g n dinh quan ph Ph ng thiên quãng ph Ph Doãn và ngõ Huy n bây gi... Trong nghi l hôn nhân... Trong nghi th c này, nhà trai ph i mang đ n nhà gái hàng tr m, có khi hàng ngàn qu cau.
Trang 1t n c Vi t Nam ta có 54 dân t c sinh s ng, đa dân t c, đ ng th i c ng
đa b n s c dân t c , m i dân t c có m t nét v n hoá riêng, nh ng do s giao
thoa, ti p xúc gi a các n n v n hoá, mà các dân t c này có nh ng phong t c, t p
quán gi ng nhau Trong đó có t c l n tr u, m t phong t c v n hoá truy n
th ng c a ng i Vi t, không ch dân t c kinh n tr u mà m t s dân t c khác
c ng n tr u, mà còn dùng tr u cau vào các nghi l l n nh c i xin, cúng gia
tiên, đám ma, ngày l t t… có l tr u cau là m t th mà không th thi u đ c
trong v n hoá c truy n c a dân t c ta M c dù ngày nay, m t s nghi th c đã
m t d n đi, thêm vào đó là nh ng nét v n hoá hi n đ i, t c l n tr u b t ngu n
t s tích tr u cau đ c trích trong L nh Nam chích quái, mà Tr n Th Pháp đã
nêu ra G n li n v i t c n tr u là nh ng hi n t ng v n hoá phong phú mà
ng i x a th ng làm Qua t c n tr u ta có th hi u thêm v n p s ng, m t n p
c m ngh , m i quan h tình c m gi a nh ng ng i lao đ ng cùng nh ng c m
lành m nh c a h b t ngu n t xa x a Ngày nay, s ng i n tr u ngày càng ít
d n, t c n tr u s không còn trong xã h i t ng lai, nh ng nh ng giá tr tinh
th n chân chính bi u hi n qua t c n tr u thì v n t n t i T t c nh ng v n quý
đó c n đ c nghiên c u và s d ng nh m phát huy cao đ nh ng di s n v n hoá
quá kh đ góp ph n c i t o và xây d ng n p v n hoá m i n c ta Vì v y em
đã ch n đ tài trên
ây là m t đ tài mà nhi u nhà s h c hay các nhà v n hoá đã nghiên c u
và tìm tòi Nghiên c u t c l n tr u c a ng i Vi t đ hi u đ c m t ph n
trong phong t c v n hóa c truy n c a ng i Vi t
-Nghiên c u t c l n tr u c a ng i Vi t, em đi sâu và tìm hi u t c l n
tr u trong v n hóa c truy n c a ng i Vi t T đó hi u thêm b n s c v n hóa
c a ng i Vi t Nam
Trang 2Có t s tích tr u cau, có 2 anh em sinh đôi là Tân và Lang, do m t hi u
l m v i ng i ch dâu là L u Liên nên ng i em là Lang đã b đi đ n m t dòng
su i vì s u não, cô đ n mà thác, bi n thành phi n đá vôi
-T c n tr u có t r t s m, nh ng ch a bi t t th i đi m nào Ph i đ i đ n
t n cu i th k XV, sách L nh Nam chính quái c a Tr n Th Pháp ra đ i, nó
m i đ c ghi chép thành m t truy n tích rõ ràng, có m t ngu n g c mang nhi u
ý ngha thâm thuý
Sau khi đ c s tích tr u cau trong L nh Nam Chích Quái, ta nh n th y m t
truy n đ c ghi chép l i không nh ng có k t c u ch t ch , l i ph i h p đ c c
nh ng y u t hi n th c l n huy n o m t cách khéo léo nh th tác gi c a
nó đã khi n m t câu truy n v n v t, còn m nh t trong dân gian tr thành m t
truy n c tích có đ u đuôi, v a lý thú h p d n, v a hàm ch a nhi u ý ngh a
thâm thuý
+ giai đo n đ u truy n có tính hi n th c v i d u v t hi n đ i, v i nh ng
tên tu i rõ ràng, có ý ngh a, v i nh ng tình ti t h p lý, t nhiên giai đo n
