nhà giáo

dục nhận thức được sự tất yếu phải thay đổi cách học, phương pháp dạy học để cho ra

đời thế hệ trẻ năng động của thế kỷ XIX, kịp thời đáp ứng nhu cầu xã hội Tuy nhiên, quan điểm “dạy học lấy trẻ làm trung tâm” và “dạy học tích hợp” trong chương trình giáo dục mầm non mới đã khiến cho giáo viên và cán bộ quản lí ngành mầm non không khỏi lung túng, hiểu chương trình là một vấn đề không đơn giản và vận dụng vào thực thế càng gặp nhiều khó khăn hơn Theo kết quả nghiên cứu của TS Lê Thu Hương - nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chất lượng & Phát triển chương trình Giáo dục Mầm non: Từ 11,4% đến 30% giáo viên thấy khó khăn khi lập kế hoạch chăm sóc, giáo dục trẻ theo chương trình giáo viên mầm non mới; 11,1% đến 27% giáo viên thấy khó khăn khi xây dựng và tổ chức môi trường cho trẻ hoạt động như: tổ

chức môi trường hoạt động an toàn cho trẻ, tổ chức môi trường hoạt động mang tính

mở, kích thích trẻ tích cực hoạt động và sáng tạo,… [11] Trần Thị Kim Thoa - Hiệu trưởng Trường mầm non 11, quận Tân Bình, thành phố Hồ Chí Minh cho biết:

Việc áp dụng chương trình giáo dục mầm non mới đòi hỏi giáo viên phải năng động, sáng tạo, phải biết xây dựng các hoạt động phù hợp với trẻ Và các hoạt động đó phải khơi gợi được hứng thú và kích thích trẻ hoạt động tích cực Tuy nhiên khi giáo viên, nhất là giáo sinh thực tập soạn một đề tài cho hoạt động một ngày hay một tuần theo chủ đề thường có hai xu hướng Nếu giáo viên thiên về khám phá khoa học thì bỏ sót kỹ năng sống cho trẻ, ít dạy xúc cảm và tình cảm

Nếu giáo viên dạy theo tăng cường tính thoải mái, tự do cho trẻ thì bỏ sót tính kỹ năng bộ môn [48]

Đồng thời, hiệu trưởng của một số trường mầm non thực hiện chương trình giáo viên mầm non mới cũng thừa nhận là chương trình rất hay nhưng khi áp dụng vào thực

tế thì không đơn giản chút nào Áp lực vì sĩ số học sinh, cơ sở vật chất chưa tương

xứng và đặc biệt là phương pháp dạy của giáo viên vẫn không thoát ra được kiểu dạy

truyền thụ một chiều Nhiều giáo viên vẫn hay áp đặt trẻ phải làm theo ý mình mà không hề quan tâm đến tình cảm của trẻ, vô tình giáo viên đã làm tổn thương trẻ… [48] Nguyên nhân của vấn đề trên có thể lí giải với một số lý do sau: giáo viên có trình độ chuyên môn kém nên chưa bắt kịp tinh thần của chương trình, hay từ rất lâu giáo viên đã hình thành cho bản thân một lối mòn trong tư duy, suy nghĩ và cả cách làm, cho nên xuất hiện quan điểm bảo thủ, khó chấp nhận sự thay đổi,…

Xâu chuỗi lại tất cả vấn đề, chúng tôi nhận thấy chúng ta đã đi được bước đầu tiên trên chặng đường đổi mới giáo dục mầm non và chặng đường đầu tiên bao giờ cũng rất khó khăn, điều này thể hiện ở sự hạn chế về phương pháp và hình thức dạy

học tích cực của giáo viên mầm non Sự thiếu sáng tạo và cập nhật phương pháp mới

sẽ dẫn đến sự nghèo nàn trong cách tổ chức hoạt động, dẫn đến nhiều khó khăn cho giáo viên trong việc thực hiện tinh thần đổi mới giáo dục mầm non Vấn đề đặt ra là

cần có những phương pháp hay mô hình dạy học phù hợp với tinh thần đổi mới, tạo điều kiện cho giáo viên dễ dàng trong thực hiện chương trình và trẻ được học tập tốt

nhất Một trong những mô hình chúng tôi đặc biệt quan tâm là những mô hình giáo

dục mầm non nổi tiếng trên thế giới, những mô hình thể hiện quan điểm “dạy học

hướng vào người học và dạy học tích hợp”, đặc biệt là chưa được nghiên cứu tại Việt Nam Với những lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn mô hình dạy học theo dự án của Lilian G Katz (Mỹ), đây là một trong những mô hình dạy học hiện đại và đang được

áp dụng tại nhiều nước trên thế giới [28], [33] Dạy học theo dự án là những trải nghiệm học tập trong một thời gian dài, nhấn mạnh tính tích hợp (liên môn) và lấy trẻ làm trung tâm Việc sử dụng đa dạng các phương pháp dạy học tích cực (đặt vấn đề,

hợp tác nhóm, tìm kiếm – phát hiện,…) khi tổ chức dự án tạo động cơ và hứng thú học

tập cho trẻ Trẻ trở nên tích cực, chủ động khi tham gia hoạt động và càng tích cực hơn khi trẻ được tự làm mọi thứ trong quá trình học Dạy học theo dự án nhấn mạnh yếu tố

cá nhân hay nhóm trẻ hợp tác tạo ra một sản phẩm nào đó thể hiện những điều trẻ đã

và đang học [9] Có thể thấy đặc điểm của mô hình dạy học theo dự án rất phù hợp với quan điểm dạy học trong chương trình giáo dục mầm non của chúng ta Để chứng minh điều này chúng ta cần có một công trình nghiên cứu, hiện nay đã có một số công trình nghiên cứu về dạy học dự án như: Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thanh Nga (2009) về “Tổ chức dạy học theo dự án một số kiến thức thuộc phần: “Từ trường cảm ứng điện từ” - học phần Điện và Từ đại cương cho sinh viên ngành kỹ thuật trường Đại học Giao thông” [18]; Hoàng Thị Nguyên (2011), đề tài “Vận dụng phương pháp

dạy học dự án vào dạy học chương “Các định luật bảo toàn” (lớp 10 nâng cao)” [19]; Nguyễn Đăng Thuấn (2010), đề tài “Vận dụng mô hình dạy học dự án vào dạy học chương “các định luật bảo toàn” - vật lý trung học phổ thông nhằm phát huy tính tích

cực, tự lực và kỹ năng làm việc theo nhóm của học sinh” [29];… Tuy nhiên, các công trình trên đều thuộc bậc trung học cơ sở, đến thời điểm này vẫn chưa có một công trình nào tại Việt Nam nghiên cứuvề mô hình dạy học dự án của Lilian Katz ở bậc học mầm non Điều này làm chúng tôi thú vị và rất mong muốn được nghiên cứu trên diện rộng, tuy nhiên với qui mô của một luận văn thạc sĩ nên chúng tôi chỉ nghiên cứu trên quê hương của mình nhằm mục đích tìm ra sự phù hợp với chương trình và điều kiện giáo

dục mầm non tại tỉnh

1.2 Cơ sở lí luận về việc thử nghiệm mô hình dạy học theo dự án với trẻ mẫu giáo 5-6 tu ổi

1.2.1 M ột số khái niệm công cụ

1.2.1.1 Khái ni ệm về dạy học tích hợp trong giáo dục mầm non

Trong xu hướng phát triển hiện nay, có nhiều cách tiếp cận mới như tiếp cận

mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục trẻ Một trong những cách tiếp

