Cái đẹp trong văn hóa mặc của dân tộc Việt Qua các thời kỳ lịch sử

àn ông và đàn bà đ u búi tóc tròn sau gáy... Nón c a đàn ông th ng là hình chóp.

K IL

M

Cái đ p trong v n hóa m c c a dân t c Vi t Qua các th i k l ch s

Trang ph c là m t nhu c u thi t y u trong đ i s ng con ng i Nó

quan h đ n nhi u l nh v c trong xã h i nh đ a lý, l ch s , kinh t , l

giáo, đ ng c p, phong t c t p quán v.v Nh t là l nh v c v n hóa tinh

th n nó th hi n c th rõ nét v trình đ và th hi u them m c a m i con

ng i, m i dân t c, m i th i đ i

Qu th t trang ph c (là ki u cách qu n áo, m , kh n, gi y dép, đ

trang s c ), có t m nh h ng r t l n t i đ i s ng con ng i - các m i

quan h xã h i th hi u them m , đ i s ng tinh th n c a con ng i Vi t

Nam

Ông cha ta đã t ng d y r ng:

“H n nhau t m áo manh qu n

Th ra bóc tr n ai c ng nh ai

ó là b ng “con m t trang ph c”, và xét góc đ bình đ ng c a cogt

Nh ng th c t ph phàng ta cho cho ta th y, trong xã h i c , ch vì “cái áo,

manh qu n “ y” mà bi t bao ng i lao đ ng nghèo đã ph i đau kh lên ti ng

“Cha đì cái áo cách này

M t chúng m t b n vì mày áo i”

Nh ng n u ch nhìn nh n cái áo, cái qu n góc đ là nh ng v t che

thân đ n thu n thì t c là ch nhìn b ng con m t th c d ng B i nó còn

mang nh ng ý ngh a sâu s c v m t v n hóa xã h i, v xu h ng th m

m , c a t ng dân t c, c a t ng con ng i l ch s cho th y đã bao l n

quân xâm l c ph ng B c xâm l c n c ta, và c g ng b ng m i cách

đ đ ng hóa l i s ng, phong t c c a dân ta, b t dân ta n m c theo ki u

ph ng B c nh ng đã g p ph i s đ u tranh mãnh li t c a dân ta đ b o

v đ t n c, b o v phong t c c truy n

“ ánh cho đ dài tóc đánh cho đ r ng đen”

K IL

.C O

M

Vì v y trang ph c (hay v n hóa m c): không ch là v t đ che thân

mà còn mang nh ng ý ngh a l ch s , ý ngh a tinh th n dân t c ó là v

đ p tinh túy c a m i dân t c, là bàn tay khéo léo, kh i óc tinh t c a

ng i Vi t x a trong vi c c k t h p trang ph c, s cách đi u tinh t cho

trang ph c c a mình tr nên đ p đ h n đ phù h p đ i s ng xã h i hi n

đ i

Trong bài ti u lu n này, tôi mu n trình bày sâu vào v n đ “Cái đ p

trong v n hóa m c c a dân t c Vi t – qua các th i k l ch s ”

- Trang ph c th i Hùng V ng

- Trang ph c th i phong ki n

- Trang ph c t cách m ng tháng 8 đ n nay

K IL

.C O

M

Cách đây kho ng 2500 – 2700 n m, th i đ i Hùng V ng (v i s ra

đ i c a nhà n c đ u tiên – nhà n c V n Lang – v n hóa đ ng thau)

Ng i dân đã bi t sinh s ng, b ng s n b n, tr ng tr t bi t rang gai, đay,

dâu, nuôi t m, m t d t v i không còn ph i dùng v cây làm qu n áo

n a)

