Lý do chọn đề tài Khái niệm quân tử, tiểu nhân trong hệ thống tư tưởng Nho giáo chiếm một vị trí tương đối quan trọng.. Để phục vụ cho quá trình học tập, tìm hiểu về lĩnh vực tư tưởng n
Trang 1K IL
M
Phần mở đầu
1 Lý do chọn đề tài
Khái niệm quân tử, tiểu nhân trong hệ thống tư tưởng Nho giáo
chiếm một vị trí tương đối quan trọng Trong lịch sử nghiên cứu Nho
học, có rất nhiều học giả đã quan tâm đến vấn đề này, và đã giải quyết từ
nhiều góc độ khác nhau
Sự hiện diện của hai khái niệm này trong tư tưởng Khổng Tử đã có
ảnh hưởng rất sâu rộng và trong thời gian dài đối với văn hoá của các
nước thuộc khu vực Nho giáo
Để phục vụ cho quá trình học tập, tìm hiểu về lĩnh vực tư tưởng
này, trong phạm vi báo cáo khoa học của sinh viên, chúng tôi đã lựa
chọn triển khai đề tài “Từ khái niệm quân tử tiểu nhân thời Tây Chu
đến quân tử, tiểu nhân trong Luận ngữ”
Đây không phải là một vấn đề nhỏ và dễ giải quyết, song chúng tôi
đặt mục tiêu thông qua việc thực hiện đề tài này sẽ bổ sung thêm được
nhiều kinh nghiệm làm khoa học cũng như kiến thức Nho giáo Chắc hẳn
sẽ không tránh khỏi những hạn chế, nhưng việc hoàn thành báo cáo này
cũng đã là một cố gắng lớn của chúng tôi
2 Kết cấu báo cáo
Chúng tôi chia báo cáo thành 4 phần:
Phần mở đầu: Nếu lý do chọn đề tài và kết cấu báo cáo
Phần thứ nhất: Không tử và Luận ngữ
Trong phần này chúng tôi trình bày 3 nội dung:
- Con người Khổng Tử
- Tác phẩm Luận ngữ
- Giới thiệu khái niệm quân tử và tiểu nhân
Trang 2K IL
O B
O O
K S C O
M
Phần thứ hai: chúng tôi trình bày 4 mục, nhằm đưa ra hình dung về
con đường phát triển của cách hiểu về quân tử tiêu nhân từ quan niệm xã
hội Tây Chu đến Luận ngữ
- Cấu trúc dân cư và cách hiểu khái niệm quân tử, tiêu nhân trong
xã hội Tây Chu
- Đại biến Xuân Thu, tấng lớp xĩ mất địa vị quý tộc
- Khái niệm quân tử, tiểu nhân trong Luận ngữ
- Con đường từ khái niệm quân tử tiểu nhân thời Tây Chu đến quân
tử, tiểu nhân trong Luận ngữ
Phần thứ ba: Thay lời kết
Trang 3K IL
O B
O O
K S C O
M
PHẦN THỨ NHẤT KHỔNG TỬ VÀ LUẬN NGỮ
1 Khổng tử
Khổng Tử (551 - 479tr.CN) người nước Lỗ, dòng dõi quí tộc sa
sút Bố mất sớm, thuở nhỏ sống nghèo khổ, nên gần gũi với tầng lớp
bình dân Khổng Tử tính tình trầm lặng, ham học hỏi, từ nhỏ thích chơi
những trò cúng tế, tỏ ra có thiên hướng về lễ Lớn lên rất thích tìm hiểu
thi, thư, lễ, nhạc, học thứ gì cũng đều cặn kẽ, đến nơi đến chốn và rất
xuất sắc
Hoàn cảnh không may của gia đình, bên cạnh đó là bối cảnh xã hội
cuối thời Xuân Thu nhiều động loạn, lễ hoại nhạc băng, quyền lực của
Thiên tử nhà Chu giảm sút, nhiều nước chư hầu mạnh lên, tranh giành
đất đaim lấn lướt Thiên tử, chiến tranh xảy ra liên miên không dứt, đã có
những tác động lớn đến ông, Khổng Tử muốn đem những sở học của
mình ổn định lại thế cuộc, xây dựng lại một xã hội lễ nhạc Tây Chu
Nhưng bằng con đường nào?
