thế giới nhân vật trong truyện ngắn lý văn sâm

Sẽ thật không đầy đủ, nếu chỉ dừng lại ở những nhận định chung về văn chương của Lý Văn Sâm, vì thế một số bài viết và công trình nghiên cứu còn đi sâu vào một vài khía cạnh cụ thể trong

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

L ỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình tới thầy giáo hướng dẫn TS Trần Hoài Anh, người đã trực tiếp hướng dẫn,tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, thực hiện và hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô giáo Tổ Văn học Việt Nam cũng như Khoa Ngữ Văn, Thư viện cùng Phòng Sau Đại học và Công nghệ trường Đại học

Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, đã luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi học tập và nghiên cứu

Cuối cùng, tôi xin chân thành cám ơn sự động viên giúp đỡ của gia đình, bạn bè trong suốt thời gian qua

Tuy đã cố gắng nhưng luận văn không thể tránh khỏi những sai sót, kính mong sự chỉ dẫn của quý thầy cô, quý đồng nghiệp và bạn bè

Tp Hồ Chí Minh, ngày 10 tháng 10 năm 2013

Người viết luận văn Nguyễn Thị Ti Na

M ỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 1

MỤC LỤC 2

MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

4 Phương pháp nghiên cứu 11

5 Đóng góp của luận văn 11

6 Cấu trúc của luận văn 12

CHƯƠNG 1: LÝ VĂN SÂM – CUỘC ĐỜI, VĂN NGHIỆP VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT 13

1.1 Cuộc đời 13

1.1.1 Quê hương và thời niên thiếu 13

1.1.2 Thời kì trưởng thành và tham gia kháng chiến 14

1.1.3 Thời kì đất nước hoà bình, thống nhất và những năm cuối đời 15

1.2 Văn nghiệp 16

1.2.1 Các giai đoạn sáng tác 16

1.2.2 Sự nghiệp văn chương phong phú, đa dạng 18

1.2.3 Văn nghiệp Lý Văn Sâm qua sự tiếp nhận của công chúng 22

1.3 Quan niệm nghệ thuật của Lý Văn Sâm 23

1.3.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật và quan niệm nghệ thuật về con người 23

1.3.2 Quan niệm nghệ thuật của Lý Văn Sâm trong truyện ngắn 26

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN LÝ VĂN SÂM NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 32

2.1 Khái niệm thế giới nhân vật 32

2.1.1 Nhân vật 32

2.1.2 Thế giới nhân vật 33

2.2 Đặc điểm thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm 34

2.2.1 Một thế giới nhân vật phong phú, đa dạng gắn với cuộc sống cách mạng và kháng chiến 35

2.2.2 Một thế giới nhân vật gắn với bản sắc văn hoá đất Phương Nam 56

2.2.3 Một thế giới nhân vật gắn với những ám ảnh về đời sống tâm linh 63

CHƯƠNG 3: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN LÝ VĂN SÂM

NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 69

3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và khắc hoạ nội tâm nhân vật 69

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật 69

3.1.2 Nghệ thuật khắc hoạ nội tâm nhân vật 71

3.2 Nghệ thuật khắc hoạ tính cách nhân vật 73

3.2.1 Xây dựng tình huống nhằm bộc lộ tính cách nhân vật 74

3.2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua biểu tượng hai mặt và các yếu tố kỳ ảo 82

3.3 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ trong xây dựng nhân vật 85

3.3.1 Ngôn ngữ trần thuật thể hiện đặc trưng phương ngữ Nam Bộ 85

3.3.2 Ngôn ngữ đời thường phản ánh sự giao lưu văn hoá của một vùng đất mới 87

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

PHỤ LỤC 103

M Ở ĐẦU

1 Lí do ch ọn đề tài

1.1 Khi nhắc đến truyện ngắn trong dòng văn học yêu nước miền Nam các giai đoạn

1945 - 1954; 1954 - 1975 không thể không nhắc đến các tác phẩm của Lý Văn Sâm Là một nhà văn tiêu biểu của Đồng Nai nói riêng, của Nam bộ nói chung, cùng với Vũ Anh Khanh,

Lý Văn Sâm được đánh giá “là một trong hai cây bút xuất sắc nhất ở miền Nam” [46,

tr.278] ở giai đoạn 1945 - 1954 Hơn nửa cuộc đời dành cho văn chương, Lý Văn Sâm đã để lại những dấu ấn sâu đậm trên văn đàn Việt Nam Ngòi bút điêu luyện của ông đã làm say

mê biết bao độc giả đương thời, đánh thức những tình cảm sâu xa nhất trong tâm hồn con người

Tính đến nay, ông là một trong ba nhà văn của Đồng Nai đã được vinh dự nhận giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật

1.2 Lý Văn Sâm là một nhà văn đặc biệt Thành tựu văn chương của ông quả thực

rất đáng ngưỡng mộ Trong Lý Văn Sâm nhà văn đường rừng, Bùi Quang Huy đã viết

“Trong thế kỷ XX, ở Đồng Nai, sự nghiệp văn chương chưa ai có thể sánh với Lý Văn Sâm” [46, tr.5] Thế nhưng, vì nhiều lí do khác nhau, đến nay những khám phá, hiểu biết của người đời và giới nghiên cứu về văn chương của ông còn quá ít ỏi Điều này quả thật

đáng tiếc, Huỳnh Văn Tới trong Lời giới thiệu tập Nàng Tchô Phay của tôi viết “Lý Văn

Sâm là nhà văn lớn ở xứ Biên Hoà – Đồng Nai “nhau rún” Không hiểu vì sao người ta để

Lý Văn Sâm ngoài từ điển văn học.” [46, tr.416] Trên báo Văn nghệ Đồng Nai, số 16 - 4 -

1991, nhà văn Hoàng Văn Bổn cũng viết “Đã từng sống và làm việc văn chương ở thủ đô

Hà Nội gần ba chục năm, kháng chiến có, hoà bình có, tôi nhận thấy phong trào văn nghệ miền Nam, văn nghệ sĩ miền Nam ít được hiểu cặn kẽ đến nơi đến chốn Anh Lý Văn Sâm là một hiện tượng thiệt thòi ấy Trong Từ điển văn học, người ta đã cố tình quên anh Trong sách giáo khoa nhà trường nhiều lần bổ sung, người ta đã cố tình quên anh, và chẳng biết bao giờ người ta mới chịu sửa chữa.”[46, tr.378 - 379] Mặc dù các nhà văn học sử đã“vô tình quên” nhưng những giá trị tinh thần mà nhà văn Lý Văn Sâm đã tạo nên bằng chính tài năng của mình không vì thế mà mất đi

1.3 Lý Văn Sâm sáng tác nhiều thể loại với nhiều đề tài khác nhau: cuộc sống chốn núi rừng, cuộc sống nơi đô thị, những tranh đấu của con người với thiên nhiên, với giặc giã

… Tuy còn đôi chỗ hạn chế do hoàn cảnh khách quan hay chủ quan nhưng gần như ở đề tài nào, ông cũng có những sáng tạo, những thành công riêng, để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng độc giả Tuy nhiên, truyện ngắn vẫn là phần đặc sắc nhất trong sự nghiệp sáng tác của ông

Cùng với một số tác giả miền Nam khác, truyện ngắn Lý Văn Sâm đã góp “cái duyên”

riêng trong việc làm phong phú thêm diện mạo văn học miền Nam nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung

Nhân vật là sự kết tinh của các mối quan hệ đời sống được phản ánh trong tác phẩm Với vai trò là một phương diện không thể thiếu được trong mỗi sáng tác văn học, nhân vật

còn là nơi tập trung tất cả các tư tưởng nghệ thuật, đồng thời thể hiện đặc điểm cũng như cá

tính sáng tạo của nhà văn Thông qua nhân vật, nhà văn vừa miêu tả thế giới một cách hình tượng vừa thể hiện quan niệm của mình về hiện thực cuộc sống Văn học phản ánh thế giới bằng hình tượng Vì vậy, việc nghiên cứu hệ thống nhân vật trong truyện ngắn của Lý Văn Sâm là một trong những hướng tiếp cận để tìm hiểu, giải mã thế giới nghệ thuật của nhà văn Việc nhà văn tập trung chủ ý vào một số tầng lớp người nhất định trong xã hội và xây dựng nhân vật theo cách riêng của mình thể hiện rất rõ thế giới quan, giá trị thẩm mỹ và thông điệp mà ông muốn gửi tới người đọc

Với những lý do trên, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn vấn đề Thế giới nhân vật trong

truyện ngắn Lý Văn Sâm làm đề tài luận văn Thông qua việc nghiên cứu một cách hệ

thống về nhân vật và cách xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của nhà văn sẽ giúp chúng

ta thấy được đóng góp của ông cho dòng văn học yêu nước miền Nam nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung Từ đó khẳng định đóng góp to lớn của ông trong tiến trình văn xuôi Việt Nam hiện đại Đồng thời, luận văn cũng mong muốn góp phần đem lại một cái nhìn toàn diện hơn về cuộc đời và văn nghiệp Lý Văn Sâm

2 L ịch sử vấn đề

Nghiên cứu, tìm hiểu về nhà văn Lý Văn Sâm, cũng như đề xuất những hướng khám phá truyện ngắn của ông là một công việc khá lý thú nhưng không đơn giản Chính vì thế, các bài viết, các công trình nghiên cứu về văn chương Lý Văn Sâm đến nay tuy không ít nhưng hầu như chỉ là những bài viết đánh giá chung về cuộc đời, tác phẩm, và phong cách

nghệ thuật của nhà văn Riêng phần nghiên cứu về thế giới nhân vật trong truyện ngắn của

Lý Văn Sâm còn hạn chế và chưa có hệ thống Vấn đề này dường như chỉ được nhắc đến rải

rác trong một số bài viết đăng trên các báo và tạp chí Mỗi bài viết là một phát hiện khác nhau về tác phẩm của Lý Văn Sâm nhưng chủ yếu xoay quanh một số lĩnh vực mà chúng tôi tạm chia thành hai phương diện dưới đây

2.1 Những nhận định chung về văn nghiệp và giá trị văn chương Lý Văn Sâm

Lý Văn Sâm xuất hiện trên văn đàn Việt Nam từ những năm 40 Khi đó, ông mới ngoài tuổi đôi mươi Quá trình sáng tác cũng là quá trình ông đến với Cách mạng Trong

hoàn cảnh “vừa viết vừa lách”, Lý Văn Sâm vẫn viết được những tác phẩm sâu sắc về nội

dung, già dặn về nghệ thuật và có ý nghĩa đấu tranh Nhận định về đóng góp của Lý Văn Sâm, trong Bài viết nhân đọc tập Ngàn sau sông Dịch của Lý Văn Sâm, Sơn Nam, một

trong những nhà văn nổi tiếng cùng thời Lý Văn Sâm, khẳng định “Nếu không có Lý Văn Sâm, văn học ta chịu một thiệt thòi lớn, không gì bù đắp nổi.” [46, tr.363]

Phải chăng vị trí không thể thay thế của Lý Văn Sâm được tạo ra bằng chính tâm huyết và sự đôn hậu mà ông gửi gắm trong tác phẩm

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sâm, khi viết bài Lý Văn Sâm và con người cố thoát

khỏi sự vây hãm của thành thị u buồn đã cho rằng “Lý Văn Sâm là một nhà văn đặc biệt

Ông ở giữa những nhà văn tranh đấu mà không nhập hẳn vào môi trường đó, bối cảnh truyện của ông đi về hai hướng nhưng ở đâu cũng vẫn là người mực thước, nhẹ nhàng….”

[46, tr.300]

Năm 1986, Hoàng Phủ Ngọc Tường, với bài Những cuốn sách tôi đã đọc hồi bé đã

kể lại những kỉ niệm với sách của Lý Văn Sâm thuở còn là học sinh Đồng thời, tác giả đã

nhận xét “Những cuốn sách đó phù hợp với trình độ tiếp thu của tôi, đã nói với tôi một cách dịu dàng về lòng nhân hậu biết yêu thương con người, tình yêu lẽ phải, dần dần đi đến tình cảm yêu quý và kính trọng đối với tổ quốc và dân sinh mình” [46, tr.337] Minh Vũ, trong

Số phận kì lạ của Ngoài mưa lạnh, tác phẩm của nhà văn Lý Văn Sâm ( báo Văn nghệ

Đồng Nai số 67, tháng 3- 1986) cũng khẳng định “Bạn bè chúng tôi ngày ấy ra đi hoà vào đội ngũ kháng chiến để góp phần hoàn thành khát vọng Độc lập, Tự do của dân tộc (…) có mang theo một phần ước mơ của các nhân vật trong truyện của Lý Văn Sâm”

[46, tr.344 – 345]

Nhân dịp mừng Lý Văn Sâm tròn 70 tuổi, Khôi Vũ, trong bài Nghĩ về một nghệ sĩ trí

thức dân dã đăng trên báo Tuổi trẻ Chủ Nhật, số 5 – 1991, cho rằng “Dấu ấn văn học của

nhà văn Lý Văn Sâm có lẽ được ghi đậm nét nhất vào thời kì trước Cách mạng tháng Tám

đến năm 1955” Theo tác giả, có được dấu ấn ấy, trước hết là “tinh thần tiến bộ, yêu nước, lòng nhân ái bàng bạc trong đó đã trở thành một loại vũ khí đặc biệt có sức mạnh khiến địch phải hoảng sợ.” [46, tr.385]

Văn chương Lý Văn Sâm không chỉ hướng người đọc đến lý tưởng sống cao đẹp mà còn có khả năng khơi dậy những rung cảm sâu xa trong lòng người