Theo m t s hi n v t còn gìn gi và thu đ c m t s di ch , và

theo nghiên c u c a các nhà v n hóa h c – kh o c h c trang ph c th i

k này khó phong phú

Ph n m c áo ng n đ n bong, x ng c, bó sát vào ng i, phía

trong m c y m kín ng c Chi c y m có c tròn r t c , có trang trí hình

ch m h t g o C ng có nh ng d o áo cánh ng n, c vông, đ h m t ph n

vai và ng c ho c kín ng c, h m t ph n vai và trên l ng Trên áo có hoa

v n trang trí Th t l ng có 3 hàng ch m trang trí, cách đi u nhau, qu n

ngang bong, làm cho thân hình thêm tròn l n u và cu i th t l ng th

x ng phía tr c và sau ng i, t n cùng b ng nh ng tua rua Váy kín bó

sát sát vào thân c n c n trang trí đ p

àn ông đóng kh là m t d i v i, ci u ngang kho ng 10cm (20cm

thì g p đôi l i), chi u dài kho ng 1,2m ho c dài h n Tùy theo chi u dài

c a kh , ng i ta qu n thành m t ho c nhi u vòng quanh bong, th đuôi

kh v phía sau ho c phía tr c àn ông ông S n th ng c i tr n

àn ông và đàn bà đ u búi tóc tròn sau gáy M t hình th c khác là

tóc búi ng c m t ph n lên đ nh đ u, m t ph n th ra sau l ng C ng có

th c nam và n đ u xòa tóc sau l ng (nam th ng xõa tóc kín c , n

th ng xõa tóc sau l ng)

Qua quan sát trên tr ng đ ng ta th y: trong các ho t đ ng t p th ,

các ngày l h i ng i ta còn m c nh ng chi c váy làm b ng lông v , ho c

b ng lá cây xòa ra r t đ p, trên đ u h là chi c m c ng b ng lông v có

trang trí thêm nh ng bông lau phía tr c

K IL

.C O

M

Ng i dân th i k này c ng đeo r t nhi u lo i trang s c Nh ng

vòng đeo tai đa d ng: có lo i đ n gi n ch là m t s i dây đ ng u n tròn s

sài, hay đ c đúc lion, có lo i vòng tròn có hang khóa c bi t là có

nh ng vòng hoa tai g n qu nh c hay đôi hoa ai b ng đá, hình con thú

Nh ng chu i h t th ng th y

G m các lo i h t hình tru, trái xoan, hình c u

Ngoài ra còn có nh n b ng đ ng đeo ngón tay có g n qu nh c

àn ông th ng có t c s m mình (ban đ u v i m c đích v lên mình

đ khi xu ng n c nó không b giao long hãm h i Sau đ c nâng lên

thành hình th c trang đi m cho c th ) àn ông đàn bà đ u nhu m r ng

đen, và có t c n tr u

Tuy r ng nh ng trang ph c th i k nào còn đ n gi n, đ trang s c

còn tô s , nh ng v i đi u ki n ch tác h n ch , ta th y đ c r ng; con

ng i th i kh b y gi đã có trình đ th m m , óc t ng t ng cao, đã

quan tâm nhi u t i v n đ làm đ p cho c th , đ ng th i khi th hi n bàn

tay khéo léo c n c n c ho t đ ng

K IL

.C O

M

1 Th i nhà Lý

Có n n kinh t phát tri n t o đi u ki n phát tri n m i m t c a đ i

s ng xã h i V i ý th c dân t c, nhà vua ch tr ng dùng g m vó trong

n c:

N m 1059 Vua Lý Thánh Tông đ nh tri u ph c cho các quan vào

ch u vua các quan ph i đi t t, đi hia, đ i m phác đ u, m c áo bào tía,

c m h t ngà, th t đai da Vu m c áo màu vàng, qu n tía, búi tóc, cài trâm

vàng

Trang ph c võ t ng th i Lý khá hoàn ch nh: m chùn kín tai, áo

dài đ n đ u g i, cánh tay áo đ c may g n gàng, ch t, bó sát c tay, có

nh ng m nh giáp, ho c di m v i trang trí hình xo n c hay hình bông hao

nhi u cánh to tr c ng c R t nhi u đ ng viên song song, hình cong

ho c xo n c, ti p d i là nh ng qu nh c nh , ho c nh ng tua r r i m i

đ n hàng qu nh c Dây l ng b ng v i thì buông r hai đ u xu ng phía

tr c N u là đai l ng b ng da thì sát vào b ng, đ u làm n i lên đ ng

nét kho , đ p cho c th ôi hia d i chân cao đ n đ u g i và đ c

trang trí đ n gi n

Các v n , tóc th ng búi cao lên đ nh d u, trên trán có m t đi m

trang trí, c đeo nh ng chu i h t, m c váy ngán có nhi u n p

Trang ph c c a nhân dân: th i k này “quá n a ng i dân làm s

sãi” T ng ph t ADi à (t n m 1057) còn l i t i chùa Ph t Tích cho ta

th y: t m áo pháp khoác ngoài có đ ng cong, đ ng th ng g p khúc hay

buông r , r t sinh đ ng N p áo n i lên nh nh ng đ ng gân c a t m lá

ren dính sát c th Khi đi d n d p ch y suôi, ch thì v t chéo m m m i,

hay ch y vòng nh sóng l n, ch thì nh nhàng, vài đ ng n m ngang

cho th y t m áo v a r ng, v a g i t đ c đ m ng và m n c a v i dù

t ng làm b ng đá

Ng i dân c ng có t c s m mình, đàn bà đeo khuyên b c v n

th ng búi tóc xao và bu c di m hoa trên đ u

K IL

.C O

M

2 Trang ph c th i Tr n

ây là th i k có nhi u lo i v i m i V i bông, v i gai, l a l nh, sa,

the, nái, s i, đo n, g m vóc,… Ngh thêu c ng phát tri n

N m H ng Long th 8 (1300) Quan võ dùng ki u m áo m i Quan

v n đ i m ch inh ( ) màu đen C a tay áo các quan v n, võ r ng t

9 t c đ n 1 th c 2 t c

N m 1395 L ch Tri u t p k quy đ nh: Nh t ph m thì màu tía, nh

ph m màu đ i h ng, tam ph m màu đào h ng, t ph m, ng ph m màu

l c; th t ph m màu bi c, bát c u ph m màu xanh

“Trang ph c nhân dân:

àn ông th ng c i tr n ho c m c áo t thân màu đen, c cáo tròn

b ng the, qu n m ng b ng l a thâm i đa s tr c đ u, đi đ t, có ng i

đi gi y da T c x m mình c ng r t ph bi n

3 Trang ph c th i Lê - M c

Trang ph c tri u đình:

i vùa Lý Thánh Tông (t n m 1934) khi hành đ i l : vua m c áo

long c n, đ u đ i m mi n, còn l th ng tri u thì m c áo hoàng bào, đ i

m xung thiên

Chúa Tr nh trong các đ i l , và ngày th ng không khác vua Lê là

m y ch khác v màu c (vua dùng màu vàng, chúa dùng màu tía) th hi n

s l n quy n nghiêm tr ng

1486 đ nh ki u m ch u: các quan van võ vào ch u, đ i m ô sa, hai

cánh chu n ph i nh t lu t h i h ng v đ ng tr c, khong đ c t ý làm

ngang, hay l ch

Tri u đình l i đ nh th trang ph c khi ti p s nhà Minh các công

h u, bá, nh phò mã, và các quan v n võ, đ u ph i màu s m, cáo có c

b ng gai, t , sa là s c xanh dài cách đ t m t t c (3,3cm) tay r ng 1 th c

hai t c (40cm) S quy đ nh v trang ph c th hi n lòng t tôn dân t c,

không đ cho n c ngoài coi th ng

K IL

.C O

M

M c a hoàng thân trang s c b ng vàng, quan v n quan võ trang

s c b ng b c: áo dùng áo tía, hinh con k lân: quan v n có hình con tiên

h c; quan võ hình con s t

M nh phu m c theo v i ph m tr t c a ch ng - ng i đàn bà nào

chính b n thân làm nên sang hi n thì không ph i kém m áo c a ch ng

n n m 1720 đ i l i: áo c a hoàng thânm, v ng thân mùa xuân mùa h

dùng sa t u; đ i m lông đuôi ng a, màu thu, mùa đông dùng đo n t u

màu tr m tr ng

Trang ph c ng i dân:

àn bà lao đ ng th ng m c y u c xây, cánh tay đ tr n, m c váy

ng n, th t l ng th phía tr c u th ng dùng kh n l t đ cu n tóc lúc

y t ki n b c tôn tr ng l i xoà xu ng đ kính l àn ông lao đ ng c i

tr n, đóng kh àn ông - đàn bà đ i nón xuân lôi, ti u l p (nón r nh )

