Thẩm mỹ trong “Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh

K IL

M

Th m m trong “Nh t ký trong tù” c a H Chí Minh

Gorki đã t ng noi “Ng i ngh s tìm th y mình và tìm th y thái đ

ch quan c a mình đ i v i cu c s ng …, và th hi n thái đ đó trong

nh ng hình th c riêng c a mình b ng nh ng t ng riêng “ng i ngh s

l n đ ng th i ph i là ng i sáng t o đa phong cách, ph i th hi n đ c

giá tr chân - thi n m trong các sáng tac sc a mình đ nâng ng i đ c t i

nh ng t m cao m i H Chí Minh không ch là m t nhà chính tr l i l c,

mà cao h n n a còn là hình nh c a m t ng in gh s - chi n s cao c ,

đ p đ … “Nh t ký trong tù” chính là t p th th hi n sâu s c nh ng giá

tr n i dung và là s k t tinh cao đ c a m t tài n ng ngh thu t

H Chí Minh sáng tác v n chuy n không ph i vì hành vi v n chuy n

mà vì hành vi cách m ng “ ây không ph i lá s h th p mà là đánh giá

r t cao H Chí Minh” (Nguy n ng M nh) B i b n thân v n chuy n

ngh thu t r t ph c t p H Chí Minh ch nh n mình là nhà bác, là nhà

cách m ng chuyên nghi p, nh ng ch a bao gi nh n mình là m t ngh s

Cu c đ i c a Ng i ch tâm ni m v i b n câu h i; vi t cho ai? Vi t đ

làm gì? Vi t cái gì? và vi t nh th nào? quan tr ng nh t là câu h i “Vi t

cho ai?” Bác luôn luôn chú ý đ n đ i t ng đ c gi - t c ng i ti p nh n

tác ph m đ đ t đ c giá tr t t ng c ng nh hi u qu th m m cao

nh t V y nên, trong các tác ph m c a Bác, có nh ng bài mà đ c lên m i

ng i cùng hi u, k c dân ít ch , k c ng i không đ c đ n tr ng,

mi n là hi u ti ng Vi t Nh ng c ng có nhi u tác ph m mà ngay c t ng

l p trí th c uyên thâm không ph i ai c ng khám phá h t đ c t ng l p sâu

xa c a nó

“Nh t ký trong tù” là t p th đ c Bác vi t t mùa thu 1941 đ n

mùa thu n m 1942 nhà ng c Qu ng ông - Trung Qu c Tuy ch đ c

sáng tác trong m t th i gian gn n, trong hoàn c nh tù ng c khó kh n thi u

th n, song “Nh t ký trong tù” v n th hi n trong đó nh ng sâu s c, tinh t

K IL

K S C O

M

v n i dung và c tài n ng điêu luy n, đ c đáo trong bút pháp, ngh thu t

Nó th hi n tâm - tài - tâm c a m t ng i ngh s v đ i, l n lao

Tr c h t “Nh t ký trong tù” là m t tác ph m l n, vì nó ch a đ ng

trong đó nh ng n i dung t t ng vô cùng l n lao ó là s hòa quy n

gi a giá tr hi n th c và nhân đ o, gi a ch t thép và tình c m Có cái đau

th ng, c c nh c nh ng l i xen l n đó nh ng ti ng c i trào phúng; có

s đau kh bu n bã nh ng cao h n h t l i là ni m tin, khát v ng và s l c

quan ch a bao gi d p t t trong “Nh t ký trong tù”

Giá tr hi n th c - ch t thép trong th H Chí Minh th hi n vi c

Bác đã v l i b c tranh tù ng c m t cách chân th c, s ng đ ng, sâu s c

Chính giá tr hi n th c đã làm nên ch t nh t ký đ m s c trong t p th

“Nh t ký trong tù” Ng i ta ng r ng m t tác ph m đ nh cao luôn luôn

ph i xu t phát t m t trí t ng t ng phong phú, m t s “th ng hoa” v

xúc c m trong cái bay b ng c a tâm h n ng i ngh s Song, ta l; i d

dàng nh n th y trong các tác ph m c a H Chí Minh, “Nh t ký trong tù”

th hi n trong đó ít s t ng t ng nh t Tác gi d ng nh không t ng

t ng gì c ng thành th , nhìn gì c ng ra th , nói gì c ng là l i th Ng i

ta t ng nh trong không gian tù ng c y, n u H Chí Minh t ng t ng

quá s che m t đi b n ch t c a s v t, s làm m t đi m t hi n th c r t

“hi n th c” trong ch n lao tù y Hi n th c trong th Bác là hi n th c

tr c c m, th hi n r t rõ tính ch t c m tính, c th , sinh đ ng, sâu s c

Miêu t cái cùm:

“D t a hung t n mi ng tr c nhia

êm đêm há hóc nu t chân ng i

Có ng i b nu t chân bên ph i

Có ng i b nu t chân bên thái

Cái cùm tr c h t là chính nó ó là cái cùm, th dùng đ xi ng

xích, trói bu c tù nhân, đây không h có ý ngh a n d , hoán d th ng

th y trong th ca mà đ n thu n ch là niêu t , hi n th c m t s v t Cách

c m th trong th H Chí Minh r t gi n d , đ n thu n là miêu t Nh ng

K IL

K S C O

M

toát ra t cái chân th c, cái đ n s y, ng i ta nh n rõ đ c hi n th c tù

ng c tù túng, trói bu c con ng i

“ áp thuy n đi đ n huy n Ung Ninh

L ng l ng chân treo t gi o hình Làng xóm ven sông đông đúc th Thuy n câu r sóng nh tênh tênh”

B t ng làm sao khi th c hi n tù ng c kh c nghi t, đau kh là th

v y mà v n đ c bác miêu t b ng m t gi ng đi u nh nhàng, tho i mái

xen l n hài h c, trào phúng Ch t t trào đ c th hi n rõ C i lên cái

hi n th c đau kh kia C i đ kh ng đ nh ch không ph i ph đ nh ó

là s kh ng đ nh, đ cao l s ng cao c , lý t ng đ p đ , s ch đ ng c a

ng i tù ây chính là cách th c chi n th ng v m t tinh th n, là m t hình

th c v t ng c v m t tinh th n c a ng i chi n s cách m ng c th

H Chí Minh vì v y c n ph i n m rõ, hi u đúng b n ch t tinh th n c a bài

th

“Trong tù khoan khoái gi c ban tr a

M t gi c miên man su t m y gi

M th y c i r ng lên th ng gi i

T nh ra trong ng c v n n m tr ”

Bên c nh hình nh c a m t khách tiên, m t ng i tù trong t th

ung dung t t i, ng i ta v n th y đ c s c thái t trào sâu s c c a nó Có

m t n c i kín đão t chính gi c m c i r ng c a con ng i Bài th

đ c vi t theo k t c u 3 - 5 Ba câu đ u là khát v ng, câu cu i là hi n t i

M thì đ c r i r ng, nh ng t nh l i t ng ng c M thì đ c lên tiêng,

nh ng t nh l i chính th c t i đau kh S c thái t trào b c l m t cách

chua chát nh ng ta l i không h th y m t chút t t ng thoát t c nào

Ng i tù càng nh n ra th c t i đau kh quanh mình thì càng khát khao và

thôi thúc thoát kh i th c t i y Nh v y H Chí Minh, quan đi m m

h c c a ng i luôn luôn g n li n v i cu c s ng th c t i

K IL

K S C O

M

Xét v đ tài, thì quá n a t p th nói v s t n t i c a v t ch t hàng

ngày c a ng i tù Nhà th c ng đ c p đ n các v n đ n xin, b t lính,

chia ly, hát rong… nh các nhà th tr c Bác đã t ng nói Nh ng hi n

th c c a H Chí Minh b n thân nó có tía tr cao c , sâu s c b i bác nhìn

hi n th c đó không ph i v i con m t “s ki n’ hay m c đích ghi l i mà là

g i g m m t n i ni m bi ph n, m t khát v ng đ i thay, cái hi n th c

“C a tù khi m không đau b ng

au b ng thì không m c a tù”

Sao tr trêu đ n m c hài h c - sao t ng ph n đ n m c đau long?