cận mới được đề cập và ứng dụng phổ biến trong thực tiễn giáo dục mầm non là tiếp

cận tích hợp theo chủ đề [12] Tiếp cận tích hợp theo chủ đề được hiểu là cách thức cung cấp sự định hướng mở, linh hoạt, cho phép giáo viên tổ chức các hoạt động xoay quanh chủ đề bằng cách phối hợp một cách tự nhiên những hoạt động cho trẻ trải nghiệm như quan sát, tìm hiểu môi trường tự nhiên – xã hội, vận động, tham gia trò chơi, làm quen với âm nhạc, hát, kể chuyện, đọc thơ, làm quen với toán và các hoạt động sáng tạo như vẽ, tô màu, nặn, gấp giấy, cắt, dán, xây dựng, lắp ghép qua đó phát triển ở trẻ các mặt ngôn ngữ, thể lực, nhận thức, tình cảm, xã hội Cách tiếp cận này cho phép giáo viên có thể điều chỉnh giáo án một cách linh hoạt, có thể đưa các tình huống xảy ra tình cờ, ngẫu nhiên vào kế hoạch dạy học, đáp ứng sự hứng thú của

trẻ và tạo không khí sinh động trong lớp học Khác với môn học, đặc điểm của tiếp cận theo chủ đề là chỉ đưa ra một khung có tính chất mở, gợi ý để từ đó giáo viên tiếp tục thiết kế cho phù hợp với các nhu cầu, hứng thú của trẻ, làm phong phú dần vốn kinh nghiệm của trẻ [15]

Giáo dục tích hợp theo chủ đề dựa trên quan điểm tiến bộ lấy trẻ làm trung tâm,

khai thác tiềm năng vốn có của trẻ Giáo dục cần dựa vào đặc điểm cá nhân, phù hợp

với hứng thú, nhu cầu, nguyện vọng và năng khiếu trên tinh thần tự do, tự nguyện, chủ

động tích cực tham gia hoạt động của đứa trẻ Giáo dục tích hợp ở bậc Mầm non chính

là quá trình tác động sư phạm một cách phù hợp với sự phát triển tình cảm, đạo đức và trí tuệ của trẻ Trẻ được tham gia vào nhiều hoạt động theo chủ đề nhằm cung cấp cho

trẻ cơ hội được học tập và luyện tập để trở thành “nhà nghiên cứu”, trẻ tích cực, năng động trong việc tìm hiểu, khám phá, kích thích trẻ tư duy tích cực, vận dụng các kiến

thức, kĩ năng để lựa chọn và đưa ra quyết định trong hoàn cảnh có ý nghĩa đối với

cuộc sống thực của chúng Giáo dục tích hợp trong giáo dục mầm non cần được hiểu

và thể hiện trong quá trình chăm sóc và giáo dục trẻ Xây dựng chương trình giáo dục

mầm non không xuất phát từ lôgíc phân chia các bộ môn khoa học như ở phổ thông

mà phải xuất phát từ yêu cầu hình thành những năng lực chung nhằm hướng tới sự phát triển toàn diện cho trẻ [15]

Tóm lại, ở bậc học Mầm non, bậc học nền tảng đối với sự phát triển tư duy, trí

tuệ và nhân cách của đứa trẻ, dạy học tích hợp càng đóng vai trò quan trọng Quan

điểm tích hợp trong giáo dục mầm non là nhìn nhận thế giới tự nhiên, xã hội và con người như một thể thống nhất Tích hợp không chỉ là đặt cạnh nhau, liên kết với nhau

mà là s ự xâm nhập, đan xen, lồng ghép các đối tượng hay các bộ phận của một đối tượng vào nhau, tạo thành một chỉnh thể Trong đó những giá trị của từng bộ phận

được bảo tồn và phát triển mà đặc biệt là ý nghĩa thực tiễn của toàn bộ chỉnh thể đó được nhân lên [14], [15]

1.2.1.2 Khái ni ệm về phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp nói chung là một khái niệm rất trừu tượng vì nó không mô tả

những trạng thái, những tồn tại tĩnh trong thế giới hiện thực, mà chủ yếu mô tả phương pháp vận động trong quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người Thuật

ngữ phương pháp bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp là: “méthodos” – nguyên văn là cách

thức, con đường đi tới một cái gì đó, đạt tới mục đích nào đó Về mặt Triết học, có hai định nghĩa phổ biến về phương pháp [13]:

- Phương pháp là cách thức, con đường, phương tiện để đạt tới mục đích nhất định, để giải quyết những nhiệm vụ nhất định trong nhận thức và thực tiễn

- Phương pháp là hình thức vận động bên trong của nội dung

Trong tài liệu về Lý luận dạy học, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về phương pháp dạy học Mỗi định nghĩa nhấn mạnh một vài khía cạnh nào đó, phản ánh sự phát triển nhận thức của các nhà khoa học Tuy chưa có sự thống nhất nhưng các tác giả đều thừa nhận phương pháp dạy học có những đặc trưng sau [13]:

- Phương pháp dạy học phản ánh sự vận động của quá trình nhận thức của

người học và cách thức điều khiển nó nhằm đạt được mục đích đề ra

- Phương pháp dạy học phản ánh cách thức tương tác giữa Thầy và Trò

- Phương pháp dạy học phản ánh sự vận động của nội dung dạy học

Phương pháp dạy học là phương pháp được xây dựng và vận dụng vào một hoạt động cụ thể - hoạt động dạy học Hoạt động dạy học bao gồm hai hoạt động có mối quan hệ thống nhất biện chứng với nhau: hoạt động dạy của giáo viên đóng vai trò chủ đạo, hoạt động học của người học đóng vai trò chủ động Vì vậy, nói đến phương pháp

dạy học là nói đến tổ hợp cách thức làm việc của giáo viên và người học

Từ đó, có thể nêu khái niệm: Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động

tương tác, phối hợp, thống nhất của giáo viên và người học trong hoạt động dạy học, được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của giáo viên nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ

d ạy học

Theo xu hướng đổi mới giáo dục hiện nay, dạy học tích cực – “lấy người học

làm trung tâm” là một kiểu dạy học chi phối tất cả các yếu tố cúa hoạt động dạy học, trong đó có phương pháp dạy học Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy cao độ tính tích cực học tập của người học là làm thế nào để người học thực sự tự giác, tích cực, hướng tới học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động

Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập thực

chất không phải là sự thay thế các phương pháp dạy học truyền thống bằng các

phương pháp dạy học mới Về bản chất đổi mới phương pháp dạy học là đổi mới cách

ti ến hành các phương pháp, đổi mới phương tiện và hình thức triển khai phương pháp trên cơ sở khai thác triệt để ưu điểm của các phương pháp dạy học truyền thống và

v ận dụng linh hoạt một số phương pháp dạy học mới nhằm phát huy tối đa tính tích

c ực, chủ động và sáng tạo của người học

Trong thực tiễn dạy học ở nhà trường hiện nay, nhiều giáo viên đã cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống theo hướng kết hợp các phương pháp dạy học khác nhau, góp phần tích cực hóa hoạt động học tập của người học Tuy nhiên, để thực sự đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập cần coi trọng

việc sử dụng phối hợp các “phương pháp dạy học tích cực” [13]

Vậy phương pháp dạy học tích cực là gì? Phương pháp dạy học tích cực có thể

được hiểu là hệ thống những phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học Phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích c ực của người học chứ không phải là tâp trung vào người dạy [13]