Trong xã hội Tây Chu, trật tự được duy trì bằng sức mạnh của Vu
giáo, bằng quyền uy chế ước ngoại lai của Lễ Con người không tồn tại
trong mối quan hệ xã hội, nghĩa là giữa con người với con người, mà chỉ
có quan hệ giữa con người với tự nhiên Trên cùng thì có Thượng đế, lại
có lễ biện biệt đẳng cấp, giá trị con người đồng nhất với một địa vị mà
nó chiếm giữ Nhưng đến khi hệ giá trị đó bắt đầu bị lung lay, cơ cấu xã
hội bắt đầu có biến chuyển, tầng lớp địa chủ mới hình thành mạnh lên,
giai cấp quí tộc yếu thế dần thì Lễ cũng mất quyền uy Trước đây, con
người được nhận một sự bảo trợ vô điều kiện từ trời, nhưng nay thì vị
thần tối linh ấy cũngđã bất lực, số phận con người cảm thấy thật bấp
bênh, người ta cần một hệ giá trị khác phù hợp hơn để mà bấu cìu Xu
hướng tư tưởng đều bứt ra khỏi Vu Giáo không còn thiêng nữa Không
nằm ra ngoài xu hướng trên, Khổng Tử đi tìm một con đường mới: con
Trang 4K IL
O B
O O
K S C O
M
đường nhân tâm Không bàn đến quái lực, loạn, thần Nho giáo dành
trọn quan tâm vào ứng xử
Xây dựng phạm trù “Nhân”, Khổng Từ muốn dùng một ước thúc
nội tại để nhằm đạt đến hiệu quả của một ước thúc ngoại tại Điều này
quan trọng
Nho giáo đã đem đến cuộc sống một triết học gắn liền với nhân
sinh, để giải quyết một vấn đề về xã hội nó đã trình bày một lối sống Lý
Trạch Hậu gọi đó là “lý tính thực tiễn” của Nho giáo Lâm Ngữ Đường
gọi Nho giáo là “triết học cận nhân tình” và gọi Khổng Từ là “nghệ thuật
gia về lối sống”
Tuy nhiên, học thuyết của ông không được ai sử dụng
Cuối đời, Khổng Tử để tâm dạy học, san định kinh sách, đem chí
hướng một đời cứu thế tôn Chu chưa toại nguyện mà chỉnh đốn sắp xếp
lại Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, lại dựa vào bộ sử nước Lỗ mà làm kinh
Xuân Thu, bàn chuyện thị phi của hơn hai trăm năm, ngụ ý khen chê để
tỏ nền Lễ chính Đây là một cuộc tổng kết văn hoá có ảnh hưởng to lớn
và quan trọng vào bậc nhất trong lịch sử Trung Hoa Nhận xét về cuộc
tổng kết văn hoá này, học giả Liễu Di Chinh - “Văn hoá sử Trung Quốc”
- Nhà xuất bản Đại Bách Khoa toàn thư Trung Quốc - 1998, viết:
“Không có Khổng Tử thì không có văn hoá Trung Quốc Ông đã truyền
bá nền văn hoá trước ông hàng ngàn năm và sáng lập nên văn hoá sau
ông hàng ngàn năm”(1)
2 Luận ngữ
“Luận ngữ” có nghĩa đen là những lời bàn bạc trao đổi Đúng với
tên gọi của nó, Luận ngữ ghi lại lời dạy của Khổng Tử về nhiều vấn đề
như luân lí, chính trị, học thuật ngoài ra sách còn chép cả những trao
đổi của đám cao đệ như Tăng Sâm, Nhan Uyên, Tử Lộ Khổng Tử
Trang 5K IL
O B
O O
K S C O
M
không viết Luận ngữ, mà sách do các học trò sưu tầm, biên soạn, có khi
chủ yếu là sau khi Khổng Tử đã mất
Khổng Tử có khoảng hơn 14 năm du thuyền các nước, quyết tâm
cải tạo xã hội của ông đều thể hiện cả trong Luận ngữ Trên thực tế, tư
tưởng Đại học, Trung dung và cả Mạnh Tử về cơ bản đều được xây dựng
trên cơ sở Luận ngữ
Sách gồm 20 thiên, được chia thành hai quyển thượng và hạ, mỗi
thiên lấy hai chữ đầu để đặt tên Do tính chất ghi chép trực tiếp của nó,
