hình mẫu của một người cha trong gia đình qua đánh giá của sinh viên một số trường đại học tại thành phố hồ chí minh

Lý do chọn đề tài Th ứ nhất: Tâm lý học nghiên cứu về gia đình trong đó có trục nghiên cứu về các mối quan hệ bên trong gia đình tạo nên những đặc trưng tâm lý của mỗi thành viên, bao

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Lê Th ị Minh Hoa

TRONG GIA ĐÌNH QUA ĐÁNH GIÁ CỦA

TP H ồ Chí Minh - 2013

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Lê Th ị Minh Hoa

TRONG GIA ĐÌNH QUA ĐÁNH GIÁ CỦA

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là sản phẩm nghiên cứu của tôi Các nội dung và kết

quả nghiên cứu của đề tài là trung thực, chưa được ai công bố trong bất cứ công trình nào

Nếu có gì sai trái, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

TP HCM, ngày 20 tháng 9 năm 20013

Tác giả

Lê Th ị Minh Hoa

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng cám ơn các thầy cô khoa Tâm lý- Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh đã nhiệt tình giảng dạy chúng tôi trong suốt thời gian qua

Tôi trân trọng cảm ơn sự nhiệt tình giúp đỡ của trường và sinh viên Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, Đại học Nguyễn Tất Thành, cũng như sự động viên ủng hộ của bạn bè trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc TS Lê Xuân Hồng, người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, những người đã không

ngừng động viên, hỗ trợ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian học tập và thực hiện luận văn

TP Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2013

MỤC LỤC

L ỜI CAM ĐOAN 1

LỜI CẢM ƠN 2

M ỤC LỤC 3

DANH M ỤC VIẾT TẮT 5

M Ở ĐẦU 6

1 Lý do ch ọn đề tài 6

2 M ục đích nghiên cứu 7

3 Nhi ệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 7

5 Gi ả thuyết nghiên cứu 7

6 Gi ới hạn và phạm vi nghiên cứu 7

7 Phương pháp nghiên cứu 8

8 Đóng góp mới của đề tài 9

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 10

1.1 Vài nét v ề lịch sử nghiên cứu vấn đề 10

1.1.1 Ở nước ngoài 10

1.1.2 Ở Việt Nam 13

1.2 Cơ sở lý luận 15

1.2.1 Hình mẫu 15

1.2.2 Hình mẫu người cha trong gia đình hiện nay 19

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KHẢO SÁT HÌNH MẪU NGƯỜI CHA QUA ĐÁNH GIÁ CỦA SINH VIÊN 37

2.1 Th ể thức nghiên cứu 37

2.1.1.Vài nét về khách thể nghiên cứu 37

2.1.2 Mô tả công cụ nghiên cứu 37

2.1.3 Cách thức thu thập và xử lý số liệu 38

2.2 Phân tích k ết quả khảo sát thực trạng 39

2.2.1 Nhận thức của SV về một người cha mẫu mực trong gia đình 39

2.2.2 Đánh giá của SV về phẩm chất, năng lực tâm lý cần thiết của một người cha trong gia đình 42

2.2.3 Đánh giá của các khách thể về mức độ cần thiết của các nhóm PC, NLTL 46

2.2.4 Đánh giá của SV về những yếu tố ảnh hưởng đến việc hình thành hình mẫu người cha trong gia đình 64

2.2.5 Nhận thức của SV về việc chuẩn bị để trở thành một người chamẫu mực trong gia

đình tương lai 66

2.2.6 So sánh giữa các nhóm điều tra về những yếu tố cần thiết để trở thành một người cha mẫu mực 68

K ẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 74

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 82

PH Ụ LỤC 86

NLTL : Năng lực tâm lý NXB : Nhà xuất bản

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Th ứ nhất: Tâm lý học nghiên cứu về gia đình trong đó có trục nghiên cứu về các

mối quan hệ bên trong gia đình tạo nên những đặc trưng tâm lý của mỗi thành viên, bao

gồm những vấn đề mối tình tổ ấm, quan hệ cha mẹ với con cái, quan hệ anh chị em trong gia đình, vai trò của người cha, vai trò của người mẹ Trong gia đình quan hệ cha con có ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống tâm lý của các thành viên Mối quan hệ này góp phần to lớn trong việc hình thành những biểu tượng về con người với những phẩm chất, năng lực và chính những biểu tượng đó sẽ chi phối đến cách sống cũng như nhân cách của mỗi thanh niên khi bước vào đời

Th ứ hai :Theo tác giả Muldworf, “Người phụ nữ trở thành người mẹ thông qua một

quá trình mang tính sinh học, trong khi người đàn ông trở thành người cha thông qua một hệ

thống mang tính biểu tượng do xã hội đặt ra” Điều này có nghĩa là một phụ nữ trở thành người mẹ ngay khi vừa mang thai trong khi người đàn ông lại trở thành người cha thông qua

một quá trình tâm lý được quyết định bởi các chuẩn mực văn hóa xã hội

Như vậy, quá trình trình hình thành phẩm chất nhân cách cho con cái nói chung và cho sinh viên nói riêng cần phải dựa vào những hình mẫu cụ thể, sống động, biểu hiện những tư tưởng và giá trị đạo đức, nhân văn của dân tộc và thời đại

Hình mẫu người cha trong gia đình là mô hình về người cha với những đặc trưng phù hợp với một giai đoạn lịch sử nhất định; đây là sự mẫu mực cho sự định hướng hành động

và giá trị của thế hệ trẻ nói chung và sinh viên nói riêng

Thứ ba: Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu hình mẫu người mẹ, người phụ nữ

đã có nhiều, trong khi hình mẫu người cha trong gia đình hiện nay rất ít

Vì vậy, việc nghiên cứu tìm hiểu hình mẫu người cha trong gia đình hiện nay qua đánh giá của sinh viên tại thành phố Hồ Chí Minh, trên cơ sở đó đề xuất các biện pháp giúp sinh viên tìm cho mình mẫu hình người cha trong gia đình với những phẩm chất tốt đẹp là

cấp bách

Từ những lý do trên, người nghiên cứu chọn đề tài nghiên cứu : “ Hình mẫu của một

người cha trong gia đình qua đánh giá của sinh viên một số trường Đại học tại thành

ph ố Hồ Chí Minh”

2 Mục đích nghiên cứu

Khảo sát đánh giá của sinh viên của một số trường Đại học tại thành phố Hồ Chí Minh về hình mẫu người cha trong gia đình hiện nay Từ đó, đưa ra các giải pháp giúp sinh viên tìm ra hình ảnh người cha trong gia đình hội tụ đầy đủ những phẩm chất tốt đẹp, lý tưởng, phù hợp với sự phát triển của xã hội ngày nay

Kết quả của đề tài này cũng góp phần giúp các bạn sinh viên trau dồi và hoàn thiện

bản thân, hướng tới mẫu hình người cha lý tưởng với các phẩm chất, nhân cách tốt đẹp

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa một số lý luận có liên quan đến hình mẫu người cha trong gia đình

hiện nay qua đánh giá của sinh viên một số trường Đại học tại thành phố Hồ Chí Minh

- Khảo sát thực trạng quan điểm đánh giá của sinh viên về những phẩm chất tốt đẹp

của người cha trong gia đình

- Đề xuất một số giải pháp giúp sinh viên tìm ra hình mẫu người cha trong gia đình

lý tưởng, phù hợp với sự phát triển của xã hội

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Hình mẫu người cha trong gia đình hiện nay qua đánh giá

của sinh viên Đại học tại thành phố Hồ Chí Minh

4.2 Khách thể nghiên cứu: Sinh viên một số trường Đại học tại thành phố Hồ Chí Minh

5 Giả thuyết nghiên cứu

- Sinh viên đánh giá cao các phẩm chất hiện đại của người cha trong gia đình

- Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình đánh giá của SV gồm có: Nhận thức của SV, hoàn cảnh môi trường sống, giới tính, nghề nghiệp, trình độ học vấn của người cha