cu i, truy n tr nên huy n ho c hai anh em h Cao và v ng i anh vì không
hi u nhau nên đã t chia lìa ch đ n khi c ba ng i cùng ch t đi và ch t bên
nhau, ng i anh hoá cây cau, ng i em hoá phi n đá, v ng i anh hoá cây tr u
không, h m i có đ c s c m thông hoàn toàn, t nay h s mãi mãi g n bó
bên nhau và k t h p làm m t qua mi ng tr u tình ngh a , m t dòng n c đ t i
nh máu đ c ti t ra, t ng tr ng cho tình gia đình muôn đ i thiêng liêng, b n
ch t
Tr n Th Pháp, c ng nh các tác gi đ i Lê khác, khi vi t l i s tích tr u
cau nói riêng, dàn d ng l i nh ng truy n huy n tho i dân gian trong L nh Nam
Chích Quái nói chung, hi n nhiên đã có h u ý đ cao nh ng giá tr c c a dân
t c v i m c đích ph bi n đ giáo d c con em theo tinh th n 24 đi u d c a Lê
Trang 3Thánh Tông Có l b t đ u t đ y (cu i th k XV) các truy n c tích, th n tho i
nói chung, truy n tr u cau nói riêng m i đ c truy n bá r ng rãi trong toàn
qu c
Riêng trong s tích Tr u cau, các tác gi mu n gi i thích cho m i ng i
r ng, dân t c ta đã có m t đ i s ng v n hoá khá cao ngay t x a t th i Hùng
V ng kia (Theo i vi t s l c, vào kho ng th k VII tr c Tây l ch) Ngay
t thu đó, xã h i Vi t Nam có truy n th ng l y gia đình làm g c, anh em bi t
th ng quý nhau, trên kính d i nh ng, v ch ng l y nhau vì tình, vì ngh a, và
ng i đàn bà đã bi t ch n đ i chung thu son s t v i ch ng… Không ph i đ i
đ n khi b n phong ki n Trung Hoa sang đô h n c ta, giáo hoá ta, dân ta m i
bi t th nào là hi u đ , th nào là bi t ngh a
Vì s tích Tr u cau có ý ngh a sâu s c nh v y nên t c n tr u c a dân ta
đã đ c th ng hoa, tr thành m t m t c mang tính ch t đ c thù c a m t n n
v n minh c ông Nam Á
M t c n tr u này đã g n li n v i nh ng sinh ho t v n hoá, t đ i s ng
v t ch t, đ n đ i s ng tinh th n c a dân t c ta Ngày nay, qua nhi u sách v và
các tài li u kh o c , ng i ta đ c bi t tr u cau là hai lo i cây đã xu t hi n r t
lâu đ i các vùng Trung n, ông Nam Á và m t s qu n đ o trên Thai Bình
D ng; nh trong di ch kh o c thu c v n hoá Hoà Bình, h t cau đã đ c tìm
th y trên d i m t v n n m T i các n i đây đã có nhi u dân t c có t c n tr u
nh các dân t c thi u s x a mi n Nam n c Trung Hoa (k t l u v c sông
D ng T tr xu ng), t c ng i Trung hoa mi n nam ngày nay, các dân t c
Thái Lan, Mi n i n, các dân t c Vi t - Mên - Lào, k c các dân t c thi u s
nh ng i Thái, Nùng, M ng, Dao, Th ng… trên bán đ o ông D ng,
cùng các dân t c trên qu n đ o Nam D ng, Mã Lai, Phi Lu t Tân; và n
c ng có nhi u n i dân chúng có t c n tr u
Có l ng i x a, do kinh nghi m mà có, đã bi t s d ng vôi, tr u, cau,
c ng nh các lo i lá, r , qu c a nhi u th cây khác tìm đ c đ b o v s c
Trang 4Tr u cau là m t lo i đ c bi t, không thu c đ n, đ u ng, c ng không
thu c đ hút, v i m i gia đình ng i Vi t chúng ta, Tr u cau c ng thân thu c
nh c m n, n c u ng, nh bát chè xanh, nh đi u thu c lào”
