Quan hệ giữa xã hội với tự nhiên và vấn đề bảo vệ môi trường ở nước ta hiện nay

Phát tri n các doanh nghi p môi tr ng.

K IL

.C O

M

N c ta đang trong giai đo n đi lên ch ngh a xã h i b qua giai đo n t b n

ch ngh a Công cu c công nghi p hoá - hi n đ i hoá đ t n c đang di n ra h t s c

m nh m đ c bi t là sau khi Vi t Nam chính th c ra nh p WTO thì t c đ phát

tri n kinh t di n ra sôi đ ng h n bao gi h t Song song v i vi c đ t đ c s ph n

th nh v kinh t , ti n b v xã h i thì vi c gi gìn môi tr ng tài nguyên thiên

nhiên c n đ c đ t lên hàng đ u ó là xu h ng phát tri n chung c a xã h i loài

ng i mà hi n nay nhi u n c đang ti n đ n Các m c tiêu đó g n bó ch t ch v i

nhau t o thành n n t ng cho s phát tri n b n v ng c a xã h i S phát tri n lâu

b n đó đ c hi u là s phát tri n không ch vì th h hi n t i mà còn vì các th h

mai sau V n đ này m i đ c đ t ra trong nh ng n m g n đây nh ng đ c coi là

v n đ h t s c c p thi t xu t phát t chính nh ng gì loài ng i coi là thành t u to

l n c a s phát tri n xã h i nh s t ng tr ng nhanh c a các ngành kinh t , s

phát tri n m nh m c a khoa h c công ngh cùng v i quá trình công nghi p hoá

t các n c phát tri n… đã và đang có nh ng nh h ng tiêu c c đ n môi tr ng

t nhiên – ngôi nhà sinh t n c a xã h i loài ng i

Mu n phát tri n kinh t nh t thì nh t thi t ph i ti n hành công nghi p hóa

T c đ t ng tr ng kinh t t l v i t c đ phát tri n công nghi p hoá, c a khoa

h c và công ngh Song, c ng t n t i m t th c t là cùng v i s phát tri n c a

công nghi p hoá là s suy thoái c a môi tr ng t nhiên v n đ đ t ra là làm th

nào đ dung hoà t nhiên và xã h i, đ có th phát tri n kinh t mà v n có th b o

đ m đ c các y u t môi tr ng

Xu t phát t th c ti n trên em đã ch n đ tài: “Quan h gi a xã h i v i t

nhiên và v n đ b o v môi tr ng n c ta hi n nay”

K IL

O B

O O

K S C O

M

A- C S LÝ LU N:

I- Xã h i b ph n đ c thù c a t nhiên:

T nhiên: theo ngh a r ng t nhiên là toàn b th gi i v t ch t vô cùng vô

t n Theo ngh a này thì con ng i vã xã h i loài ng i c ng là m t b ph n c a

t nhiên

Do đó ta có th đ a ra khái ni m v xã h i nh sau:

Xã h i: xã h i là hình thái v n đ ng cao nh t c a v t ch t Hình thái này

l y m i quan h c a con ng i và s tác đ ng l n nhau gi a ng i v i ng i

làm n n t ng Theo Mác: "Xã h i không ph i g m các cá nhân ng i Xã h i

bi u hi n t ng s m i liên h và nh ng quan h c a các cá nhân v i nhau" Nh

v y, xã h i là b ph n đ c thù c a t nhiên Tính đ c thù c a b ph n này th

hi n ch : ph n còn l i c a t nhiên ch có nh ng nhân t vô ý th c và mù

quáng tác đ ng l n nhau; còn trong xã h i, nhân t ho t đ ng là nh ng con

ng i có ý th c, hành đ ng có suy ngh và theo đu i nh ng m c đích nh t đ nh

Theo đ nh ngh a t nhiên là toàn b th gi i v t ch t t n t i khách quan v y con

ng i và xã h i loài ng i c ng là m t b ph n c a th gi i v t ch t y - con ng i

và xã h i c ng là b ph n c a t nhiên Con ng i ra đ i không ch nh nh ng quy

lu t sinh h c mà còn nh lao đ ng Lao đ ng là m t quá trình đ c ti n hành gi a

con ng i v i t nhiên, trong quá trình này con ng i khai thác và c i ti n gi i t

nhiên đ đáp ng nhu c u t n t i c a mình Ho t đ ng c a con ng i không ch tái

s n xu t ra chính b n thân mình mà còn tái s n xu t ra gi i t nhiên

Con ng i và xã h i không ch là m t b ph n c a t nhiên H n th t nhiên -

con ng i - xã h i n m trong m t ch nh th th ng nh t

Theo nguyên lí v tính th ng nh t v t ch t c a th gi i thì th gi i tuy vô cùng

ph c t p, đa d ng và đ c c u thành t nhi u y u t khác nhau song suy đ n cùng

có ba y u t c b n là t nhiên, con ng i và xã h i loài ng i Ba y u t này

th ng nh t v i nhau trong m t h th ng t nhiên - con ng i - xã h i b i chúng đ u

K IL

O B

O O

K S C O

M

là nh ng d ng th c khác nhau, nh ng tr ng thái, đ c tính, m i quan h khác nhau

c a v t chát đang v n đ ng

II- c đi m c a quy lu t xã h i:

C ng nh các quy lu t t nhiên, các quy lu t xã h i mang tính khách quan,t t

y u và ph bi n gi a các hi n t ng và các quá trình xã h i Ph nghen đã nh n

xét, cái đã đúng v i t nhiên thì s đúng v i l ch s xã h i Quy lu t xã h i ch ng

qua ch là quy lu t ho t đ ng c a con ng i theo đu i m cđích c a mình

Tính khách quan c a quy lu t xã h i th hi n ch , tuy quy lu t xã h i đ c

bi u hi n thông qua ho t đ ng c a con ng i nh ng nó không ph thu c vào ý

th c, ý chí c a b t k m t cá nhan, hay m t l c l ng xã h i nào B i vì con ng i

làm ra l ch s , nh ng nh ng ho t đ ng c a con ng i đ c th c hi n trong nh ng

đi u ki n nh t đ nh, nh ng m i quan h nh t đ nh H n n a, quy lu t xã h i ph n

ánh nh ng ý mu n, nh ng m c đích c a kh i đông ng i, phù h p v i xu h ng

v n đ ng và phát tri n c a l ch s Xu h ng này là khách quan không có m t th

l c nào có th đi u khi n đ c

Tính t t y u và tính ph bi n c ng là nh ng đ c tr ng c b n c a quy lu t xã

h i Dù con ng i có nh n th c đ c hay không thì quy lu t xã h i v n luôn tác

đ ng ngoài ý mu n con ng i

Ngoài ra quy lu t xã h i còn m t s các đ c đi m riêng sau: hình th c bi u

hi n s tác đ ng c a các quy lu t xã h i th ng b bi n d ng nhi u do hoàn c nh

l ch s c a t ng giai đo n

III- S tác đ ng qua l i gi a xã h i và t nhiên:

1- Vai trò c a y u t t nhiên và y u t xã h i trong h th ng t nhiên –xã h i :

Ai trong chúng ta c ng bi t r ng t nhiên có vai trò to l n đ i v i xã h i loài

ng i Chúng ta tác đ ng đ n t nhiên bao nhiêu thì t nhiên l i tác đ ng đ n con

ng i b y nhiêu T nhiên v a là ngu n g c c a s xu t hi n xã h i v a là môi

tr ng t n t i và phát tri n c a xã h i T nhiên cung c p cho con ng i t t c

ngu n v t ch t v n có đ con s ng và ti n hành lao đ ng s n xu t Nh ng c ng

K IL

O B

O O

K S C O

M

chính nh quá trình lao đ ng y con ng i đã bi n đ i gi i t nhiên m nh m nh t,

nhanh chóng nh t so v i các thành ph n khác c a chu trình sinh h c H n n a, v i

t c đ phát tri n khoa h c nh v bão và s t ng dân s m t cách chóng m t nh

hi n nay thì s tác đ ng qua l i gi a t nhiên và con ng i ngày càng tr nên rõ r t

h n bao gi h t

2- Nh ng y u t tác đ ng đ n m i quan h gi a t nhiên và xã h i:

Có r t nhi u y u t tác đ ng đ n m i quan h gi a t nhiên và xã h i trong đó

ta k đ n hai y u t quan tr ng nh t:

a) M i quan h gi a t nhiên và con ng i ph thu c vào trình đ phát tri n

c a xã h i:

Thông qua lao đ ng con ng i c i bi n gi i t nhiên, làm cho l ch s xã h i, l ch

s gi i t nhiên g n bó quy đ nh l n nhau S g n bó và quy đ nh l n nhau y ph

thu c vào trình đ phát tri n c a xã h i mà tiêu chí đ đánh giá là ph ng th c s n

xu t S ra đ i c a ph ng th c s n xu t tr c m i cao h n nh ng ph ng th c

s n xu t tr c đó đã quy t đ nh nh ng chuy n bi n v ch t c a xã h i loài ng i,

đ a con ng i t mông mu i dã man, sang v n minh.khi tính ch t c a m i quan h

này thay đ i mà bi u hi n c th là công c và m c đích s n xu t thay đ i thì m i

quan h gi a t nhiên và xã h i c ng thay đ i

b) M i quan h gi a xã h i và t nhiên ph thu c vào trình đ nh n th c và v n

d ng các quy lu t trong ho t đ ng th c ti n:

M i quan h gi a t nhiên và xã h i đ c th hi n qua ho t đ ng c a con ng i

Mà m i ho t đ ng này đ u ph i do h v n d ng b não đ suy ngh , t duy nên m i

quan h này còn ph thu c vào trình đ nh n th c các quy lu t và v n d ng nó

trong th c ti n Ho t đ ng s n xu t ra c a c i v t ch t c a con ng i là ho t đ ng

chinh ph c gi i t nhiên Ho t đ ng này có th làm gi i t nhiên bi n đ i theo hai

h ng N u con ng i tác đ ng gi i t nhiên theo đúng quy lu t c a nó thì thiên

nhiên hài hoà, ng c l i n u con ng i tàn phá hu ho i thiên nhiên thì chính con

ng i ch không ai khác ph i gánh ch u h u qu n ng n Vì v y vi c nh n th c

K IL

O B

O O

K S C O

M

quy lu t t nhiên và s d ng nó m t cách hi u qu không tách kh i vi c nh n th c

quy lu t xã h i và s d ng quy lu t xã h i ây là ti n đ đ th c hi n đi u khi n

m t cách có ý th c m i quan h gi a t nhiên v xã h i Ch có n m v ng các quy

lu t t nhiên và tri t đ v n d ng nó con ng i m i có th đ m b o m i quan h

hài hoà gi a t nhiên và xã h i

III- Môi tr ng trong s phát tri n xã h i:

 Vai trò c a môi tr ng đ i v i s tòn t i và phát tri n c a xã hôi:

Môi tr ng là gì?

Môi tr ng là toàn b nh ng đi u ki n mà trong đó con ng i sinh s ng Khái

ni m này bao hàm c môi tr ng t nhiên và môi tr ng xã h i đây chúng ta s

ch ch y u xét đ n môi tr ng t nhiên

Môi tr ng t nhiên đ c s d ng v i nhi u tên g i khác nhau nh môi tr ng

sinh thái, môi tr ng sinh quy n Môi tr ng sinh thái là đi u ki n th ng xuyên

và t t y u đ i v i s t n t i và phát tri n c a xã h i

Nh v y trong m i quan h gi a t nhiên và xã h i thì môi tr ng sinh thái đ i

di n cho b ph n còn l i c a t nhiên bên c nh b ph n đ c thù c a t nhiên là xã

h i.Vai trò c a môi tr ng sinh thái đ i v i xã h i trong quá trình l ch s nh ng

giai đo n khác nhau c ng đ c th hi n m t cách khác nhau

Khi xã h i còn trình đ mông mu i - khi con ng i ch y u ch bi t s n b t

hái l m nh ng s n ph m có s n trong t nhiên thì h u nh con ng i hoàn toàn b

gi i t nhiên chi ph i, th ng tr Cu c s ng xã h i hoàn toàn ph thu c môi tr ng

t nhiên

Khi con ng i v n minh h n - nh t là khi khoa h c k thu t phát tri n thì con

ng i đã t ng b c ch ng đ c t nhiên Con ng i đã t ng b c ch ng , khai

thác t nhiên ph c v cho nhu c u c a mình Nhi u ngành ngh ra đ i t nh ng

đi u ki n t nhiên nh nông nghi p, lâm nghi p, khai thác khoáng s n, đ ng th i

có nh ng ngành ít ph thu c t nhiên h n c ng ra đ i nh đi n t , ph n m m (m i

ra đ i trong th i gian g n đây)