Lê Văn Thảo trong bài Nhớ mãi nhà văn Lý Văn Sâm, chú Hai Lý (Báo Văn nghệ

Tp Hồ Chí Minh, số 38 ra ngày 28 – 9 – 2000) đã bộc bạch: “Thuở ấy tôi chưa hiểu biết gì

về văn chương, tôi đọc chú với sự cảm thụ hoàn toàn cảm tính, sau này lớn lên vào nghề tôi hiểu ra chính những cảm xúc ấy, cách dẫn chuyện đưa người đọc vào với không khí tâm trạng lâng lâng mơ hồ một chút vui một chút buồn lẫn lộn ấy thật vô cùng quan trọng nếu không nói là thiết yếu trong việc gợi mở vào với thế giới văn chương.” [46, tr.433 – 434]

Năm 1992, đáp ứng lòng mong đợi từ lâu của độc giả, Nxb, Đồng Nai cho ra đời

Tuyển tập Lý Văn Sâm Trong lời giới thiệu cho tuyển tập, Bùi Quang Huy, đã có cái nhìn

toàn diện về cuộc đời, con người và “hành trình văn chương” của Lý Văn Sâm Tác giả cho rằng “Quá trình sáng tác của Lý Văn Sâm cũng là hành trình của một trí thức tìm đến và hoạt động Cách mạng.” [46, tr.373] Nhận định mảng viết về người trí thức, tác giả khẳng định: “Lý Văn Sâm trở thành một trong những cây bút hiếm hoi khắc hoạ nhiều gương mặt trí thức một cách chân thực và sinh động” [46, tr.375] Những nhận định trên đã phần nào

khắng định đóng góp không nhỏ của Lý Văn Sâm với nền văn học đương thời

Có thể nói, những nhận định trên đều đánh giá cao ngòi bút Lý Văn Sâm Đồng thời, chúng cũng phần nào xác lập một chỗ đứng riêng của nhà văn trên văn đàn Việt Nam hiện đại

Sẽ thật không đầy đủ, nếu chỉ dừng lại ở những nhận định chung về văn chương của

Lý Văn Sâm, vì thế một số bài viết và công trình nghiên cứu còn đi sâu vào một vài khía cạnh cụ thể trong sáng tác của nhà văn như đề tài, nhân vật, nghệ thuật v.v Những bài viết này được chúng tôi xếp vào phương diện thứ hai

2.2 Những nhận định về một số phương diện trong truyện ngắn Lý Văn Sâm

Nhà phê bình Thế Phong, trong bài Lý Văn Sâm, một trong những bài phê bình sớm

nhất về tác phẩm Lý Văn Sâm in trên Tạp chí Văn hoá Á Châu (Sài Gòn), số 17/7 năm

1959, sau khi tìm hiểu truyện ngắn của Lý Văn Sâm, đã đưa ra kết luận“có lẽ truyện ngắn mới là sở trường” của ông Bên cạnh đó, ông cũng khẳng định “Lý Văn Sâm là nhà văn của

truyện ngắn xã hội và tâm tình vô vàn đặc sắc Ông còn tiến bộ nhiều trong thể truyện tâm

lý, ông là nhà văn có tài, phong phú tình cảm và lối văn trau chuốt, phong nhã…” [46,

tr.298]

Đến năm 1989, khi giới thiệu tác phẩm Mười lăm năm hận sử (Nxb Trẻ), Nguyễn

Văn Y cũng cho rằng “về truyện ngắn, về loại truyện viết cho tuổi trẻ, Lý Văn Sâm quả là cây bút có g iá trị vào bậc nhất lúc bấy giờ” [46, tr.368]

Trên báo Văn nghệ Vũng Tàu – Côn Đảo số ngày 23- 4 – 1991, Xuân Sách viết bài

Nhà văn Lý Văn Sâm Trong đó, ông nhận định “Lý Văn Sâm viết những “truyện đường

rừng” gửi gắm những gì anh quan sát và ấp ủ, những nhân vật mang dáng dấp anh hùng thảo khấu nhưng hành động lại mang tính cách của người Nam bộ trọng nghĩa khí, phảng phất tính huyền thoại dân dã nhưng cũng đậm nét hiện thực đời sống.” [46, tr.381]

Sau khoảng thời gian ngắn, trên tạp chí Tác phẩm mới (số 3 – 1992), Phạm Hổ có bài

Đôi lời sau khi đọc Tuyển tập Lý Văn Sâm Trong bài viết, Phạm Hổ đã phát hiện ra những

giá trị riêng trong truyện ngắn Lý Văn Sâm, đặc biệt là việc xây dựng hình tượng con người

trong tác phẩm “Nhưng đáng quý hơn đó là những con người đã sống trong những khu rừng

và thành phố ấy Các em bé, các cô gái, các bà mẹ, các đồng chí bí thư chi bộ, các anh chiến sĩ giải phóng, các nhà báo, nhà thơ …Tất cả đã hiện ra xứng đáng là những con người tiêu biểu cho nhân dân miền Nam rất hiền lành mà cũng hết mực anh hùng, rất giản

dị ,mà cũng vô cùng đẹp đẽ

Những con người ấy vừa có dáng hình chung của những con người miền Nam, vừa

có những nét khắc hoạ, mang rõ sắc thái tâm hồn Lý Văn Sâm.” [46, tr.394]

Với mục đích giới thiệu những tác phẩm mới tìm thấy của Lý Văn Sâm, năm 1999,

Nxb Đồng Nai tiếp tục cho ra đời tập truyện Nàng Tchô Phay của tôi Trong lời giới thiệu,

Huỳnh Văn Tới cho rằng:“tác phẩm và nhân cách văn chương giàu nét riêng của ông đã in đậm dấu ấn trong lòng bạn đọc và đồng nghiệp Lối văn mộc mạc, ngắn gọn, bình dị, ẩn ngôn, đa ý, hóm hỉnh, mang phong cách Nam bộ …” [46, tr.417] của Lý Văn Sâm là một nét riêng “ dễ dàng chinh phục mọi người” [46, tr.417]

Một nhận định đáng chú ý khác là ý kiến đánh giá của Lý Lan khi viết lời giới thiệu

cho tập truyện Sương gió biên thùy (bài đăng trên báo Sài Gòn Giải Phóng thứ Bảy, in lại trong sách Khi nhà văn khóc, Lý Lan, Nxb Văn nghệ Tp Hồ Chí Minh,1999) Với cách

nhìn hiện đại của một người viết văn trẻ, Lý Lan đã tìm thấy trong tập truyện “đầy rẫy

những chi tiết độc đáo thú vị” [46, tr.421], từ đó, tác giả rút ra kết luận “Đối với bạn đọc trẻ

bây giờ, có lẽ những truyện ngắn của nhà văn Lý Văn Sâm vừa cổ điển vừa tân kỳ: Mới vì những điều lạ lùng, thú vị mà tác giả kể một cách hồn nhiên và cổ vì phảng phất không khí của thời hồng hoang dã sử Những câu chuyện ấy làm cho người ta quên ngay cụ già 80, mà chỉ thấy một người thanh niên đầy hào khí Đồng Nai với những trang viết tình rất chân, thần rất phóng khoáng” [46, tr.422]

Ở một phương diện khác, khi đề cập đến phương thức phản ánh hiện thực, Nguyễn

Đức Thọ, trong Chuyện người thổi sáo ở bến Xuân (đăng trên báo Văn nghệ số 14, bài viết sau đó được chọn in lại trong công trình Nhà văn Việt Nam thế kỷ XX, phần nói về tác giả

Lý Văn Sâm), không chỉ đánh giá về nội dung mà còn chú ý đến nghệ thuật viết truyện của

Lý Văn Sâm: “Hiện thực trong tác phẩm được phản ánh bằng chiều sâu tâm tưởng Lý tưởng Cách mạng, lý tưởng đấu tranh vì độc lập, tự do của dân tộc được ông kín đáo trình bày một cách thi vị để người đọc tự ngẫm, tự giác ngộ và tự nguyện đi theo tiếng gọi của đại nghĩa dân tộc”; cách đặt vấn đề “khéo léo, kín đáo và ý vị”;“giọng văn với cách biểu đạt tinh tế bằng thứ ngôn ngữ dân tộc.” [46, tr.546]

Cuối cùng, xin mượn lời nhận định về nhà văn Lý Văn Sâm của nhà nghiên cứu Trần

Hữu Tá trong Từ điển văn học (bộ mới) để thay lời tổng kết các ý kiến đánh giá về sáng tác

của nhà văn đặc biệt là mảng truyện ngắn :“Hiểu biết sâu sắc tâm trạng người trí thức trong vùng Sài Gòn tạm chiếm, ông thể hiện một cách sinh động cuộc sống tù túng, bế tắc của họ.”, “Đề tài hấp dẫn người đọc nhất là các truyện đường rừng.”, “Ông có giọng kể bình

dị, duyên dáng và xúc động Cốt truyện thường giàu tính xung đột Ông chú ý lựa chọn những chi tiết rất đời thường nhưng li kì, lôi cuốn Nhân vật trong “Kòn Trô”, “Mười lăm năm hận sử”, “Xác Mu Mi trên Đá núi dá”, “Răng Sa Mát” … có khi mang dáng dấp anh hùng thảo khấu nhưng hành động lại mang tính cách Hớn Minh, Tử Trực: ngay thẳng, ngang tàng, trọng nghĩa; có khi đậm chất hoang đường, hư huyễn nhưng vẫn gợi cho người đọc nghĩ về thực tại.”, “Là một nhà văn miền Nam tiêu biểu của nửa cuối thế kỷ XX, Lý Văn

Sâm đã có đóng góp xứng đáng cho nền văn học dân tộc”

[15, tr.928 – 929]

Bên cạnh những công trình nghiên cứu, những bài viết nêu trên, cần phải kể đến một

số bài viết dưới dạng hồi ức hay bài phỏng vấn của các nhà văn đã từng sống và làm việc

với Lý Văn Sâm như Hoàng Văn Bổn, Phạm Thùy Nhân, Trương Võ Anh Giang Phần

lớn các bài viết này đều kể lại những kỉ niệm sâu đậm giữa tác giả và nhà văn Lý Văn Sâm

Ngoài ra, chúng tôi còn kế thừa thành quả của một số luận văn nghiên cứu về truyện

đường rừng của Lý Văn Trước hết là luận văn thạc sĩ Truyện đường rừng của Lý Văn

Sâm của Nguyễn Thị Huệ ở Đại học Sư phạm TP HCM, và gần đây là luận văn thạc sĩ Thi

Pháp truyện đường rừng của Lý Văn Sâm của Nguyễn Thị Hồng Vinh, Đại học Vinh

Như vậy, nhìn chung các bài viết, các công trình nghiên cứu, chỉ mới tập trung đi vào một vài khía cạnh hay dừng lại ở mức độ nhận định khái quát về cuộc đời và văn nghiệp của

Lý Văn Sâm Vì nhiều lí do, đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên biệt về truyện ngắn Lý Văn Sâm nói chung và thế giới nhân vật trong truyện ngắn của ông nói

riêng Từ thực tế trên, vấn đề luận văn đặt ra và giải quyết – Thế giới nhân vật trong truyện

ngắn Lý Văn Sâm – chính là sự kế thừa và phát triển thành quả nghiên cứu của những

người đi trước, góp phần khẳng định những đóng góp của Lý Văn Sâm trong dòng văn học yêu nước miền Nam (1945 – 1975) nói riêng và tiến trình văn học dân tộc nói chung

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3 1 Đối tượng nghiên cứu

Như tên đề tài đã xác định, đối tượng nghiên cứu của luận văn là Thế giới nhân vật

trong truyện ngắn Lý Văn Sâm qua những hình tượng nhân vật tiêu biểu và bút pháp thể

hiện của nhà văn

3 2 Phạm vi nghiên cứu

Hướng tới đối tượng đó, phạm vi nghiên cứu của đề tài là khảo sát 40 truyện ngắn

của Lý Văn Sâm được in trong Lý Văn Sâm toàn tập (gồm 3 tập, dày 1613 trang, tập hợp

toàn bộ những sáng tác của Lý Văn Sâm đã tìm được tính đến thời điểm xuất bản, sách do Bùi Quang Huy sưu tầm, chú thích và giới thiệu) Nxb Tổng hợp Đồng Nai, 2002

Ngoài ra để có cái nhìn toàn diện và bao quát về vấn đề nghiên cứu, chúng tôi còn

tiếp cận thêm một số tác phẩm ở thể loại khác của ông như : tiểu thuyết Cỏ mọn hoa hèn, truyện vừa Mười lăm năm hận sử, Sau dãy Trường Sơn, Nga và Thuần,.v.v (Bùi Quang

Huy sưu tầm, chú thích và giới thiệu) Nxb Tổng hợp Đồng Nai, 2002

4 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu, trong đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

4.1 Phương pháp hệ thống

Khảo sát, phân loại và xác định thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm trên tinh thần kết hợp các yếu tố tương đồng về nội dung và hình thức để rút ra những nhận định, đánh giá chính xác về hệ thống nhân vật trong tác phẩm

4.2 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh để đối chiếu giữa thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm với thế giới nhân vật của một số tác giả khác để từ đó thấy được

sự vận động, phát triển có tính kế thừa, ổn định trong phong cách Lý Văn Sâm và cá tính sáng tạo của nhà văn

4.3 Phương pháp lịch sử

Sử dụng phương pháp này, người viết có dụng ý tìm hiểu những dấu ấn thời đại lịch

sử lưu lại trong tác phẩm, những yếu tố tạo nên nguồn cảm hứng sáng tác của nhà văn để làm căn cứ xác định vị trí của nhà văn trong dòng văn học yêu nước miền Nam giai đoạn