Luận ngữ được coi là tài liệu quan trọng nhất để nghiên cứu về Khổng
Tử và Nho giáo nguyên thuỷ
3 Khái niệm quân tử và tiểu nhân
Học thuyết Nho gia đặc biệt chú ý đến vấn đề quân tử và tiểu nhân
Trong tác phẩm Luận ngữ “quân tử” được nhắc đến 104 lần, “tiểu nhân”
được nhắc đến 22 lần Sách “Almanach những nền văn minh thế giới” -
Nhà xuất bản Văn hoá Thông tin - Hà Nội - 1999, viết: “Sách Luận ngữ
có thể coi như là cuốn sách dạy người ta cái Đạo làm người quân tử một
cách thực tiễn ” (tr.1402)
Nho giáo đã cố gắng xây dựng hình mẫu lý tưởng người quân tử,
đặt trong mối quan hệ đối lập, mâu thuẫn với kẻ tiểu nhân Người ta gọi
Nho giáo là học thuyết quân tử, cái này có lý do của nó, ta sẽ nói đến
sau, còn ở đây điều đó cho thấy rằng, vấn đề quân tử và tiểu nhân gắn
liền với nội dung học thuyết Nho giáo, và tìm hiểu nội hàm hai khái
niệm này là công việc không thể không quan tâm Trong thực tế, chuyện
này không có gì mới
Sào Nam Phan Bội Châu trong “Khổng học đăng”, đã dành một
chương để bàn về “Phương pháp biện biệt quân tử với tiểu nhân”
(Chương XIII - Khổng học đăng thượng thiên), xét 14 câu trong Luận
Trang 6K IL
O B
O O
K S C O
M
ngữ mà quân tử và tiểu nhân “so đọ cung nha”(2), qua đó đưa ra cách
nhìn nhận thế nào là quân tử, thế nào là tiểu nhân
Nguyễn Hiến Lê trong “Đại cương triết học Trung Quốc” - quyển
hạ - phần V - Chương V, dẫn lại trong “Khổng Tử” - Nhà xuất bản Văn
hoá - 1996, tr.204 - tr.205, viết:
“Cứ xét trong Luận ngữ thì Khổng Tử dùng tiếng quân tử theo ba
nghĩa: thuần trỏ địa vị, thuần trỏ tư cách, vừa trỏ địa vị vừa trỏ tư cách”
Có một điều, hai từ quân tử và tiểu nhân không phải chỉ mới ra đời
trong Luận ngữ Trong Kinh Thi, đếm được hơn 150 lần xuất hiện từ
quân tử Các công bố khoa học gần đây của Trung Quốc cho biết có
nhiều tư liệu để tin rằng, Kinh Thi đã hoàn thành muộn nhất là năm 559
tr.CN, như vậy, chắc chắn vào nhà Chu từ quân tử đã lưu hành rộng rãi
Trang 7K IL
O B
O O
K S C O
M
PHẦN THỨ HAI
1 Cấu trúc dân cư và cách hiểu khái niệm quân tử, tiểu nhân
trong xã hội Tây Chu
Đầu Tây Chu, xã hội chiếm hữu nô lệ đang ở thời kỳ cường thịnh
của nó Của cải và quyền lực tập trung trong tay tầng lớp quý tộc Trật tự
xã hội được duy trì bởi niềm tin sự Thượng đế, bởi sức mạnh chế ước
của Lễ Trong bối cảnh đó, quan hệ xã hội là quan hệ đẳng cấp, phận vị,
người ta chưa đặt thành vấn đề quan hệ đạo đức
Một phân biệt quan trọng trong xã hội chiếm hữu nô lệ là phân biệt
quốc và dã Quốc là đô, nơi vua và bách quan ở, dã là vùng xung quanh
đó, nơi đồng nội, ở đó có nô lệ và những người cai quản nô lệ Dã chịu
trách nhiệm sản xuất để nuôi sống quốc Quốc “như một cái bướu ăn
bám trên cơ thể nông thôn là dã” (Trần đình Hượu) Dân cư ở quốc gọi
là quốc dân, cơ bản có tầng lớp quý tộc, những người làm phục dịch,
ngoài ra còn có dân tự do gọi là tiểu thần Dân sống ở dã gọi là dã nhân,
là “tiểu nhân” Dân tự do và người làm phục dịch ở quốc cũng gọi là
“tiểu nhân”, còn giới quý tộc, có địa vị và có của cải, gọi là “quân tử”
