Cái đẹp của tình yêu trong không gian văn hóa người Mông

Hình nh múa khèn thanh niên nam n Mông trong phiên ch tình.

K IL

M

Cái đ p c a tình yêu trong không gian v n hóa ng i Mông

I GI I THI U S L C V CÁI P VÀ B N CH T CÁI P

u tiên c n kh ng đ nh r ng cái đ p là m t ph m trù c b n và trung tâm

c a m h c T thân cái đ p là m t hi n t ng th m m vô cùng ph c t p và đa

d ng Nó t n t i nh m t ch nh th đ c l p Nghiên c u cái đ p là đi vào nghiên

c u c m t ph c th bao g m nhi u m t, nhi u khía c nh B i cái đ p là m t

l nh v c v a có tính b n th , v a có tính đ nh h ng Chúng ta nhìn nh n tính

b n th c a cái đ p trên l nh v c cái đ p có th là m t hi n t ng, m t s v t,

m t ý ngh , m t hành vi… nh ng chúng ta c ng c n nhìn nh n nó trong tính

đ nh h ng v i t cách là m t chu n m c do con ng i xác đ nh lý t ng s ng

sao cho đ t t i Chân – Thi n – M

V tính ch t c a cáI đ p: cái d p nh đã nói trên nó là m t ph c th đa

di n, n i hàm c a nó bao g m r t nhi u tính ch t Cái đ p đ c b c l trong tính

th ng nh t đa màu s c, trong tính c th sinh đ ng, trong tính hài hòa cân x ng

đ ng đ i, trong tính toàn v n…

Cái đ p không ch là th c đo ho t đ ng c a con ng i mà còn là cái

chu n m c đ ch ph m ch t ng i Nh v y cái đ p v a g n v i t thân nó, l i

v a g n bó v i b n ch t sáng t o c a con ng i, g n v i quá trình hoàn thi n,

hoàn m c a con ng i,g n v i s t s n sinh ra chính con ng i

Cái đ p đ c th hi n qua r t nhi u ph ng ti n khác nhau Trong đó nó

đ c b c l ch y u trên hai phân vùng: cái đ p c a cu c s ng và cái đ p trong

ngh thu t Nh ng suy cho cùng cái đ p trong ngh thu t c ng l i là ph ng ti n

tái t o m t cách có sáng t o cái đ p trong cu c s ng

Trong bài vi t này chúng tôi tìm hi u cái đ p c a tình yêu trong không

gian v n hóa ng i Mông nh m đi tìm cái đ p trong quan ni m s ng c a t c dân

này đ c th hi n trong nh ng cung b c c a tình yêu và thông qua nh ng tác

ph m ngh thu t

K IL

M

II CÁI P C A TÌNH YÊU TRONG KHÔNG GIAN V N HÓA

NG I MÔNG

1 Vài nét s l c v Ng i Mông

Ng i Mông là m t t c dân s ng ch y u tây b c và đông b c Vi t

Nam T p trung chính các t nh nh Hà Giang, Lào Cai,Yên BáI,Lai Châu,S n

La , Iên Biên… ây là m t t c dân có nhi u b n s c v n hóa Tu ng truy n t c

dân này có ngu n g c t t c ng i Miêu vùng Vân Nam, Qu ng ông,Qu ng

Tây Trung Qu c B i v y ng i Mông còn có nhi u tên g i khác nh Ng òi

Mèo, ng i H’Mông…

V k t c u ng i Mông Vi t Nam có ba lo i chính: Ng i Mông đ ,

Ng i Mông hoa và ng i Mông đen Các ki u ng i Mông này đ c phân bi t

v í nhau trang ph c và m t s t p t c nh ng v c b n các phong t c v n hóa

c a h là t ng đ ng Chúng tôi tìm hi u cái đ p trong tình yêu c a Ng i

Mông là đi vào tìm hi u trên c s nh ng nét chung nh t c a ba ki u lo i hình

ng i Mông này

2 Cái đ p trong quan ni m s ng c a Ng i Mông

Ng i Mông s ng ch y u trên các vùng núi đá cao, n i có không gian

khoáng đ t, hòa vào mây tr i bao la nên có l y u t này nh h ng r t l n đ n

tính cách, quan ni m s ng c a h Trong tình yêu ng i Mông có quan ni m

t ng đ i phóng khoáng Thanh niên nam n có th t do tìm hi u và đi đ n hôn

nhân T t nhiên s t do đó n m trong các nghi l v n hóa c t y u c a h Cái

đ p trong quan ni m s ng c a h đ c th hi n trên các ph ng di n nh n p

s ng sinh ho t, các nghi l c u mùa, các bài ca lao đ ng, các phong t c t p quán

mang tính ch t đi n hình cho dân t c mình Cái đ p trong quan ni m s ng c a

h đ c th hi n hài hòa cân x ng đ ng đ i v i nh p s ng phóng khoáng, t do

trên vùng núi non trùng đi p

3 Cái đ p trong tình yêu ng i Mông

Bàn đ n cái đ p trong v n hóa tình yêu là bàn đ n tính c th c a cái đ p

ây là m t l nh v c mang y u t t nh và nh y c m rõ nét Cái đ p trong tình

yêu c a Ng i Mông đ c th hi n trên nh ng khía c nh sau: Cái đ p trong

K IL

M

ngh thu t t tình, cái đ p trong nghi l hôn nhân ,cái đ p trong quan ni m v

cu c s ng l a đôi sau hôn nhân

V cái đ p trong ngh thu t t tình : Trai gái ng i dân t c Mông h u nh

ai c ng thu c bài hát giao duyên:

“ Mày có con trai con gáI r i,mày đI làm n ng

Tao ch a có con trai,con gái tao đi tìm ng i yêu.”