1945 - 1975

4.4 Phương pháp tiếp cận thi pháp học:

Vận dụng phương pháp này, người viết có thể tìm hiểu, phân tích những đặc điểm nổi bật của hệ thống nhân vật trong các truyện ngắn Lý Văn Sâm ở một số phương diện như

quan niệm nghệ thuật về con người, nhân vật và các phương thức thể hiện nhân vật…

Ngoài ra trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi còn sử dụng một số thao tác và phương pháp bổ trợ như: Phương pháp loại hình, thao tác phân tích – tổng hợp, phương pháp liên ngành giữa văn học và văn hóa để làm sáng tỏ vấn đề thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm

5 Đóng góp của luận văn

- Luận văn tập trung tìm hiểu những nét chủ yếu về thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Lý Văn Sâm một cách tương đối hệ thống và toàn diện

- Khẳng định cái nhìn mới mẻ về con người thông qua cách xây dựng thế giới nhân vật một cách đa dạng và độc đáo của nhà văn

- Thông qua những thủ pháp nghệ thuật tiêu biểu của Lý Văn Sâm nhằm góp thêm tiếng nói khẳng định giá trị ngòi bút Lý Văn Sâm, sự đóng góp của ông đối với dòng văn học yêu nước đô thị miền Nam trong giai đoạn 1945 - 1975, đặc biệt đối với văn hóa, văn nghệ vùng đất Đồng Nai

- Góp phần làm phong phú thêm tư liệu nghiên cứu về văn nghiệp Lý Văn Sâm nói riêng và văn học yêu nước miền Nam nói chung, từ đó góp một cái nhìn toàn cảnh về nền văn học Việt Nam hiện đại

6 C ấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, cấu trúc luận văn gồm ba chương

Chương 1: Lý Văn Sâm - cuộc đời, văn nghiệp và quan niệm nghệ thuật

Ở chương này, luận văn trình bày những nét khái quát về cuộc đời, văn nghiệp và quan niệm nghệ thuật của nhà văn trong bối cảnh tranh đấu của vùng đất miền Nam nói chung và Đồng Nai nói riêng Từ đó, nêu bật quan niệm nghệ thuật về con người, yếu tố góp phần làm nên giá trị truyện ngắn Lý Văn Sâm

Chương 2 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm

nhìn từ phương diện nội dung

Đây là một trong hai chương trọng tâm của luận văn, qua việc khảo sát những tác phẩm tiêu biểu, luận văn đi sâu phân tích, so sánh để làm sáng tỏ đặc điểm của thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm Đó là một thế giới nhân vật đa dạng, phong phú gắn với vùng văn hóa của đất phương Nam hào phóng, đầy khát vọng tự do và những ám ảnh tâm linh

C hương 3 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm

nhìn từ phương diện nghệ thuật

Ở chương này, chúng tôi tập trung làm rõ những đặc sắc của truyện ngắn Lý Văn Sâm qua nghệ thuật xây dựng nhân vật, xây dựng kết cấu và sử dụng ngôn ngữ Đồng thời khẳng định những đóng góp của nhà văn về mặt nghệ thuật đối với văn học Nam bộ nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung

C HƯƠNG 1: LÝ VĂN SÂM – CUỘC ĐỜI, VĂN NGHIỆP VÀ QUAN

1.1 Cuộc đời

1.1.1 Quê hương và thời niên thiếu

Nhà văn Lý Văn Sâm sinh ngày 17 tháng 2 năm 1921 tại một làng nhỏ ở quê ngoại thuộc vùng Tân Thuận, quận Tân Uyên, tỉnh Biên Hoà (cũ), nay là huyện Tân Uyên thuộc

tỉnh Bình Dương Đây chính là “quê hương rừng thẳm sông dài” theo cách gọi của nhà thơ

Huỳnh Văn Nghệ Vùng này là miệt rừng núi, hồi ấy hãy còn hoang vu Vì thế, không ít lần,

Lý Văn Sâm nói “tôi sinh ở trong rừng” [46, tr.490]

Quê nội của ông, làng Bình Long, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Biên Hoà (nay thuộc tỉnh Đồng Nai) cũng là một làng nằm giữa vùng rừng núi Sau này, khi cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ, miền này trở thành một phần của chiến khu Đ oai hùng Theo Hoàng Văn

Bổn – nhà văn đồng hương của Lý Văn Sâm – thì “Bình Long là một cái làng nghèo, quê mùa, nằm dọc theo sông Đồng Nai Từ trên cao nhìn xuống, làng Bình Long chúng tôi như một cái bàu nhỏ lọt thỏm giữa rừng đại ngàn miền Đông Nam bộ, có con sông Đồng Nai như sợi chỉ nhỏ vắt qua, bò, trườn từ Đồng Nai thượng, Lang Biang qua Cát Tiên, thác Trị

An, ngã ba Sông Bé, xuống ngã ba Bình Ninh – cù lao Mỹ Quới, xuống cù lao Thạnh Hội, Bửu Long, cù lao Phố và tuột ra biển cả” [10, tr.59 - 60]

Bình Long cũng như cả vùng Tân Uyên trước năm 1945 rất nghèo, thế nhưng chính vùng đất nghèo khổ ấy lại là nơi sinh ra những con người tài hoa trong một thời kỳ sôi động của đất nước như Huỳnh Văn Nghệ, Lý Văn Sâm, Bình Nguyên Lộc, Vũ Anh Khanh, Hoàng Văn Bổn, …

Lý Văn Sâm là con đầu của ông bà Lý Văn Huề nên được gọi là cậu Hai (theo cách xưng hô của người miền Nam) Cha của ông làm nghề kiểm lâm nên cả quãng đời thơ ấu của Lý Văn Sâm trải qua hầu hết ở vùng rừng rậm Những cảnh thiên nhiên của quê hương

như thế đã in đậm dấu ấn trong tâm hồn ông từ thời thơ bé Trong các hồi ức Thâm u và cao

cả, Mã Đà sơn cước, Lý Văn Sâm đã nhiều lần nhắc đến những kỷ niệm xúc động về quê

hương thuở ấu thơ của mình “Tôi lớn lên ở trong rừng và mãi tới năm bảy tuổi mới được ra học ở trường tỉnh Trọn bảy năm, tâm hồn thơ dại của tôi đã thấm sâu bóng núi, hình cây, tiếng chim, lời suối.” [43, tr.206 – 207]

Năm bảy tuổi, ông được cha đưa xuống thị trấn Tân Uyên để học sơ học Khung cảnh thơ mộng với những cánh cò trắng và thiên nhiên tươi đẹp, hoang dã nơi đây đã thấm đẫm

tâm hồn lãng mạn của cậu học trò nhỏ “Hàng ngày tôi vẫn thường ra đi một lượt với lũ cò

Tô i cắp những cặp sách mỏng kèm theo một mo cơm nhão và đếm từng bước nhỏ trên con đường trải đá son, theo vòng bán nguyệt của giòng nước lụt, giống như một nét viết chì đỏ

và một nét viết chì xanh vẽ song song trên những trang giấy trắng thành hình một cái móng đóng trên trời … Trưa tôi ở lại và ăn cơm dưới gốc nhãn trong sân trường Chiều, tôi về một lượt với đàn cò Không biết buổi sáng cò bay đi đâu mà chiều cò lại về đúng giờ đúng khắc quá” [43, tr.408]

Tốt nghiệp tiểu học ở quê, Lý Văn Sâm lần lượt học qua các trường Trung học Pétrus

Ký ở Sài Gòn, Hồ Đắc Hàm, Phú Xuân ở Huế Cũng tại Huế, ông đã được gặp nhà cách mạng Phan Bội Châu, và được học với những người thầy nổi tiếng như Hoài Thanh, Thanh Tịnh

1.1.2 Th ời kì trưởng thành và tham gia kháng chiến

Nhiều năm trong tuổi thanh niên, Lý Văn Sâm đã sống gắn bó với quê hương rừng núi nhất là khi ông thay cha làm chủ lò than giữa vùng rừng Mã Đà – Trị An – Đồng Nai

nơi mà trong tạp văn Mã Đà sơn cước, Lý Văn Sâm từng viết “Mã Đà vốn là quê hương

lâu đời của những loài cây cổ thụ có tên và không tên, của những vạt rừng già mênh mông không vết chân người …” [46, tr.391] Tình yêu đối với quê hương và sự gắn bó với rừng

núi đã giúp Lý Văn Sâm viết nên những trang văn đặc sắc về cảnh núi non hoang sơ, kỳ vĩ

và cuộc sống của con người mộc mạc, chất phác

Khoảng năm 1940, ông xây dựng gia đình cùng Tchô Phay, con gái một vị hương cả người dân tộc Châu Ro ở huyện Định Quán – Đồng Nai nhưng do hoàn cảnh chiến tranh, ông và Tchô Phay thất lạc tin nhau Mối tình này có ảnh hưởng rất lớn đến sáng tác của Lý Văn Sâm nhất là những trang viết về người dân tộc thiểu số

Khát vọng tự do, công bằng trong một xã hội nô lệ đã đưa Lý Văn Sâm đến với Cách mạng một cách tự nhiên Trong những ngày tháng Tám sục sôi năm 1945, nhà văn cùng nhân dân vùng lên cướp chính quyền rồi trở thành cán bộ tuyên truyền của tỉnh Biên Hoà Năm 1946, khi Pháp trở lại xâm lược Nam Bộ, Lý Văn Sâm bị bắt, quản thúc tại xã Bình Trước (nay là thành phố Biên Hoà) Sau khi ra tù, bị mất liên lạc với tổ chức, ông lên Sài

Gòn làm báo, viết văn và tham gia các hoạt động điệp báo trong lòng địch Đây cũng là thời gian (giai đoạn 1947 – 1950) sáng tác sung sức nhất của Lý Văn Sâm Vì những tác phẩm mang yếu tố chống chế độ, ông lại bị chính quyền thực dân bắt, giam tại khám lớn Sài Gòn một thời gian ngắn Năm 1950, trước nguy cơ bị lộ, ông được rút về chiến khu Năm 1954, sau hiệp định Giơnevơ, Lý Văn Sâm ở lại hoạt động báo chí và văn nghệ công khai tại Sài Gòn

Tháng 11 năm 1955, Lý Văn Sâm viết một truyện ngắn có tên là Chuông rung trên tháp đổ đăng trên tập san Xuân dân tộc với bút danh Bách Thảo Sương Tác phẩm đả kích

trực tiếp chính quyền Ngô Đình Diệm Vì thế, ông bị mật vụ chính quyền Sài Gòn bắt giam tại bốt Catinat và Trung tâm huấn chính Biên Hoà, tức nhà lao Tân Hiệp Tháng 12 Năm

1956, ông tham gia lãnh đạo tù chính trị nổi dậy phá ngục Tân Hiệp, trở về với kháng chiến Ông trở thành Chánh văn phòng Bộ chỉ huy các lực lượng vũ trang tỉnh Thủ Dầu Một (1956 – 1958) Những năm 1959 đến 1961, ông công tác ở Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền

Nam, với các chức danh: chính trị viên đoàn Văn công Giải phóng, thư ký toà soạn báo Văn nghệ Giải phóng, Vụ trưởng Vụ Nghệ thuật (Bộ Văn hoá Chính phủ cách mạng lâm thời

miền Nam Việt Nam) Năm 1962, Hội Văn nghệ giải phóng được thành lập, Lý Văn Sâm là tổng thư ký đầu tiên của Hội

1.1.3 Th ời kì đất nước hoà bình, thống nhất và những năm cuối đời

Sau 1975, Lý Văn Sâm là Uỷ viên BCH Hội Nhà văn Việt Nam, Phó tổng thư ký Hội liên hiệp Văn học – Nghệ thuật Việt Nam, Đại biểu Quốc hội khoá VI và rất nhiều năm là Chủ tịch Hội Văn nghệ Đồng Nai Tuy bận rộn với công việc của những người “tiếp quản” nhưng có dịp là Lý Văn Sâm lại tìm về những chốn xưa, thăm bạn bè, đồng đội cũ Những

chuyến “trở về” ấy thôi thúc Lý Văn Sâm đi đến một suy nghĩ “Tất cả những gì ta có được hôm nay đều phải trả bằng giá hàng vạn đau thương mất mát Hãy trang trọng viết bằng chữ hoa đẹp nhất lên trang đầu quyển sách đời ta hai tiếng: BIẾT ƠN” [43, tr.667] Những

năm cuối đời, ông dự định về quê, cất một căn nhà nhỏ, ở với bà con làng xóm Đáng tiếc

dự định chưa thành, ông đã đi ra “ngoài cõi sống” Lý Văn Sâm mất năm 2000 tại thành phố

Biên Hoà

Cuộc đời và văn chương Lý Văn Sâm nằm gọn trên những nẻo đường kháng chiến của dân tộc Ông gắn bó với nhân dân và thiết tha với quê hương, nơi ông thường gọi bằng

cái tên dân dã “quê nhau rún” Với thiên chức người cầm bút, “Lý Văn Sâm đã khắc ghi chân thực bộ mặt của quê hương mình, … ca khúc khải hoàn cho những chiến thắng và hát bài tang lễ trước nỗi đau thương, mất mát của nhân dân” [47, tr.298]

Ông là một chiến sĩ cách mạng kiên cường, một nhà hoạt động văn hoá sôi nổi, nhà văn giữ nhiều trọng trách văn nghệ trong nhiều giai đoạn cách mạng ở miền Nam Chính vì những đóng góp ấy, giới phê bình văn học đô thị miền Nam đã đánh giá Lý Văn Sâm là một trong những nhà văn xuất sắc nhất của dòng văn chương tranh đấu ở miền Nam thời kỳ