Nghiên cứu được thực trạng hình mẫu người cha trong gia đình qua đánh giá của sinh viên tại thành phố Hồ Chí Minh, sẽ tìm ra được những giải pháp giúp sinh viên tìm được hình mẫu người cha trong gia đình hiện nay với những phẩm chất tốt đẹp, đồng thời

giúp để sinh sinh viên hướng tới và cố gắng trau dồi và hoàn thiện bản thân

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

6.1 N ội dung

giá của sinh viên một số trường tại thành phố Hồ Chí Minh, ở các khía cạnh:

- Những biểu hiện phẩm chất của người cha trong gia đình hiện nay

- Các yếu tố ảnh hưởng đến sự đánh giá của sinh viên về hình mẫu người cha trong gia đình hiện nay

- Đề ra một số biện pháp giúp sinh viên hình thành hình mẫu người cha tốt trong gia đình

6.2 Khách th ể

Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu 300 sinh viên ở 2 trường Đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh:

- Trường Đại học Nguyễn Tất Thành (khối tự nhiên)

- Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (khối xã hội)

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp luận nghiên cứu

7.1.1 Quan điểm hệ thống cấu trúc: Vận dụng quan điểm hệ thống cấu trúc vào đề tài

ta sẽ tìm hiểu hình mẫu người cha trong gia đình hiện nay ở trên 2 mặt: Biểu hiện của phẩm

chất người cha, yếu tố ảnh hưởng đến sự đánh giá của sinh viên

7.1.2 Quan điểm thực tiễn: Đánh giá của sinh viên về hình mẫu người cha trong gia đình hiện nay xuất phát từ thực tiễn cuộc sống, có ý nghĩa thực tiễn, và giúp giải quyết được

những vấn đề của thực tiễn đề ra

7.2 Phương pháp nghiên cứu

7.2.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Tham khảo các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, sách, tạp chí chuyên ngành, các thông tin … có liên quan đến đề tài

- Hệ thống hóa những tài liệu nói trên để xây dựng cơ sở lý luận của đề tài

7.2.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.2.1 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Đây là phương pháp chính của đề tài này, nhằm tìm hiểu về sự biểu hiện của những

phẩm chất người cha trong gia đình, các yếu tố ảnh hưởng đến sự đánh giá của sinh viên

Các giai đoạn xây dựng công cụ cho đề tài như sau:

- Giai đoạn 1: Xây dựng bảng hỏi mở để thu thập ý kiến

- Giai đoạn 2: Dựa trên cơ sở lý luận của đề tài và ý kiến thu được từ bảng hỏi mở

ủa giai đoạn 1, chúng tôi tiến hành xây dựng bảng hỏi làm công cụ nghiên cứu chính thức

7.2.2.4 Phương pháp toán thống kê

Dùng phương pháp thống kê để xử lý số liệu điều tra, phân tích kết quả nghiên cứu, định lượng chính xác cho từng nội dung, tăng tính thuyết phục của đề tài nghiên cứu

Sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu thu được

8 Đóng góp mới của đề tài

8.1 Về mặt lý luận: Dựa trên việc tổng hợp, hệ thống hóa cơ sở lý luận của tâm lý

học hiện đại về hình mẫu người cha trong gia đình với những phẩm chất tâm lý nói chung

và tìm ra những phẩm chất tâm lý cơ bản của một người cha trong gia đình hiện nay

8.2 Về thực tiễn: Dựa trên việc nghiên cứu thực tiễn sẽ định hình được những phẩm

chất cơ bản thiết cho một người cha trong gia đình phù hợp với thời đại

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Vài n ét về lịch sử nghiên cứu vấn đề

Người cha là đề tài được các ngành tâm lý học, giáo dục học, xã hội học, y khoa trong và ngoài nước nghiên cứu trên những bình diện khác nhau

1.1.1 Ở nước ngoài

Ngay từ thời cổ đại, Arixtot (384-322TCN) triết gia Hy lạp đã đưa ra quan niệm về “

phẩm hạnh” của giới thượng đẳng Đức hạnh theo tiếng Hy Lạp thường được viết là “aretè”-

chỉ sự ưu tú của tính cách Thực chất, đức hạnh chính là một nét tính cách, nhờ nó chúng ta

có thể đánh giá hay ca ngợi được con người, ví dụ: lòng dũng cảm, tính kiên nhẫn, lòng vị tha, sự làm chủ được bản thân và tính công bằng… Người có phẩm hạnh sẽ thu hút, điều khiển được người khác

Ở các nước phương Tây, vào khoảng năm 1800, vai trò làm cha và làm mẹ được tách

ra riêng biệt Mô hình người cha ở giai đoạn này là người chủ trong gia đình với trọng trách

bảo vệ an ninh, giám sát tình trạng đạo đức và cung cấp phương tiện vật chất cho gia đình Các bà mẹ có vai trò liên hệ gần gũi và nuôi nấng con cái Chính sự phân chia vai trò cha

mẹ theo kiểu này khiến trong một thời gian dài mọi người và xã hội có quan niệm vai trò người cha là không cần thiết trong sự phát triển của một đứa trẻ [43]

Các công trình nghiên cứu về người cha trong gia đình xuất hiện nhiều từ những năm

1960 Đó là giai đoạn người phụ nữ xuất hiện nhiều hơn ngoài xã hội và cơ hội thành công nhiều hơn là ở nhà chăm sóc con cái Điều này đòi hỏi người cha phải dành nhiều thời gian hơn cho con trẻ Chính sự chuyển đổi đó đòi hỏi các bậc làm cha thời đại ngày nay cần phải

có đó là phải trực tiếp và thành thạo hơn trong việc chăm sóc và nuôi dạy con cái

Qua đến thập niên 1970, những nghiên cứu về gia đình làm nổi bật những ảnh hưởng nghiêm trọng về sự thiếu vắng hay ít liên hệ và sự gần gũi của người cha đối với sự phát triển của con Các nhà nghiên cứu cho rằng thiếu vắng người cha đã làm thay đổi hẳn cách người mẹ tạo lập và phát triển quan hệ với con cái Các công trình nghiên cứu còn khám phá thêm về vai trò của người cha quan trọng và cần thiết hơn cả sự tiên đoán trước đó của các chuyên gia chuyên về sự tăng trưởng và phát triển của con cái Thời gian người cha hiện

diện trong gia đình và những tương giao tích cực với con cái sẽ ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển các giác quan, cách giao tiếp và cá tính của con [42]

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về người cha trong gia đình, thường nghiên

cứu về tầm quan trọng và sự ảnh hưởng của người cha đối với sự phát triển con cái, vị trí vai trò của người cha trong gia đình Có thể kể một số các nghiên cứu như:

Trong gia đình có sự phân chia các vai trò một cách rõ rệt, phần lớn chức năng phương tiện do người cha thực hiện, còn phần lớn chức năng biểu hiện do người mẹ thực hiện” (Philip Slater, 1961) Những biến đổi trong vai trò của nam và nữ giới gắn liền với sự tăng lên của lực lượng lao động nữ trong xã hội đã dẫn đến những quan niệm mới về vai trò của người cha trong gia đình Phân tích các bài báo trên các tạp chí phổ thông xuất bản ở

Mỹ từ 1900 đến 1989, Maxine P Atkinson và Stephen P Blackwelder thấy rằng vai trò người cha trong thế kỷ qua đã dao động giữa hai cực: Người cha là người cung cấp nguồn sống (providers) và người cha là người nuôi dưỡng (nuturers) Các nhà nghiên cứu tập trung vào ý nghĩa của người cha trong sự phát triển của con cái từ quan điểm tâm lý xã hội (Lynn, 1974; Biller, 1971; Lamb, 1976)

Tầm quan trọng của người cha trong sự phát triển lành mạnh của trẻ em, Jeffrey, Wilcox, W.Bradford (2006) Kết quả nghiên cứu cho thấy với những trẻ có cha chăm sóc sẽ phát triển tốt hơn về trí thông minh, nhận thức, giáo dục, hành vi xã hội lành mạnh

“Vai trò của người cha trong sự phát triển của trẻ” (John Wiley& Sons, Lamb, ME 1997) Các tác giả đã làm rõ mức độ và ý nghĩa của người cha tham gia trực tiếp trong việc nuôi dạy con cái, người cha trong bối cảnh gia đình có cuộc hôn nhân chất lượng và hôn nhân có xung độ Sự phát triển và tầm quan trọng của mối quan hệ cha – con trong gia đình, ảnh hưởng của ly hôn đối với người cha và con, gia đình có bạo lực, gia đình đồng tính…