Nh ng l i ca ti ng hát c a bài ca giao duyên này là s i dây g n k t trai

gái Mông M i nh p b c lên n ng tra lúa, ch a ngô, m i nh p b c xu ng ch

đ u âm vang khao khát ki m tìm h nh phúc c a h Tình yêu c a ng i Mông

đ p t trong nh ng câu ca, ti ng hát đ n các nghi l t p t c t ng ch ng nh r t

riêng bi t

Ng i Mông có r t nhi u cách t tình, cái đ p trong ngh thu t t tình c a

h đ c bi u hi n trong tính đa d ng và ph c t p Tr c h t c n tìm hi u cái đ p

thông qua các ph ng th c t tình c a h N u nh cây sáo, cây tiêu, đàn tính,

đàn ChaPi … là nh ng ph ng ti n c t y u nh m kí thác tâm s c a ng i Vi t,

Ng i Tày thì khèn l i là công c chính đ nam n Mông th hi n tài n ng và

tình yêu c a mình Có th xem khèn Mông và nh ng bài hát giao duyên c a

ng i Mông nh nh ng tác ph m ngh thu t xu t s c b c nh t c a dân t c này

Ng i con trai Mông đ c coi là tr ng thành và có quy n đi tìm b n gái c a

mình ch khi h bi t th i khèn Ti ng khèn vang v ng gi a không gian bao la

thúc gi c tráI tim các cô gái Mông đ n tu i v n kh n, tr i đ u áp l i ti ng

khèn âm vang m nh m c a các chàng trai Mông là ti ng đàn môi tr m m, réo

r t c a các cô gái H th i đàn môi (hay còn g i là đàn lá) b t c n i đâu

Khèn và đàn môi đã tr thành nh ng ph ng ti n th hi n tình yêu thông qua

nh ng nh p đi u, ti t t u c a âm thanh n i núi r ng khoáng đ t

Không gian chính di n ra các nghi l trong tình yêu c a ng i Mông là

ch tình Ch tình Sa Pa, ch tình Khâu Vai là nh ng đi m h n lý tu ng c a

nh ng chàng trai, cô gái Mông H xu ng ch không ph i đ n thu n đ mua bán

trao đ i, mà h xu ng ch đ có c h i giao l u g p g v i nhau Xu t phát t

đ c đI m c trú c a ng i Mông, h không s ng t p trung nh ng i Vi t ,

K IL

M

ng i M ng mà th ng có m t đ r t th a Chính vì v y không gian ch đã tr

thành không gian v n hóa tr thành không gian sinh ho t chung c a c c ng

đ ng Ch tình có đI m khác bi t h n các phiên ch phiên khác là m i n m ch

có m t l n Nó là phiên ch g p g c a tình yêu Thanh niên nam n t h p

đây cùng nhau ca múa trong ti ng khèn T ng âm thanh dìu d t, t ng đi u múa

uy n chuy n hòa quy n làm m t Ch tình c ng là n i đ ng i Mông ch n l a

b n đ i thông qua nghi l l t ô ó c ng là m t nét đ p v n hóa Ng i con gái

n mình trong nh ng chi c ô nhi u màu s c, ng i con trai Mông đ n l a ch n

ng i mình s chung s ng c cu c đ i b ng cách thông qua ch n l a nh ng

chi c ô

Hình nh múa khèn thanh niên nam n Mông trong phiên ch tình

Bên c nh không gian v n hóa ch tình cách t tình c a Ng i Mông còn

đ c thông qua các phân vung v n hóa khác nh thông qua các không gian lao

đ ng, không gian nghi l Ném pao là m t trong nh ng ho t đ ng l h i giao

duyên khá ph bi n c a Ng i Mông C ng nh nghi th c ném còn c a ng i

Vi t, ném pao c ng là cách th hi n tình c m c a trai gáI dân t c này Qu pao

K IL

M

tr thành v t đính c th nguy n c a đôi trai gái ã có m t bài hát v ném pao

nh th này :

“ Anh ném pao, em yêu không b t

Em không yêu qu pao r i r i…”

Có r t nhi u cách th c đ bày t tình c m trong ngh thu t t tình c a

thanh niên Mông Có lúc h g i g m tình yêu c a mình vào ti ng khèn, đI u

múa, vào qu pao nh ng c ng có lúc ch là chi c áo T p t c này đã có t ngàn

đ i x a ng i con trai Mông đ n tu i tr ng thành n u yêu cô gái vùng nào s

đem chi c áo c a mình b vào nhà cô gái N u cô gái ch p thu n cô s gi l i

chi c áo còn n u cô t ch i cô s mang chiêc áo tr l i cho ch c a nó.