“Nho học Bách khoa toàn thư” - Nhà xuất bản Đại Bách Khoa toàn
thư - Trung Quốc - 1997, mục từ “Quân tử luận” viết:
“Trước thời Xuân Thu, quân tử chỉ những người có thân phận, địa
vị quý tộc đứng trong thế đối sánh với người có địa vị thấp hèn là tiểu
nhân, người quân tử đương nhiên có tu dưỡng Lễ nghĩa và phẩm chất
đạo đức tương xứng với địa vị của họ Nhưng người ta có thể dựa vào
những tiêu chuẩn nhất định để tiến hành đánh giá về người quân tử “Bọn
người quân tử kia, không biết gì đến đức hạnh” (Thi Kinh - Bân phong -
Hùng Kê) Mặc dù những người quân tử ấy không biết đến đức hạnh
nhưng họ vẫn là quân tử”
Trang 8K IL
O B
O O
K S C O
M
Như vậy, trong xã hội Tây Chu, khái niệm quân tử và tiểu nhân
mang ý nghĩa đẳng cấp Mối quan hệ giữa quân tử và tiểu nhân là mối
quan hệ giữa người thống trị và kẻ bị trị, và mối quan hệ ấy được ràng
buộc bởi Lễ
Trong học thuyết chính trị của mình, Khổng Tử đã ra sức theo đuổi
một xã hội Chu Công lý tưởng như vậy Cho nên, cách hiểu quân tử và
tiểu nhân như thế sẽ được Nho giáo kế thừa Nho gia trước hết, lấy thân
phận, địa vị để làm tiêu chí phân biệt quân tử và tiểu nhân
Hình 1: Mô hình xã hội Tây Chu
2 Đại biến Xuân Thu, tầng lớp sĩ mất địa vị quý tộc
Bước vào thời Xuân Thu, xã hội có những thay đổi lớn Trong
nông nghiệp, 00 sự phổ biến của dụng cụ lao động bằng sắt cũng như
biết sử dụng sức bò kéo đã dẫn đến kinh tế phát triển vượt bậc, tiếp theo
là sự xuất hiện của tư hữu ruộng đất Trong xã hội xuất hiện những
người giàu có xuất hiện là bồi thần hay nông quan
Trước đây, danh và thực luôn đi cùng nhau, giàu tức là sang, phú
tức là quý, thì bây giờ, đã có những người giàu mà không sang, trong khi
đó, tiềm lực kinh tế của quý tộc lại suy sút dần, không còn có đủ sức
mạnh để duy trì cục diện, bèn phải tiến hành “cắt giảm nhân khẩu” Đây
là một sự xáo trộn cơ cấu dân cư lớn, sẽ tạo điều kiện cho sự ra đời của
Nho học cũng như ảnh hưởng đến quan niệm về quân tử và tiểu nhân sau
này
Ban đầu tầng lớp quý tộc gồm: Vương, Công, Khanh, Đại phu, Sĩ
được hưởng chế độ thế tập bổng lộc, quyền lực được truyền từ đời nọ
sang đời kia Tầng lớp Sĩ là loại thấp nhất, nhưng lại tiêu biểu nhất cho
quý tộc Tầng lớp này nắm giữ văn hoá và là lực lượng chính giải quyết
hai sứ mệnh của quí tộc trong xã hội nô lệ: quân sự và tôn giáo Nhưng
đến đây, Sĩ chiếm số lượng lớn trong quý tộc sẽ bị cắt xuống hàng thứ
Trang 9K IL
O B
O O
K S C O
M
nhân Việc cắt bỏ tư cách quý tộc của Sĩ được ban thành văn bản hẳn hoi
vào năm 651 tr.CN - Lỗ Hy) (Công năm thứ 9
Việc Sĩ không còn được hưởng chế độ thế tập là một biến động sâu
sắc đối với đời sống của tầng lớp này Theo quan niệm lúc đó, Sĩ đa
không còn là quân tử Hai ứng xử trước tình huống này của tầng lớp Sĩ
dẫn đến hai học thuyết lớn nhất của Trung Hoa cổ đại Khổng Tử chủ
trương đưa kẻ Sĩ quay lại với địa vị quân tử từ đây sẽ có Nho giáo, một
bộ phận kẻ Sĩ khác như Lão Tử, đã không tìm con đường quay về mà
mang tâm tự chán chường ấy đến một thế giới khác, đây là Đạo giáo
3 Khái niệm quân tử, tiểu nhân trong Luận ngữ