“Tình trạng thiếu kiến thức làm cha”, Trung tâm nghiên cứu người cha, trẻ em và gia đình Well-Being (CRFCFW) tại Đại học Columbia ở thành phố New York (2011) Theo đó,

kết quả nghiên cứu đã làm nổi bật vấn đề tình trạng thiếu kiến thức làm cha đã ảnh hưởng đến tâm- sinh lý và quá trình phát triển của con cái như thế nào

Một nghiên cứu khác về “Những ảnh hưởng của Cha” (Sarah Allen, Kerry Daly, Đại

học Guelph) Kết quả cho thấy người cha có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình phát triển của con cái

Trong cuốn sách “ Nước Mỹ không cha”, tác giả David Blankenhorn cho rằng : “ Các xã hội có tỷ lệ ly hôn cao phải đương đầu không những với việc nhiều con cái mất đi người cha, mà còn cả sự sói mòn của quan niệm về vai trò làm cha với nhiều hậu quả nguy

hại”,

Jean Le Camus, người có nhiều nghiên cứu về gia đình, trong đó ông đã viết 2 cách

sách về người cha Ông đã mô tả sự tiến hóa của cha trong cuốn sách “ Vai trò thực sự của người cha”.“ Làm thế nào để là một người cha ngày hôm nay”, là cuốn sách mà trong đó ông đưa ra 4 mô hình cụ thể của người cha như sau

• Người cha truyền thống là người cha có những đặc điểm như: Chủ yếu lo kinh tế cho gia đình; bảo đảm an ninh; nhưng không trực tiếp nuôi dạy con cái

• Người cha ôm ấp là người cha: Quá yêu thương; trìu chuộng; bao bọc; đáp ứng

mọi yêu cầu của con

• Người cha tượng trưng, có các đặc điểm như:

Đó là người cha giống như người ở trọ; đi làm về vẫn có mặt trong bữa cơm; nhưng không tham gia vào những việc xảy ra trong gia đình

Người cha yêu thương con nhưng không bao giờ bày tỏ; con cái không được cha khuyên bảo, hướng dẫn

Người cha không có trách nhiệm thể hiện ở những đặc điểm như: Không cung cấp kinh tế, vật chất cho vợ con; không quan tâm đến việc nuôi dạy con cái

Người cha đi làm ăn, công tác xa, dài ngày : Ít khi gặp con; ít khi hoặc không có cơ

hội để bày tỏ tình cảm; chăm sóc, nuôi dạy con

• Người cha hiện hữu: Đây là mô hình người cha được xem là mô hình hoàn hảo hơn người cha truyền thống và người cha ôm ấp con

Ở Châu Á, trong Nho giáo của Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử thì quan niệm hình

mẫu người cha cũng là người có chung những phẩm chất của một người quân tử Đó là người trên thông thiên văn, dưới tường địa lý, lấy chữ “đức” làm trọng, lòng dạ ngay thẳng, đức độ khoan dung Người quân tử ấy còn thể hiện ở tam cương : Giữa cha và con có tình thân ái (phụ tử hữu thân) Giữa vua và tôi có tình nghĩa (quân thần hữu nghĩa) Giữa chồng

và vợ có sự phân biệt (phu phụ hữu biệt) Giữa anh và em có thứ tự (trưởng ấu hữu tự) Giữa

bạn bè có niềm tin cậy (bằng hữu hữu tín)

Theo Nho giáo, bất cứ ai cũng phải tu thân, tề gia, rồi mới mong trị quốc, bình thiên

hạ được (Kinh Thư) Người đàn ông phải hết sức coi trọng việc tu thân để lập thân, lập nghiệp rồi lập gia đình không chỉ để nối dõi mà còn nối nghiệp tổ tông sao cho “ con hơn cha là nhà có phúc” Do vậy, khi giáo dục con trai các gia đình theo mô hình truyền thống luôn đặt người con trai vào vai trò mà người đó phải đảm nhiệm : Làm chồng, làm cha làm gia trưởng, vào trách nhiệm mà người con trai phải thực thi: “Tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”.[44]

KhổngTử (trong luận ngữ học, nhi học) đã nói: “Cha ra cha”, tức là “lúc sống có chí hướng đúng cho con cái trông vào, lúc chết để lại hành vi tốt cho con cháu noi theo” Đó là hình mẫu người cha với các phẩm chất như: Hiếu với cha mẹ, có chí hướng đúng, sống có nhân, có nghĩa, phải thương yêu vợ; phải yêu thương, khoan dung với con cái… và tất cả chuyển dịch thành lễ, phong cách hành vi của cá nhân, hình thành nên nền nếp, gia phong

Lễ Ký cho rằng muốn sống cho hay cho phải, mọi người phải biết cách cư xử cho đúng ngôi, đúng vị của mình Vua phải phân, thần phải trung Cha phải khoan từ Con phải

hiếu thảo Anh phải hẳn hoi, em phải kính thuận Chồng phải đường hoàng, vợ phải nhu thuận Người lớn phải thi ân, người nhỏ phải vâng phục

1.1.2 Ở Việt Nam

Theo luật cổ Việt nam, người cha là chủ gia đình, có uy thế rất mạnh, có quyền định đoạt hết mọi việc liên quan tới mọi người trong nhà Người cha chỉ xếp sau vua và sư

Quyền đó gọi là “phụ quyền” Phụ quyền rất rộng còn được gọi là “quyền gia trưởng”

Trước hết, người gia trưởng có quyền sở hữu và quản lý tài sản của mình Vợ con phải làm lụng cho gia đình chung, không ai được giữ lợi riêng (nếu ai giữ của riêng không được phép người gia trưởng, cổ luật ghép cho tội ăn cắp) Người gia trưởng còn có quyền hạn tuyệt đối đối với các thành viên trong gia đình Có quyền bắt vợ con đi làm thuê hay đem đi bán

Việt Nam cũng bị ảnh hưởng lớn của Nho Giáo về vai trò, vị trí cũng như các phẩm chất mà người cha trong gia đình cần phải có Các giá trị như: Trung, hiếu, nghĩa, nhân được tiếp nhận và biến hóa Các mối quan hệ cặp đôi: Cha- mẹ, cha mẹ - con cái luôn được vận dụng một cách hợp lý, hợp tình trong định hướng giá trị hành động trong các mối quan

hệ Đồng thời tạo nên linh hồn sống của gia đình, định hướng ý chí hoàn thiện nhân cách và bản lĩnh để người đàn ông đạt được “ người làm cha” Người cha có trách nhiệm giáo dục con bằng sự nghiêm khắc Vai trò làm cha trong truyền thống dân tộc (người Kinh) là nam

giới việc giáo dục được tách hẳn so với giáo dục nữ giới ( ăn, ở, học hành …), việc chăm sóc con cái là của người mẹ Khi dạy dỗ con, người cha thường nghiêm khắc, ít nói, công

bằng và dứt khoát hơn người phụ nữ Tình yêu thương con của người cha thường để trong lòng, giữa cha con có một khoảng cách nhất định để duy trì tôn ti trật tự trong gia đình Trong truyền thống văn hóa gia đình Việt Nam, người cha ít gần gũi con, hay vắng nhà vì nhiều lý do (đi phu, đi lính, chiến tranh, làm ăn xa…)

huấn và được lưu truyền từ đời này sang đời khác, chẳng hạn như "Bảo kính cảnh giới" của Nguyễn Trãi, "Huấn đồng thi tập" của Phùng Khắc Khoan,"Minh đạo gia huấn" của Trình Minh Đạo, "Ngũ huấn tự quốc âm" của Hoàng Tông Khuê [20, tr 18] Gia huấn là những

lời khuyên bảo, xuất phát từ tình cảm ruột thịt giữa cha với con, anh với em về cách suy nghĩ, kinh nghiệm riêng và những tấm gương của ông cha, tổ tiên, nhắc nhở con cháu cố

gắng giữ nếp nhà, kinh nghiệm đối nhân xử thế trong gia đình, gia tộc, làng xã Sách c̣òn

dạy về nhiệm vụ hiếu thảo, lòng kính trọng của con cái đối với cha mẹ, về sự hòa thuận vợ

chồng, anh em, bạn bè, nhắc nhở mọi người phải thực hiện việc trung, việc hiếu, việc thiện, tránh xa điều ác, điều tà Sách c̣òn khuyên bảo và nhắc nhở con trai, phải có trách nhiệm

học tập, để làm rạng danh gia đình, để nối dõi tông đường; nhắc nhở con gái, phải học việc

tề gia nội trợ, siêng năng, chăm chỉ, dâu hiền, con thảo.[44]