Tình yêu m c m c gi n d

Nói chung thanh niên nam n Mông có ngh thu t bày t tình c m r t đa

d ng, nhi u màu s c v n hóa Cái đ p n sâu trong ngh thu t này mang đ y đ

tính ch t c a cái đ p trong v n hóa s ng T i sao l i đ c p đ n hàng lo t các

ph ng th c t tình c a Ng i Mông tr c khi đi vào tìm hi u b n ch t c t lõi

K IL

M

c a cái đ p ti m tàng trong đó? B i đó là nh ng d n ch ng sinh đ ng v các

tính ch t c a cái đ p.Tình yêu c a ng i Mông có cái đ p trong ngh thu t

chính là nh ng l i ca, đi u múa Âm nh c là l nh v c ngh thu t ch y u mà h

s d ng đ tái hi n l i nh ng cái đ p trong cu c s ng M t khác nh ng d n

ch ng trên c ng kh ng đ nh đ c tính toàn v n c a cái đ p Ngh thu t t tình

c a ng i Mông tuy không đ c bi u l tuy t đ i thành công trên ph ng di n

hình th c cao nh t c a ngh thu t: thi ca, h i h a nh ng âm nh c l i là m nh đ t

thích h p mà h tìm đ n Nh ng l i ca ti ng hát y đóng vai trò là nh ng tác

ph m ngh thu t ki t xu t Nó chuyên ch nh ng tâm t tình c m trong lòng con

ng i Bên c nh đó nh ng d n ch ng trên còn là minh ch ng cho tính c th ,

tính th ng nh t c a cái đ p Tr l i v n đ cái đ p nh ta đã bi t cái đ p có tính

b n th – c th Nó có th là m t ý nghí đ p, m t hành vi đ p, m t s v t đ p

…t t c ngh thu t t tình trong nh ng cách th c bi u hi n tình yêu trên đây c a

ng ì dân t c Mông là bi u hi n cho tính đa d ng, ph c t p c a cái đ p Trên

h t cái đ p trong tình yêu c a h là cái d p c th c a nghi l , c a v n hóa V a

mang tính ch t c th l i v a mang tính th ng nhâtcho toàn vùng mi n, nó bi u

th quan h ch th - khách th c a cái đ p trong tính cân x ng, đ ng đ i, hài

hòa c a nó T t nhiên quan h ch th - khách th này c ng nh t l đ ng đ i,

cân x ng, hài hòa l i ph thu c vào quan ni m “cái gì là đ p?” c ng nh “cái

đ p là gì?” c a Ng i Mông V c b n b n ch t c a cái đ p trong ngh thu t t

tình c a h là cái đ p c a s t do,phóng khoáng c a tâm h n Cái đ p này c ng

mang tính ch t, b n s c vùng mi n mà ta th ng g i là tính nhóm c a cái đ p

V cái đ p trong nghi l hôn nhân: Trong hôn nhân ng i Mông d ng

v ,g ch ng th ng theo ý nguy n c a đôI trai gái Hôn nhân đó có th là s n

ph m c a nghi th c l t ô trong phiên ch tình, sau khi đôi trai gái đã th t s ng