Theo tác giả Trần Bá Hoành, phương pháp dạy học tích cực phải có những đặc điểm

cơ bản sau [13]:

- D ạy học thông qua tổ chức các hoạt động của người học Trong phương pháp

dạy học tích cực, người học – đối tượng của hoạt động dạy, đồng thời là chủ thể của

hoạt động học – được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thu những kiến thức đã được giáo viên sắp sẵn

- D ạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học Phương pháp dạy học tích

cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho trẻ không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác Áp dụng phương

pháp dạy học tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về cường độ và tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập Áp dụng phương pháp dạy học tích cực ở trình độ càng cao thì sự phân hóa ngày càng lớn, điều này rất có ý nghĩa với việc phát triển năng lực cá nhân trẻ Tuy nhiên, phương pháp dạy học tích cực cũng thể hiện ở hình thức hợp tác nhóm, đây là môi trường thuận lợi để trẻ phát triển các kỹ năng cần thiết qua thảo luận, tranh luận, nêu ý kiến cá nhân, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới

- K ết hợp đánh giá của giáo viên và tự đánh giá của người học Trước đây giáo

viên độc quyền đánh giá trẻ Trong phương pháp dạy học tích cực, giáo viên phải

hướng dẫn trẻ phát triển kỹ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học Liên quan đến điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuận lợi để trẻ được tham gia đánh giá lẫn nhau

Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhà trường phải trang bị cho trẻ

1.2.1.3 Khái ni ệm dạy học theo dự án

Thuật ngữ dự án, tiếng Anh là “Project”, có nguồn gốc từ tiếng Latin “Proicere”

và ngày nay được sử dụng rộng rãi trong nhiều ngành nghề, nhiều lĩnh vực với nghĩa

phổ thông là một dự án, một dự thảo hay một kế hoạch được đưa ra nhằm thực hiện

Hiện nay có nhiều công trình nghiên cứu khoa học về dạy học theo dự án và việc

áp dụng dạy học theo dự án vào dạy học ở trường phổ thông điển hình như luận văn

thạc sĩ giáo dục học của Nguyễn Thị Nga (2009), khóa luận tốt nghiệp ngành vật lý

của Hoàng Thị Nguyên (2011), Trong các công trình nghiên cứu trên, các tác giả sử

dụng từ “Phương pháp dạy học dự án” hoặc “Phương pháp dạy học theo dự án” Theo chúng tôi cả hai từ trên chưa thật sự chính xác bởi vì bản chất của mô hình dạy học theo dự án là các hoạt động học tập đều dựa trên sở thích, kinh nghiệm và ý tưởng của

trẻ về một vấn đề nào đó Dạy học theo dự án đặt trẻ vào các tình huống có vấn đề và

việc giải quyết vấn đề đòi hỏi sự tự lực cao của trẻ Khi trẻ hứng thú với một chủ đề,

trẻ sẽ tự đặt ra vấn đề cần tìm hiểu, trẻ hoàn toàn tích cực trong việc lập kế hoạch nghiên cứu, tìm kiếm, tổng hợp, xử lí thông tin để giải quyết vấn đề đặt ra (giáo viên đóng vai trò định hướng trong các hoạt động) Trong toàn bộ quá trình khám phá trẻ sử

dụng đa dạng các phương pháp khác nhau mà chúng cho là phù hợp, nó là công cụ để

trẻ thực hiện nhiệm vụ học tập của mình nhằm đạt được mục tiêu đề ra, chính vì vậy chúng ta không thể gọi là “phương pháp” thay vào đó chúng ta nên dùng từ “mô hình” Ngoài ra, trong các tài liệu tiếng Anh viết về dạy học theo dự án chúng tôi tìm thấy hai

từ “Project Learning” và “Project Based Learning”, chúng tôi tạm dịch là “Học theo

dự án”, “Học dựa trên dự án” hoặc gọi đầy đủ là “Mô hình dạy học dựa trên dự án”

Để có sự thống nhất cách gọi trong xuyên suốt đề tài của mình, chúng tôi lựa chọn dùng từ “Dạy học theo dự án” mỗi khi đề cập đến mô hình dạy học này

Trong giáo dục trẻ nhỏ, dạy học theo dự án được biết đến bởi nhà giáo dục nổi

tiếng Lilian G Katz qua ấn phẩm đầu tiên Engaging Children’s Minds: The Project Approach (Katz & Chard) [35] Nhà giáo dục trẻ nhỏ Lilian G Katz thể hiện sự quan tâm nhiều hơn về dạy học theo dự án sau khi có thêm nguồn cảm hứng từ báo cáo của nhóm nghiên cứu về dạy học theo dự án trên những đứa trẻ tại trường mầm non Reggio Emilia [37] Đây là mô hình dạy học tiên tiến, nó đã được sử dụng rộng rãi tại các trường British Infant từ năm 1960 – 1970 [32], [37] và đến ngày nay vẫn giữ nguyên giá trị Theo Lilian Katz dạy học theo dự án mang đến những cơ hội trải nghiệm cho cả trẻ và giáo viên, việc học qua tự trải nghiệm được cho là quan trọng

nhất Một dự án là một trải nghiệm sâu về một chủ đề học tập, sự trải nghiệm thường

thực hiện bởi một nhóm nhỏ những đứa trẻ không cùng một lớp, thỉnh thoảng được

thực hiện bởi cả lớp và đôi khi được thực hiện bởi một đứa trẻ riêng biệt Đặc trưng

của dự án là việc tập trung nổ lực chú ý cho việc tìm ra những câu trả lời cho những câu hỏi về chủ đề được đặt ra bởi trẻ, bởi giáo viên hoặc trong quá trình làm việc của giáo viên với trẻ [35], [36], [37]

Bên cạnh quan điểm của Lilian G Katz về dạy học theo dự án, một số nhà giáo

dục Việt Nam cũng đưa ra nhiều quan điểm về mô hình dạy học này Đầu tiên chúng tôi xin đề cập đến Phan Thị Thu Hiền trong tài liệu tập huấn giáo viên tiểu học trường

quốc tế Việt – Úc, bà quan điểm:

Dạy học theo dự án là tổ chức cho trẻ nghiên cứu về một vấn đề/ đề tài gì đó trong cuộc sống thực của trẻ Đề tài có thể là một vấn đề cần giải quyết hay một

hiện tượng cần nghiên cứu Vấn đề đó phải thu hút được sự chú ý và hứng thú

của trẻ đồng thời có sự châm ngòi cho việc giải quyết vấn đề và buộc học sinh

phải sử dụng các kỹ năng tư duy như suy luận và dự đoán Vấn đề/ đề tài cho nghiên cứu cần dễ dàng tiếp cận trực tiếp, đồng thời có thể dễ dàng tổ chức các chuyến tham quan thực tế để mở rộng hiểu biết của trẻ Dạy học theo dự án là

những trải nghiệm học tập trong một thời gian dài, nhấn mạnh tính tích hợp (liên môn) và lấy học sinh làm trung tâm Khác với cách làm truyền thống, lấy giáo viên làm trung tâm, học sinh cần tự tổ chức các hoạt động của mình và quản lý

thời gian của mình trong một lớp học làm việc theo dự án Dạy học theo dự án khác với cách dạy truyền thống ở chổ nhấn mạnh việc cá nhân nhóm trẻ hợp tác