Trong tiểu luận của Nguyễn Vinh :“Mối quan hệ cha con - Người cha trong tâm trí

trẻ em”, hình ảnh người cha tốt trong tâm trí trẻ được trẻ lựa chọn đó là người có những phẩm chất: Gương mẫu, mẫu mực, quan tâm, có trách nhiệm với gia đình vợ con, khuyên

bảo nhẹ nhàng điều hay lẽ phải, xấu tốt rõ ràng, khen chê, vui vẻ, hoà nhã, chăm làm, dễ tính

Bài viết của Nguyễn ĐứcThạc: “ Góp phần nhận diện hình mẫu người cha trong gia đình Việt Nam hôm nay”(tạp chí TLH số 66/2004), tác giả đã nêu lên một số phẩm chất tốt của người cha trong Nho Giáo, trong chiến tranh và hiện tại

Bài viết khác của Văn Thị Kim Cúc (tạp chí TLH 2000), “Vai trò của người cha”, tác giả đã lược qua vài nét các kết quả nghiên cứu tâm lý ở trong và ngoài nước về vai trò và

sự ảnh hưởng của người cha đối với con cái Bài viết góp phần nhằm kêu gọi xã hội cần nghiên cứu nhiều hơn về hình mẫu người cha trong hiện tại với: Lối sống, thái độ, cách thức ứng xử trong gia đình, quan hệ liên nhân cách, chăm sóc, giáo dục con cái và ảnh hưởng của người cha tới sự phát triển của con như thế nào?

Trong bài viết : “ Vài nhận xét về vai trò chăm sóc và dạy dỗ con của người cha” của Mai Huy Bích, tác giả lược qua các lý thuyết Xã hội học của Mỹ và Phương Tây về vai trò

của người cha Theo đó sự khác biệt lớn giữa vai trò làm cha với vai trò làm mẹ là ở chỗ:

Người phụ nữ làm mẹ mang tính sinh học, còn người cha thì sự gắn bó với con là do học hỏi

xã hội mà có Một khác biệt nữa là: Vai trò làm cha đối với con cái không trực tiếp mà qua trung gian đó là người mẹ Người mẹ có mức đầu tư cho cái cao hơn người cha kể cả trường

hợp gia đình có xung đột hay ly hôn, trong khi đó mức độ đầu tư cho con cái của người làm cha lại phụ thuộc vào mức độ quan hệ với người vợ

Tóm lại, các nghiên cứu trong và ngoài nước đã khắc họa hình ảnh người cha từ truyền thống đến hiện đại Qua đó, các tác giả đã nêu lên được tầm quan trọng và ảnh hưởng của người cha đối với sự phát triển của con cái, gia đình và xã hội

Theo từ điển tiếng Anh Oxford Stutet,s “Hình mẫu” là một hình ảnh hoàn chỉnh, mẫu

mực, hấp dẫn về một mục đích nào đó mà người ta muốn vươn tới Hình mẫu có thể là người, là đồ vật hay là một vật thể nào đó

Trong khoa học xã hội, từ này dùng để miêu tả tập hợp các kinh nghiệm, các ý tưởng,

và các giá trị mà nó ảnh hưởng tới phương cách để một cá nhân nhận thức thực tế và trả lời cho nhận thức đó (từ điển Wikipedia)

Nghĩa trong thiết kế: Danh từ này được dùng để chỉ một dạng thức hay một mô hình

để dựa vào đó mà thiết kế

Từ những định nghĩa trên, chúng ta thấy hình mẫu có thể là con người, một đồ vật,

hoặc một vật thể

Để xây dựng khái niệm công cụ cho đề tài, người nghiên cứu thấy có 2 vấn đề cần

phải làm rõ là:

Th ứ nhất: Hình mẫu là những đối tượng nào ? Câu hỏi này nói lên sự khác biệt giữa

hình mẫu là con người và hình mẫu là một đồ vật, vật thể Đồng thời, hình mẫu là con người thì có sự khác biệt với người bình thường và sự khác nhau về thái độ, nhận thức, tình cảm

của người hâm mộ đối với hình mẫu của mình

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là: “Hình mẫu người cha trong gia đình qua

đánh giá của sinh viên một số trường Đại học Thành phố Hồ Chí Minh” Vì thế hình mẫu

được nói tới trong đề tài là con người Do đó, các đối tượng khác là hình mẫu sẽ không được đề cập tới

Th ứ hai: Vì sao một người lại được chọn là hình mẫu?

Ở trong bất cứ xã hội nào, ở bất kỳ tầng lớp giai cấp nào và ở bất kỳ hoàn cảnh nào, con người luôn muốn mình trở nên tốt đẹp hơn ngày hôm qua và hoàn hảo hơn ở ngày mai

Để chạm được đến cái đích đó, ý thức của mỗi con người là tự hoạt động và lựa chọn cho mình một hình mẫu hay nhiều hình mẫu để ngưỡng mộ, để noi theo và để làm đích phấn đấu [40] Trong cuộc đời mỗi người, dường như ai cũng có một hình mẫu nào đó để ngưỡng mộ,

để theo đuổi Mỗi thế hệ có những hình mẫu riêng để làm động lực phấn đấu và hoàn thiện

bản thân

Để trở thành hình mẫu của ai đó thì hình mẫu phải có những phẩm chất năng lực đặc

biệt Nói cách khác là hình mẫu thì phải có những đặc điểm nổi bật Chính những đặc điểm này sẽ gây được sự chú ý, chiếm được tình cảm của con người và tạo nên sự khác biệt giữa hình mẫu và người bình thường

Từ phân tích những sự khác biệt trên, có thể đưa ra khái niệm về hình mẫu theo

hướng nghiên cứu của đề tài là: Hình mẫu là hình ảnh về một con người có một hay nhiều

đặc điểm nổi trội nào đó Cá nhân hay cộng đồng, tập thể chọn hình mẫu để làm mẫu noi theo Vì th ế hình mẫu có ảnh hưởng và chi phối đến hoạt động, học tập, hình thành thành và phát tri ển nhân cách của người chọn (người hâm mộ)

1.2.1.2 Đặc điểm của hình mẫu

Đối với hình mẫu là con người thì đặc điểm thứ nhất là luôn có tính lịch sử Nghĩa là trong các giai đoạn lịch sử khác nhau sẽ có những mẫu hình khác nhau với những đặc điểm phù hợp với yêu cầu của xã hội, với tiêu chí, đạo đức, hay vai trò, chức năng mà hình mẫu

đó đảm nhiệm Có những giá trị bất biến mà hình mẫu thời đại nào cũng cần có như: Yêu nước, lòng nhân hậu, cao thượng, sống có trách nhiệm Tuy nhiên với từng lứa tuổi, từng giai đoạn nhất định, hình mẫu sẽ có thêm những yếu tố mới cho phù hợp

Hình mẫu có thể là con người thật, hay những nhân vật được hư cấu trong các tác

phẩm văn học nghệ thuật, phim, truyện…hoặc hình mẫu cũng có thể là các nhân vật anh hùng trong lịch sử

Mỗi cá nhân, hay tập thể, cộng đồng sẽ xây dựng cho mình những hình mẫu khác nhau Điều đó phụ thuộc vào nhận thức, tình cảm, độ tuổi của người hâm mộ giai đoạn phát triển của xã hội, sự giáo dục định hướng của gia đình và xã hội, phương tiện thông tin đại chúng …

Trong những năm tháng đầu đời, chúng ta sống chủ yếu sống trong khung cảnh của

gia đình Những tình cảm, những hành động, tác phong, cách sống, cách ứng xử… của cha

mẹ ảnh hưởng rất nhiều tới con cái Vì thế, hình mẫu đầu tiên của chúng ta chính là cha, mẹ mình Cha mẹ là những “hình mẫu” được con yêu mến và lấy đó làm khuôn mẫu, làm tấm gương để học tập, noi theo trong quá trình hình thành, phát triển những kỹ năng sống, phát triển nhân cách của mình