thu n l y nhau và đã có l i h n c sau nh ng bu i tâm s phiên ch đ c bi t

này Nh ng c ng có khi h đi đ n hôn nhân t nh ng nghi l mà ng i Mông

g i là t c “b t v ” T c này ch y u di n ra b ng hai cách th c chính: ng i con

trai ch đ ng “b t v ” ho c ng i con gái l i ch đ ng t o đi u ki n cho ng i

con trai b t mình Sau khi g p g nh ng phiên ch n u chàng trai Mông th y

K IL

M

ng b ng cô gái nào và mu n c i nàng làm v ch vi c cùng b n bè ch n nàng

trên đ ng v nhà b t đem v nhà mình Cô gái có th ch ng c vi c l y chàng

trai b ng cách không b c qua b c c a B i khi đã b c lên b c c a nhà chàng

trai thì cô gái s không còn cách ch n l a nào khác N u b t đ c v thành

công,ng i con trai s đem cô gái v nhà b m đ xin c i sau m t th i gian

khi đó l c i m i đ c t ch c C ng có nh ng cô gái đ c g ch ng b ng

cách đ c bi t h n, là khi cô đ n tu i tr ng thành b m s đem cô ra b su i

ho c trong r ng đ các chàng trai đ n b t cô v làm v Ng i trong gia đình s

tr l i sau m t th ì gian, n u cô gái đã đ c b t thì đó là ni m vui s ng, t hào

cho c gia đình N u không thì h coi đó là m t s xúi qu y, đen đ i và m i

th y cúng đ n gi i “con ma” cho cô gái

Thi u n Mông- v đ p c a núi r ng khoáng đ t

K IL

M

Ng i Mông r t coi tr ng s chung th y trong h nh phúc l a đôi Sau khi

ch n l a đ c ngày lành tháng t t hai bên gia đình s ti n hành t ch c l c i

r t long tr ng Các cô gái tr c khi v nhà ch ng đ c s m s a k l ng v

trang ph c, đ trang s c Chính nh ng b trang ph c c u k , kh công này là

minh ch ng cho cái đ p t do phóng khoáng trong tâm h n c ng nh trong cu c

s ng c a h Nh ng b trang ph c c a ng i Mông th ng đ c may s m r t

lâu th ng là t 1 n m đ n hai n m Có th coi đó là nh ng tác ph m ngh thu t

đ c s c Nh ng chi c váy áo nhi u màu s c, nhi u l p Th ng l y nh ng màu

đ , đen, xanh lá cây là màu ch đ o Trên váy áo đ c thêu thùa r t c u k , theo

nh ng t l nh t đ nh Các màu s c đ c k t h p v i nhau trong s hài hòa cân

x ng, đ ng đ i Các trang s c nh vòng c , vòng tay, khuyên tai, xà tích c ng

đ c ch m kh c r t tinh t Chúng mang nh ng bi u t ng c a tình yêu, h nh

phúc l a đôi c ng nh bi u t ng c a v n hóa ph n th c

Váy áo chu n b cho cô dâu tr c ngày lên xe hoa-m t bi u t ng c a cáI đ p trong v n hóa