Ng i kinh thành đ i nón liên di p Các ông già đ i nón ngoan sác, con

nhà quan và h c trò đ i nón ph ng đ u đ i H hàng nhà quan và m t s

ông già đ i nón c câu v.v… Trang ph c th i này khá phong phú, đ c đáo

c u s c s ng mãnh li t đ c gìn gi t i ngày nay

4 Trang ph c th i Nguy n - Pháp thu c

u th i Nguy n trang ph c c ng đ c quy đ nh r t m Nh ng

đ u th i Nguy n trang ph c c ng đ c quy đ nh r t t m Nh ng do s

pha t p c a y u t ông - Tây càng làm trang ph c thêm l b ch lai c ng

(đ c bi t là t ng l p th ng tr )

Trang ph c tri u đình: Vua có m mi n, xiêm, đai, hia, h t, m

mi n: thân hình tròn ng, đan b ng dây thau, canh tr c canh sau, đeo 24

dây tua b ng vàng, sâu 300 h t san hô Trân châu pha lê và 400 h t vàng

nh m đính 2 ch v n th Xung quanh m có 12 hình r ng vàng, 6

hình ng n l a c ng b ng vàng l i dát hình hoa sen, đám mây b ng 256 h t

vàng

Áo long c n b ng sa tanh màu thanh niên thêu nhi u ho ti t, m t

tr i tr ng sao, r ng ai làm b ng da b c đo n màu vàng, gi a đính m t

K IL

.C O

M

viên ng c hình vuông, xung quanh g n 6 viên ng c hình qu trám, b t

vàng, 392 h t châu ng c bên trong có 6 khuy đ dính vào áo H t b ng

ng c dài m t th c hai t c ngang ba t c có túi g m đ ng

Quan quan lính tri u Nguy n c ng có quy đ nh rõ r t

Càng v sau trang ph c c a giai c p phong ki n tri u Nguy n đ c

bi t là t ng l p trên, càng bi u hi n s l lang k ch c m lai c ng (nh

hình nh Kh i nh)

Trang ph c ng i dân c ng có nhi u thay đ i

Các bà các cô mi n B c và B c Trung B th ng m c áo cánh

ng n bên trong là t m y m màu vàng t t m hay b ng v i màu hoa hiên

ho c màu nâu non Hai đ u c y m có hai d i nh đ bu c ra sau gáy Áo

dài

Áo ài: là lo i áo hai v t phía tr c đ u nhau buông th xu ng không

cài khuy Ng i nào c ng nuôi tóc dài và v n kh n N u đuôi tóc dài h n

kh n, s r xu ng c nh tai trái c a ng i ph n Tác đuôi gà là hình th c

trang đi m đ c a chu ng th i đó:

“M t th ng tóc b đuôi gà

Hai th ng n nói m n mà có duyên”

Mùa rét ph n mi n B c và B c trung b còn chít trên đ u m t

chi c kh n vuông màu thâm, khi chít g p chéo kh n l i, đ t lên đ u, 2 góc

kh n bu c l i d i c m t i đ c ph kín C gn có ki u đ t mép kh n d i

g n trán, kéo hai bên kh n v hai phía cho thành m t hình m qu gi a

r i bu c hai đ u kh n xu ng d i c m ho c qu t hai đ u kh n bu c ra sau

gáy g i là chít kh n m qu

Ph n mi n Nam và Nam Trung b a m c màu đen áo cánh dài

cúc gi a, m c qu n không m c váy, dùng kh n v i màu sáng ho c k ô

g p l i v t trên đ u đ tránh n ng

Chi c ao m ba m b y trong ngày xuân ch y h i c a cô gái Kinh

B c là m t nét đ p đ m đà ó là m t b áo dài ba chi c, ngoài cùng là

K IL

.C O

M

trong màu m gà, và màu cánh sen, màu vàng chanh hay màu hò thu Ch

em còn dùng m t s lo i nón nh nón ba t ng, nóng thúng, nón giang

v.v…

Trang ph c đàn ông trong c n c th i k này t ng đ i gi ng

nhau Khi lao đ ng th ng m c b ng v i ng Lâm nhu m nâu, áo cánh

ng n b n thân cài cúc c bi t là mi n Trung có lo i áo Lác: là lo i áo

đan b ng c lác đ dùng khi giá rét, là m t hình ch nh t g p đôi v i m t

l khoét gi a làm c , m t s i dây bu c làm th t l ng bó sát vào ng i

M c qu n đùi ho c qu n lá to khi lao đ ng tóc dài và búi lên đ nh

đ u Th i ti t nóng b c, đàn ông th ng c i tr n

Nón c a đàn ông th ng là hình chóp M t s ng i v n đ tóc dài

và cu n kh n, v i ki u chít kh n, ki u qu n kh n nhi u vòng àn ông ra

đ ng g p m a th ng mang ô dù tr ng, ho c đen (còn g i là ô cánh gi i)