Tr u có trong mi ng, m i mi ng tr u g m m t mi ng cau khô ho c t i,
m t mi ng lá tr u không quét vôi, m t mi ng v cây chát (cây chay, cây v đ )
n tr u có v cay th m, nó tr đ c mùi hôi trong m m, các ch t trong lá tr u,
h t cau và vôi có tác d ng làm ch c chân r ng Mùa đông giá rét, nh ng ng i
làm nông nghi p đó h th ng ph i l i xu ng n c, làm vi c không ng i ngh ,
nhai tr u làm cho ng i m lên, đ đ c ph n giá bu t
Theo Giáo s Tr n Ng c Thêm t c n tr u nó ti m n m t tri t lý v s
t ng h p c a nhi u ch t khác nhau:
+ Cây c u v n cao là bi u t ng c a tr i (d ng)
+ Vôi - ch t đá là bi u t ng c a đ t (âm)
+ Dây tr u m c lên t đ t quân quýt l y thân cây bi u t ng cho v tr
trung gian hoà h p S t ng h p bi n ch ng c a âm d ng tam tài y t o nên
m t k t h p h t s c hài hoà Mi ng tr u có cái t i ng t t h t cau, cái cay c a
lá tr u, cái n ng nàn c a vôi, cái bùi c a r … T t c t o nên m t ch t kích thích,
làm cho th m m m, đ môi và khuôn m t ng i n b ng bong nh say r u
n tr u có nhai mà không n t, nó mang m t tính cách linh ho t khó th y -
không thu c lo i n, mà c ng không thu c lo i u ng, c ng không thu c lo i
hút”
Chính vì v y tr u cau đã tr thành m t th không th thi u trong sinh ho t
tinh th n c a ng i Vi t
Trang 5Cây cau th ng t p, cây tr u không m m m i trên m nh v n nho nh c a
m i gia đình ng i Vi t x a kia, chúng là nh ng th cây quý giá, th hi n m t
l i s ng thanh bình, yên , m t cu c s ng đ nh canh, đ nh c thu c n n nông
nghi p lú n c Trong xã h i Âu L c n n v m minh nông nghi p khá phát tri n
cho nên “nhà nào c ng có v n tr ng cau và tr u không Có l t đó tr đi vi c
tr ng cau ngày càng ph bi n cùng v i ngh làm v n, có th nói trong các gia
đình ng i Vi t x a, đ c bi t là nông thôn, tr u cau là m t th không th thi u
đ c, mà n u thi u nó gia đình ng i Vi t c m th y thi u và tr ng v ng m t cái
gì đó Vì v y ta có th nói tr ng tr u cau là m t t c l c a c dân ngày “x a”
Nói t “x a” có ngh a là tr ng tr u cau nó ch là t c l x a mà thôi, còn ngày
nay, t c tr ng tr u cau không còn n a, mà nó ch t n t i trong m t s gia đình
nông thôn
T c tr ng tr u cau m c dù không còn m y t n t i trong xã h i đ i Vi t
này nay V y t i sao nói l i không còn m y t n t i nh tr c kia n a, có l do
con ng i ngày nay đã quên m t thói quen n tr u mà x a kia ng i ta g i đó là
nhu c u c n thi t, r i các phong t c ct x a kia c ng m t d n, xã h i bi n đ i nó
m t d n b n s c dân t c, nh ng đ ng th i, nó l i b sung thêm nh ng cái m i,
mang màu s c hi n đ i, v n minh, ti n b
Vi c tr ng tr u cau ngày nay không còn mang s c thái th hi n phong t c
n tr u c a ng i Vi t n a mà nó t n t i vì kinh t , nh v n tr u Hoóc Môn -
Bà i m, nó đã đi vào l ch s dân t c g n lion v i cu c kháng chi n ch ng Pháp
c a dân t c ta, nay nó đã tr thành m c đích kinh t , tr ng tr u cau đ đem l i
l i nhu n
X a kia tr u cau đã tr thành s n ph m trao đ i gi a các vùng, ch