để tạo ra một sản phẩm nào đó thể hiện những điều trẻ đang và đã học [9], [10] Cùng quan điểm với Phan Thị Thu Hiền, Nguyễn Đăng Thuấn, Nguyễn Thị Bích

Thủy và Nguyễn Thanh Nga cho rằng dạy học theo dự án là một mô hình dạy học lấy người học làm trung tâm, giáo viên là người tổ chức cho một nhóm trẻ cùng nhau học

tập, tìm kiếm, khám phá, khai thác thông tin về một vấn đề nào đó có liên quan đến

chủ đề mà trẻ đặc biệt quan tâm và có nhu cầu muốn tìm hiểu Trong quá trình đó, trẻ được mở rộng và nâng cao kiến thức, biểu tượng về các sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh [18], [23], [29]

Nhìn chung, có nhiều quan điểm về dạy học theo dự án tuy nhiên chúng ta vẫn tìm thấy được sự tương đồng và thể hiện đúng bản chất của mô hình dạy học theo dự

án trong các quan điểm Để thuận lợi cho việc thực hiện đề tài của mình, chúng tôi dựa trên bản chất của mô hình để lựa chọn một quan điểm ngắn gọn và đầy đủ nhất dùng làm khái niệm công cụ trong quá trình nghiên cứu, và khái niệm chúng tôi lựa chọn là khái niệm về dạy học theo dự án của Lilian G Katz và Chard được chúng tôi dịch từ các tài liệu tiếng Anh: “Dạy học theo dự án là hoạt động khám phá sâu về một chủ đề

liên quan đến môi trường xung quanh trẻ Trẻ thực hiện một dự án dựa trên những sở thích, kinh nghi ệm, ý tưởng của chúng về nhiều vấn đề trong các nhóm nhỏ hoặc đôi khi là nh ững vấn đề của chính bản thân chúng” [27], [39]

Dạy học theo dự án là cách tiếp cận đa chiều, lý thuyết mô hình dạy học theo dự

án dựa trên lý thuyết kiến tạo bao gồm trong đó là lý thuyết về sự phát triển trẻ em của John Dewey; thuyết phát sinh, phát triển nhận thức của J Piaget và thuyết về văn hóa

xã hội của L X Vygotsky [39], [40] Sự kết hợp giữa quan điểm “giáo dục là để tái

tạo lại hoặc tổ chức lại kinh nghiệm” của John Dewey, quan điểm “dạy học đi trước sự phát triển” của Vygotsky và “dạy học phù hợp với sự phát triển” của Piaget (mỗi đứa

trẻ là một nhà thám hiểm bẩm sinh, tích cực khám phá thế giới xung quanh để kiến tạo nên tri thức cho mình, nhưng trẻ là những nhà khoa học độc hành trên con đường khám phá và kiến tạo tri thức) là một sự kết hợp tuyệt vời để từ đó Lilian G Katz đúc

kết ra một triết lý giáo dục hiện đại và mang tính khoa học cao Quan điểm của Lilian

G Katz có thể được hiểu qua một ngạn ngữ Trung Quốc “Thầy giáo là người mở cửa còn bạn hãy tự mình bước vào” [10] Cánh cửa đó sẽ mở ra một thế giới đầy những điều mới mẻ xung quanh trẻ nhưng đòi hỏi trẻ phải tự bước vào và tự khám phá nó, thế

giới đó không còn bó hẹp trong lớp học mà được mở rộng ra bên ngoài lớp học, thậm chí bên ngoài trường học, đây là cơ hội học tập ý nghĩa đối với trẻ Nếu học tập được

bắt đầu từ thực tế, trẻ có thể đưa cuộc sống hàng ngày của trẻ vào môi trường lớp học,

có thể tái hiện lại thế giới đó với nhiều hình thức khác nhau Lúc này giáo viên đóng vai trò rất quan trọng, tuy không trực tiếp “cầm tay chỉ việc” nhưng vai trò hướng dẫn,

gợi mở vấn đề và định hướng giáo dục thì không thể thiếu Đến đây chúng ta dễ dàng

nhận ra bóng dáng quan điểm của Piaget và Vugotxky ở mô hình dạy học này

Có thể nói, dạy học theo dự án đem lại nhiều điều mới mẻ, một khởi đầu mới cho

một cơ hội học tập độc đáo Với cách tiếp cận mang tính tích hợp cao, thể hiện tinh

thần lấy người học làm trung tâm nhưng vai trò của giáo viên cũng không thể thiếu, điều này cho thấy sự phù hợp với tinh thần đổi mới giáo dục Từ những phân tích về khái niệm và triết lý giáo dục của Lilian G Katz về mô hình dạy học theo dự án, chúng tôi nhận thấy mô hình dạy học theo dự án có những đặc trưng sau:

- Người khởi xướng dự án là trẻ, người phát triển dự án, giải quyết các vấn đề trong dự án cũng là trẻ, giáo viên chỉ giữa vai trò hướng dẫn và tham gia cùng trẻ [23], [37]

- Dạy học theo dự án là hình thức cao của dạy học theo chủ đề, bản chất của dạy

học theo dự án là dạy học tích hợp [23]

- Dạy học theo dự án nhấn mạnh các hoạt động học tập qua khám phá mang tính

hợp tác, có ý nghĩa với sự phát triển toàn diện cá nhân mỗi trẻ dựa trên trò chuyện, trao đổi ý kiến, chia sẻ kinh nghiệm giữa cô và trẻ, giữa trẻ và trẻ, giữa trẻ với những người

xung quanh Mặt khác, mô hình dạy học theo dự án nhấn mạnh sự phối hợp, liên kết

chặt chẽ giữa giáo viên, bố mẹ trẻ và cộng đồng xã hội [23]

- Mô hình dạy học theo dự án của Lilian G Katz chỉ là một cách tiếp cận, nó không phải là một chương trình giáo dục, vì vậy dạy học theo dự án được xem như là

một trong những cách học nhằm thực hiện mục tiêu đổi mới giáo dục mầm non Nếu xem xét mục tiêu của cách tiếp cận dự án “là hỗ trợ sự phát triển toàn diện cho trẻ,

không ch ỉ bao gồm kiến thức mà cả tình cảm, đạo đức, thẩm mỹ và sự nhạy cảm xã

h ội”[35] thì chúng tôi nhận thấy có sự phù hợp với mục tiêu chương trình giáo dục

mầm non 2009 của chúng ta Đặc biệt, thông qua mô hình dạy học theo dự án trẻ học được những khái niệm mới và khám phá môi trường xung quanh trẻ một cách trực

tiếp Trẻ có nhiều cơ hội giải quyết các vấn đề nhằm nâng cao khả năng tư duy và kỹ năng giao tiếp của mình Trẻ trở nên tự tin hơn trong giao tiếp với người khác và

chứng minh cao hơn lòng tự trọng dựa trên công việc của trẻ Kỹ năng xã hội và kỹ năng hợp tác của trẻ được cải thiện thông qua hoạt động nhóm Trẻ có được kỹ năng

sống thực tế và tiếp thu kiến thức có ý nghĩa thông qua học dựa trên dự án Ngoài ra,

dạy học theo dự án cung cấp nhiều cơ hội nâng cao kỹ năng học như đọc, viết và các khái niệm về toán cho trẻ [23, tr 28], [33]

1.2.2 C ấu trúc của mô hình dạy học theo dự án

Bản chất của mô hình dạy học theo dự án là các hoạt động học tập đều dựa trên

sở thích, kinh nghiệm và ý tưởng của trẻ, đồng thời sự phát triển của một dự án cũng

do hứng thú của trẻ quyết định Tuy nhiên để tất cả các hoạt động của trẻ không xa rời mục tiêu giáo dục, vai trò của giáo viên vẫn không thể thiếu, giáo viên luôn là người