Khi tầng lớp Sĩ bị cắt tư cách quý tộc, là hậu quả của một xã hội lễ
hoại nhạc băng, các trục xã hội bị đảo lộn, Khổng Tử muốn chống loạn
phục lễ cũng chính là muốn khôi phục tư cách quý tộc của tầng lớp
mình
Trong Luận ngữ, ta sẽ thấy bàn đến quân tử tiểu nhân là một nội
dung quan trọng, từ “quân tử” xuất hiện 104 lần, từ “tiểu nhân” xuất
hiện 22 lần nhưng không thể tìm thấy một định nghĩa nào Tất cả đều
như đã được mặc định
Trong lúc cố gắng để tìm một định nghĩa Chúng tôi phát hiện vài
câu khá thú vị, như trường hợp II.12 “Tử viết: Quân tử bất khí” (Khổng
Tử nói: Quân tử không phải là đồ vật) Đây là kiểu định nghĩa lẩm cẩm
“A không phải là B” mà người phương Tây sẽ rất lấy làm buồn cười,
nhưng nó chỉ đáng cười khi Khổng Tử đúng là định làm một công việc
xa lạ đối với ông và hầu hết người Trung Hoa khác: định nghĩa Không,
phương Đông không ưa thói quen định nghĩa của tư duy luận lí, phương
Đông không thích rành mạch danh từ Ngay cả trường hợp VIII.7: “Tăng
Tử viết: Khả dĩ thác lục xích chi cô, khả dĩ ký bách lí chi mệnh, lâm đại
Trang 10K IL
O B
O O
K S C O
M
tiết nhi bất khả đoạt dã Quân tử nhân dư? Quân tử nhân dã” (Tăng Tử
nói: Có thể đem con côi sáu thước nhờ trông nom, có thể giao phó dân
chúng một nước trăm dặm, gặp nguy biến vẫn giữ tiết tháo không thể uy
hiếp Người như thế là người quân tử chăng? Là người quân tử vậy),
trường hợp này có vẻ giống một định nghĩa, thì đó cũng chỉ là một kiểu
định nghĩa kì quái của Trung Quốc Định nghĩa của người Trung Quốc
bao giờ cũng không đầy đủ
Như vậy, mối quan tâm của Luận ngữ không phải là việc xác định
thế nào là quân tử, thế nào là tiểu nhân Luận ngữ đã tiếp thu hai khái
niệm này từ trước, và khi Khổng Tử cùng học trò bàn nhiều như thế về
hai khái niệm này, đã cung cấp thêm nội hàm cho nó
Khi Khổng Tử chuyển từ ước thúc ngoại tại của Nhân làm căn bản,
lấy Nhân là một thực tiễn đạo đức để giải quyết khủng hoảng của xã hội
chiếm hữu nô lệ, thì cùng với chủ trương Đức trị ấy, điều gì sẽ xảy ra?
Khi Khổng Tử phản đối Pháp trị, cũng không tán thành thái độ tránh đổi
tị thế của Đạo gia mà chủ trương “chấp trứ” (ngược với vô chấp của nhà
Phật), hữu vi, xây dựng nên mẫu người hiền nhân - quân tử, thì điều gì
sẽ xảy ra? Khi đó, Khổng Tử là đại diện tiểu biểu của kẻ sĩ - với mục
đích sâu xa là tìm cách sát nhập trở lại kẻ sĩ vào bộ phận quân tử (mà
không phải là quân tử vào kẻ sĩ) đã khôn khéo gạt qua một bên mối quan
hệ đẳng cấp giữa quân tử và tiểu nhân, xếp nó vào hạng thứ yếu, để nhấn
mạnh một mối quan hệ mới, biến nó thành nội dung cơ bản: mối quan hệ
đạo đức Thực tiễn đạo đức “Nhân” đã được biểu hiện trong khái niệm
quân tử, tiểu nhân “Nhân” là phương pháp, cuối cùng một cách không ý
thức đã quan trọng hơn mục đích Quân tử mà bỏ điều nhân thì sao mà
hợp với cái danh quân tử được (Quân tử khử Nhân ô hồ thành danh -
IV.5) Như vậy, Nhân từ đây trở thành Đức mục của người quân tử Giữa
quân tử và tiểu nhân xuất hiện quan hệ đạo dức: Mối quan hệ mới, Nho
giáo đã cụ thể xử lí mối quan hệ đó như thế nào?