đ ng b ng, trung du, mi n núi s n ph m cau t i, cau khô, lá tr u không, v
chay, r qu ch, chúng là nh ng món hàng ph bi n các ch c nông thôn và
Trang 6ph , ng i th ng l u m i có đ t tr ng cau, nh ng không nhi u ng i
ch i c nh đ nuôi d ng tâm h n, đ níu gi chút duyên quê, đ th hi n c t
cách “s ng th ng nh cau, s ng th m nh qu ” Th m chí có ng i còn “ch i”
cau Ta l n v i cau Nh t (lùn) , câu sâm banh “b ng ph ” Bu ng cau, khay tr u
ch còn là chút l ngh a t ng tr ng trong ngày c i h i Trái cau đ c dán têm
cánh ph ng màu đ , h ng l p lánh, cách đi u, song không còn “thay ch ” g i
g m nh ng thông đi p, ý ngh a sâu xa nh ngày x a
D u v y, các mi n quê Qu ng Nam, v n còn xanh m t nh ng v n
cau ngút th ng Cây cau đ c tr ng r kh p n i, v a ph c v n tr u, l l t, v a
xu t kh u sang n c ngoài, và chuy n sang d ch v cây Vi c gìn gi và khôi
ph c nét v n hoá Tr u cau không ph i quá khó v i vùng quê này
Cây cau th ng, dây tr u m m, kh p x s Vi t Nam đâu mà không th y,
hàng cau phía tr c bên b n c m a và giàn tr u trong m i ngôi nhà n i thôn
dã luôn là bi u hi n c a s thái bình Trong Nam có 18 thôn v n tr u, t ng
di n tích hàng tr m câu s vuông Ngoài B c, d c các thôn xóm ven sông H ng,
ngày x a t i đâu mà ch ng nghe câu hát:
“Ru con con ng cho r i
m đi ch mua vôi n tr u
Mua vôi ch Quán, ch C u, Mua cau Nam ph , mua tr u ch Dinh”
Và mi n Trung, đâu đâu c ng th y th p thoáng bóng cau và v ng v ng
đâu đây câu hát:
“B ng em mà b vô nôi
Cho m đi ch mua vôi n tr u, Mua vôi ch Quán, ch C u,
Trang 7Mau cau Bát Nh , mua tr u H i An”
III TR U CAU TRONG I S NG V N HOÁ C TRUY N NG I
mi ng cau, m t mi ng v chay N u không co v chay ng i ta ch n tr u qu t
vôi v i cau t i ho c cau khô Không ph i ngay t đ u ng i Vi t đã n tr u có
c v chay Nghiên c u so ánh truy n Tr u - Cau - vôi c a ng i Vi t và truy n
B -lô u-l c a ng i Ca-tu (Tây Nguyên) chúng ta có th nêu lên m t gi
thuy t có ý ngh a v thành ph n mi ng tr u c a ng i Vi t Các d b n v truy n
Tr u - cau - vôi c a ng i Vi t đ u th ng nh t m t chi ti t: ba nhân v t t ng
tr ng cho ba y u t : cau tr u, vôi; và t th i x a vua Hùng ng i Vi t n tr u
qu t vôi v i cau Sách Qu h i ngu hành chí cho bi t thêm: “Ng i Vi t thích n
tr u, ding b c và thi c làm các h p nh , m t cái đ ng vôi, cái đ ng dây hay lá
tr u; và m t cái đ ng cau Theo truy n B -lô u-l c a ng i Ca-tu thì t xa
x a mi ng tr u c a ng i Ca-tu đã g m có : cau, tr u, vôi, v chay So sánh
truy n c a hai dân t c ta có th ngh r ng cách n tr u kèm thêm v chay c a
ng i Vi t b t ngu n t nh h ng qua l i gi a ng i Vi t và c dân Môn -
Kh me c đ i Cho đ n nay, theo đ ng bào nghi n tr u, n tr u thi u v chay v
đ m kém đi nhi u l m N u không có v chay, ng i ta tìm m t th r cây khác
đ thay th , đó là r cây qu ch, n riêng thì có v chát nh ng n cùng v i tr u
qu t vôi và cau thì mi ng tr u đ m đà thêm lên và màu đ c t tr u c ng th m