1945 – 1954

1.2 Văn nghiệp

Lý Văn Sâm là nhà văn khá quen thuộc không chỉ đối với bạn đọc Đồng Nai, quê hương ông mà còn đối với bạn đọc cả nước (nhất là giai đoạn 1945 – 1954) Ngoài tên thật

Lý Văn Sâm, nhà văn còn sử dụng nhiều bút danh khác như: Văn Sâm, Huyền Sâm, Mộc

Tử Lang, Ánh Minh, Bách Thảo Sương, Đào Lê Nhân…Năm 1942, Lý Văn Sâm lần đầu xuất hiện trên văn đàn với nhiều truyện đường rừng tiêu biểu đăng trên tờ Tiểu thuyết thứ Bảy (93, Hàng Da, Hà Nội) Là một nhà văn trẻ, tài năng, ngay từ khi mới xuất hiện, Lý Văn Sâm đã viết khá nhiều và nhanh ở đủ mọi thể loại: truyện ngắn, truyện vừa, kịch, tiểu thuyết… Thể tài sáng tác của ông cũng khá phong phú, từ thể tài đường rừng, phiêu lưu, dã

sử, tâm lý xã hội, cho đến cả những sách trẻ, sách tuổi xanh … và trải qua nhiều thời kỳ sáng tác:

đã được xuất bản như: Thù nhà nợ nước (1947), Mười lăm năm hận sử (1947), Chiếc

vòng ngọc thạch (1948), Sương gió biên thuỳ (1949), Ngoài mưa lạnh (1949), Sau dãy Trường Sơn (1949), Nắng bên kia làng (1949), Cỏ mọn hoa hèn (1949), Sóng vỗ bờ xa

(1949), Trong cơn loạn ly (1949) v.v… Trong đó, nhiều tác phẩm trước khi in thành sách

đã được in trên các báo Việt bút, Tiếng chuông, Lẽ sống … Hầu hết các sáng tác của Lý Văn

Sâm thời kì này đều đươc in ấn tại Sài Gòn, vì thế, nhà văn đã cố tình che giấu tình yêu quê hương, đất nước hay thái độ phê phán chế độ thực dân, tay sai dưới vỏ bọc chuyện xưa tích

cũ, chuyện vợ con, gia đình hay trong lớp vỏ truyện đường rừng … Nhưng người đọc vẫn

dễ dàng nhận ra những chủ đề tư tưởng ấy trong sáng tác của ông Nguyễn Văn Sâm vì thế

đã xem những tác phẩm của Lý Văn Sâm giai đoạn này là “những dòng đầu tiên của văn nghệ tranh đấu” [46, tr.308]

Trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ và sau khi nước nhà thống nhất, do phải đảm nhận nhiều nhiệm vụ khác nhau để phục vụ Cách mạng, Lý Văn Sâm viết ít hơn nhưng

thông qua những tác phẩm mang tính chất hồi ức như: Cà Ngá, Người thổi sáo ở bến Xuân,

Chuyện ấy đã qua rồi nhà văn cũng đã khắc hoạ rõ nét những con người kháng chiến miền

Nam đầy khí tiết Hình ảnh cuộc kháng chiến và sức mạnh quật khởi của dân tộc được Lý Văn Sâm khéo léo lồng trong câu chuyện mang dáng dấp đường rừng, hay chuyện tình cảm riêng tư Các sáng tác trong giai đoạn này có số phận khá kỳ lạ Sau một chặng đường dài,

mãi đến năm 1988 mới trở về với tác giả Sau đó được tuyển chọn và in trong tuyển tập Bến

xuân (1982), Ngàn sau sông Dịch (1988)

Bên cạnh những truyện ngắn dưới dạng hồi ức hay tự truyện, sau năm 1975 Lý Văn

Sâm còn viết khá nhiều bài kí như: Nguyễn Phương Danh – một nghệ sĩ đặc biệt (1976),

Huỳnh Văn Nghệ, chiến sĩ – thi sĩ (1978), Chân dung một nhà thơ đã khuất (1980), Sự tích đội văn công “bỏ túi” (1981), Người chết trẻ mãi (1982)…

Như vậy nhìn chung, quá trình sáng tác của Lý Văn Sâm khá phong phú và trải dài qua các thời kỳ lịch sử: thời kỳ thuộc Pháp, thời kỳ kháng chiến và thời kỳ sau giải phóng

1975 Tuy nhiên thời gian nhà văn viết khoẻ nhất là vào những năm đầu thập niên 40 đến cuối thập niên 50 Hầu hết các tác phẩm làm nên tên tuổi ông trên văn đàn cũng là những tác phẩm ra đời trong giai đoạn này Dù được viết trước hoặc sau chiến tranh, tác phẩm của Lý Văn Sâm vẫn là những câu chuyện cảm động về con người và cuộc sống ở ngay chính quê hương ông

1.2.2 S ự nghiệp văn chương phong phú, đa dạng

Sống, hoạt động và sáng tác ở giữa lòng đô thị, tuy phải chịu sự kiềm toả của chế độ thực dân – tay sai, Lý Văn Sâm vẫn biến ngòi bút của mình thành vũ khí chống giặc và nuôi dưỡng được tình yêu quê hương nồng nàn, sâu nặng qua từng trang viết

Lý Văn Sâm viết nhiều thể loại truyện ngắn, bút ký, tiểu thuyết, làm thơ, soạn cải lương, … nhưng thể loại làm nên tên tuổi của ông là văn xuôi mà trong đó, thành công hơn

cả là truyện ngắn Ngoài đề tài đường rừng như một điểm nhấn trong văn xuôi của ông thì ở

đề tài viết về những con người lao động nghèo khổ và người trí thức ở vùng tạm chiến cũng như đề tài viết về cuộc kháng chiến của dân tộc, ông đều đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận Có thể nói, ở đề tài nào ông cũng có những khám phá, sáng tạo, và vì vậy dấu ấn của ông trong những trang viết này là những giá trị không thể phủ nhận

Lý Văn Sâm có hơn mười năm nở rộ tài năng, từ năm 1941 khi truyện ngắn đầu tay

Cây nhị Sông Phố được đăng trên Tiểu thuyết thứ bảy đến năm 1956 với truyện ngắn Chuông rung trên tháp đổ đăng trên báo Xuân dân tộc Đó là giai đoạn ông đạt nhiều thành

tựu nhất trong quá trình sáng tác của mình Các sáng tác của Lý Văn Sâm trong giai đoạn này đã làm hiện lên hình sông, dáng núi, cảnh rừng và nhất là hình ảnh con người miền Đông Nam bộ (đặc biệt là cảnh và người ở hai vùng đất Sài Gòn và Đồng Nai)

Ẩn đằng sau lớp vỏ chữ nghĩa là trái tim của một nhà văn luôn thổn thức với số phận của quê hương, đất nước đang bị giày xéo dưới gót giày xâm lược, hay lo lắng cho số phận những con người đau khổ lầm than, bị chà đạp Cao hơn hết là khát vọng giành được cuộc sống Độc lập, Tự do, và một xã hội công bằng

Ở mảng sáng tác đầu tiên - truyện đường rừng – Lý Văn Sâm đã để lại nhiều tác

phẩm tiêu biểu như truyện ngắn Kòn Trô, Rồng bay trên núi Gia Nhang, Mũi tổ, Xác Mu

mi trên núi đá, Răng Sa Mát, Thần Ngư Động, truyện vừa Sau dãy Trường Sơn, Sương gió biên thuỳ, Chiếc vòng ngọc thạch, Một chuyện oan cừu … Trong cuộc đời cầm bút,

Lý văn Sâm có khoảng hơn 12 năm viết truyện đường rừng Ông viết thể tài này ở giai đoạn cuối, khi mà gần như chẳng còn ai viết truyện đường rừng nữa Tuy nhiên, tác phẩm của ông vẫn được độc giả nhiệt tình đón nhận bởi những câu chuyện ấy được đặt trong bối cảnh mới của đất nước Ông viết loại truyện này từ những ám ảnh của bối cảnh rừng núi nơi chôn nhau cắt rốn của mình cũng như từ sự gợi ý của nhà văn Vũ Bằng Nội dung truyện đường rừng của Lý Văn Sâm không đơn thuần đem đến cho người đọc những hương vị của cảnh

rừng núi hay những phong tục lạ, những chuyện lạ của miền ngược như các tác giả Lan Khai, Thế Lữ hay Tchya đã làm mà truyện của ông thấm đẫm hơi thở của thời cuộc, của những chí hướng đấu tranh Cũng vì thế, Lý Văn Sâm đã xác lập cho mình một chỗ đứng riêng trên văn đàn và trong lòng độc giả

Thật vậy, ngoài những truyện đường rừng như Răng Sa Mát, Ngăn rạch bắt sấu,

Voi đội đèn … tác giả kể về thiên nhiên và thế giới tâm hồn con người miền núi thì những

truyện còn lại như Kòn Trô, Rồng bay trên núi Gia nhang, Mũi tổ, Tiếng rên trong rừng

lạnh, Ngày ra đi … đều bộc lộ rõ lí tưởng đấu tranh vì độc lập tự do của dân tộc Nói như

nhà nghiên cứu Bùi Quang Huy “truyện đường rừng của Lý Văn Sâm là sự bắc cầu từ tinh thần lãng mạn đầy ý nghĩa nhân sinh đến lý tưởng đấu tranh vì độc lập, tự do, dân tộc theo ánh sáng Cách mạng của nhà văn sau này”[46, tr.373] Rõ ràng, mảng truyện đường rừng

đã góp phần tạo nên nhà văn tranh đấu Lý Văn Sâm

Ở mảng truyện thứ hai viết về cuộc sống ở vùng bị tạm chiến, Lý Văn Sâm một mặt phản ánh hiện thực cuộc sống xã hội, mặt khác lại thể hiện những ước mơ đậm chất lãng mạn của bản thân Có lẽ, tâm hồn đa cảm đã giúp nhà văn diễn tả sự chật chội, tù hãm và bi

thương của cuộc sống con người một cách chân thực và xúc động Ông nói “Đây là môi trường quen thuộc gồm gia đình, bạn bè và bà con các khu lao động nơi tôi thường đi lại hoặc ở trọ lâu ngày Và cả chính tôi nữa! Kinh nghiệm rút ra của tôi là viết về môi trường

và những người mình thân thuộc là dễ hay, dễ thành công hơn cả” [46, tr.490]

Trong những truyện ngắn như Lạc loài, Mưa Sài Gòn, Rửa hờn, Ngoài mưa lạnh,

Thèm một ngọn đèn, Ngàn sau sông Dịch … Ngoài việc khắc hoạ cảnh sống bế tắc, quẩn

quanh của những con người phải sống trong hoàn cảnh xã hội chật hẹp, tù túng, Lý Văn Sâm còn đề cao những phẩm chất tốt đẹp của con người, bởi ngay trong hiện thực cuộc sống tủi nhục, đau đớn ấy, con người vẫn không nguôi khát khao, hoài vọng những điều tốt đẹp

Bên cạnh những trang viết cảm động về cuộc sống thực của giới văn nghệ sĩ, Lý Văn Sâm còn rất nhiều những trang viết miêu tả chân thực cuộc sống đen tối của lớp dân nghèo thành thị đói cơm, rách áo Nhân vật của ông không chỉ khổ vì kiếm sống vất vả, mà còn khổ vì những cuộc bắt bớ, bố ráp giam cầm xảy ra liên miên Tuy vậy, họ vẫn cố gắng để giữ lại những phẩm chất tốt đẹp của con người, đó là sự thuỷ chung, tình nghĩa, gắn bó với mảnh đất quê hương

Có thể thấy, với tư cách là người trong cuộc nếm trải hoặc chứng kiến những gì nhân vật đã trải qua, nhà văn có lợi thế rất lớn trong việc đi sâu miêu tả và phân tích bi kịch của những nhân vật tiểu tư sản trí thức và đời sống khốn đốn của người dân trong vùng bị tạm

chiến Đáng chú ý ở mảng viết này là một số truyện ngắn như Nắng bên kia làng, Tàn một

đời thơ Ngoài việc diễn tả chân thực tâm trạng băn khoăn day dứt của những con người

phải sống trong cảnh cá chậu chim lồng, những truyện ngắn này còn mang âm hưởng tố cáo hiện thực xã hội đương thời và vạch trần những khổ đau của cuộc chiến xâm lược gây ra cho con người

Ngoài ra, Lý Văn Sâm còn rất khéo léo khi xây dựng những truyện ngắn mang biểu tượng hai mặt nhằm phê phán sâu cay tính chất bù nhìn của chế độ chính trị bấy giờ Truyện

ngắn Chuông rung trên tháp đổ là tác phẩm chứa nhiều ẩn ý Bình Nguyên Lộc một nhà

văn cùng quê với Lý Văn Sâm khi đọc truyện đã nhận xét “Bài rất hay, ai cũng khen ai cũng mỉm cười, tiên đoán chắc thế nào địch cũng bắt giam Lý Văn Sâm” [46, tr.30] Và quả

thật không lâu sau đó, Lý Văn Sâm đã bị bắt và giam ở Trung tâm Huấn chính Biên Hoà

Một mảng truyện khác cũng đem lại cho Lý Văn Sâm không ít những thành công đó

là mảng truyện viết về cuộc kháng chiến hào hùng của dân tộc Có thể kể đến hàng loạt

truyện ngắn, truyện vừa tiêu biểu như: Đường vào đất Thục, Hồn Do Thái, Ngày ra đi,