K IL

O B

O O

K S C O

M

Tuy nhiên cho đ n nay xã h i v n ph thu c môi tr ng t nhiên r t nhi u, nó

có th t o đi u ki n thu n l i ho c gây khó kh n cho s n xu t, do đó nh h ng

đ n n ng su t lao đ ng, t c đ phát tri n c a xã h i

B- V n đ b o v môi tr ng n c ta hi n nay và m t s gi i pháp:

I – V n đ môi tr ng n c ta hi n nay:

Khi nh c đ n v n đ môi tr ng m t đi u không th không nh c đ n đó là v n đ

dân s Khi dân s phát tri n ngày càng cao thì nhu c u v i t nhiên càng l n;

nh ng nhu c u thi t y u nh n m c, th c ph m, thu c men, n c s ch ngày càng

thi u th n ng th i nhi u v n đ môi tr ng c ng n y sinh nh ô nhi m ngu n

n c, rác th i đ c bi t là vi c t ng c ng khai thác các ngu n đ n c n ki t các

ngu n tài nguyên nh m đáp ng các nhu c u c a con ng i Áp l c lên môi tr ng

ngày càng l n và th c s kh n ng ch u đ ng c a môi tr ng là có h n

1- Các ngu n tài nguyên Vi t Nam:

a) Tài nguyên đ t Vi t Nam:

Qu đ t c a vi t Nam có t ng di n tích h n 33 tri u ha, t ng di n tích đ t bình

quân đ u ng i là 0,6 ha (đ ng th 159 trên th gi i)

T ng s có h n 16 tri u ha đ t feralit, 3 tri u ha đ t phù sa, đ t mùn vàng đ

h n 3 tri u ha, đ t xám b c màu h n 3 tri u ha

b) Tài nguyên n c Vi t Nam:

Vi t Nam có kho ng 2345 con sông (dài t 10 km tr lên)

T ng dòng ch y c a h th ng sông C u long là 520 km3 /n m, c a sông H ng

và sông Thái bình 120 km3/n m

N c ng m có th khai thác kho ng 2,7 tri u km3/ngày

c) Tài nguyên khoáng s n Vi t Nam:

N c ta n m gi a hai vành đai t o khoáng l n c a th gi i là Thái Bình D ng

và a Trung H i

Vi t nam có h n 3500 m g m 80 lo i khoáng s n M i ch có 270 m đ c

khai thác g m 32 lo i khoáng s n Khoáng s n ch y u: Than tr l ng 3 đ n 3,5

K IL

O B

O O

K S C O

M

t t n; d u m tr l ng V nh B c b là 500 tri u t n, Nam Côn s n 400 tri u t n,

C u long 300 tri u t n, V nh Thái lan 300 tri u t n; qu ng s t tr l ng 700 tri u

t n; khí đ t thiên nhiên có tr l ng l n

d) Môi tr ng và tài nguyên bi n Vi t Nam

Vi t Nam có vùng bi n r ng trên 1 tri u km2 có nhi u ti m n ng v kinh t và

có đ đa d ng sinh h c cao

Vi t Nam có trên 100 loài cá có s n l ng cao, còn có nhi u h i s n quý nh :

cua, m c, sò huy t, trai, hàu, h i sâm, bào ng , rùa bi n, đ i m i, ng c trai Ven b

có sò, ngao , đi p, hàu, phi, don v i s n l ng hàng ch c v n t n m t n m

e) Tài nguyên r ng và đa d ng sinh h c:

Vì Vi t Nam là n c 70%S là r ng núi nên n c ta có ngu n tài nguyên r ng l n

và có giá tr

R ng cho v t li u xây d ng, n ng l ng, d c li u, gien đ ng v t hoang dã

R ng ng p m n là cái nôi c a tôm cá bi n, b o t n sinh h c, ch ng sói mòn đ t,

đi u hòa khí h u, t ng n c ng m, ch ng l l t, xâm th c Th m th c v t

phong phú c a r ng Vi t Nam đã t o cho lãnh th Vi t Nam có m t h đ ng v t và

ngu n tài nguyên đ ng v t vô cùng phong phú, đa d ng và đày s h p d n Tuy

nhiên tài nguyên r ng Vi t Nam l i ch a đ c khai thác h p lý Trung bình hàng

n m Vi t Nam m t 200 ngàn ha r ng che ph r ng t 37% n m 1943, n m

2000 còn kho ng 20%(66.420 km2)