Hình mẫu là nhân vật được con người lựa chọn thường có những phẩm hạnh, phẩm

chất đạo đức; là những người giỏi về lĩnh vực nào đó Hay nói cách khác hình mẫu phải có

những năng lực, phẩm chất nhất định

V ề năng lực: Những người được chọn là hình mẫu thường là những người thành

công ở lĩnh vực chuyên môn nào đó Hình mẫu có thể là những chính trị gia, nhà văn, nhà thơ, ca sĩ, nghệ sĩ, chiến sĩ, anh hùng dân tộc, là cha mẹ, thầy cô, ông bà, bạn bè, hay một nhân vật trong văn học, phim ảnh, nhân vật điển hình trong cuộc sống thường ngày…Hình

mẫu thường là những người thành công trong sự nghiệp, có thể làm được những việc mà người bình thường chưa thể hoặc không thể làm được Để đạt được những thành công ấy, hình mẫu phải là nhân vật có những phẩm chất như: Sống có mục đích, có trình độ văn hóa,

kiến thức, biết cách tổ chức cuộc sống, có khả năng giải quyết vấn đề khi gặp khó khăn trắc

trở, chịu thương chịu khó, có lòng nhân ái, nhiệt tình, độc lập trong suy nghĩ, hành động…Hình mẫu là những nhân vật có ý chí, nghị lực vươn lên trong cuộc sống Hơn thế

nữa, hình mẫu là người luôn sáng tạo, không hoặc ít khi chịu bị gò bó trong khuôn khổ Chính vì thế, những nhân vật được chọn là hình mẫu sẽ được sự quan tâm, yêu mến, hâm

mộ của người chọn và có sức ảnh hưởng đến người khác

V ề phẩm chất: Là hình mẫu thì cần phải có những phẩm chất ý chí như: Quyết đoán,

dũng cảm, nghị lực, biết vượt qua nghịch cảnh để đạt được mục đích và thành công Các quyết định của hình mẫu thường được tính toán và cân nhắc kỹ lưỡng, vì thế hình mẫu thường là những người thành công trong cuộc sống

Bên cạnh đó, các phẩm chất như: Cá tính, bản lĩnh, kiên nhẫn, sống có đạo đức, có trách nhiệm đã tạo nên hình mẫu là nhân vật đặc biệt, tạo được dấu ấn và phong cách riêng…

Hình mẫu chiếm một ví trí quan trọng và có sự chi phối nhất định đến đời sống và sự hình thành nhân cách của người hâm mộ Sự chi phối đó biểu hiện qua việc lựa chọn hình

mẫu, thể hiện qua 3 mặt nhận thức, tình cảm và hành vi

V ề nhận thức: Biểu hiện đầu tiên của người hâm mộ là luôn chú ý đến hình mẫu và

mong muốn được như hình mẫu Với những phẩm chất tích cực, gương mẫu, lối sống đẹp hình mẫu luôn được người hâm mộ lưu giữ trong tâm trí và tạo nên những cảm xúc mạnh, vì

thế sự ghi nhớ diễn ra nhanh chóng

Không những thế, người hâm mộ còn xây dựng cho mình biểu tượng hình mẫu khá hoàn chỉnh và đạt đến lý tưởng từ trí tưởng tượng, từ những đặc điểm tốt đẹp của hình mẫu,

những dấu ấn để lại trong lòng người hâm mộ Hình mẫu lý tưởng thì bao giờ cũng đẹp và hoàn thiện hơn so với hiện thực

V ề hành vi: Hình mẫu có tác dụng lôi cuốn, động viên, khuyến khích con người

vươn tới ước mơ, vượt qua nghịch cảnh, khó khăn thử thách của cuộc sống Hình mẫu còn

là tấm gương sáng để người chọn phấn đấu thực hiện ước mơ …Hình mẫu còn chi phối đến

lối sống, sự phát triển và hình thành nhân cách của con người Hình mẫu cũng là những đề tài để phát triển văn học nghệ thuật, phim ảnh… Khi ai đó quá tôn thờ hình mẫu nào đó thì hình mẫu đó trở thành thần tượng

V ề mặt tình cảm: Tình cảm là yếu tố quan trọng để đánh giá mức độ yêu mến hình

mẫu của người hâm mộ Khi đã chọn ai là hình mẫu cho mình thì người hâm mộ thường dành cho hình mẫu những tình cảm đặc biệt Tình cảm này thể hiện ở nhiều cung bậc cảm xúc như: Mong muốn được gặp hình mẫu, niềm vui khi được gặp gỡ trao đổi, chia sẻ với hình mẫu của mình Khi nghe, biết được ai đó khen ngợi, hay nói những điều tốt đẹp về hình mẫu của mình người hâm mộ cảm thấy tự hào, sung sướng Đặc biệt, nếu có người

chọn hình mẫu giống mình thì người hâm mộ càng sung sướng và tự hào hơn Cũng chính vì

thế người hâm mộ sẽ thất vọng, đau khổ nếu chứng kiến, biết hay nghe thấy những hành vi,

cử chỉ, hành động không tốt, không tương xứng của hình mẫu với tình cảm, lòng ngưỡng

mộ, lòng tin của mình Nhất là khi hình mẫu ấy lại là người thân Khi ấy sự kính trọng, yêu

mến, thậm chí cả niềm tin và phương hướng cuộc sống sẽ sụp đổ, nếu hình mẫu đó là cha,

mẹ, ông bà, thầy cô…

Tình cảm và sự quan tâm dành cho hình mẫu còn biểu hiện ra bên ngoài qua những hành vi của người hâm mộ như: Tìm kiếm thông tin, hình ảnh, tư liệu, tìm cách liên lạc, theo dõi những hoạt động, cùng tham gia hoạt động chung, chia sẻ cảm nhận với người xung quanh Thậm chí sẵn sàng tranh luận và hành động để bảo vệ hình mẫu của mình

Khi hình mẫu là người thực, ở gần, thường xuyên được tiếp xúc trao đổi sẽ là chỗ

dựa tinh thần, là điểm tựa là tấm gương để người hâm mộ nhìn vào mà bắt chiếc, học hỏi Khi gặp khó khăn, trở ngại hoặc khi phải có những quyết định quan trọng người hâm mộ rất

tin tưởng, yên tâm chia sẻ, nhận lời khuyên bảo, những ý kiến, lời động viên, khuyến khích

của hình mẫu

Người hâm mộ cũng dựa trên những đặc điểm nổi bật, những phẩm chất, năng lực

tạo nên hình mẫu để xây dựng cho mình hình mẫu lý tưởng Hình mẫu này sẽ là mục tiêu, là động cơ để người hâm mộ phấn đấu, rèn luyện không ngừng vươn lên lên trong cuộc sống

Như vậy, chúng ta thấy hình mẫu đã giúp người hâm mộ sống có định hướng, khả năng tự nhận thức, rèn luyện tính cách, định hướng phát triển nghề nghiệp, góp phần hình thành nên mẫu người lý tưởng

Bên cạnh những tác động tích cực, hình mẫu cũng có những ảnh hưởng tiêu cực như: Khi người hâm mộ đặt niềm tin quá nhiều vào hình mẫu, nếu hình mẫu không như mình nghĩ sẽ thất vọng, niềm tin sụp đổ Khi người hâm mộ lệ thuộc vào hình mẫu sẽ có

những hành vi dập khuôn, bắt chiếc một cách mù quáng Hoặc quá đề cao hình mẫu sẽ dễ

thất vọng, hoặc nếu không thực hiện được mục tiêu hoặc những việc làm giống hình mẫu dễ

mặc cảm, tự ti

1.2.2 Hình mẫu người cha trong gia đình hiện nay

Theo người nghiên cứu, hình mẫu người cha trong gia đình có thể hiểu là biểu tượng

về những phẩm chất, năng lực, hình dáng, đặc điểm tính cách người cha trong tâm trí, trong suy nghĩ, mong ước, nguyện vọng của con cái Hình mẫu này có được là do sự tiếp

xúc thường ngày của con cái đối với cha mình; do nhận thức; do tác động của giáo dục; do yêu cầu của xã hội; do sự hiện diện của người cha trong cuộc sống của con; do hoạt động cá nhân mà hình thành nên