h n Câu t c ng “tr u không r nh r n m nhà ngoài” chính nh m kh ng đ nh
v ngon đ m c a mi ng tr u có thêm r cây qu ch ho c voe chay, ch ng tò
ng i Vi t dã t giác làm t ng v đ m cho mi ng tr u trong quá trình giao l u
v n hoá v i các dân t c khác
Trang 8Qu cau to có th b làm 6mi ng, m i kh u tr u ding 1/6 qu cau, qu nh
h n, b t Nam b , qu cau to ng i ta th ng b làm 8 miêng, qu cau đ c
dóc v xanh, ti n b ch m r i m i b ra thành mi ng Dao b cau ph ch n dao
s c mi ng cau m i đ p do đó ngôn ng Vi t có t “dao cau” đ ch dao s c và
lion dó là s hình thành m t pháp “m t s c nh dao cau”
Mùa cau là mùa n ng hanh, ng i Vi t ph i cau đ dành ding quanh n m
Qu cau c ng đ c b thành mi ng đem ph i Trong lúc ph i ph i bi t d cho
h t kh i long Mi ng cau có đ p là mi ng cau còn nguyên h t không b long ra
kh i mi ng cau, g i là cau đ u Cau đ u là lo i cau quí, vì khi mi ng cau đã khô
h t d long, mu n có cau đâu lúc ph i cau c n ph i công phu
C t v chay ho c r qu ch V chay đ c c t thành mi ng m ng hình v
ho c hình ch nh t, khi ding m i đem cây v ra c t đ mi ng v kh i khô
Nhi u lo i d ng c đ c t o nên g n li n v i t c n tr u
-Âu đ ng hình tròn có n p đ y kín ding đ ng lá tr u ch a têm, đ gi cho
lá tr u đ c t i lâu ng có khi đ c thay b ng thi c
Bình vôi và chìa vôi là lo i d ng c ph bi n c a m i gia đình Bình đ ng
vôi đã tôi, chia vôi c m ngay trong bình, dài nh chi c đ a, m t đ u nh n, v a
đ qu t vôi v a đ têm tr u, nong thôn, con dao vôi ding đ r c lá tr u, và qu t
vôi têm tr u là d ng c thông d ng (hình)
Bình vôi c ng ding đ đ ng vôi đã tôi ng vôi nh có th b túi, d t trên
c i, mang đi mang l i thu n ti n, không nh bình vôi đ c đ nh m t n i
Th ng th ng, ng vôi đ c làm b ng thi c Nhà gi u x a kia ding ng vôi
b c ch m tr tinh vi
Trang 9nh ng mi ng cau, mi ng v , ng vôi Trong nhân dân lao đ ng, nh ng đ dùng
này đ c may b ng v i ho c l a theo ki u gi n d Kh n tr u, túi tr u c cc cô
gái đ c gi gìn c n then i v i t ng l p quí t c, kh n tr u th ng b ng l a,
nhi u quí, túi tr u b ng g m, đo n là nh ng hàng hi m, đ t ti n
Tráp tr u, c i tr u, h p đ ng tr u b ng g đ c làm ra t lâu đ i Ngh
kh m phát tri n, nh ng tráp tr u, h p tr u kh m g n xà c do bàn tay khéo léo
c a nh ng ng i th c t o nên tiêu bi u cho trình đ tinh x o c a ngh th
công dân gian Nh ng tráp tr u, h p tr u s n mài là s n ph m đ c đáo và quí
nh ng tinh hoa, nét đ p c a m i mi n đ t o nên nét đ p cho riêng mình Nét
đ p c a Hà N i th hi n ngay c trong t c dùng tr u - m t phong t c mà theo
truy n thuy t có t th i Hùng V ng dung n c (qua s tích Tr u cau mà ng i
Vi t Nam h u nh ai c ng bi t
Tr c kia, ng i Hà N i t 13 tu i tr lên là bi t n tr u Theo s gi nhà
Nguy n vào đ i Tr n, Th ng Long, 61 ph ph ng đ u tr ng r t nhi u cau và
tr u không Ng i Hà N i tr c đây có dâu:
“Mua vôi ch Quán, ch C u Mua cau Nam Ph , mua tr u ch Dinh.”