Qua bến lạnh, Sa mù, Lau lách đìu hiu, Chuông rung trên tháp đổ, Khi rừng thay lá …

Sự xuất hiện hàng loạt truyện ngắn mang hơi hướm tranh đấu của Lý Văn Sâm giữa lòng đô thị lúc bấy giờ đã tác động mạnh mẽ đến tinh thần yêu nước của nhân dân miền Nam Bùi Quang Huy khi viết lời giới thiệu tập truyện Gió bãi trăng ngàn đã khẳng định “Bởi vậy,

những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, nhiều độc giả, nhất là thanh thiếu niên, sau khi đọc tác phẩm của Lý Văn Sâm, đã xếp bút nghiên, dấn thân trên những nẻo đường kháng chiến của dân tộc.”[42, tr.20]

Hầu như các tác phẩm ở đề tài này được viết trong khung cảnh cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược lần thứ hai Những sáng tác ấy ít nhiều nói về cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc ta thời bấy giờ Nhưng vì tác phẩm được xuất bản công khai giữa Sài Gòn nên nội dung yêu nước, tinh thần đấu tranh ấy được khúc xạ nhiều lần Trong điều

kiện “vừa viết lại vừa lách”, Lý Văn Sâm vẫn khéo léo biểu dương tính chất chính nghĩa

của cuộc kháng chiến dân tộc, vạch trần tội ác và sự phi nghĩa của kẻ địch bằng cách lôi cái xấu xa bỉ ổi của mặt trái đô thị và gián tiếp đề cao giải phóng quân Không có điều kiện để

nói rõ về cuộc kháng chiến đang diễn ra, Lý Văn Sâm dồn tâm huyết của mình vào hình ảnh quê hương, đất nước, một hình ảnh trở đi trở lại trong rất nhiều sáng tác của ông

Dù viết ở đề tài quốc sử hay mang hơi hướm đường rừng, tác phẩm của Lý Văn Sâm đều mang dấu ấn của cuộc sống và con người đương thời Tuy phải dùng cách viết biểu tượng, Lý Văn Sâm đã phần nào dựng lại hình ảnh quê hương và con người trong kháng chiến kiên trung, dũng cảm, tận tuỵ … Nhân vật trong truyện ngắn ở mảng đề tài này của Lý Văn Sâm đều là những con người hào hoa, lãng mạn, trẻ trung và nhất là sục sôi lý tưởng

cao cả “vì nghĩa lớn” Tuy nhiên, tất cả họ không chỉ đơn thuần minh hoạ cho tư tưởng

chính trị của nhà văn Trái lại, nhân vật của Lý Văn Sâm luôn có sự giằng xé giữa trách nhiệm và hạnh phúc cá nhân, giữa gia đình và xã hội

Đặc biệt hiện lên trong một số truyện ngắn là hình ảnh người cán bộ kháng chiến yêu nước thương dân phải giã từ quê hương lên đường chiến đấu Họ trải qua một thời gian dài

xa cách người thân Rồi hoà bình lập lại, những tưởng cuộc trùng phùng không gì ngăn cách được Thế nhưng, trước âm mưu chia cắt đất nước, họ phải gạt tình riêng, bước tiếp trên con

đường tranh đấu chung của dân tộc Mười năm thương nhớ (Ban mai, Sài Gòn, 1955) của

ông là một câu chuyện chất chứa nhiều cảm xúc của người viết, gây xúc động cho người đọc

Qua mảng truyện này, Lý Văn Sâm đã giúp người đọc ít nhiều cảm nhận được tính chất chính nghĩa của cuộc kháng chiến, đồng thời yêu mến cảm phục những con người kháng chiến Đó quả là một đóng góp không nhỏ của nhà văn

Có thể nói, sự nghiệp sáng tác của Lý Văn Sâm là vô cùng phong phú và đa dạng, dù viết ở đề tài nào, ông cũng kín đáo bộc lộ tư tưởng đấu tranh Cách mạng và tinh thần yêu nước của mình Bởi Lý Văn Sâm trước hết là nhà văn cách mạng Ông đặt nhiệm vụ cách mạng lên trên hết Tuy nhiên, ông cũng không quên dụng công để tạo nên giá trị nghệ thuật cho những trang viết của mình Vì vậy, những tác phẩm làm nên tên tuổi của ông vẫn còn sống mãi trong tâm thức người đọc và là một trong những giá trị không thể phủ nhận của văn học Việt Nam hiện đại

1.2.3 Văn nghiệp Lý Văn Sâm qua sự tiếp nhận của công chúng

Văn chương với chức năng cao cả của mình có thể tạo nên những điều kỳ diệu cho cuộc sống Thế nhưng, tác dụng của nó còn tuỳ thuộc vào tầm đón nhận của người đọc Đây

là một chuẩn giá trị trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học

Theo từ điển thuật ngữ văn học: “Tiếp nhận văn học là hoạt động chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mỹ của tác phẩm văn học, bắt đầu từ cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm hứng, quan niệm nghệ thuật… cho đến sản phẩm sau khi đọc” [29 Tr.325] Tiếp nhận văn học là một hoạt động sáng tạo, nó làm cho tác phẩm

không khép lại mà luôn phát triển theo hướng mở do sự tiếp nhận của người đọc nói như

Đặng Tiến “Yêu một tác phẩm nghệ thuật, giống như yêu một người đàn bà ở điểm là mỗi lần yêu chúng ta khám phá ở người tình một trinh tiết mới Yêu một tác phẩm là sáng tạo một trinh tiết mới cho tác phẩm” [4, tr 52]

Từ những vấn đề mang tính chất lý luận trên, ta thấy người đọc có vai trò chủ động, sáng tạo trong việc chiếm lĩnh giá trị tác phẩm văn học Với vai trò chủ thể tiếp nhận, khi tiếp cận tác phẩm của Lý Văn Sâm, bạn đọc đương thời có nhiều cách cảm nhận khác nhau Tuy nhiên nhìn chung, độc giả đều phát hiện, khám phá những giá trị riêng trong sáng tác

Lý Văn Sâm

Bùi Quang Tú Trong bài viết Có ba con người trong Lý Văn Sâm đăng trên tạp chí

Văn nghệ số 4126, 01/2013 đã nhận định nét duyên của nhà văn như sau “Nếu ví von một

c ách khập khiễng rằng văn học Việt Nam từ những năm 1930 của thế kỉ truớc là một dàn nhạc giao hưởng, trong đó mỗi nhạc công chơi một loại nhạc cụ khác nhau, thì Lý Văn Sâm chính là người thổi sáo trong dàn nhạc ấy.” [100]

Đứng trên bình diện nghệ thuật, Nguyễn Văn Y trong bài viết Nhà văn từng một

thời được tuổi trẻ hết sức ngưỡng mộ cho rằng “Ngòi bút điêu luyện của ông đã ít nhiều

khơi dậy trong lòng người tình yêu quê hương đất nước” [46, tr.368] Tương tự, tác giả Bùi

Quang Huy cũng đưa ra nhận định rất xác đáng khi cho rằng tác phẩm của Lý Văn Sâm là

“những trang văn hay và đẹp có sức lay động những gì sâu xa nhất trong lòng người” [46,

tr.371]

Đánh giá về bình diện nội dung, Khôi Vũ trong bài viết Nghĩ về một nghệ sĩ trí thức

dân dã cũng cho rằng “tinh thần tiến bộ, yêu nước, lòng nhân ái bàng bạc trong đó đã trở thành một loại vũ khí đặc biệt có sức mạnh khiến địch phải hoảng sợ” [35,385] Hay Phạm

Hổ trong Đôi lời sau khi đọc Tuyển tập Lý Văn Sâm thổ lộ “Ngay đến giờ phút này, tuy đã

nhiều tuổi, đọc anh, tôi vẫn thấy toát ra từ những dòng văn anh viết một hơi thở, một chất men say, của lý tưởng sống và hành động cho Tổ quốc, cho cách mạng …” [46, tr.394]

Nhưng có lẽ tâm đắc nhất với sáng tác của Lý Văn Sâm phải kể đến Hoàng Văn Bổn, Nhà văn xứ Biên Hoà – Đồng Nai, khi nhận định rằng sáng tác của Lý Văn Sâm “đậm đà tình quê hương” Điều này là sự lí giải hợp lí nhất cho nhận định của ông về Lý Văn Sâm

“ từng làm mưa làm gió trên văn đàn miền Nam” [46, tr.377] Thật chính xác khi cố nhà văn Sơn Nam, người bạn văn đương thời của Lý Văn Sâm nhận xét “Nếu không có Lý Văn Sâm, văn học ta chịu một thiệt thòi lớn, không gì bù đắp nổi” [46, tr.287]

Như vậy, có thể thấy, dù độc giả của nhiều thế hệ khác nhau nhưng đều có những nhận định thống nhất nhìn nhận những đóng góp riêng về giá trị nội dung và nghệ thuật trong sáng tác của Lý Văn Sâm Chính những giá trị đã được thẩm định qua màng lọc thời gian ấy đã tạo ra một chỗ đứng riêng cho nhà văn trên văn đàn

Tuy nhiên, khi chúng tôi tiến hành một cuộc khảo sát nhỏ (trong phạm vi nhà trường

- nơi tôi làm việc- và một số trường quanh khu vực) với hai đối tượng Giáo Viên và học sinh (xem phụ lục), chúng tôi nhận thấy: việc đọc và tiếp nhận tác phẩm của Lý Văn Sâm ở

bạn đọc thế hệ ngày nay (ngay bạn đọc tại Biên Hòa, Đồng Nai, quê hương của nhà văn) là

cả một khoảng trống đáng lưu ý Bởi đa số đối tượng mà chúng tôi khảo sát (68%) (kể cả giáo viên dạy văn) không biết hoặc biết rất ít về những giá trị văn chương của nhà văn Để

giải đáp được câu hỏi “Vì sao một tác giả được đánh giá cao trong dòng văn chương tranh đấu như Lý Văn Sâm lại phải chịu sự thờ ơ của bạn đọc ngay trên chính quê hương mình?”,

trách nhiệm có lẽ thuộc những người phụ trách công tác Văn học nghệ thuật ở Đồng Nai Song với tư cách là một người nghiên cứu, một người thuộc lớp bạn đọc trẻ đương thời, tôi mong rằng những người có trách nhiệm sẽ xem xét và tìm cách để đưa những tác phẩm có giá trị của Lý Văn Sâm đến gần với bạn đọc

1.3 Quan niệm nghệ thuật của Lý Văn Sâm

1.3.1 Khái ni ệm quan niệm nghệ thuật và quan niệm nghệ thuật về con người

Như chúng ta đã biết, tác phẩm nghệ thuật là đứa con tinh thần của người nghệ sĩ Mỗi nhà văn, khi sáng tạo tác phẩm đều xuất phát từ những trăn trở suy tư, dằn vặt trước cuộc sống Chính những nhân tố ấy tạo thành quan niệm nghệ thuật của nhà văn Đúng như

Lê Ngọc Trà đã nhận định "Văn học không phải không phản ánh, mô tả hiện thực nhưng

đừng xem đấy là nhiệm vụ quan trọng nhất, nhiệm vụ hàng đầu và bao trùm của nó Nội

dung của tác phẩm văn học vì vậy cũng chứa đựng trước hết không phải hiện thực được

phản ánh mà là tư tưởng, tình cảm của nhà văn." [98, tr 31]

Quan niệm nghệ thuật xét về bản chất là một khái niệm thể hiện khả năng cảm nhận

của chủ thể Vì thế, theo Từ điển thuật ngữ Văn học của Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi và

Trần Đình Sử đồng biên soạn, thuật ngữ quan niệm nghệ thuật được hiểu “là nguyên tắc cắt

nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể

hiện đời sống với một chiều sâu nào đó” Hay nói cách khác,“Quan niệm nghệ thuật thể

hiện cái giới hạn tối đa trong cách hiểu thế giới và con người của một hệ thống nghệ thuật,

thể hiện khả năng, phạm vi, mức độ chiếm lĩnh đời sống của nó” [98, tr.273 - 274]

Nói đến quan niệm nghệ thuật là nói đến sự sáng tạo về chất trong cảm thụ và miêu

tả đời sống Quan niệm nghệ thuật vì thế có vai trò hết sức quan trọng, nó chi phối sự lựa

chọn đề tài, cách xây dựng nhân vật, sự lựa chọn hình thức, thể loại trong quá trính sáng tác

của nhà văn

Mỗi nhà văn là một thế giới riêng, luôn tiếp nhận những ảnh hưởng khác nhau đến từ

cuộc sống bên ngoài, do đó, quan niệm nghệ thuật của họ là hết sức phong phú và đa dạng