Trong thời gian gần đây, cùng với sự thay đổi về kinh tế, kỹ thuật và ý thức hệ trong

xã hội, vai trò của người cha cũng được xem xét lại Vai trò của người cha trong gia đình ngày nay là sự kết hợp giữa người cha truyền thống và người cha mang những nét hiện đại

1.2.2.1 Khái ni ệm về gia đình

Gia đình là một khái niệm phức hợp bao gồm các yếu tố sinh học, tâm lý, văn hoá và

xã hội - kinh tế Gia đình bao gồm các mối quan hệ vợ- chồng, cha- mẹ, con- cái Ngoài ra còn có ông bà và các cháu Quan hệ hạt nhân quan trọng nhất là quan hệ cha mẹ và con cái.[8]

Gia đình bao giờ cũng được hình thành bằng một thiết chế hôn nhân, gia đình được pháp luật và dư luận xã hội bảo vệ

Dưới góc độ tâm lý thì gia đình được định nghĩa như sau: Gia đình là một nhóm

người nhỏ, có quan hệ gắn bó về hôn nhân hoặc huyết thống tâm-sinh-lý, cùng có chung các giá trị vật chất, tinh thần ổn định trong các thời điểm lịch sử nhất định (trong một số trường

hợp gia đình chỉ có hôn nhân hay huyết thống)

1.2.2.2 Nh ững đặc điểm cơ bản của gia đình

Gia đình có một số đặc điểm cơ bản sau:

- Gia đình là một nhóm xã hội (một thiết chế xã hội) nhất thiết phải có hai người trở lên; có các giới tính thông qua quan hệ hôn nhân; có các quan hệ ruột thịt hoặc huyết thống;

phải có quan hệ tái sản xuất ra con người

- Các thành viên gắn bó với nhau về đặc điểm (huyết thống) tâm-sinh lý Thông qua

nếp sống sinh hoạt, truyền thống, phong tục, tập quán con cái mang những dấu ấn tâm lý

của cha, mẹ, ông, bà….trong đời sống tinh thần của mình

- Các thành viên trong gia đình đều chịu ảnh hưởng của nền văn hoá gia đình

Cơ cấu gia đình : Là toàn bộ các mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình,

mối quan hệ ruột thịt, quan hệ về mặt tình cảm, quan hệ về mặt đạo đức, quan hệ uy quyền

Cơ cấu gia đình chia làm 3 loại quan hệ :

- Quan hệ uy quyền (quyền lực) là : Ai là người quyết định trong gia đình Gia đình theo cơ cấu uy quyền là gia đình tôn trọng các giá trị của người đàn ông có quyền lực nhất

- Quan hệ tương tác trao đổi : Là hình thức trao đổi ứng xử giữa bố mẹ và con cái trong gia đình thể hiện mối quan hệ tương tác giữa các thành viên trong gia đình Trong

kiểu gia đình này mọi vấn đề đều được đối thoại, có sự thoả mãn về hôn nhân rất cao, ít

bệnh tật về tâm lý

- Quan hệ theo vai trò : Một hệ thống quan hệ và các tương tác giữa các thành viên trong gia đình theo vai trò nhất định

1.2.2.3 Ch ức năng của gia đình

Dưới góc độ tâm lý học và giáo dục gia đình có 5 chức năng cơ bản sau:

Th ứ nhất: Tái sản xuất ra con người

Đây là chức năng cơ bản, tự nhiên của gia đình, nhằm cung cấp nguồn lao động mới cho xã hội, đáp ứng và thỏa măn nhu cầu cuộc sống của đôi vợ chồng và các thành viên

Đối với gia đình Việt Nam truyền thống, chức năng này được đặc biệt đề cao Gia đình càng đông con, nhất là đông con trai, thì lực lượng lao động càng lớn và có ảnh hưởng

trực tiếp đến việc sản xuất, đến các mối quan hệ trong họ, trong làng Ngoài ra, xét về mặt văn

hóa truyền thống, người con trai luôn được đề cao

Tư tưởng này vẫn luôn tồn tại cho đến nay, thể hiện ở tỷ lệ sinh 111 bé trai/100 bé gái (Số liệu Ủy ban Dân số Gia đình và Trẻ em Việt Nam 2009)

Th ứ hai: Chức năng kinh tế của gia đình

Hoạt động kinh tế là chức năng tự nhiên của mọi gia đình, trong mọi thời đại Việc

thực hiện chức năng kinh tế của gia đình nhằm tạo điều kiện vật chất, đảm bảo sự tồn tại và nâng cao chất lượng sống cho các thành viên trong gia đình, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao

của xã hội

Th ứ ba: Chức năng tổ chức đời sống gia đình

Không chỉ là tế bào xã hội, gia đình c̣òn là "tổ ấm tình thương", nơi mà mỗi thành

viên của gia đình được chăm lo về đời sống vật chất, tinh thần và tình cảm.[30] Chính trong gia đình con người mới thể hiện một cách đầy đủ nhất những nhu cầu khát vọng và những tâm tư sâu kín, nhất là đối với thế hệ trẻ Tổ chức tốt cuộc sống gia đình, đảm bảo hạnh phúc cho các thành viên Đó là điều kiện rất quan trọng để mỗi người trong gia đình yên tâm, phấn khởi, tích cực tham gia lao động, công tác và học tập; người già được chăm sóc; con trẻ có cơ hội được nuôi dưỡng, rèn luyện, vui chơi giải trí và phát triển năng lực toàn

diện

Ngày nay, việc người phụ nữ tham gia vào các hoạt động xã hội làm tăng thêm vai trò của người phụ nữ, đồng thời vai trò truyền thống của người cha có nhiều thay đổi

Th ứ tư: Chức năng giáo dục của gia đình

Đồng thời với chức năng tái sản xuất ra con người, gia đình c̣òn có chức năng giáo

dục thế hệ trẻ Đây là chức năng rất quan trọng trong việc hình thành nhân cách của con người Có thể nói, những mầm mống ban đầu của nhân cách, những sở thích, những suy nghĩ về cuộc sống của mỗi con người đều được hình thành ngay từ trong gia đình

Trong gia đình Việt Nam truyền thống, sự giáo dục (gia giáo) chủ yếu thiên về giáo

dục đạo đức, giáo dục phẩm hạnh, giáo dục đối nhân xử thế giữa các thành viên trong gia đình và với họ hàng, làng xóm; có sự phân biệt giữa nam và nữ, mà người có vai tṛò ảnh hưởng lớn nhất trong giáo dục là người cha Đối với con trai, các gia đình thường quan tâm

tới việc giáo dục đạo lý theo khuôn mẫu Nho giáo Luân cương có ngũ luân, đó là năm mối quan hệ (vua-tôi, cha-con, chồng-vợ, anh-em, bạn-bè), trong đó nhấn mạnh ba mối quan hệ

cơ bản nhất (tam cương) là vua-tôi, cha-con, chồng-vợ Quan hệ cha-con trong gia đình, là quan hệ trên bảo, dưới nghe; con cái phải noi gương cha ông; phải tuân thủ nghiêm ngặt

những quy tắc chuẩn mực của gia giáo Trong quan hệ vợ-chồng, cư xử với nhau trọng nhất là hai chữ ḥòa thuận [6, tr 48] Trong gia đình ngoài phần chức phận theo giới (nam, nữ), c̣òn phân quan hệ trên - dưới; danh nghĩa gia trưởng là thuộc về: cha của con, chồng của vợ, anh

của em Vì thế, gia giáo là công việc của người trên đối với người dưới (theo quan hệ chiều

dọc) trên cơ sở tôn trọng "khoan dung"[44]

Song song với mục đích bảo vệ, dưỡng dục cá nhân, gia đình còn đào tạo nên những

cá nhân, những công dân tốt Các thành viên trong gia đình phải cùng hợp sức để có cuộc

sống hạnh phúc và có thể khai thác được mọi khả năng của các thành viên, nhằm tiến dần

tới mẫu người lý tưởng…

Gia đình tác động đến sự hình thành tình cảm, tâm lý, hành vi ứng xử văn hóa, tư cách, phẩm chất của con người Thế giới quan, nhân sinh quan của cá nhân chủ yếu được định hình trong quá trình tiếp xúc với môi trường và cộng đồng xã hội Song nó cũng chịu

sự tác động quan trọng của gia đình, của các thành viên với nhau

Th ứ năm : chức năng chăm sóc sức khỏe của người già

Con cái phải có trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng khi cha mẹ, ông bà về già Đây không chỉ là trách nhiệm mà còn thể hiện đạo lý của con cháu trong gia đình