định hướng, khuyến khích, động viên trẻ trong mọi hoạt động [37] Với vai trò “mở

cửa” hay “châm ngòi ngọn lửa” học tập cho trẻ đòi hỏi giáo viên phải có năng lực, có

khả năng tư duy tốt và biết linh hoạt trong mọi tình huống, đồng thời giáo viên cũng cần nắm vững lý luận về cấu trúc của một dự án để có những kế hoạch dự kiến trước khi tiến hành Kế hoạch dự kiến ở đây không phải là những hoạt động định sẵn để áp đặt lên trẻ mà chỉ là những dự kiến công việc ở từng giai đoạn có thể xảy ra trong quá trình khám phá, để từ đó chúng ta có những dự kiến trong công tác chuẩn bị và tác

động đến trẻ nhằm“kích ngòi” hứng thú học tập, nhu cầu tìm hiểu, sự tò mò của trẻ

với chủ đề dự kiến và mong muốn khám phá chủ đề đó Trẻ sẽ học được những khái niệm mới bằng cách thực hiện các hoạt động trong một dự án cũng như thông qua quá trình xem xét, áp dụng và thể hiện những khái niệm này dưới sự giúp đỡ của giáo viên

Mô hình dạy học theo dự án cũng giống một kế hoạch giảng dạy hiện nay của chúng

ta, cũng có mở đầu – nội dung – kết thúc, tuy nhiên tất cả chỉ là dự kiến Katz và Chard (2000) đã đề nghị triển khai thực hiện dạy học theo dự án ở bậc học mầm non bằng cách tiến hành ba giai đoạn sau: khởi đầu – phát triển – kết luận [37], [39], [45] Như vậy, một giáo viên mầm non muốn áp dụng mô hình dạy học dự án tại Việt Nam thì ngoài việc nắm được bản chất của mô hình, thì cần nắm vững cấu trúc ba phần của

nó để có những kế hoạch dự kiến phù hợp

Giai đoạn 1: Khuyến khích trẻ chia sẻ những gì trẻ đã biết về vấn đề và xác định

trẻ muốn biết thêm về những điều gì Tại thời điểm này các câu hỏi do trẻ đặt ra

Giai đoạn 2: Là giai đoạn điều tra, khi mà trẻ quan sát, đọc, thử nghiệm, khám

phá và tìm kiếm thông tin từ các chuyên gia để tìm câu trả lời cho câu hỏi của mình

Giai đoạn 3: Trẻ và giáo viên quyết định sẽ kết thúc dự án như thế nào và làm

sao để ghi chép lại những điều đã tìm hiểu được Có thể kết thúc dự án bằng việc tạo

ra quyển sách, một bảo tàng hay triển lãm [9], [23], [37], [39], [45]

(Các hoạt động chính của dự án thường là: thảo luận, tham quan thực tế, thể hiện, nghiên cứu sâu và trưng bày)

* Sau đây là các bước thiết lập dự án

Giai đoạn 1: Xác định hứng thú và nhu cầu của trẻ

Bước 1: Giáo viên chọn đề tài (có thể có sự tham gia của phụ huynh) Giáo viên xây dựng mạng các câu hỏi trẻ (có thể) muốn biết (nội dung dự án) và mục tiêu chương trình có thể thực hiện trong dự án (thực hiện mục tiêu các môn học, các mặt phát triển, các chuẩn), tất cả chỉ là dự tính của giáo viên [9], [23], [37], [39], [45]

Lựa chọn chủ đề phù hợp là công việc rất quan trọng, chủ đề được lựa chọn phải liên quan mật thiết với cuộc sống sinh hoạt của trẻ, dễ tìm kiếm trong môi trường xung quanh và có sự tích hợp các lĩnh vực tự nhiên, khoa học và xã hội Ngoài ra, chủ đề phải mang lại nhiều cơ hội kích thích trẻ tác động tương hỗ, giao lưu tích cực để tăng

cường sự hiểu biết, đoàn kết và hiệu quả hoạt động Một chủ đề được lựa chọn trong

mô hình dạy học theo dự án chỉ khi đảm bảo các yếu tố sau:

- Xuất phát từ sở thích, hứng thú và nhu cầu khám phá của trẻ

- Tạo cơ hội cho trẻ tham gia tích cực vào các hoạt động học tập, tìm kiếm, khám phá, phát hiện, vui chơi

- Có khả năng mở rộng, liên kết với các sự vật khác một cách dễ dàng để trẻ có thể tiếp thu thông tin và sự trợ giúp ngay ở bên ngoài phạm vi lớp học

- Chủ đề cũng phải cho thấy sự quan tâm, nhiệt tình, sự say mê và hứng thú của giáo viên đối với chủ đề hoạt động

Sau khi đã chọn được chủ đề (dự kiến), giáo viên cần dùng sơ đồ tư duy để xây

dựng mạng các câu hỏi mà trẻ có thể muốn biết (hình 1.1) Công việc này sẽ là bước

chuẩn bị cần thiết từ kiến thức về chủ đề mà giáo viên cần tự bổ sung cho mình và còn

là cơ sở để có những dự kiến về đồ dùng, đồ chơi và không gian thực hiện dự án

Hình 1.1 Sơ đồ tư duy Bước 2: Giáo viên tổ chức các trải nghiệm để đánh giá hứng thú, hiểu biết đã cóvà mong muốn khám phá của trẻ(có thể có sự tham gia của phụ huynh trong các hoạt động này [9], [23], [37], [39], [45]

Công việc chính của bước hai chủ yếu là kiểm tra sở thích của trẻ về chủ đề thông qua các cuộc trò chuyện, quan sát hay đặt những câu hỏi liên quan chủ đề Giáo viên khuyến khích trẻ chia sẻ những gì trẻ đã biết về chủ đề và xác định trẻ muốn biết thêm những điều gì Tại thời điểm này các câu hỏi do trẻ tự đặt ra

Ví dụ 1: Trong dự án “Bướm” của trường mầm non Quốc tế Việt Úc [51], giáo

viên tổ chức các trải nghiệm để đánh giá hứng thú, hiểu biết của trẻ về Bướm và mong muốn khám phá của trẻ như sau:

- Trẻ được cô dẫn ra vườn trường quan sát những chú Bướm thật Trẻ tỏ ra rất

phấn khích và bắt đầu hứng thú muốn được tìm hiểu thêm về những người bạn xinh đẹp này Thật bất ngờ với những câu đối thoại hết sức trẻ thơ, hồn nhiên của các trẻ:

+ Đây là Bướm ba, Bướm mẹ, Bướm chị và Bướm em

+ Con Bướm này là của mình!

+ Đây là con Bướm mẹ vì nó bự

+ Hồi trưa mình qua nhà bà ngoại, mình thấy con Bướm đó!