Vì vậy, có hiểu được quan niệm nghệ thuật của nhà văn người đọc mới có thể mở được cánh

cửa bước vào thế giới nghệ thuật của họ Tuy nhiên việc tiếp cận nó không hề dễ dàng nhất

là thế giới nghệ thuật của nhà văn luôn biến động không ngừng trên các phương diện cấu

thành và phương thức biểu hiện tác phẩm Để phát hiện cá tính sáng tạo của mỗi nhà văn, ta

thường có nhiều cách khám phá khác nhau: có thể dựa trên các phương thức biểu hiện của

tác phẩm như kết cấu ngôn ngữ, giọng điệu hay xét đến các yếu tố như không gian, thời gian

nghệ thuật Hoặc cũng có thể thông qua thế giới hình tượng được nhà văn miêu tả để khám

phá cái tôi của nhà văn

Con người luôn là đối tượng trung tâm của rất nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau,

trong đó có văn học Theo thời gian văn học nghệ thuật càng phát triển thì việc đề cập tới

con người và tất cả những gì liên quan đến con người càng được chú trọng Lịch sử phát

triển của nhân loại, trong đó có tư duy của con người luôn là một dòng chảy liên tục Ở mỗi

thời đại, mỗi giai đoạn, con người lại có những cách quan niệm khác nhau về chính mình

và về đồng loại Văn học Việt Nam, đặc biệt là thể loại truyện ngắn, qua nhiều bước thăng

trầm đã có nhiều cách quan niệm khác nhau về con người Mỗi nhà văn có một cách tiếp nhận, thể hiện cuộc sống , con người riêng Do đó, quan niệm nghệ thuật nói chung - quan niệm nghệ thuật về con người nói riêng, của họ là hết sức phong phú và đa dạng Quan niệm này sẽ chi phối toàn bộ quá trình sáng tác và là cơ sở để tạo nên tư duy nghệ thuật của nhà văn Vì vậy, khi muốn tiếp cận các sáng tác của một nhà văn, trước hết ta cần xác định rõ quan niệm nghệ thuật của nhà văn dù việc tìm hiểu nó không hề đơn giản

Nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người trong văn học rất phong phú Sự phong phú

ấy tạo ra tính đa dạng trong quan điểm về con người trong văn học “Văn học là nhân học”

(M Gorki) tức văn học lấy con người làm mục đích và đối tượng của mình Trong văn học, con người hiện lên một cách cụ thể, sinh động với tất cả những mối quan hệ của nó Cũng chính con người với những cảm xúc, tình cảm đã tạo nên sự kì diệu cho cuộc sống Người nghệ sĩ trong quá trình sáng tạo của mình luôn vươn tới cái đẹp, cái hoàn mĩ Những tác phẩm nghệ thuật chân chính luôn hướng đến con người

Xét từ góc độ triết học, Lão – Trang xem con người là “tiểu vũ trụ” trong lòng “đại

vũ trụ” Chủ nghĩa hiện sinh đề cao con người phi lí Freud khai phá bản năng – vô thức của con người Còn C Mác cho rằng “Con người là tổng hoà tất cả các mối quan hệ xã hội”

Thế nhưng, đến nay con người vẫn là một ẩn số đầy thách thức Các thế hệ nối tiếp nhau đã

và đang đi tìm lời giải nhưng vẫn chưa thể tìm ra câu trả lời chính xác nhất

Xét từ góc độ lý luận, quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học qua các thời đại là rất phong phú, đa chiều kích Mỗi thời đại sinh ra một kiểu quan niệm nghệ thuật về con người khác nhau Mỗi nhà văn lại có cách quan niệm riêng về con người Cho nên, quan niệm nghệ thuật về con người cũng phức tạp như bản thân chính nó Trong văn học, con người vừa là chủ thể sáng tạo vừa là đối tượng chiếm lĩnh đời sống Con người luôn luôn vận động, suy nghĩ, cảm nhận và trăn trở vì trách nhiệm mà nó chuyên chở, mang vác cái xã

hội nó đang sống và giải thích đời sống xã hội đó Trong Dẫn luận thi pháp học, Trần Đình

Sử cho rằng “Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật trong đó”

[83, tr.41]

Tóm lại, quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng vào con người trong mọi chiều sâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn của

một tác phẩm văn học Nghệ sĩ nói chung, nhà văn nói riêng là người suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu về con người Vì thế muốn đánh giá đúng đóng góp của một nhà văn ta cần phải hiểu rõ quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn ấy

1.3.2 Quan ni ệm nghệ thuật của Lý Văn Sâm trong truyện ngắn

Quan niệm nghệ thuật chỉ được nảy sinh khi nhà văn có ý thức trách nhiệm về ngòi bút của mình, khi nghiền ngẫm những điều trông thấy, nghe thấy và chia sẻ, cảm thông hay phê phán một vấn đề nào đó bằng trái tim nghệ sĩ Quan niệm nghê thuật của một nhà văn bao giờ cũng thể hiện chủ yếu và sâu sắc qua các sáng tác Song, nó cũng đồng thời tồn tại trong những lời phát biểu trực tiếp dưới dạng tuyên ngôn, hay những lời tâm sự…Vì vậy, để

có được cái nhìn toàn vẹn về quan niệm nghệ thuật của Lý Văn Sâm chúng tôi đã lần lượt tìm hiểu qua tác phẩm cũng như những lời phát biểu của chính nhà văn trong các buổi trao đổi cùng báo giới

Ngoài đời, Lý Văn Sâm là một người trầm tư ít nói Bởi vậy, ông chưa một lần phát biểu theo kiểu tuyên ngôn về quan niệm sáng tác của mình Ông cũng không nhận mình là một cây bút tài năng Trong một bức tâm thư gửi bạn đọc đăng trên báo Thế Giới dưới bút

danh Ánh Minh, Lý Văn Sâm đã viết “Không! Tôi chưa có gì xuất sắc cả Tôi chỉ là một cây bút may mắn giữa làng văn, những năm gần đây, trong khi văn đàn thưa mặt hầu hết

nh ững anh tài

Tôi đã làm gì đáng ca ngợi?

Tác phẩm tôi có sống được muôn đời thành một áng hương thơm trong văn học sử không?” [47, tr.372]

Tuy nhiên trong một số lần trò chuyện ông cũng đã chia sẻ một vài quan niệm riêng

về văn chương Trong bài phỏng vấn Trao đổi với nhà văn Lý Văn Sâm, Lý Văn Sâm đã

thể hiện rõ cách nhìn nhận của mình đối với thiên chức của nhà văn “…sáng tác muôn đời

có hai loại: nghệ sĩ và thợ thơ, thợ văn … Đã không có năng lực thì lăng xê cũng không ích gì.” [46, tr 494] Bên cạnh đó, trong bài viết Truyện ngắn đầu tay của tôi, Nhà văn cũng đã

bày tỏ những suy nghĩ của mình về nghề văn hết sức thành thực “Truớc hết xin tâm sự vì sao tôi chọn nghề cầm bút Viết văn đối với tôi là để phát biểu ý kiến, bày tỏ thái độ Tôi xuất thân từ nghề làm báo Sau đó chuyển dần ngòi bút sang viết văn” [46, tr.476 ] Rõ

ràng, văn chương đối với ông là một nhu cầu của đời sống tâm linh, là một thứ nghiệp

chướng, là một sứ mệnh phải dấn thân “Nó không thật cao siêu huyền hoặc nhưng sang trọng và tao nhã Nó cần thiết với nhà văn” Vì trên tất cả, ông ý thức văn chương có thể

“ giúp ích cho đời” [46, tr.495]

Trong bài Tôi viết văn, nhà văn đã tâm sự một cách chân thành về con đường cầm

bút của mình “Mãi đến lúc thay ba tôi cai quản lò than “Cái thác nước” ở Trị An, tôi rất thiếu bạn bè Quanh tôi chỉ có rừng và thác Trước mặt tôi giấy bút là bạn Tự nhiên tôi phải viết để quên buồn, chớ không phải để gởi đăng báo” [46, tr.461]

Nếu như trước Cách mạng tháng Tám, viết đối với nhà văn là một sự giải tỏa tâm hồn thì trong thời kì hoạt động hợp pháp ở Sài Gòn, ý thức dùng ngòi bút để phục vụ nhân sinh, phục vụ xã hội đã khiến việc cầm bút với ông là một sự thôi thúc mãnh liệt trong tâm hồn Đối với Lý Văn Sâm, có lẽ tình yêu quê hương đất nước là một hệ giá trị trong quan niệm văn chương của ông, thôi thúc ông trong suốt cuộc đời cầm bút của mình Ông đã viết

về quê hương và con người bằng niềm say mê bất tận “quê hương vẫn nhiều hấp dẫn, con người bị đè nén nên vẫn âm ỉ một sự vùng dậy trong lòng Sự vật chung quanh nhen nhúm

và trang bị cho tôi một triết lý mới, không thể tồn tại như một thứ thảo mộc vô tri Sống phải

có suy nghĩ và hành động Thế thì tôi làm báo, tôi viết văn Bước vô cái nghề này coi mòi hợp với năng khiếu của tôi Không gào thét căm phẫn được thì than thở ngậm ngùi cho vơi bớt những gì đè nặng tâm tư” [46, tr.476 - 477] Như vậy, văn chương trong quan niệm của

Lý Văn Sâm trở thành một con thuyền chuyển tải tâm tư, tình cảm của ông với quê hương, đất nước và con người mà ông đã gắn bó

Trong bài viết Trao đổi với nhà văn Lý Văn Sâm, khi trả lời phỏng vấn nhà văn đã

chia sẻ về mục đích viết văn của mình, ông đã chia sẻ rất chân thực “Sẵn chút năng khiếu viết lách, tôi thử sáng tác để giải toả bởi sự nặng nề của tâm hồn” [46, tr.488] Tuy tìm đến văn chương để mong “vợi bớt những điều nhỏ nhen phàm tục” nhưng với Lý Văn Sâm viết

văn trở thành tiếng gọi từ trong vô thức Đó là vô thức của một hành trình thấu cảm để từ đó

nhà văn khám phá và sáng tạo Tuy vậy nhà văn vẫn luôn tâm nguyện “Hãy giữ cho cảm xúc thật trẻ, thật tươi mát Hãy nhìn cho kỹ và phát hiện cho được những cảm xúc tươi mới của mình, ung dung ngồi vào bàn trước trang giấy mời mọc” [46, tr.479] Ông thường nói

một cách hài hước nhưng là một sự hài hước có ý thức khi nghĩ về vai trò người cầm

bút“ Viết văn cực nhưng có ai mua cũng không bán đâu” [46, tr.492] Rõ ràng, Lý Văn Sâm

rất có ý thức về trách nhiệm của người cầm bút Vì thế ông đã sống và viết giữa cuộc đời

tr.495] Đồng thời, trong bài nói chuyện này, Lý Văn Sâm cũng nhìn nhận một cách sâu sắc

về nền văn nghệ nước nhà Đối với ông, sứ mệnh của văn nghệ là phải hiểu biết, khám phá

về con người, phải góp phần hoàn thiện nhân cách con người“Văn nghệ của chúng ta cần phải am hiểu con người toàn diện, kỹ càng hơn nữa, cần chú ý, quan tâm đến nhân cách con người nhiều hơn.” [46, tr.495]

Ngoài những nhận định chung về văn chương nói trên, quan niệm văn chương của Lý Văn Sâm còn được thể hiện trong chính các tác phẩm của ông Trong sáng tác của mình,

nhà văn thường khéo léo lồng quan niệm văn chương của mình vào lời người kể hoặc thông qua phát ngôn của các nhân vật Ta có thể thấy điều này qua suy nghĩ của chàng văn sĩ

Huyền phải chăng suy tư của nhân vật cũng chính là suy nghĩ của nhà văn “Không làm được một chiến sĩ thì làm văn sĩ Đằng nào cũng là con đường dẫn tới một mục đích cao quý

Huyền sẽ viết thật nhiều Viết những gì? Cuộc đời chán vạn sự đau khổ Viết cũng là kiến thiết Viết cũng là cải tạo Nước nhà đã sứt mẻ nhiều rồi Phải đắp, phải vá! Kẻ làm trai nào cũng là một người thợ của quốc gia cả” [43, tr.539]

Hay những day dứt, trăn trở của thi sĩ Hoàng trong truyện ngắn Tàn một đời thơ

cũng chứa đựng lý tưởng nghệ thuật của Lý Văn Sâm Ông quan niệm nghệ thuật chân chính phải là nghệ thuật để phục vụ nhân dân Ở đó, nhà văn đã chỉ rõ chỉ có sự gắn bó máu thịt với vận mệnh dân tộc và đất nước thì người nghệ sĩ mới phát huy được tài năng của mình Trong hoàn cảnh phải sống giữa cuộc đấu tranh với những cám dỗ vật chất, việc làm

thế nào để giữ được “sắc đỏ trong lòng người cầm bút” [43, tr 621] là một vấn đề trọng

văn chương chính đạo là thứ văn khó làm nhất nhưng đó mới chính là con đường nhà văn đeo đuổi” [46, tr.494] Ông cũng không ngần ngại mà thổ lộ rất chân thật “khi có dịp đọc lại những cái mình viết trước đây” nhà văn cảm thấy “ngường ngượng về cách viết của mình dạo trước Văn chương xưa dễ sợ” [46, tr.480]

Có đặt những trang văn giàu “sắc đỏ” về làng xóm quê hương, về cuộc kháng chiến

của dân tộc, cùng những trăn trở băn khoăn của Lý Văn Sâm vào hoàn cảnh xã hội đầy rẫy những bất công, ngang trái, loè bịp mới thấy hết được giá trị và ý nghĩa của nó đối với cuộc

đấu tranh chống ngoại xâm của nhân dân ta Xin được mượn lời nhân vật Tôi trong truyện

ngắn Sa mù để nói lên giá trị ấy “Tôi đã dùng ngòi bút dệt tơ tằm cho bốn phương thiên

người đọc có thể thấy cả con người và quê hương “nhau rún” của nhà văn Nói như M

Gorki “Nghệ thuật bắt đầu ở nơi mà độc giả quên mất tác giả, họ chỉ trông thấy và nghe thấy những con người do tác giả trình bày trước độc giả” [24, tr.38]

Thực tế lịch sử và xã hội đã tạo nên một mẫu người phổ biến trong cuộc sống và trong văn chương Mẫu người ấy phải phù hợp với yêu cầu cơ bản của lịch sử và xã hội