K IL

M

Cu c s ng hôn nhân c a trai gái Mông không ch đ p trong s toàn v n c a

nh ng m i tình song ph ng mà tình yêu c a h còn đ p ngay trong c nh ng

nghi l v n hóa sau hôn nhân ó chính là nét đ p c a nh ng tình yêu dang d

không đ n đ c v i nhau Ng i Mông có ch tình là n i h n hò c a thanh

niên nam n ch a có h n c nh ng nó c ng là n i đ nh ng m i tình dang d

tìm đ n nhau Vào phiên ch này ng i v c ng nh ng i ch ng hoàn toàn có

t do đi tìm l i ng i yêu c c a mình đ tâm s , đ g p g Sau phiên ch y

h l i tr v bên gia đình nh c a mình ti p t c ph n s c a nh ng ng i cha,

ng i m đem theo l i h n c v i ng i yêu c r ng n m sau s g p l i nhau

ch tình

Các thi u n Mông chu n b đ n ch tình

Nh v y nghi l hôn nhân c a ng i Mông l i m t l n n a là minh ch ng

cho nh ng tính ch t đ ng đ i, hài hòa, toàn v n, c thê c a cái đ p Cái đ p ch

đ o trong v n hóa tình yêu c a h là cái đ p c a s t do, phóng khoáng Cái

đ p này g n li n v i các nghi l tôn giáo, v n hóa, đa di n, đa màu s c Do

ng i Mông là m t trong nh ng t c dân thi u s c a Vi t Nam các tác ph m

ngh thu t t n t i đ c l p c a h h u nh không còn đ c l u gi nh các dân

t c khác vì v y mu n tìm hi u b n ch t c a cái đ p trong v n hóa tình yêu c a

K IL

M

h bu c chúng ta ph i gián ti p tìm hi u thông qua các nghi l v n hóa, các

ph ng th c bi u hi n Cái đ p trong nghi l c a h đ c thông qua ch y u

trên l nh v c ngh thu t là nh ng bài ca, ti ng hát dân gian ít có thành t u trên

m ng thi ca, h i h a Tuy nhiên c ng c n kh ng đ nh trong nh ng l nh v c ngh

thu t b c cao này v n có h i h ng trong ngh thu t âm nh c (ch t th trong

nh ng bài ca dân gian), c ng nh s ph i k t h p màu s c trên trang ph c

(manh nha c a ngh thu t h i h a)

K IL

M

K T LU N

Cái đ p là m t ph m trù c b n và là tiêu đi m trung tâm c a m h c Cái

đ p t n t i trong tính đa chi u, nó là s th ng nh t gi a hai y u t khách quan và

ch quan Tìm hi u cái đ p c a tình yêu trong không gian v n hóa ng i Mông

c ng là m t ph ng ti n đ ti p c n nghiên c u v n hóa c a dân t c này Cái

đ p trong v n hóa, trong quan ni m s ng c ng nh cái đ p trong các tác ph m

ngh thu t c a h mang đ y đ nh ng tính ch t c a cái đ p theo n i hàm là cái

chung Cái đ p đã tr thành th c đo cho m i s v t, hi n t ng, m i hình thái

ý th c – xã h i Nghiên c u cái đ p trong v n hóa là m t cách nghiên c u cái

đ p trên l nh v c tinh th n, tình c m B i cái đ p không ch đ n thu n t n t i

nh m t ch nh th đ c l p mà nó còn t n t i v i vai trò là s đánh giá, th m đ nh

c a con ng i v b n thân mình