Ch C u, ch Quán là các ch l , ch ph d c đ ng, Nam ph là tên c
c a ph Hàng Bè bây gi , n i x a bán r t nhi u cau t i, cau khô Ch Dinh
Trang 10g n dinh quan ph Ph ng thiên (quãng ph Ph Doãn và ngõ Huy n bây gi )
Ngày nay, ng i Hà N i ít n tr u h n tr c nên không còn nh ng ph bán tr u
mà t p trung ph n l n nh ng ch m t s ít đ c đem bán rong Ng i Hà N i
r t công phu trong cách ch n tr u Cau ngon ph i là cau bánh t , không già,
không non, v a t i h t (n a màu n a h t) Ng i sành n th ng kén mua cau
ông t nh H i H ng (c ) T tháng 8 có thêm cau mi n Nam nh ng ng i ta
ít n vì lo i cau này nhi u h t không ngon Mua tràu ph i ch n lá h i ánh vàng,
nh , dày, t i Ngày tr c có tr u không làng Ch ngon n i ti ng vì lá nh , v a
th m v a cay, đ có đ c lá tr u nh v y, ng i làng Ch ngày đó tr ng c ng
r t công phu, dàn tr u không ph i đ c tr ng trên đ t tr ng gong Ngày nay
ng i Hà N i n tr u H ng Yên, vào d p l h i ng i ta mua tr u Tây S n vì lá
to đ p Ng i n sành tr u ch n vôi x oài - S n Tây
B đ n tr u c a ng i Hà N i g m có: c i đ ng tr ub ng đ ng ho c
qu tr u s n kh m xà c , ng vôi ch m b c, ng nh b ng đ ng thau dung qu t
tr u Nh ng c già n tr u còn có thêm c i giã tr u b ng đ ng ch m tr khá tinh
vi ch b v a mi ng tr u, mi ng cau, v đ giã Dao b cau ph i s c đ b cau
cho đ p và h t không b v C ng ch là “Qu cau nho nh , lá tr u xanh” nh ng
cách n tr u c a ng i Hà N i r t duyên dáng, h n tr u không nh ng làm đ
môi, r ng đen mà còn t o nét môi c n ch r t đ p Ng i ta không cho c cau,
tr u và r vào cùng m t lúc mà ng t ng th m t Cau đ c nhai d p m i cho
tr u vào và sau cùng là r qu t thêm m t ít vôi, khi n ng i ta th ng l y tay
qu t ngang mi ng, lâu d n t o thành nét môi c n ch
Ngày nay, Hà N i h u nh ch nh ng ng i trên 60 tu i m i n tr u cho
nên Hà N i không còn c nh m i tr u nh A.de Rovodes - m t ng i Phap nói
v vi c n tr u c a ng i Th ng Long th k XII: “H có t c đem theo m t vài
túi con đ y tr u cau đeo th t lung, h đ m trong khi qua l i ph ph ng đ
m i b n bè Khi g p h b t đ u chào h i nhau, r i m i ng i l y trong túi c a
b n m t mi ng tr u đ n” Tuy nhiên, quan ni m “mi ng tr u là đ u câu
chuy n” c a ng i Hà N i nói riêng và ng i Vi t Nam nói chung v n đ c áp
Trang 11trong nh ng d p l n h i, c i xin c a các gia đình Vi t Nam v n không th
thi u mi ng tr u qu cau trên bàn th t tiên
Tr u cau ch là m t th nhai ch i, tuy đ n s nh ng l i có nhi u ý ngh a
trên lnh v c y h c, tâm lý h c xã h i… dùng tr u cau còn là m t truy n th ng
v n hoá c a dân t c Ngày nay, không m y ai n tr u nh ng nét đ p đó v n
đ c gìn gi và áp d ng trong cu c s ng c a ng i dân
2 V n hoá ng i Vi t đ c th hi n qua cách têm tr u
Têm tr u đ c ng i Vi t ti n hành: Lá tr u đã r a s ch đ c d c ra làm
đôi (n u nh lá tr u to), ho c ch d c b t c ng già, sau đó đ cu n l i R c xong
qu t vôi lên trên lá tr u, dùng tay cu n l i, r i ghim ch t b ng c ng tr u, mi ng
tr u đ u đ n nh chi c kén xinh xinh T lúc d c lá tr u đ n khi làm nên nh ng
mi ng tr u g i là têm tr u: têm tr u ph i đ t 2 yêuc u: v a vôi và đ p m t
Qua c ch têm tr u, n tr u đ phán đoán phong cách, tính n t c ng nh
n p s ng c a con ng i Chính vì l đó, khi đi xem m t nàng dâu t ng lai, nhà
trai đòi b ng đ c cô gái ra têm tr u, tr c là đ xem m t cô dâu, sau làđ xem
c ch têm tr u c a cô gái mà phán đoán tính n t Mi ng tr u têm v ng là ng i