- T rẻ chia sẻ cùng cô những hiểu biết của mình về loài Bướm

+ Bướm có màu cam, đen, tím…

+ Bướm có hai cái râu để nói chuyện

+ Con Bướm bay thì dang cánh ra, ngủ thì khép cánh lại

+ Con Bướm sống trong rừng

+ Con Bướm hút mật hoa

+ Con Bướm đi ngủ vào buổi tối

Ví dụ 2: Trong dự án “Chó” của trường mầm non Quốc tế Việt Úc [51], giáo

viên tổ chức các trải nghiệm để đánh giá hứng thú, hiểu biết của trẻ về Chó và mong

muốn khám phá của trẻ như sau:

- Phụ huynh mang một chú chó nhỏ đến lớp để thử hứng thú của trẻ (giáo viên nhờ phụ huynh hỗ trợ) Khi chú chó Lucky xuất hiện, sự ngạc nhiên và thích thú

đã thể hiện rõ rệt trên những gương mặt đáng yêu của các bé Các trẻ đều vây quanh chú chó Lucky để làm quen, bé thì cười, bé thì vuốt nhẹ một cái rồi chạy

đi ngay, bé thì chỉ dám đứng từ xa nhìn nhưng miệng thì kêu “gâu gâu” để gọi

chú Chó

- Sau một hồi chơi đùa cùng Lucky, trẻ bắt đầu kể cho Cô và các bạn nghe về những gì trẻ biết về loài Chó: Con Chó nó mừng con, nó vẫy tay, vẫy đuôi; Con

Chó nó sủa gâu gâu đó Cô; Lông con Chó có màu trắng, màu hồng, màu tím!

Bước 3: Giáo viên quyết định dự án có thích hợp hay khả thi hay không [9], [23], [37], [39], [45]

Quyết định tiếp tục dự án hay không còn phụ thuộc vào nhu cầu và hứng thú của trẻ với chủ đề (trẻ thể hiện ở bước hai) Trẻ sẽ hứng thú khi chúng ta thấy trẻ tròn mắt quan sát sự vật hiện tượng, tay luôn muốn chạm thử vào nó, miệng không ngừng nói những điều bản thân trẻ biết hoặc những điều muốn biết về sự vật hiện tượng đang quan sát Gương mặt tỏ ra ngạc nhiên, tò mò khi phát hiện điều gì đó mới lạ ở sự vật hiện tượng, đồng thời trẻ thể hiện sự thích thú, nhu cầu muốn tìm hiểu nhiều hơn về sự vật đó Nếu đa phần trẻ có biểu hiện như vậy thì giáo viên nên có quyết định lựa chọn chủ đề này

Ngược lại, trẻ chỉ hứng thú giây lát sau đó chuyển chú ý sang đối tượng khác, trẻ không thể hiện sự tò mò hay mong muốn tìm hiểu thêm cho dù có sự tác động của cô Biểu hiện này có thể do nhiều nguyên nhân như: chủ đề quá quen thuộc; chủ đề quá khó so với nhận thức của trẻ; giáo viên tổ chức không hấp dẫn, không thu hút được trẻ; đối tượng quan sát không sinh động;… Nếu kết quả cho thấy như trên thì giáo viên cần

có quyết định lựa chọn một chủ đề khác phù hợp hơn, bởi vì bản chất của dạy học theo

dự án là các hoạt động học tập đều dựa trên sở thích, hứng thú, kinh nghiệm của trẻ và

sự phát triển của một dự án cũng do hứng thú của trẻ quyết định A V Đaparôjet cũng

đã khẳng định rằng “Khả năng chú ý của trẻ 5 – 6 tuổi có thể kéo dài từ 35 – 50 phút

nếu đối tượng đó hấp dẫn, có nhiều thay đổi, kích thích được sự tò mò, ham hiểu biết của trẻ” [31, tr.74]

Bước 4: Nếu thích hợp và khả thi: Giáo viên và trẻ xây dựng mạng những gì trẻ

đã biết và những gì trẻ muốn biết

Nếu quyết định lựa chọn chủ đề ở bước ba thì bước tiếp theo là xây dựng mạng nội dung, đây là công việc dành cho trẻ dưới sự giúp đỡ của cô Giáo viên sẽ sử dụng

lại sơ đồ tư duy ở bước một (sơ đồ dự kiến những gì trẻ muốn biết của cô), những hiểu

biết của trẻ được cô ghi lại khi trẻ quan sát ở bước hai và câu hỏi về những gì trẻ muốn

biết xoay quanh chủ đề Sau đó cô và trẻ bổ sung để hoàn thiện mạng nội dung về những gì trẻ đã biết và những gì trẻ muốn biết (mạng nội dung dựa trên cơ sở những

kiến thức của giáo viên về chủ đề và dự kiến những nội dung có khả năng mang lại

hiệu quả khi tổ chức cho trẻ khám phá)

Giai đoạn 2: Khám phá, tìm hiểu, đi thực tế, gặp chuyên gia

Giai đoạn hai là giai đoạn quan trọng của dự án, trẻ sẽ nghiên cứu một chủ đề nào đó trong một thời gian dài khoảng 6 đến 8 tuần hoặc lâu hơn nữa Các hoạt động nghiên cứu thường là điều tra, quan sát, nghiên cứu tài liệu, tranh ảnh, thử nghiệm và tìm kiếm thông tin từ các chuyên gia [9], [23], [37], [39], [45]

Trẻ sẽ là người trực tiếp tiến hành các nghiên cứu và ra quyết định cho các hoạt động hàng ngày của mình để tự trả lời những câu hỏi mà trẻ đặt ra Lúc này giáo viên đóng vai trò định hướng, thúc đẩy và làm việc cùng với trẻ Dưới sự giúp đỡ của giáo viên, trẻ sẽ có được các trải nghiệm có tác dụng học tập hiệu quả, hình thành ở trẻ các

kỹ năng xã hội, kĩ năng tư duy trong khi đánh giá cẩn thận kết quả học tập từ những

trải nghiệm khám phá của chính mình Ngoài ra, giáo viên cần phải tạo điều kiện về môi trường khám phá để trẻ được thỏa thích với những ý tưởng của chúng, cụ thể như sau:

- Môi trường trong lớp học: cần phải đủ không gian để trẻ di chuyển, bàn học cần

bố trí xa mảng tường để trẻ có thể ngồi quay mặt ra các bạn hay quay mặt vào nhau,

chạy tới lui chia sẻ với bạn trong quá trình khám phá của mình Đồng thời, lớp học cần

bố trí đa dạng đồ dùng đồ chơi phục vụ cho hoạt động khám phá của trẻ như: tranh ảnh, nguyên vật liệu thiên nhiên, sách, máy tính (kết nối internet), kính lúp, chai / lọ, bao tay, vợt bắt côn trùng,… đồ dùng phải được chuẩn bị đầy đủ và phù hợp với dự án Tuy nhiên, vì dạy học theo dự án là dạy học theo hướng tích hợp cho nên đồ dùng đồ chơi cần được mở rộng đến những lĩnh vực gần với chủ đề của dự án [23], [37], [39], [45]

- Môi trường ngoài lớp học: giáo viên khuyến khích trẻ mở rộng môi trường khám phá, có thể là lớp bên cạnh, sân trường, công viên, công trình xây dựng, sở thú,

trạm y tế gần trường, viện bảo tàng,… Chúng tôi cho rằng đây là một trong những thế

mạnh của mô hình dạy học theo dự án, nếu việc học được bắt đầu từ thực tế thì trẻ có

thể đưa cuộc sống hằng ngày của trẻ vào môi trường lớp học, có thể tái hiện lại thế

giới đó với nhiều hình thức khác nhau Học qua trải nghiệm thực tế là một điều tuyệt

vời mà chúng ta dành cho trẻ, đây là cơ hội để trẻ thể hiện, đôi lúc chúng ta không cần

phải làm gì vì trẻ sẽ cho chúng ta thấy hết ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác C Mac (1818 – 1883) nhà triết học vĩ đại người Đức, khi nghiên cứu về con người ông