Trong giai đoạn cách mạng và kháng chiến chống Pháp đó chủ yếu là con người hiện thực,

con người hành động, con người xã hội, con người giai cấp, con người cộng đồng và con người phi thường Điều này không thể khác được bởi chiến tranh có quy luật riêng của nó

Muốn vượt qua những thử thách khắc nghiệt của chiến tranh, con người cần sống một cách thực tế, không được phép nghĩ nhiều tới lợi ích và nguyện vọng riêng tây, và nhất là cần huy động mọi phẩm chất cao đẹp tiềm ẩn trong bản thân mình

Cũng vậy, khi đọc truyện ngắn của Lý Văn Sâm, ta dễ dàng nhận thấy thế giới con người, hay nói đúng hơn là thế giới nhân vật, trong truyện ngắn của ông thể hiện rõ nét quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn Có thể văn chương của ông dù chưa thoát khỏi tính vùng miền, nhưng hình tượng con người mà nhà văn thể hiện trong truyện ngắn của mình không chỉ tồn tại ở một vùng đất Đồng Nai cụ thể mà đó chính là hình ảnh của con

người Việt Nam Những con người trọng nghĩa tình, thuỷ chung, nhân hậu, hành động quả cảm, rất mực gắn bó với quê hương, gia đình và khao khát được xả thân vì tổ quốc

Nếu dựa trên nhận định “Quan niệm con người là hình thức đặc thù nhất cho sự phản ánh nghệ thuật, các hình thái ý thức xã hội khác” [29, tr.41] thì truyện ngắn của Lý

Văn Sâm thể hiện rõ nét sự thay đổi quan niệm của nhà văn trước sự biến đổi của môi trường xã hội mà ông đang sống Trước đây, nhà văn chọn viết để giải toả nỗi lòng khiến

người đọc “lòng vợi bớt những điều nhỏ nhen” Thì nay, nhà văn lại ý thức rõ vai trò của người cầm bút không chỉ đem đến cho đời cái đẹp mà còn phải “Tạo cho mình và người đọc những quan niệm mới về nhân sinh” [44, tr.418] Với điểm nhìn đa diện, Lý Văn Sâm quan

niệm con người là những cá thể trong một thế giới đầy kì bí Họ không chỉ bị chi phối bởi trách nhiệm và bổn phận mà còn bởi những ước mơ mang tính chất lãng mạn Họ không chỉ

là những con người khác thường mà còn là những con người bé nhỏ nhưng vẫn có thể sẵn sàng xả thân vì nghĩa lớn mà chẳng cần bận lòng đến sự quên và nhớ của người đời Những nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm không hoàn toàn được nhà văn hư cấu, họ có thể là bạn bè đồng chí, người thân yêu, người hàng xóm của ông … Nhưng tất cả họ đều nhận thức và hiểu rõ nghĩa vụ đối với đồng bào, với tổ quốc Vì thế khi miêu tả số phận của họ, nhà văn đôi khi cũng phê phán sự nhu nhược, mềm yếu của họ, nhưng điều đọng lại nhiều

nhất chính là cái nhìn đầy cảm thông và chia sẻ Văn sĩ Huyền trong Thèm một ngọn đèn đã

có những phút phơi bày nỗi lòng “Huyền nhớ xa xôi buồn lên quan ải Huyền nghĩ thương những người bạn còn nằm trong ngục thất, ngày nhai cơm ẩm; đêm gối căm hờn, mơ một chân trời gió lộng.” [43, tr.538] Phải chăng nỗi lòng ấy cũng là của Lý Văn Sâm Hay ở

truyện ngắn Nắng bên kia làng, nhà văn cũng đã để nhân vật phân tích một cách lạnh lùng

“ Nhiều khi, chợt tỉnh giấc giữa một đêm não nùng sũng ướt, tôi tưởng mình đã chết từ rất lâu, rất xa, trong những ngày tản cư năm nọ Nhưng tôi đã “khôn ngoan” hồi cư Nghĩa là bây giờ tôi vẫn sống Sống với tất cả vị ngọt và vị đắng, như mọi người khác trong vòng kiểm soát Đừng ai hỏi tôi sao không làm được việc này, việc nọ Tôi sẽ bối rối lắm.” [43,

tr.605] Tuy nhiên, quan niệm nghệ thuật không đơn thuần chỉ là những lời tâm sự, bài nói chuyện hay cách cảm thụ, cắt nghĩa của nhà văn về đời sống, mà quan trọng hơn là nó được thể hiện trong toàn bộ sáng tác của nhà văn Vì vậy, việc tìm hiểu những biểu hiện cụ thể của quan niệm nghệ thuật soi đường cho sáng tác của nhà văn cũng chính là để thấy được

cá tính và tư tưởng của nhà văn ấy

Tiểu kết

Việc tìm hiểu những yếu tố về cuộc đời, văn nghiệp cũng như quan niệm nghệ thuật của Lý Văn Sâm, là cơ sở bước đầu giúp chúng tôi có được cái nhìn toàn diện và khách quan về thế giới nhân vật trong truyện ngắn của ông Những yếu tố con người, thời đại và hình ảnh quê hương, đất nước trở thành nguồn cảm hứng chính trong suốt hành trình nghệ thuât của nhà văn Đồng thời, cũng tạo nên những quan niêm nghệ thuật mang tính chất thời đại, giúp người đọc hình dung con người và tấm lòng tác giả

Có thể nói, với những đóng góp và quan niệm nghệ thuật tiến bộ, Lý Văn Sâm với riêng mảng truyện ngắn đã góp thêm một tiếng nói đấu tranh vào dòng văn học hiện đại Việt Nam Nhìn lại toàn bộ những sáng tác của Lý Văn Sâm, dù viết ở đề tài nào, nhà văn cũng kín đáo bộc lộ tư tưởng tranh đấu Dưới ngòi bút của ông, những nhân vật, những câu chuyện không hoàn toàn hư cấu mà ít nhiều mang khát vọng của chính nhà văn Trong điều kiện sáng tác ở vùng tạm chiếm, để tránh lưỡi kéo kiểm duyệt, nhà văn đã sử dụng linh hoạt các phương thức sáng tác để thể hiện thế giới quan và nhân sinh quan của mình Với những truyện ngắn đậm đà chất văn học và giàu ý nghĩa xã hội, Lý Văn Sâm đã đem đến cho người đọc đương thời nhiều suy tư trăn trở về số phận của con người trong hoàn cảnh chiến tranh đồng thời khích lệ tinh thần và ý chí đấu tranh cho một tương lai tươi sáng của nước nhà Điều mà chúng tôi sẽ đề cập ở những chương còn lại của luận văn

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN LÝ

VĂN SÂM NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Khái niệm thế giới nhân vật

2.1.1 Nhân v ật

Nói đến tác phẩm văn học là nói đến nhân vật, vì nhân vật chính là phương tiện cơ

bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Nói như nhà văn Tô Hoài: “Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy một sáng tác” [37, tr.62] Nhân

vật chính là yếu tố dẫn dắt người đọc vào thế giới đời sống được phản ánh qua lăng kính của tác giả Mỗi nhà văn có một kiểu xây dựng nhân vật riêng, và lẽ tất nhiên đó không phải là một sự sao chép nguyên mẫu ngoài đời Nói đến nhân vật là nói đến con người được miêu tả

cụ thể bằng các phương tiện văn học Đó là một hiện tượng mang tính nghệ thuật, ước lệ khá cao Thông qua việc sáng tạo nhân vật, nhà văn thể hiện nhận thức, suy nghĩ của mình

về một vấn đề nào đó trong xã hội

Nhân vật văn học là con người được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Khái niệm con người này cũng cần được hiểu một cách rộng rãi trên hai phương diện Về số lượng: hầu hết các tác phẩm từ văn học dân gian đến văn học hiện đại đều tập trung miêu tả số phận của con người Về chất lượng: nhà văn dù miêu tả những đối tượng khác ngoài con người như thần linh, ma quỉ, đồ vật thì vẫn gán cho nó những phẩm

chất, đặc tính của con người Đúng như Sê-khốp đã nhận định,thì nhân vật truyện ngắn phải

được hiểu theo nghĩa rộng, có khi là người, có khi là vật Và cho dù tồn tại dưới dạng nào

thì tất cả các nhân vật đều hướng tới con người Điều này tạo thành chiều sâu, tính độc đáo

của hình tượng con người trong văn học Hay nói cách khác nhân vật chính là đứa con tinh thần của tác giả, là linh hồn của tác phẩm và là trung tâm của mọi sự miêu tả nghệ thuật

Nhân vật văn học có thể là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học, có

thể có tên riêng như Chí Phèo, Thị Nở (Chí Phèo – Nam Cao); Chị Dậu (Tắt đèn – Ngô Tất Tố); Tnú (Rừng Xà Nu – Nguyễn Trung Thành); Mị, A Phủ (Vợ Chồng A Phủ – Tô

Hoài); … hoặc không tên như bà lão ăn mày hay đứa bé (Những kẻ đói lòng – Đinh Bằng

Phi); ông lão (Một con chó sủa hóng chiều ba mươi tết – Lý Văn Sâm); Thị (Vợ nhặt –

Kim Lân)…;

Trong nhiều trường hợp, khái niệm nhân vật được sử dụng một cách ẩn dụ nhằm chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Chẳng hạn, người đọc thường nhìn nhận

nhân dân như là một nhân vật trung tâm trong tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình của L

Tônxtôi, hay Chiếc quan tài là nhân vật trong truyện ngắn Chiếc quan tài của Nguyễn Công

Hoan Vì thế, nhân vật là sứ giả truyền đi thế giới quan, nhân sinh quan của nhà văn Qua nhân vật, người đọc có thể hiểu được tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm và đánh giá được cá tính sáng tạo của nhà văn Nhân vật là đứa con tinh thần, là vốn sống cũng như là nơi thể hiện rõ nhất quan điểm và quan niệm nghệ thuật của nhà văn về cuộc đời và con người

Nhân vật văn học là hiện tượng đa dạng cho nên các phương diện loại hình của nhân vật cũng hết sức phong phú Vì thế để phân loại ta phải căn cứ vào nhiều tiêu chí khác nhau như: phân loại căn cứ vào vai trò nhân vật đối với cốt truyện; căn cứ vào tư tưởng và quan

hệ với lý tưởng hoặc căn cứ vào cấu trúc nhân vật

Tuy nhiên, thực tế việc phân loại nhân vật trong các sáng tác văn học không phải là một công việc đơn giản Bởi có những nhân vật vừa mang đặc điểm của loại nhân vật này vừa mang đặc điểm của nhân vật kia Nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm cũng vậy, rất khó có thể căn cứ vào một tiêu chí để phân loại nhân vật trong sáng tác của ông mà cho ra một kết quả như ý Vì thế, chúng tôi dựa trên cơ sở văn học là nhân học, nhân vật văn học cũng là để thể hiện con người, biểu hiện cách hiểu của nhà văn về con người theo một quan điểm nhất định và các đặc điểm mà nhà văn lựa chọn Hay nói cách khác nhân vật văn học cũng đồng thời là mô hình về con người của tác giả Nhân vật văn học vì thế còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mỹ của nhà văn và con người

2.1.2 Th ế giới nhân vật

Thế giới nhân vật trong tác phẩm văn học là hình ảnh những con người trong cuộc sống bước vào tác phẩm thong qua sự hư cấu và tưởng tượng của nhà văn Bởi lẽ, xét đến cùng mọi tác phẩm chân chính đều hướng đến mục đích biểu hiện đời sống con người Hướng con người đến với những giá trị của chân - thiện - mĩ Nói thế không có nghĩa nhân vật trong tác phẩm đồng nhất với con người ở ngoài đời thật Bởi lẽ xét đến cùng, thế giới nhân vật giúp nhà văn bộc lộ quan niệm về cuộc đời và con người Đồng thời, nó cũng giúp người đọc lí giải cách cắt nghĩa cuộc đời và con người của nhà văn

Tuy nhiên, mỗi một thể loại văn học có một cách thể hiện thế giới nhân vật riêng Ở thi ca, thế giới nhân vật biểu hiện qua cái tôi trữ tình Trong kịch, thế giới nhân vật được xây dựng thông qua các xung đột Ở văn xuôi nói chung, thế giới nhân vật lại được tạo ra bởi các hình tượng nhân vật có cuộc đời, tính cách, tâm trạng

Bên cạnh đó, thế giới nhân vật của mỗi nhà văn cũng được hình thành từ quan niêm nghệ thuật về con người Thế giới nhân vật ấy lại mang những đặc điểm tương ứng của từng thời đại văn học Song chung quy lại, các nhà văn đều tạo dựng thế giới những con người trong quá trình tranh đấu với ngoại cảnh và bản thân

Lý Văn Sâm là nhà văn sống gắn bó với đất và người quê hương Thời gian sáng tác sôi nổi nhất của ông là những năm ông viết ở vùng đô thị miền Nam trong giai đoạn đầy biến động của nước nhà Tác phẩm của ông vì thế thường đề cao những phẩm chất của con người quê hương như: tình yêu quê hương, sự gắn bó máu thịt của con người với đất quê, trọng tình nghĩa Đồng thời họ thường bị chi phối bởi những gắn kết tâm linh hằn sâu trong nếp nghĩ

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Lý Văn Sâm là một thế giới đông đúc và sinh động, góp phần thể hiện quan niệm của ông về cuộc đời, về con người Thế giới nhân vật ấy cũng góp phần chứng minh cho nguyên lý: con người là sản phẩm của xã hội Dưới ngòi bút của ông, con người hiện lên như những khách thể vừa gần gũi vừa xa lạ với những khát vọng, suy tư, mâu thuẫn giữa tình yêu gia đình và trách nhiệm với thời cuộc