Hi n th c tù ng c ai c ng bi t, vào th c a Bác nó c ng không b cách

đi u, không b nói quá mà sao l i có tính ch t t cao gay g t

“Ngh vi c trên đ i kì l nh t Cùm chân sau tr c c ng tranh nhau

c cùm chân m i yên b ng Không đ c cùm chân bi t ng đâu”

H Chí Minh kh c h a hi n th c b ng vi c t o ra nh ng xung đ t,

gây nên nh ng mâu thu n Tuy nhiên, chúng không ph i là l n, không

n m t m v mô Tác gi đã d a vào m t ngh ch lý mang tính ch t ngang

trái đ b t ra ti ng c i - ti ng c i bác b hi n th c, ph n đ i ch đ

Th c ch t, th lo i nh t ký là h ng n i, thiên v nôp tâm đó, tác gi

b c l tâm s c a mình là chính ch không nh m m c đích miêu t s b

b n, ph c t p c a cu c s ng bên ngoài Nh ng hi n th c tù ng c d i con

m t c m quan c a ng i ngh s đã khi n cho lòng ng i đ c không kh i

b n kho n, day d t B i:

“ ánh b c ngoài quan b t t i Trong tù đánh b c đ c công khai”

Cái vô lý, ngh ch c nh đ c đ y lên đ n t n cùng Miêu t hi n th c

m t cách r t khách quan nh th mà sao ng i đ c v n th y b c l tr ng

thái c m ph n c a tác gi Cu c s ng trong nhà ng c Qu ng ông - Trung

K IL

K S C O

M

Qu c ph i bay bao nhiêu s đ o l n, k ch c m, vô lý mà đó, con ng i

b coi r h n c súc v t:

“Kiêng l n lính cùng đi m t l i

Ta thì ng i d t, l n ng i khiêng”

Trong th Bác, đ c bi t là t p th “Nh t ký trong tù”, ng i ta d

dàng có th th y r t nhi u hình nh thông t c xu t hi n ó là cách bi u

hi n cu c s ng m t cách chân th c nh t, đ y đ nh t, c th nh t Nh ng

khác v i các nhà th tr c đó nh H Xuân H ng, Tú X ng, Tú M …,

hình nh thông t c đi vào th Bác không ph i là nói cho s ng mi ng,

không ph i đ n thu n đ trào phúng; mà cao h n n a, đó là cách đ tác

gi b c l thái đ c a mình khi đ ng tr c hi n th c tù ng c tr trêu Bác

b n kho n khi ch ng ki n th y con ng i b đ i x vô nhân tính, đau lòng

khi th y con ng i b đ i x r rúm, b khinh th ng đ n m c t n cùng

n sâu trong ti ng c i sâu cay c a Bác là s lên án hi n th c tù ng c, là

ni m c m th ng chân thành v i nh ng con ng i là n n nh n c a tù

ng c:

“Oa… oa… oa

Cha tr n không đi lính nnh Nên n i thân em v a n a tu i

Ph i theo m đ n nhà pha”