T 1930 phong trào c t tóc ng n r ngôi l ch càng r m r , ng i đ ng

tu i m c áo dài - đ i kh n x p đ c làm s n, khi dùng ch p lên đ u r t

ti n

Ng i đi làm (viên ch c) còn m c com lê, qu n tây, áo s mi đi dày

tây b ng da đen, đ i m cát tr ng v.v…

Nói chung trong giai đo n này, có nh ng s đ i thay đáng k trong

trang ph c so v i giai đo n tr c Tuy r ng có nh ng thay đ i tây hoá

nh ng th ng ch là t ng l p quan ch c, viên ch c Nhi u nét v n hoá

trong trang ph c v n đ c l u gi và cách đi u đ p h n cho phù h p

đi u ki n lao đ ng - sinh ho t

T khi đ t n c đ c l p, t do c trong nam và ngoài b c đ u di n

ra sôi n i các phong trào ho t đ ng, lao đ ng xây d ng đ t n c M i

ng i s ng hoà đ ng h n Nh ng gia đình giàu có b t n m c diêm dúa

mà theo m i ng i tham gia ho t đ ng công ích Các em nh thi u niên

trong tr ng h c m c đ ng ph c, tham gia các phong trào đoàn đ i đã xoá

đi ranh gi i: con ông ch , ch sen, con ông đ c, anh th

K IL

.C O

M

V i hoàn c nh l ch s m i, ch em ph n c ng thay đ i cách n

m c cho phù h p v i ho t đ ng, n m c g n gàng gi n d h n: áo cánh

nâu, c tròn, hay c qu tim, trong m c áo lót không tay qu n đen b ng

v i phin hay láng Nh ng ng i thoát ly làm cán b m c áo ki u s mi đ i

cán, tay th ng, c hình cánh nh n, áo th ng may bàng v i xanh hoà bình,

hay ka ki màu xi m ng, màu be h ng, đi dép cao su đen

Su t trong nh ng n m tháng đ u tranh đ gi i phóng mi n Nam, có

nh ng đóng góp đáng k c a ng i ph n V i nh ng chi c áo ba ba

kh n r n trên đ u hay v t vai, và đ c bi t là đôi dép cao su truy n th ng

cùng v i hình nh chi c m tai bèo, nh ng đ i quân “tóc dài” anh d ng đã

làm cho gi c M bao phen điêu đ ng

Hình nh nh ng cô dân quân áo cánh nâu non, chít kh n vuông đen

m qu , chi c th t l ng da to b n, th t ngang ng i vai đeo súng là m t

hình nh đ p m i c a ng i ph n Vi t Nam N công nhân m c b qu n

áo b o h lao đ ng, màu tím than hay áo s mi tr ng qu n tím than li n

y m, tóc c p g n lên cao, c t ng n hay u n i m l i trai hay chùm

bao tóc b ng v i ho c bu c chéo trên đ u chi c kh n nhi u màu, chân đi

giày ba ta, gi y v i th p c hay đi dép cao su đen Áo b lu dài màu tr ng,

qu n v i tr ng đ i m tòn tr ng khi làm vi c là trang ph c c a ch em

ngành Y t Ch em m u d ch viên m c áo s mi c hai ve, tay th ng r ng

màu xanh hoà bình hay màu tr ng Nh ng b trang ph c y toát lên v

nh nhàng, thanh l ch t ngàn x a đúc l i, đ ng th i còn th hi n s c

s ng m nh m c a v đ p truy n th ng đã đ c gìn d bao đ i nay

1 Trang ph c đàn bà t 1975 đ n nay

Ph n đ ng tu i th thành, ngày th ng m c áo cánh, áo bà ba,

áo s mi H ng Kông, áo mi tri t ly, v i các lo i c , hình qu tim, c

thìa, c vuông, hình ch V, c cánh nh n, c hai ve N thanh niên có

nhi u ki u áo: áo b đ m c nhà, áo chui, áo m , áo s mi chi t ly, áo

s mi H ng Kông, áo vai b ng, vai li n, vai tra, vai chéo, áo có ho c