đã chỉ ra rằng: “Nhân cách của trẻ hình thành và phát triển khi trẻ tích cực tham gia

vào các ho ạt động với môi trường xã hội, đặc biệt là hoạt động nhận thức” [22]

- Môi trường ở gia đình: một khía cạnh thứ ba không kém phần quan trọng để

tiến hành giai đoạn hai đó là gia đình trẻ và những người sống gần gủi xung quanh trẻ, chúng tôi nhận thấy hơn ở đâu hết mối liên kết chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường trong mô hình dạy học theo dự án, điều này thể hiện khá rõ và thường xuyên Phụ huynh không còn là người lắng nghe hay nhìn thấy những gì con mình sẽ học được ở nhà trường, mà họ là người đồng hành với trẻ trong quá trình khám phá Trong dạy

học theo dự án, phụ huynh có thể là nhà thám hiểm để cùng trẻ tìm kiếm những con

vật cần cho dự án khi trẻ ở nhà; nhà buôn bán động vật để mang đến lớp tặng một chú chó; nhà sinh vật chuyên nghiên cứu các côn trùng hay đơn giản là một người khách tham dự và khen thưởng những tác phẩm thể hiện kết quả nghiên cứu của trẻ,… [23], [37], [39], [45] Nhìn chung, từ khi bắt đầu dự án, giáo viên sẽ gửi thư mời cho phụ huynh để nhận được sự hỗ trợ, hợp tác của trong suốt quá trình diễn ra dự án, đồng

thời khi kết thúc dự án có thể họ sẽ là những nhà phê bình, đánh giá hay khen thưởng

trẻ Có thể thấy, hoạt động khám phá ở giai đoạn hai không đơn thuần là tập hợp các nhân tố riêng lẻ mà là một hệ thống các hoạt động được kết nối chặt chẽvà tất cả đều

có sự kết nối các lĩnh vực phát triển với nhau, thể hiện tinh thần của dạy học tích hợp

Bước 1: Giáo viên xem lại mạng dự tính và mạng những vấn đề trẻ muốn biết để tích hợp thành mạng mới Giáo viên xác định những mục tiêu phát triển, kiến thức, kỹ năng có thể đưa vào dự án (có thể có sự tham gia của phụ huynh)

Trước khi giáo viên và trẻ tiến hành các hoạt động khám khá sâu về chủ đề, điều đầu tiên ở giai đoạn này là: Dựa vào mạng nội dung giáo viên xác định mục tiêu phát triển (kiến thức, kỹ năng, thái độ) cho trẻ Việc xác định mục tiêu phát triển sẽ tránh mất định hướng trong giáo dục,tránh đi lan man không tập trung vào chủ đề chính Lúc

này giáo viên có vai trò rất quan trọng trong việc định hướng cho trẻ và đảm bảo

không đi sai bản chất của dạy học theo dự án “mọi hoạt động điều xuất phát từ hứng

thú và nhu cầu khám phá của trẻ” [37], [39]

Bước 2: Giáo viên và trẻ chuẩn bị các chuyến tham quan thực tế và gặp gỡ với chuyên gia (có thể có sự tham gia của phụ huynh)

Trước khi cho trẻ tham quan, trẻ cần có thông tin cơ bản về đối tượng Trẻ có thể khai thác thông tin từ bố mẹ, chuyện tranh, sách báo, internet hoặc thông qua sinh hoạt hằng ngày Giáo viên cần thống nhất với trẻ những quy định và nguyên tắc khi đi tham quan, xây dựng hệ thống các câu hỏi và dự đoán các tình huống có thể xảy ra và cách thức giải quyết vấn đề, giáo viên phân chia vai trò, trách nhiệm cho từng cá nhân cụ thể Cuối cùng là tìm kiếm địa điểm phù hợp nhất với chủ đề của dự án Trong khi đi tham quan giáo viên cần bao quát nhóm trẻ, không chỉ vì an toàn mà còn nhằm theo dõi quá trình tham quan của trẻ để giúp đỡ trẻ khi cần, đồng thời giáo viên cần ghi lại những phát hiện của trẻ hoặc chụp ảnh lại những biểu hiện của trẻ trong quá trình tham quan [23]

Song song với hoạt động tham quan thì hoạt động trò chuyện với chuyên gia cũng không kém phần quan trọng trong quá trình khám phá sâu dự án của trẻ Trẻ sẽ rất thích thú khi cô giáo mời một chuyên gia tài giỏi đến giúp trẻ giải đáp những thắc mắc mà trẻ muốn biết, trẻ có thể hỏi bất cứ điều gì trẻ muốn khi gặp chuyên gia Thật

sự chuyên gia ở đây chỉ là những giáo viên ở các lớp khác, thậm chí là một phụ huynh,

họ sẽ được giáo viên cung cấp các câu hỏi trẻ chưa giải quyết được để chuẩn bị trước, sau đó đến lớp với vai trò là một chuyên gia Chuyên gia cũng sẽ là người khơi gợi một số ý tưởng khám phá tiếp theo cho trẻ để dự án được mở rộng và ngày một hấp dẫn trẻ hơn Để cuộc giao lưu có ý nghĩa và đạt hiệu quả mong muốn, giáo viên nên gợi ý trẻ tự chuẩn bị trước câu hỏi, những điều thắc mắc về chủ đề, đồng thời động viên trẻ suy nghĩ và thử tìm ra câu trả lời Khi cuộc tranh luận chưa có kết quả chính thức, chuyên gia sẽ là người gợi ý hoặc giải đáp những câu hỏi, thắc mắc đó [23], [37]

Bước 3: Trẻ tìm hiểu, khám phá, nghiên cứu (có thể có sự tham gia của phụ huynh)

Giáo viên tổ chức cho trẻ tìm hiểu, khám phá, nghiên cứu đối tượng để so sánh

và ghi nhớ những điều mà trẻ trực tiếp tri giác Trong quá trình này, giáo viên nên khuyến khích trẻ đặt câu hỏi, ghi nhớ và lưu trữ những hình ảnh về đối tượng Tất cả những tài liệu mà trẻ ghi chép và thu thập được sẽ giúp chúng mở rộng hiểu biết, nâng cao nhận thức về chủ đề Quá trình tìm hiểu, khám phá, nghiên cứu diễn ra tự do giữa những đứa trẻ với những hình thức đa dạng, ví dụ: qua sách, báo, hỏi người thân, hỏi bạn bè, tìm trên mạng internet, xem phim ảnh, băng hình, tham quan thực tế, tự trải nghiệm,… Tất cả những hoạt động đều xuất phát từ trẻ, giáo viên sẽ là người định hướng và tạo điều kiện để trẻ thỏa mãn nhu cầu khám phá của chúng Là một giáo viên chúng ta cần khơi gợi để trẻ thể hiện hết những gì trẻ nghĩ, đó là trí tưởng tượng, khi trí tưởng tượng của trẻ luôn được chấp nhận và tạo điều kiện thể hiện thì khả năng sáng tạo của trẻ cũng sẽ được châm ngòi

Bước 4: Trẻ thể hiện, trình bày những gì đã học qua tranh vẽ, nặn, làm đồ vật từ giấy, viết, kể chuyện sáng tạo, xây dựng, múa hát và trò chơi đóng vai