Ti ng khóc c a đ a tr trong ng c xoáy sâu vào lòng ng i bao n i

đau đ n, xót xa ó là s lên án, t cáo ch đ nhà tù T ng Gi i Th ch

lên đ n t n cùn Nó không ch chà đ p, hành h con ng i mà nh n tâm

đ y c đ a tr ngây th ph i ch u cu c s ng tù đày S bi ph n b c l m t

cách m nh m Nh ng bên c nh đó, ng i ta th y đ c gi t n c m t m

n ng tình yêu th ng, c m thông c a Bác cho nh ng n n nhân c a nhà tù

T ng Gi i Th ch

H Chí Minh miêu t hi n th c m t cách chân th c, c th nh ng

không ph i đ khóc lóc, giãi bày, k l mà là v i m t ti ng c i v t lên

đau kh ó là ti ng c i nh nhàng thâm thúy, không thóa m chua cay,

K IL

K S C O

M

không b ph n đ n cùng c c, không quá c i m , n ào, h hê Nó th hi n

s hóm h nh t nh - kh ng đ nh m t trí tu uyên thâm, m t kh n ng phán

đoán và trí tu s c s o Bác miêu t hi n th c tù ng c đ bóc tr n b n ch t

x u xa đ i b i c a nó; đ c m thông cho bao n n nhân bi k ch c a nó

Ti ng nói c a Bác, ti ng c i c a Bác là s đ phá ch đ tù ng c m nh

m Miêu t hi n th c đ c i vào nó, đ nh o báng nó Song “Bên c nh

ti ng c i H Xuân H ng làm chóng m t bao đáng mày râu mà ngôn

ng trào l ng v i s c thái t c t u sánh đ c v i ngôn ng c a Rab le

trong v n h c Pháp th k XV là ti ng c i tao nhã, m c th c c a “Nh t

ký trong tù” Bên c nh ti ng c i kh y, c i khà sâu th m c a Tam

Nguyên Yên là ti ng c i m áp khoan hòa c a “Nh t ký trong tù”

Bên c nh ti ng c i chua cay đôi khi trào n c m t c a Tú X ng là

ti ng c i an nhiên t nh táo t ch c a ng i tù H Chí Minh” (Nguy n

Hu Chi)

Bác miêu t s th c tù ng c không ph i đ s hãi, đ ch p nh n mà

là kh ng đ nh l s ng đ p đ , t do Bác đã có m t s v t ng c v m t

tinh th n thông qua thái đ ng o ngh , l c quan, hóm h nh c a Bác khi

đ i di n nh ng c c nh c trong khung c nh tù đày y ó c ng chính là

xu t phát b i ch t ch tình, tình nhân đ o, ch th th m đ m trong tâm

h n H Chí Minh Nó đã ti p thêm s c m nh cho Bác đ đ i m t v i bao

nhiêu khó kh n và ch p nh n v t qua nh ng khó kh n y

Không ai có th ph nh n ch t tr tình nhân đ o trong th v n H

Chí Minh c bi t trong “Nh t ký trong tù” nó th hi n tình yêu n c,

yêu con ng i, yêu thiên nhiên đ n vô b cùng khát v ng t do, ni m l c

quan vô b c a ng i chi n s cách m ng H Chí Minh

Tình yêu n c c a H Chí Minh trong “Nh t ký trong tù” th hi n

m t cách sâu s c, mãnh li t trong bài th “không ng đ c”:

“M t canh hai canh,… l i ba canh

Tr n tr c b n kho n gi c ch ng thành Canh b n, canh n m v a ch p m t

K IL

K S C O

M

Sao vàng n m canh m ng h n quanh”

B c th i gian ch m ch m, n ng n trôi qua trong t ng kho nh

kh c Ng i ta th y d ng nh ng i ng c đang đêm t ng giây t ng phút

Nh ng danh t s đ m “m t”, “hai”, “ba” l n l t n i ti p nhau nh n

m nh rõ s th p th m tr n tr c, day d t, b n kho n c a ng i trong cu c

Ng i đ c s đ t câu h i; Ng i trong ng c t i sao l i không ng đ c?

Bác H vì sao c tr n tr theo t ng b c chuy n c a th i gian? Câu cu i

chính là câu tr l i cho bao nhiêu b n kho n th c m c tr c đó Bác

không ng đ c là b i vì “sao vàng n m cánh m ng h n quanh”, là vì Bác

đang lo cho v n m nh dân t c, đang khát khao cho m t ngày mai n c

nhà đ c hoàn toàn đ c l p V y nên cái không ng là cái tr n tr c c a

m t tâm h n lo dân th ng n c “Nh t ký trong tù” có giá tr sâu s c

chính là ch đó

Tuy nhiên, ch t đ m th m, tính ch t tr tình trong th H Chí Minh

đôi khi đ c t o nên b i nh ng tình c m r t đ n s , r t đ i bình d Có

khi đó là n i xót xa cho tình c nh đ a bé n a tu i ph i theo m ch u c nh

giam c m n i ng c t i, có lúc là gi t n c m t xót th ng cho cái ch t

c u m t ng i b n tù… N i ni m yêu th ng con ng i sâu n ng c a Bác

đ c th hi n vi c Bác đ ng c m và th u hi u m t cách chân thành v i

tình c m chia ly mà h ph i ch u đ ng

“Anh trong song s t

Em đ ng ngoài c a sát

G n nhau trong t c gang

Mà bi n tr i cách m t”