không khéo tay; mi ng tr u nh mi ng, cau to là ng i không bi t tính toán làm
n; mi ng tr u qu t nhi u vôi là ng i hoang phí không bi t lo xa
Vi c “têm” mi ng tr u, nhìn mi ng tr u đ c têm thì ng i th ng th c
còn đánh giá đ c s khéo tay c a ng i têm tr u ( cái dáng đ p hay x u,
n p g p, cánh tr u…) Chàng hoàng t trong truy n c T m Cám nh nhìn
vào mi ng tr u đ c têm khéo léo mà nh n ra đ c v mình Tr n Qu c V ng
vi t: “ n mi ng tr u, càng bi t đ c “tính n t” ng i têm nó Gi n d hay c u
k m đà hay nh t nh o Do ch t l ng và s l ng vôi bôi trên lá tr u Và
khi có mi ng tr u “ gi a đ m qu hai đ u th m cay…”1
Trang 12
Trong dân gian, m t c i tr u đ c têm khéo đ c dùng đ đánh giá v n
n p, công - dung - ngôn - h nh c am t cô con gái trong m t gia đình Chính vì
Têm tr u m i mác cho ch ng đi quân
Câu ca dao trên, g n li n v i nh ng truy n k v cu c kh i ngh a bà Tri u
(quân ba Tri u mang túi tr u đi đánh gi c, mi ng tr u têm hình cánh ki m và
m i mác ó là v đ p đ c đáo c a mi ng tr u ra tr n Còn têm tr u trong ngày
c i ng i ta th ng têm tr u cánh ph ng Nh ng không ph i ai c ng làm
đ c, đám c i là m t nghi l r t thiêng liêng và quan tr ng vì v y c ng nh
vi c ch n ng i bê mâm tr u xin dâu, hay ch n ng i têm tr u thì không ph i
c ng làm đ c mà ng i ta ph i ch n ra m t ng i phúc h u (có gia đình yên
m h nh phúc, con đàn cháu đ ng thì m i đ c ch n m t g i vàng Têm tr u
sao cho đ p, cho đ gia v ch không ph i ch cu n tròn viên cho vào mi ng,
cùng v i tr u là cau, v i vôi k t h p l i cho màu s c th m t i đ h ng v đ ng
cay ng t bùi c a cu c đ i
C ng nh trà đ o c a ng i Nh t B n, t c n tr u c a ng i Vi t Nam
c ng đòi h i l m công phu D ng nh t t c cái tinh hoá c at c n tr u đã đ c
k t đ ng l i trong cách têm tr u Têm tr u là c m t ngh thu t Khi m i tr u,
mi ng tr u không ch gói g n trong nó tình c m n ng th m mà còn th hi n cái
n t khéo tay, hay m t c a ng i têm Trong các h i làng, bên c nh trò thi n u
c m, làm bánh, d t c i, còn có c thi têm tr u
Trang 133 Cau tr u trong m t s nghi l
“ sính l quí nh t n c Nam không gì b ng tr u cau…”, Tr u cau là l
v t c a khá nhi u hình th c nghi l hàng n m c a ng i Vi t Bên c nh l v t
khác, Tr u cau thu c lo i l v t đ n s , tinh khi t đây em ch phân tích m t
vài hình th c nghi l trong đó cau tr u là l v t ch yêú
3.1 Mi ng tr u cúng m :
Theo tín ng ng dân gian, 12 bà m là ngu n g c sinh ra con ng i, theo
dõi giúpđ con ng i t lúc trong trong b ng m đ n khi tr ng thành Em bé
c i n c i đ u tiên, ng i m n ng “m d y”, em bé b t đ u hang chuyêbnj,
bà khen “m d y khôn”, ch p ch ng b c nh ng b c đi đ u tiên em đ c
ng i l n khuy n khích “g ng lên, m đ …” Trong n m đ u tiên c a cu c đ i,
tr u g m 12 mi ng dâng lên 12 bà m L v t ch y u là 12 mi ng tr u Trong
nhân dân lao đ ng, cùng v i đ a tr u th ng có h ng, hoa qu (mùa nào th c
y) xôi chè ít khi cúng c m n Dây là nh ng ngày vui trong gia đình, h hàng,
bè b n đ n ch i m ng cháu bé, t ng quà cho cháu L cúng m th ng không
kèm theo n u ng linh đình, xa h n, lãng phí h n
3.2 Trong nghi l hôn nhân
Hôn nhân là m t l nghi quan tr ng trong đ i s ng m i con ng i, trong
hôn nhân, mi ng tr u, qu cau là n n t ng, dân gian ta có âu: mi ng tr u là đ u
câu chuy n, mi ng tr u nên dâu nhà ng i Trong mâm c cúng t hông - v