Khảo sát 40 truyện ngắn của Lý Văn Sâm (Tuyển tập Lý Văn Sâm toàn tập, tập 1),

(Xem phụ lục), chúng tôi nhận thấy khi xây dựng tác phẩm, Lý Văn Sâm thường chủ ý đi

sâu vào một số hình mẫu nhân vật: hình tượng người trí thức (10/40), hình tượng người kháng chiến (23/40), hình tượng người phụ nữ (15/40), hình tượng người nông dân (11/40) Phải chăng đấy chính là những hình tượng con người cơ bản phản ánh ước mơ và

lý tưởng của nhà văn trong suốt cuộc đời cầm bút của mình

2.2 Đặc điểm thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm

Truyện ngắn sống bằng nhân vật, hay nói cách khác nhân vật là một nhân tố quan trọng trong truyện ngắn Lý Văn Sâm đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận trong việc xây dựng một thế giới nhân vật vừa mang dáng dấp của những nhân vật đã có trong truyền thống, trước thời và cùng thời; vừa mang gương mặt mới với những phát hiện khá độc đáo

của nhà văn Trong thế giới nhân vật phong phú và đông đúc của Lý Văn Sâm có thể có tiểu

sử, lai lịch rõ ràng cũng có thể chỉ xuất hiện qua lời kể hay hồi ức của nhân vật khác, hoặc qua đối thoại giữa các nhân vật với nhau nhưng vẫn cho phép người đọc hình dung rõ nét về đặc điểm tâm lý, bản chất Đồng thời, giúp họ nắm bắt được cái hồn và vị trí của nhân vật trong con mắt đánh giá của nhà văn

Nhân vật thường là nơi thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người, là yếu tố cơ bản

và then chốt của chỉnh thể nghệ thuât, nó chi phôi toàn bộ tính độc đáo và hệ thống nghệ thuật của chỉnh thể ấy Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lý Văn Sâm thể hiện chiều sâu

và những phát hiện mới trong cách nhìn về con người của nhà văn Qua thế giới nhân vật này, nhà văn đã trình ra một hiện thực cuộc sống xã hội đầy rẫy những khổ đau, ngang trái

Ở đó, nhân vật của ông hiện ra với đầy đủ những phẩm chất, những suy tư, trăn trở của con người Nam bộ trong quá trình tranh đấu với xã hội với thiên nhiên và với chính bản thân mình Ẩn đằng sau những chân dung ấy là chân dung của chính tác giả, một nhà văn của

Hầu hết truyện ngắn Lý Văn Sâm được viết trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống thực dân pháp lần thứ hai Bởi vậy dù là đề tài quốc sử hay mang hơi hướm đường rừng đều mang dấu ấn của cuộc sống và con người đương thời Đó là những phiến đoạn trong cuộc sống đời thường của con người ở vùng đất Đông Nam bộ nói chung, vùng đất Đồng Nai nói

riêng Môi trường ấy là nơi tồn tại của nhiều thành phần xã hội, nhiều đối tượng con người khác nhau, vì vậy qua sáng tác của ông, chúng ta có dịp tiếp cận với một thế giới nhân vật phong phú, đa dạng và không kém phần phức tạp Ở đó có những lão nông kiên trung, giàu

lòng yêu nước như cô Sáu, bác Năm Trừu, (Người thổi sáo ở Bến Xuân), bác Bảy Hội

(Chuyện ấy đã qua rồi), những người con kháng chiến dũng cảm, gan dạ, tình nghĩa sẵn

sàng xả thân vì nghĩa lớn như Trực, Việt, chiến sĩ Thọ, Hùng, cô lái đò tên Tiệp, anh Tư lục

lộ, Lê …(Ngày ra đi, Đường vào đất Thục, Đờn Chìn kha la, Sứ mạng, Qua bến lạnh,

Tiếng rên trong rừng lạnh, Tàn một mùa ve) Ở đó, còn có cả sự góp mặt của những con

người hiền lành chất phác, thuỷ chung, nghĩa hiệp như Răng Sa Mát, Kòn Trô, Cả Tiễn, Châu Phiên (Răng Sa Mát, Kòn Trô, Mũi tổ, Rồng bay trên núi Gia Nhang) Viết về họ,

Lý Văn Sâm đã khắc hoạ sống động cuộc sống của con người ở vùng đất Đồng Nai

Đó còn là những người trí thức bế tắc, quẩn quanh, bị gia đình vợ con trói buộc, đành đánh mất lý tưởng, mất cả bạn bè, và bế tắc không biết về đâu như Mùi, Hoàng, Huyền,

Trọng, ( Một cốt truyện mới, Tàn một muà Thơ, Thèm Một Ngọn Đèn, Ngàn Sau Sông

Dịch, Mưa sài Gòn)

Ngoài ra, trong truyện ngắn Lý Văn Sâm ta còn thấy cả sự hiện diện của những nhân vật dã sử, những nhân vật đám đông hay ở một số truyện ngắn, đôi khi còn có sự xuất hiện

của loài vật (Ngăn rạch bắt sấu, Voi đội đèn, Một con chó sủa hóng chiều ba mươi tết…)

Ở mỗi đối tượng nhân vật, Lý Văn Sâm đều tập trung khắc hoạ những nét đặc trưng nhất Với bất kì truyện ngắn nào, người đọc cũng có thể hình dung được nhân vật như đang hoạt động, hay hiện diện một cách sống động trước mắt Người đọc sẽ khó có thể quên một chàng tướng cướp hào hiệp, giang hồ mã thượng, giàu khát vọng tự do Kòn Trô, một Cả Tiễn dành mũi tên cuối cùng của đời mình cho tổ quốc, chấp nhận mù mắt khi bắn tên lính

Ấn-Anh , phạm vào Mũi Tổ hay người chiến sĩ chấp nhận chết khô, treo trên cầu khi cứu

người đồng bào (Tiếng Rên Trong Rừng Lạnh) Có thể nói, Lý Văn Sâm đã làm nên một

bộ sưu tập nhân vật độc đáo thuộc đủ các tầng lớp trong xã hội Việt Nam Thông qua thế giới nhân vật ấy, chúng ta có dịp hiểu sâu hơn tâm tư tình cảm cũng như những khát vọng chân thành của nhà văn dành cho cuộc đời và con người

2.2.1.1 Nhân vật người trí thức

Trên hết, Lý Văn Sâm nhìn cuộc đời và con người bằng đôi mắt của một người trí thức tiểu tư sản ôm ấp khát vọng tự do lại phải sống trong những tháng ngày bế tắc, đầy bi

kịch, chưa nhận được đường đi Để giải toả sự nặng nề của tâm hồn, nhà văn đã đến với văn chương Những trải nghiệm bản thân của ông, vì thế, đã hiện diện trong rất nhiều truyện ngắn Đặc biệt là khi ông đặt bút viết, nhà văn rất quan tâm đến những người trí thức Dưới ngòi bút của ông hình ảnh người tri thức tiểu tư sản nghèo hiện lên đậm nét giữa cuộc sống

bế tắc, quẩn quanh với món nợ cơm áo nơi vùng thành thị Đây có thể xem là một trong những loại hình tượng nhân vật làm nên nét riêng cho văn chương Lý Văn Sâm

Mỗi nhà văn có một cách cảm nhận riêng về người trí thức Với tư cách là một nghệ

sĩ – một nhà văn, Lý Văn Sâm tìm thấy ở họ không chỉ có sự tài hoa mà còn là sự gắn bó máu thịt với quê hương đất nước Chính điều đó đã thực sự tạo nên phong cách riêng của nhà văn khi khắc hoạ chân dung người trí thức trên các nẻo đường kháng chiến, đặc biệt là hình ảnh người trí thức mỏi mòn, quẩn quanh, khao khát một ngọn đèn khi phải sống trong chế độ tù hãm Đây có thể được xem là một cống hiến xuất sắc của ông đối với văn học thời

kì này Bản thân Lý Văn Sâm là một trí thức theo Cách mạng, nhưng lại hoạt động công khai trong lòng địch, vì thế nhà văn có những hiểu biết sâu sắc, phong phú về cuộc đời thực

của người trí thức Như ông đã từng nói “Đây là môi trường quen thuộc gồm gia đình, bạn

bè và bà con các khu lao động nơi tôi thường đi lại hoặc ở trọ lâu ngày Và cả chính tôi nữa! Kinh nghiệm rút ra của tôi là viết về môi trường và những già thân thuộc là dễ hay, dễ thành công hơn cả” [46, tr.490]

Nhân vật người trí thức trong truyện ngắn của Lý Văn Sâm rất đa dạng Họ có thể sống bằng nhiều cách khác nhau: làm văn, viết thơ, chạy báo … nhưng họ lại có chung một hoàn cảnh sống đầy những đau đớn vật vã Đặc biệt, ở đây, ta thấy Lý Văn Sâm rất tinh tế khi ông đi sâu, miêu tả hình ảnh khốn đốn, chật vật cả về vật chất lẫn tinh thần của người trí thức nghèo thành thị Dường như, ta bắt gặp ở đó sự tương đồng giữa Lý Văn Sâm và Nam Cao

Trong những tác phẩm viết về người trí thức của Nam Cao, ta cũng bắt gặp đầy rẫy những mộng ước vỡ tan, những lo toan vụn vặt, những khổ đau dằn vặt của nhân vật bởi họ rơi vào bi kịch vỡ mộng của người trí thức Những mộng ước, những lo toan, dằn vặt của văn sĩ Hộ, của thầy giáo Thứ cũng không khác nhiều so với những dằn vặt đau khổ của Mùi, Huyền, Trọng hay Hoàng trong truyện ngắn của Lý Văn Sâm Khác chăng chính là nhân vật người trí thức của Lý Văn Sâm sống trong một bối cảnh mới Vì thế, ngoài việc phân tích

những lo toan vụn vặt thường nhật đè chặt cuộc đời, làm tàn héo ước mơ của con người thì nhà văn còn có dụng ý tố cáo hiện thực xã hội đương thời

Đô thị là nơi con người tận mắt chứng kiến và chiêm nghiệm nỗi đau, nỗi thất vọng

của bản thân Xã hội ấy, theo miêu tả của Lý Văn Sâm thì “Sự sống xem ồn ào vui vẻ, thật

ra tẻ ngắt và buồn tanh” [43, tr.538] bởi con người ở đấy còn mải “xô nhau đi lại như những kẻ gian Lòng nặng trĩu bài toán sanh kế Đầu nặng những tư tưởng gian ngoan Chẹt nhau để mà sống.” [43, tr.547] Dưới con mắt quan sát của nhà văn thì xã hội ấy “Cơ man loại vi trùng đang hoạt động trong những sanh tế bào của một con bịnh” [43, tr.547]

Không gian sống ngột ngạt ấy luôn tồn tại sự đối lập giữa cảnh rực rỡ phồn hoa đô hội với những hình ảnh đói khổ cô đơn, tẻ nhạt trong cuộc sống tầng lớp dân nghèo thành thị Ở đó, không ít kẻ ích kỷ, keo kiệt trước nỗi thống khổ của đồng loại (Ngoài mưa lạnh, Oan Gia)

Chiến tranh xâm lược gây ra biết bao thảm cảnh, đưa đẩy, biến cuộc sống của con người nói

chung, người trí thức nói riêng thành ra tù túng như chính căn nhà của họ “Giữa căn nhà chật hẹp như một chiếc quan tài…” [43, tr.467] Sự chật hẹp đó không dừng lại trong mái

nhà lá rách nát mà còn rộng hơn là cả không gian đô thị nơi mà: “Chung quanh nhà chỉ toàn những vũng nước tù, lềnh bềnh những dây rau muống.” [43, tr.501], bởi cả xã hội lúc bấy giờ chẳng qua cũng là một nhà ngục lớn “Quang cảnh trông thảm hại như một bầy cừu nhốt chung nhau trong một cái chuồng chật hẹp.” [43, tr.540]

Xuất hiện trên cái nền ảm đạm, ngột ngạt ấy là hình ảnh người trí thức bế tắc với cuộc sống quanh quẩn nợ áo cơm, không thoát ra được, mặc dù họ là những con người mang trong mình “chí lớn” Họ vừa là nạn nhân vừa là chứng nhân Người đọc có thể dễ

dàng bắt gặp trong những tác phẩm như Thèm một ngọn đèn, Ngoài mưa lạnh, Rửa hờn,

Một cốt truyện mới, Mưa Sài Gòn, Tàn một đời thơ hay Ngàn sau sông Dịch rất nhiều chi

tiết chân thực và cảm động về cảnh đời đắng cay, tủi hận của người trí thức, bởi lẽ Lý Văn Sâm cũng đã trải nghiệm những cảnh sống ấy Ông từng phải Sống vất vưởng rày đây mai

đó bằng tiền nhuận bút hay được chủ nhà báo, chủ nhà xuất bản nuôi Chưa viết được thì ứng trước tiền, có nhuận bút thì trừ sau Cơm dĩa, bánh mỳ, cà phê vợt, thuốc lá loại xoàng, ngủ trên bàn, trên chồng sách báo, ở gác xép… cứ thế sống lay lắt bốn năm trời ở “Hòn ngọc Viễn đông” xung quanh dày đặc, tua tủa bọn mật vụ, bọn lính, lũ phản bội Mỗi tuần lễ phải đổi chỗ ở không dưới ba lần, có đêm phải đổi chỗ ở hai lần Với vóc người nhỏ nhắn nhưng nhanh nhẹn ông đã trườn trên mái tôn nóng hầm hập, luồn dưới ống cống ngập nước,