1.2.2.4 Vai trò, trách nhi ệm, tình yêu thương của người cha và sự ảnh hưởng của

nó trong s ự hình thành và phát triển nhân cách của con cái

a Vai trò trách nhi ệm, tình yêu thương của người cha và sự ảnh hưởng Theo

Muldworf, “Người phụ nữ trở thành người mẹ thông qua một quá trình mang tính sinh học, trong khi người đàn ông trở thành người cha thông qua một hệ thống mang tính biểu tượng

do xã hội đặt ra” Điều này có nghĩa là một phụ nữ trở thành người mẹ ngay khi vừa mang thai, trong khi người đàn ông lại trở thành người cha thông qua một quá trình tâm lý được quyết định bởi các chuẩn mực văn hóa xã hội [42]

Trong gia đình, quan hệ cha con được quy định bởi một số yếu tố mang tính quyền

lực của người cha, mà đặc trưng của quyền lực là:

- Buộc phải phục tùng Nhiều nghiên cứu đã đưa ra trách nhiệm của người cha là :

Bảo vệ, hiểu biết, uy quyền, nam tính Người đàn ông luôn luôn tạo cho mình niềm tin chuẩn mực làm chỗ dựa cho gia đình Quyền lực áp đặt của người đàn ông trong gia đình được củng cố vững chắc thông qua con đường giáo dục tự nhiên trong gia đình

- Quyền lực mang tính sinh học, giới tính Quan niệm này đã tồn tại hàng ngàn năm nay Người đàn ông với cơ thể to lớn hơn đã tạo nên quyền lực của phái mạnh

- Đứng về góc độ tâm lý : Quá trình xã hội hóa đã tạo nên những nét tâm lý đàn ông

là phải mạnh mẽ, phải quyết đoán, cứng rắn

- Xét về mặt kinh tế gia đình: Đa phần người đàn ông đều có xu hướng làm kinh tế

kiếm ra tiền Có thể nói, uy quyền của người cha được tạo dựng từ vai trò làm chủ kinh tế trong gia đình “Ai là người đem lại chỗ dựa cho người khác thì người đó có uy quyền”

- Phẩm chất đạo đức con người cũng làm cho người đàn ông có quyền lực trong gia đình

Tất cả các đặc trưng trên thường được thể hiện ở một số phẩm chất cụ thể của người đàn ông như: Sự dứt khoát, luôn luôn chủ động ; quyết định nhanh chóng, lời nói ngắn gọn,

mệnh lệnh được thi hành ngay tức thời

Như vậy, mối quan hệ cha con được phát triển và củng cố theo năm tháng, gắn liền

với các trách nhiệm nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục của người cha Vì vậy, những phẩm

chất “tốt”, “xấu” của người cha sẽ ảnh hưởng lớn đến tính cách và năng lực của con cái [30]

Michaux nghiên cứu về trẻ nhận xét: " Hầu hết trẻ em cảm thấy tự hào vì có cha, tức

là có sự bảo vệ của một thứ uy quyền" Uy quyền có mức độ của người cha là một trong

những yếu tố đem lại sự hòa hợp trong gia đình Sự thiếu hụt của cha hay mẹ đều ảnh hưởng không tốt đến sự phát triển nhân cách trẻ Theo G.Robin “ Uy quyền của người cha là then

chốt của sự hòa hợp trong gia đình” Trường hợp người cha chưa thực hiện đúng quyền lực

của mình, hoặc chưa thực hiện đầy đủ những uy quyền của mình mà xã hội giao phó sẽ làm ảnh hưởng tới sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ [42]

Dựa vào những nghiên cứu của Muldworf, có thể phân chức năng của người cha ra làm hai loại: chức năng gián tiếp và chức năng trực tiếp

Ch ức năng gián tiếp : Người chồng phải mang lại một sự an toàn chắc chắn cho đời

sống lứa đôi Chức năng của người chồng được thể hiện qua những mối quan hệ giữa hai vợ

chồng, ngoài tình yêu người chồng còn phải có một sự hỗ trợ cho vợ mình Sự cân bằng về

mặt tâm lý tình cảm của người vợ có thể được củng cố hoặc bị tổn thương bởi mối quan hệ

với người chồng Do đó, tất cả những sự biến đổi trong tình cảm và cảm xúc của người vợ

sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến mối quan hệ mẹ – con Vì vậy, để đời sống tâm lý, tình cảm trẻ phát triển thì cần phải có sự cân bằng trong mối quan hệ vợ chồng Hơn nữa, đứa trẻ sẽ tiếp

nhận và nội tâm hóa hình ảnh của người cha không chỉ qua lăng kính của chính bản thân mà còn qua lăng kính của người mẹ nữa …Nếu một phụ nữ coi thường chồng mình và hạ thấp

uy tín của chồng trước mặt con cái sẽ làm cho trẻ vứt bỏ mà vẫn nội tâm hóa hình ảnh người cha, và sau này đứa trẻ cũng có thể giống như người cha nó hiện tại

Bên cạnh đó, người cha còn ảnh hưởng tới nhiều lĩnh vực phát triển của đứa con như:

Cảm xúc, tình cảm nhận thức

Ch ức năng trực tiếp : Người cha là một người trung gian trong mối quan hệ mẹ –

con Sự phát triển về mặt sinh học sẽ giúp đứa trẻ dần dần tách biệt ra khỏi người mẹ và tự

tạo lập mối quan hệ tay đôi với người mẹ Người mẹ cần phải chấp nhận sự độc lập của con đối với mình Người cha cần phải giúp đỡ cho con để có một sự điều tiết về khoảng cách

giữa mẹ và con cũng như đóng góp cho sự phát triển tính tự chủ của đứa con Với chức năng của mình, người cha sẽ ngăn chặn sự xuất hiện những bà mẹ lạm dụng quyền

Theo những nghiên cứu khoa học mới nhất, tâm lý của người cha có ảnh hưởng quyết định tới sự phát triển tâm sinh lý của trẻ Mặc dù mẹ là người gần gũi con cái hơn, nhưng chính cha lại là người ảnh hưởng đến tâm lý của bé nhiều hơn

Đến đây, chúng ta có thể khẳng định rằng chức năng của người cha có tác động rất

lớn đến sự hình thành nhân cách nơi trẻ Nó có tác động đối với sự phát triển tình cảm bằng

khả năng tự chủ và độc lập làm cho đời sống tình cảm thăng bằng (nhờ chức năng là trung gian trong mối quan hệ giữa mẹ – con), và bằng cách mang lại sự tự tin vào bản thân sẽ cho phép trẻ có thể đối mặt được với những thách thức của xã hội sau này (nhờ chức năng đồng hóa) Chức năng của người cha trong việc làm hình thành nhân cách của trẻ được thể hiện ở

chỗ nó cho phép sự hình thành cái tôi ổn định thông qua chức năng thực hiện quyền lực

b Vai trò người cha trong việc giáo dục trẻ

Thông thường, trong quá trình giáo dục trẻ, kể cả trẻ bình thường lẫn trẻ có vấn đề

về tâm lý thì người mẹ thường đóng vai chính, còn người cha chỉ có vị trí của một người hỗ

trợ Thậm chí có khi lại là tình trạng né tránh hay đối kháng lại với những biện pháp của người mẹ Lý do phổ biến là do người cha thường ít có mặt tại gia đình Nhưng điều đó không có nghĩa là người cha không có một vị trí quan trọng, cần thiết trong việc chăm sóc, giáo dục trẻ mà người cha có vai trò là một đối trọng “ tung – hứng” trong các yêu cầu hay can thiệp vào các hành vi của trẻ Cha cũng là người giám sát, nhìn ra những hạn chế, những thiếu sót của người chăm sóc, và đồng thời cũng là người có khả năng thay thế hay tham gia vào công việc chăm sóc con Điều này sẽ đòi hỏi ở người cha phải có sự trao đổi, phối hợp

chặt chẽ với người mẹ Đồng thời cũng phải có sự thống nhất cao trong các quan điểm, kế

hoạch đã được đưa ra để có được sự phối hợp cần thiết [42]