th n c a hôn nhân bao gi c ng có bu ng cau và t p lá tr u, t c lên này không
Trang 14ch t n t i t x a n a mà nó còng t n t i cho đ n t n ngày nay Không nh các
t c l khác nh t c l c i xin c a ng i Vi t, m t s nghi l trong c i xin
trong l c i hay vào các ngày cúng gia tiên, l t t nh trong d p l t t, m t s
n i, vào lúc đón giao th a ng i ch nhà s ch n m t ng i h p tu i đ xông
nhà cho n m m i đ sang n m m i, gia đình có nhi u ni m vui, n nên làm ra,
thì ng i xông nhà đó th ng mang tr u cau đ n và trong bu ng cau ng i ta
xem có đ p không, m ng lá tr u có t i không mà c đoán r ng đôi l a y có
đ p duyên không, có đ c bách niên giai lão không
T c tr u cau m t hôn nhân có ý ngh a t trong câu truy n th ng tâm
trong s tích tr u cau, tuy h ch t đi nh ng tình yêu còn t n t i mãi mãi bên
nhau, giúp h hóa thân thành mi ng trâu đ th m đ nh c nh con ng i ph i
l y tình ngh a làm tr ng Nh v y, t c l tr u cau c a ng i Vi t xu t hi n trong
hôn l ng i Vi t là đ kh i g i, nh c nh m i ng i h ng v m t cu c s ng
đ o lý, ngh a tình th y chung sâu s c.“Mi ng tr u ân n ng là bao Mu n cho
đông li u, tây đào là h n, tr u này tr u ái tr u ân - tr m cô con gái đ u n tr u
này” Trong l c i truy n th ng c a ng i Vi t g m có các th t c :
+ Kén ch n + Gi m ngõ (ch m m t)
Nh ng có n i, vi c n h i đã d n m t đi, không còn n a, trong các nghi
th c trong l c i này, tr u cau là m t trong nh ng l v t quan tr ng nh t
Trang 15a/ Cau tr u trong l gi m: là l v t đ u tiên đ đ t quan h gi a hai h ,
trong nghi th c này, đây là cu c g p g chính th c đ u tiên c a 2 gia đình, l
tr m ngõ ngày nay không còn nh x a n a mà ch là bu i g p g gi a hai gia
đình, nhà trai đem tr u cau đ n nhà gái đ t v n đ chính th c cho đôi nam n
đ c t do đi l i ti p t c qúa trình tìm hi u nhau tr c khi đi đ n hôn nhân, và
n u nhà gái nh n tr u cau c a nhà trai là nh n l i g con gái sau l gi m thì cô
gái đã là ng i có n i có ch n, không tìm hi u ai n a N u cô v n th m yêu
ng i khác c ng ch còn luy n ti c mà thôi
“Yêu nhau ch ng nói khi đ u cho th y m nh n tr u ng i ta”
Sau khi nh n tr u cau, mà do m t nguyên nhân nào đó mà hai ng i
không đ n v i nhau đ c, nhà gái tr l i tr u cau cho nhà trai
b Cau tr u trong l n h i: là l v t mà nhà trai đem đ n nhà gái đ bi u
h hàng, l n h i này là m t thông báo chính th c v s k t giao c a hai gia
đình và hai h , đánh d u m t s chuy n đo n quan tr ng trong quan h hôn
nhân: cô gái đ c h i đã tr thành v ch a c i c a chàng trai đi h i Trong
nghi th c này l v t th ng là: cau t i, bánh c m, chè, t i, bánh xu xê (phu
thê) đó là nh ng l v t t i thi u t ng t c l c i c truy n trong các l v t đó thì
tr u cau luôn đ t lên hàng đ u, đ ng th nh t trong các l v t, có ngh a là nó
mang m t vai trò quan tr ng trong nghi th c này Qu cau tuy là l v t đ nhà
gái đem bi u h hàng, bnos không l n l m, và không có giá tr v v t ch t nhi u
nh ng nó l i mang nhi u ý ngh a, là thông đi p báo tin v i h hàng, làng xóm
r ng đám c i s di n ra, x a kia nó thay cho l i m i (thay cho thi p m i ngày
nay) Trong nghi th c này, nhà trai ph i mang đ n nhà gái hàng tr m, có khi
hàng ngàn qu cau Trong th i k xã h i phong ki n suy tàn, t c thách c i tr
thành m t t c l h th p ph m giá ng i con gái, thì s l ng cau trong l n h i
l i ph n ánh m t h n ch c a phong t c T ch qu cau có giá tr nh m t l i