Hoạt động sau khi tham quan thực tiễn thường là cùng nhau thảo luận và trình bày những thông tin mà chúng thu được trong quá trình tham quan thực tiễn Việc thảo luận, trao đổi với các bạn sẽ giúp trẻ nâng cao nhận thức hoặc sửa chữa những thông tin không chính xác Giáo viên và trẻ sẽ ghi lại tất cả những câu trả lời cho những câu hỏi trẻ đã đưa ra, sau đó giáo viên thường yêu cầu trẻ tổng kết quá trình thu thập của mình bằng những sản phẩm cụ thể (tranh, ảnh, tạo hình, kể chuyện, thuyết trình,…) liên quan trực tiếp đến chủ đề Sản phẩm này sẽ được triển lãm, trưng bày vào những đợt tổng kết để đánh giá quá trình học tập cũng như năng lực của từng trẻ [23], [37],

[39], [45]

Bước 5: Giáo viên và trẻ xem lại mạng mục tiêu/nội dung và có thể chỉnh lại Giáo viên và trẻ cùng xác định những gì đã học và những câu hỏi mới xuất hiện CÓ THỂ LẶP LẠI BƯỚC 3 – 4 – 5

Việc xem lại mạng là một hoạt động có ý nghĩa của một dự án, mục đích không chỉ để hệ thống lại những gì trẻ tìm được, những câu hỏi trẻ giải quyết được mà còn chỉ ra những nội dung trẻ chưa giải quyết được Dự án được mở rộng nếu trẻ có những

câu hỏi mới, một dự án mới có thể xuất hiện hoặc không xuất hiện, điều này phụ thuộc

vào sự linh hoạt của cô và hứng thú của trẻ Nếu dự án mới xuất hiện tiếp nối sau đó thì giáo viên sẽ tiếp tục quay lại ở bước ba để trẻ được tiếp tục tìm hiểu, khám phá, nghiên cứu [9], [23]

Giai đoạn 3: Kết thúc dự án

Giáo viên lên kế hoạch tổng kết dự án: Trước khi tổ chức tổng kết dự án, giáo

viên cần nói cho trẻ biết kế hoạch cụ thể để trẻ hồi tưởng toàn bộ quá trình hoạt động

đã được tiến hành Giáo viên cùng trẻ trao đổi về thời gian, cách thức tổ chức, nội dung chương trình, khách mời dự kiến và cuối cùng là trang trí lớp học để chuẩn bị cho buổi tổng kết [23], [37], [39], [45]

Tổng kết, triển lãm và trưng bày: Giáo viên chọn thời điểm thích hợp để giới

thiệu và công bố kết quả về những hoạt động và sản phẩm mà trẻ tự tạo ra, đây cũng là

cơ hội để trẻ “khoe” năng lực, trí sáng tạo phong phú, khả năng thẩm mĩ của mình trước bạn bè, thầy cô và bố mẹ Nhân dịp này còn mang lại niềm vui và những kỷ niệm khó quên khi trẻ được cùng nhau tham gia học tập và vui chơi [23], [37], [39], [45]

Sau buổi lễ trưng bày, giáo viên cần dành thời gian để nói chuyện, đánh giá về quá trình hoạt động theo chủ đề của từng nhóm trẻ Ví dụ: hoạt động nào làm trẻ thấy đáng nhớ nhất?, hoạt động nào gây cho trẻ hứng thú nhiều nhất?,…Tiếp đó, giáo viên cần hướng sự chú ý và hứng thú của trẻ tới các chủ đề khác bắt đầu cho một chủ đề của một dự án tiếp theo

Xuyên suốt quá trình diễn ra dự án, giáo viên luôn đóng vai trò là người thúc đẩy

và làm việc cùng với trẻ để có được các trải nghiệm có tác dụng học tập hiệu quả, hình thành cho trẻ kỹ năng xã hội và kỹ năng tư duy trong khi đánh giá cẩn thận kết quả học tập từ những trải nghiệm khám phá thay vì chỉ đạo các hoạt động học của trẻ [23], [37], [39], [45]

1.2.3 Ưu điểm của dạy học theo dự án và những khó khăn khi dạy học theo cách

ti ếp cận dự án

Để thực hiện mục tiêu đổi mới giáo dục mầm non, đòi hỏi chúng ta phải có sự

lựa chọn những phương pháp hay những mô hình dạy học khác nhau Tuy nhiên, mỗi phương pháp hay mô hình dạy học đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định, quan

trọng là chúng ta biết vận dụng vào thực tiễn giáo dục như thế nào đảm bảo tính khoa

học, tính phù hợp, tính thực tiễn và đảm bảo mục tiêu đổi mới giáo dục Đối với mô hình dạy học theo dự án của Lilian G Katz cũng vậy, dựa trên những phân tích về đặc trưng, cấu trúc và bản chất của mô hình, cho thấy mô hình dạy học theo dự án có rất nhiều ưu điểm, tuy nhiên theo sau đó cũng không tránh khỏi một vài hạn chế nhất định Sau đây là một số ưu điểm và hạn chế của mô hình dạy học theo dự án của Lilian

G Katz

1.2.3.1 Nh ững ưu điểm của dạy học theo dự án

- D ạy học theo cách tiếp cận dự án sẽ giúp trẻ hình thành và phát triển những năng lực cần thiết đáp ứng nhu cầu thời đại ngày nay Với sự phát triển mạnh mẽ của

cách mạng khoa học – công nghệ, sự hình thành xã hội thông tin, nền kinh tế tri thức

và xu thế toàn cầu hóa đã tác động mạnh mẽ đến mục tiêu giáo dục Các nhà giáo dục trên thế giới khẳng định:“Để giúp cho con người có thể sống tốt, có trách nhiệm trong

xã h ội luôn luôn phát triển, giàu khả năng biến động của thời kỳ văn minh trí tuệ, giáo

d ục phải đào tạo những con người năng động, tự chủ, sáng tạo, có khả năng thích nghi cao, bi ết kết hợp giữa thích nghi và sáng tạo” [13, tr 32] Theo báo cáo của Hội

đồng quốc tế về “Giáo dục cho thế kỷ XXI” gửi UNESCO 1998, đặc trưng của việc

học trong thế kỷ XXI là học tập suốt đời, dựa trên bốn cột trụ: học để biết (Learning to

know), h ọc để làm (Learning to do), học chung sống với người khác (Learning to live together) và h ọc để tự khẳng định mình (Learning to be) [13, tr 32] Dạy học theo dự

án là một trong những cách dạy học hiện đại nhất hiện nay, với cách tiếp cận này trẻ hoàn toàn có thể tự chiếm lĩnh kiến thức qua hoạt động tự khám phá của mình Năng

lực tự chủ, sự tự tin và mạnh dạn trong mọi quyết định cũng sẽ dần được hình thành ở

trẻ khi trẻ được liên tục tư duy sáng tạo để giải quyết các vấn đề trong các dự án

Những định hướng và gợi ý của giáo viên sẽ châm ngòi cho những ý tưởng khám phá

của trẻ Hoạt động học được ví như một cuộc thám hiểm, qua đó trẻ học cách giao tiếp

với nhau, học cách tổ chức nhóm, năng lực cộng tác làm việc, rèn năng lực giải quyết

vấn đề, rèn luyện tính kiên nhẫn, tự lực, trách nhiệm và rèn năng lực đánh giá,… Trẻ thích thú và tự hào về bản thân khi tìm ra điều mới lạ hoặc giải quyết một vấn đề nào

đó Ngày nay việc học không chỉ dừng lại ở“biết” mà học là để“thích nghi”, và