2-V n đ môi tr ng Vi t Nam:

a) Do chi n tranh tàn phá, s gia t ng dân s nhanh, s phát tri n c a các ngành

kinh t , tài nguyên môi tr ngVi t Nam đã b phá h y nhi u Th c s Vi t Nam

đang g p nhi u v n đ v môi tr ng

Ngày nay Vi t Nam đang trong quá trình công nghi p hóa - hiên đ i hóa đ t

n c, n n kinh t m i chuy n đ i sang kinh t th tr ng S phát tri n công

nghi p v i nh ng công ngh ít thân thi n v i môi tr ng đ ng th i v i m t h

th ng chính sách và th c hi n ít hi u qu trong vi c b o v môi tr ng đang làm

K IL

O B

O O

K S C O

M

cho môi tr ng Vi t Nam tr nên ô nhi m h n C ch th tr ng cùng v i m t b

ph n nhân dân thi u hi u bi t s n sàng khai thác đ n c n ki t m i ngu n tài nguyên

vì l i nhu n ói nghèo c ng đ y nhi u ng i vào c nh ph i tàn phá thiên nhiên vì

mi ng c m manh áo hàng ngày Ngay c du l ch sinh thái, khi đ c t ch c không

h p lí c ng phá h y c nh quan môi tr ng Rác th i sinh ho t, công nghi p, khói

b i ngày càng nhi u h n và th c s r t khó gi i quy t

Các v n đ môi tr ng gay c n c a Vi t Nam:

1 nhi m n c :

S gia t ng dân s và các ho t đ ng c a con ng i s ngày càng tác đ ng m nh m

đ n môi tr ng t nhiên nói chung và môi tr ng n c nói riêng Nh ng ho t đ ng

t phát, không có quy ho ch c a con ng i nh ch t phá r ng b a bói, canh t c

n ng lõm nghi p kh ng h p lý và th i ch t th i b a bói vào c c thu v c đó và s

gõy n n nh ng h u qu r t nghi m tr ng, làm cho ngu n n c b c n ki t, b ô

nhi m, h n hán có kh n ng càng kh c li t Nguy c thi u n c s ch càng tr m

tr ng, nh t là vào mùa c n các vùng m a ít Ngoài ra, trái đ t nóng lên s làm cho

n c bi n có th dâng cao thêm 0,3 - 1,0 m

2 nhi m đ t:

t là m t ngu n tài nguyên quý gi , con ng i s d ng tài nguyên đ t vào ho t

đ ng s n xu t nông nghi p đ đ m b o ngu n cung c p l ng th c th c ph m cho

con ng i Nh ng v i nh p đ gia t ng dân s và t c đ phát tri n công nghi p và

ho t đ ng đô th hoá nh hi n nay th di n t ch đ t canh tác ngày càng b thu h p,

ch t l ng đ t ngày càng b suy thoái, di n tích đ t b nh quõn đ u ng i

3 nhi m kh quy n

nhi m khí quy n là v n đ th i s nóng b ng c a cá th gi i ch không ph i

riêng c a m t qu c gia nào Môi tr ng khí quy n đang có nhi u bi n đ i r r t và

cú nh h ng x u đ n con ng i và các sinh v t Hàng n m con ng i khai thác và

K IL

O B

O O

K S C O

M

s d ng hàng t t n than đá, d u m , khí đ t ng th i c ng th i vào môi tr ng

m t kh i l ng l n các ch t th i khác nhau, làm cho hàm l ng các lo i khí đ c

h i t ng lên nhanh chóng S ho t đ ng c a các ng n núi l a và các loài vi khu n

s ng trong không khí c ng là nguy n nhõn gõy nhi m kh ng kh

4 Tài nguyên khoáng s n b t n th t, khai thác không h p lí

Than l thiên m t 15-20% H m lò m t 30-40% S d ng đá granit đ r i đ ng

Gây ô nhi m môi tr ng do khai thác khoáng s n Khai thác vàng, đá quý b a bãi

5 Suy thoái đa d ng sinh h c: Nhi u loài có nguy c tuy t ch ng.Sách đ đã li t kê

500 loài đ ng g p nguy hi m, 60 loài tuy t ch ng Các h th ng v n qu c gia xây

d ng và b o v t t nh ng r t khó kh n v th l , ngu n l c đ b o v Có 3200 km

b bi n nh ng không đ v n đ s m tàu nên khai thác b a bãi vùng ven b , nuôi

th y s n không khoa h c

6 M i tr ng Vi t Nam c n nh h ng b i h u qu c a chi n tranh Nh ng lo i

ch t đ c nh ch t đ c v kh màu da cam v n c n th m trong l ng đ t gõy nh

h ng nghi m tr ng đ n m i tr ng n c ta và r t khú gi i quy t v n đ này

b) M t s ph ng pháp gi i quy t v n đ môi tr ng n c ta hi n nay:

Ngày nay trong xu th h i nh p n n kinh t qu c t v n đ b o v môi tr ng càng

tr nên c p bách h n bao gi h t B i s k t h p gi a m c tiêu kinh t và m c tiêu

sinh thái đã tr thành m t nguyên t c c b n c a s phát tri n lâu b n Trong giai

đo n t ng t c đ y m nh công nghi p hoá, hi n đ i hoá hi n nay, v n đ n i c m

hàng đ u là gi i quy t m i quan h gi a l i ích kinh t và l i ích môi tr ng đó là

v n đ c n thi t đ n c ta ti n ch ngh a xã h i, b qua t b n ch ngh a

Ph ng h ng và gi i pháp cho v n đè b o v môi tr ng n c ta

T t m quan tr ng c a vi c b o v môi tr ng đ i v i đ i s ng dã nêu trên, ta có

th d dàng hi u t i sao b o v môi tr ng ph i đ c coi là m t m c tiêu c b n

K IL

O B

O O

K S C O

M

trong chi n l c phát tri n M t s gi i pháp chúng ta có th th c hi n đ i v i

vi c b o v môi tr ng là:

 Hoàn ch nh h thông các v n b n pháp lu t b o v môi tr ng, kh n tr ng

ban hành các chính sách v phát tri n kinh t g n v i b o v môi tr ng

 Ch đ ng phòng ch ng ô nhi m và s c môi tr ng, kh c ph c suy thoái

moi tr òng

 T ng c ng qu n lý nhà n c v môi tr ng theo ph ng châm phòng b nh

h n ch a b nh, c n r t chú tr ng vào phòng ng a ô nhi m, b o v thiên

nhiên Ngay t trong chi n l c phát tri n ph i rõ các yêu c u, các gi i pháp

b o v môi tr ng Trong các quy ho ch phát tri n s n xu t, phát tri n vùng,

các d án đ u t , khi l a ch n quy mô, đ i đi m, công ngh … ph i phân

tích k tác đ ng môi tr ng và các bi n pháp b o v môi tr ng sinh thái

 T ng c ng nghiên c u phân tích kinh t v môi tr ng, t đó đi t ói các

chính sách tài chính và công c qu n lí v môi tr ng M t v n đ đ t ra là

môi tr ng đ c tính trong GDP nh th nào, trên c s đó quy đ nh m c

chi ngân sách nhà n c cho b o v môi tr ng, m c chi cho b o v môi

tr ng trong các d án, trong các doanh nghi p, xác đ nh m c đ n bù do

gây ra ô nhi m theo nguyên t c ng i gây ra ô nhi m ph i tr ti n

 y m nh nghiên c u khoa h c và công ngh , đào t o cán b , chuyên gia v

l nh v c b o v môi tr ng C n phát tri n m nh công ngh môi tr ng đ

tr thành m t ngành m i nh n Làm t t công tác qu n lý và x lý ch t th i,

trên c s th ng nh t v i nhau v quan đi m, nh n th c Phát tri n các

doanh nghi p môi tr ng

 Khai thác, s d ng h p lý, ti t ki m tài nguyên thiên nhiên, b o v đa d ng

sinh h c, b o t n thiên nhiên

 Kiên quy t x lý các tr ng h p vi ph m pháp lu t môi tr ng Kh c ph c

tình tr ng đình ch s n xu t các c s gây ô nhi m quá quy đ nh nh ng r i

không thi hành X lý nh ng ng i có trách nhi m trong vi c không th c