Ph i là m t con ng i nh y c m ph i là m t trái tim giàu tình yêu

bao la thì nh ng v n th Bác vi t ra m i chân th c mà c m đ ng đ n th

Nh ng câu th đ n s gi n d , không c u k , chau chu t ngôn t v y mà

l i có kh n ng rung đ ng đ n th m sâu tâm h n con ng i m t cách

mãnh li t, c n cào Bác đã dùng đôi m t c a s đ ng c m, trái tim c a

K IL

K S C O

M

ni m chân thành mà c m , mà hi u, mà b c li n cái c u đ n i tâm h n

đ n v i b n b c a tâm h n

“B ng nghe trong ng c sáo vi vu Khúc nh c đ ng quê chuy n đi u s u Muôn d m quan hà khôn xi t n i Lên l u ai đó ngóng trông nhau”

Âm thanh trong tr o c a ti ng sáo vang lên gi a cái b b n, kh c

nghi t c a hi n th c nh quanh qu n đeo bám tâm h n con ng i ó là

n i ni m da di t c a m t k xa quê, là ni m nhung nh khôn nguôi c a

m t ng i đang nh th ng v m nh đ t chôn rau c t r n Nghe ti ng sáo

vang lên gi a ch n tù ng c đ c m, đ hi u nh ng xúc c m tinh t c a

lòng ng i nh th thì s đ ng c m, s nh y bén c a H Chí Minh vô

cùng sâu s c Tâm h n nh y c m c a Bác đã hòa chung v i th c a nh ng

xúc c m trong lòng ng i đ nói lên nh ng đi u t vi nh t, sâu l ng nh t

Ch t tr tình, ch t nhân đ o đ c th hi n rõ nét Nó v t lên trên t t c

nh ng t m th ng, b n th u, nh nh p c a hi n th c tù ng c đ nâng con

ng i lên trong v đ p c a tình yêu, c a lòng nhân ái

Giá tr nhân đ o - ch t tr tình trong th v n H Chí Minh trong

“Nh t ký trong tù” chính là ch , nhi u lúc, Bác đã thoát ly hoàn toàn

cu c s ng tù túng, thoát ly v i nh ng đêm dài b mu i, r p c n, b gh

ng a hành h … đ h ng v thiên nhiên, v i phong hoa tuy t nguy t Khi

đó, hình nh H Chí Minh th c s là hình nh c a m t b c tao nhân m c

khách, c a m t ng i t do, m t v khách tiên ó là m t con ng i

d ng nh xa r i phàm t c, ch còn l i trong c ng đ ng ni m b n kho n,

day d t v i thân ph n c a cái đ p;

“Hoa h ng n , hoa h ng l i r ng Hoa tàn, hoa n c ng vô tình

H ng hoa bay th u vào trong ng c

K v i tù nhân n i b t bình”

K IL

K S C O

M

Bài th m ra không gian “trong ng c”, nh ng không h nêu lên

v n đ t do, gi i thoát, tù nhân - qu n ng c… mà ch là câu chuy n ng n,

là l i than th v s ph n c a cái đ p Có nhi u ý ki n ho c phi n di n

ho c dung t c khi đánh giá v bài th này Ng i ta tuy s b t bình

Chính Xuân Di u c ng ph i tr n tr r t nhi u và cu i cùng c ng nh n ra

đ c t t ng đích th c c a nó “Theo cháu ngh , đâu có ph i ch là thiên

h vô tình mà h n n a kia, t o hóa vô tình… các l p hoa h ng n - r ng,

r ng - n , t o hóa v n c vô tình, ch có “t o hóa vô tình” N i dung đích

th c c a tác ph m chính ch qua hình t ng th tác gi mu n nói v i

ng i đ c m t s th c đau lòng S ph n ng n ng i c a cái đ p, H Chí

Minh đ t ra v n đ là ph i c u l y s ph n c a cái đ p Bài th ra đ i

trong tù l i là m t câu chuy n v cái đ p, câu chuy n ngh s Nó đ a ra

nhi m v thiêng liêng và cao c c a ng i ngh s chân chính S có m t

c a h trên đ i, xét đ n cùng c ng là vì cái đ p H sáng tác đ làm gì

n u không ph i đ phát hi n cái đ p, nâng gi c cái đ p và b t t hóa cái

đ p B ng các sáng tác ngh thu t, cái đ p đ c lên ngôi, đ c kh ng

đ nh cái giá tr tr ng t n và v nh h ng c a nó ây chính là n i dung

quan tr ng nh t c a t t ng m h c H Chí Minh M i sáng tác xét đ n

cùng đ u h ng t i quan đi m cái đ p và t t ng m h c

Tình yêu cái đ p, yêu thiên nhiên c a Bác còn th hi n s g n bó

v i v đ p thiên nhiên, say mê hình nh tr ng hoa tuy t nguy t:

“Trong tù không r u c ng không hoa

C nh d p đêm nay khó h ng h

Ng i ng m tr n soi ngoài c a s

Tr ng nhòm khe c a ng m nhà th ” Ánh tr ng trong th c ch là m t đ i t ng thiên nhiên đ b c l

c m xúc c a ng i ngh s , nh ng trong th Bác, đó l i là m t ng i b n,

m t ng i chi n s , m t ng i cách m ng

“Chim m i v r ng tìm ch n ng Chòm mây trôi nh gi a t ng không

K IL

K S C O

M

Cô em xóm núi xay ngô t i Xay h t lò than đã r c h ng”

Th x a c ng t ng nói nhi u đ n t ch d ng tà huy, nh t m …

Trong th H Chí Minh c ng nói đ n chi u t i, nh ng không ch g i g m

n i bu n chung m i thi s đ u có mà còn là c s đ chu n b cho ánh

sáng Tình yêu thiên nhiên g n li n v i ni m l c quan, ni m tin vào ánh

sáng

“Nh t ký trong tù” th c s là m t cu n nh t ký, ghi chép l i cu c

s ng sinh ho t trong ng c t i, ghi chép l i nh ng m ng suy t , tâm s c a

ng i tù, ng i chi n s - thi s ó là s hòa quy n gi a giá tr hi n th c

và giá tr nhân đ o, gi a ch t thép và ch t tình Có nh ng s đ n s , gi n

d , th m chí là dung t c c a cu c s ng hàng ngày, nh ng c ng có lúc l i

thi t tha, sâu l ng trong nh ng dòng chiêm nghi m, trong xúc c m r t

ng i c a Bác Ng i ta b t g p trong “Nh t ký trong tù” hình nh c a

m t ng i tù l c quan, yêu đ i, yêu cu c s ng và yêu th ng con ng i

đ n tha thi t T t c đ u chân th t đ n gi n d mà c ng sâu s c đ n cao c ,

thiêng liêng

Song, dù b t c m t tác ph m đ c vi t v ai, v n i dung gì và vi t

vì cái gì, thì nh ng đi u đó ph i đ c bi u hi n m t hình th c nh t

đ nh, m t ngh thu t nh t đ nh tùy thu c vào phong cách c a m i ng i

ngh s Và “đ i v i nhà v n c ng nh đ i v i nhà h a s , phong cách

không ph i là v n đ k thu t mà là v n đ cái nhìn” ó là s khám phá

mà ta không th làm m t cách c ý và tr c ti p; b i đó là m t s khám

phá v ch t ch có đ c trong cách c m nh n v th gi i, m t cách c m

nh n n u không do ngh thu t đem l i thì mãi mãi s không ai bi t đ n

(Maxen prutx ) Nh ng giá tr ngh thu t trong “Nh t ký trong tù” chính

là k t qu c a nh ng s ki m tìm, và là tinh hoa, là k t tinh c a m t tài

n ng ngh thu t đ c đáo, uyên bác

Cái tài hoa, uyên bác th hi n trong ngh thu t c a “Nh t ký trong

tù” chính là s k t h p gi a v n phong c đi n v i v n phong hi n đ i