Theo D.W.Winnicott, người cha cần cho gia đình lúc đầu để giúp người mẹ cảm thấy hạnh phúc Sau đó cần để hỗ trợ về uy quyền để tượng trưng cho luật lệ và trật tự mà người

mẹ đưa vào đời sống đứa bé Sau nữa là người cha cần thiết đối với đứa bé nhờ những phẩm chất tích cực và những yếu tố làm người cha khác những đàn ông khác Người cha tuy ít tham gia vào chăm sóc con, ít tham gia vào thỏa mãn nhu cần cho trẻ trong những năm đầu đời, nhưng sự có mặt của người cha làm cho người mẹ thỏa mãn về mặt tinh thần, do đó sẽ cảm ứng đến cảm xúc ở trẻ [ 43]

Những tìm hiểu về gia đình cũng đưa ra nhận định rằng các bậc làm cha có khả năng làm người nuôi dưỡng và nâng đỡ con cái một cách thành công như các bậc làm mẹ Ngày nay, người ta công nhận rằng người cha đóng một vai trò quyết định trong việc xây dựng sự

tự tin và đời sống tình cảm thăng bằng ở trẻ Những quan niệm lỗi thời về vai trò người cha

đã qua và ngày nay các bậc làm cha được kêu gọi phải học hỏi làm sao để trở thành những người cha mang hiệu quả tốt cho con cái, bên cạnh trách nhiệm làm chồng, làm người nâng

đỡ cho vợ mình và đồng thời cũng là người chu cấp cho gia đình

Ngoài ra, quan hệ cha con được quy định bởi đặc điểm giới tính của đứa trẻ và nó có ảnh hưởng theo các cách khác nhau như : Làm vai trò như cha, những trẻ trai bị đồng hoá

bởi hình mẫu của người cha, trẻ gái lại ngược lại học những phẩm chất của người mẹ làm như mẹ Khi đồng nhất hóa người cha thành tình yêu pha hòa sự kính phục và trìu mến, con gái học được ở người cha tình yêu nói chung và đặc biệt là sự chấp nhận vai trò giới tính trong cặp vợ - chồng Như vậy, sẽ hình thành mối quan hệ cặp đôi trong các cặp mẹ - con trai, cha - con gái Cho dù người cha có độc đoán, thích chế ngự thì cũng thường khoan dung tương đối đối với con gái Người cha mạnh mẽ - người con trai sẽ mạnh mẽ, còn

những trẻ gái sau này dễ tìm đến những người đàn ông như cha mình [8]

S.Freud nói tới vai trò ”rào chắn” của người cha ngăn cản sự cuốn hút nó về phía người mẹ Nếu như người cha làm được điều này, đứa trẻ sẽ đồng nhất với người cha của mình, phát triển nhân cách lành mạnh, phát triển “sức mạnh của tính cách” Ngược lại, người cha nhu nhược, không có vị trí trong gia đình, không đóng vai trò là tượng trưng của

kỷ cương và luật lệ sẽ là nguyên nhân của những sự lệch lạc, những rối nhiễu trong ứng xử

của trẻ về sau

Nếu như các nhà theo trường phái phân tâm học cho rằng người cha chỉ nên quan tâm nhiều tới trẻ ở tuổi từ 18 tháng tuổi trở đi, thì các nhà tâm lý học phát triển lại cho rằng người cha nào mà có sự tương tác sớm với con sẽ có ảnh hưởng rất tốt đến sự phát triển của

Như vậy có thể khẳng định sự vắng mặt của người cha sẽ có ảnh hưởng tiêu cực đến

sự phát triển của trẻ Trong các nghiên cứu của các tác giả đã khẳng định: Các trẻ trai sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực mạnh hơn so với trẻ gái Nếu người cha không thể hiện những đức tính tốt trong gia đình, cũng như vai trò xã hội trong tương quan gia đình, thì trẻ lớn lên sẽ bị chao đảo trong quan hệ nam nữ sau này Đặc biệt là các bé gái sẽ không tạo dựng được mối quan hệ tốt với bạn trai

Một kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học trường đại học Oxford vừa được đăng tải trên chuyên san Psychology Oxford Psychology Journal of Child and Psychiatry, theo đó trẻ ở bên cạnh cha từ những tháng đầu tiên của cuộc đời, đứa con sẽ ngoan hơn những trẻ

không có cha gần gũi Điều này cho thấy, quan hệ giữa cha và trẻ sơ sinh rất quan trọng và trở thành điều kiện thiết yếu để trẻ phát triển hài hòa Đặc biệt là các bé trai Đa số các nghiên cứu trước đây chỉ quan tâm đến vai trò người mẹ khi các bé còn rất nhỏ Đây là một trong rất ít công trình nghiên cứu về ảnh hưởng người cha từ khi trẻ còn rất nhỏ Một số nghiên cứu trước đây cũng đã cho thấy ảnh hưởng người cha trong quá trình phát triển của trẻ Chẳng hạn như các bé được cha chăm sóc từ nhỏ sử dụng chân tay để giải quyết những vần đề cụ thể rất tốt [43]

Nhà tâm lý học Pháp Jean Le Camus, tác giả cuốn “Comment être père aujourd’hui” cũng nhận xét rằng: “ Người cha thường khuyến khích con tự giải quyết những vấn đề cá nhân, trong khi người mẹ ngược lại - thường làm giúp con” Sự hiện diện của người cha trong hai năm đầu đời dường như cũng khiến trẻ hội nhập xã hội tốt hơn nhờ lòng tự tin và tính chủ động trước người lạ Bác sĩ nhi khoa Philippe Grandsenne, tác giả cuốn “Bébe dis-moi qui tu es” cũng có nhận định tương tự, theo đó người cha chính là cầu nối giữa gia đình

và xã hội

Ðoạn trích từ một bài của Newsweek, số đặc biệt về "Your child"(1997): “Theo Robert Moradi, Người cha giúp cho đứa bé phát triển cá tính; họ dễ để cho bé đi ra khỏi

tầm mắt quan sát của mình, và so với người mẹ thì người cha thường để cho con mình bò đi

xa gấp đôi người mẹ trước khi ẵm nó lên Khi em bé đối diện với một tình huống mới lạ như: Một con chó, một người lạ, một đồ chơi mới, do bản năng thì người mẹ xích lại gần con, làm cho bé yên tâm hơn vì có mẹ bên cạnh; người cha thì có khuynh hướng đứng yên,

để cho đứa bé tự nó khám phá xem cái tình huống mới đó như thế nào Một bên làm cho bé yên tâm, dừng sợ hãi, một bên thì thách đố (challenging), cả hai đều góp phần vào sự phát triển về tình cảm của bé Khảo cứu cho thấy nếu người cha đóng vai trò tích cực, đứa bé ít khóc hơn khi phải tách khỏi cha mẹ hoặc lúc có người lạ " Trẻ con được người cha góp

phần săn sóc ít trở thành bạo động hơn; có chỉ số thông minh cao hơn; biết tự kiềm chế hơn; thích ứng xã hội tốt hơn - tất cả mọi yếu tố về sức khỏe tâm thần đều tốt hơn" [43]

Nhà giáo dục nổi tiếng người Nga, V.D.Adislavski còn đưa ra lời khuyên, nếu đứa trẻ không may rơi vào hoàn cảnh thiếu cha thì nên có một người đàn ông nào đó tham gia vào quá trình giáo dục nó cùng mẹ Người đó có thể là chú, bác, ông, một người họ hàng hay cùng lắm là người ngoài nhưng là đàn ông Nếu không nó sẽ bị thiệt thòi, nhất là đối với con trai

Nhiều nghiên cứu còn cho thấy, không thể có được sự giáo dục trọn vẹn đứa trẻ, đặc biệt là bé trai trong một gia đình không đầy đủ cha mẹ Các cuộc khảo sát và tổng kết các ca

tư vấn học đường ở Việt Nam đã kết luận: Học sinh cá biệt và các tội phạm vị thành niên, nghiện hút ma túy, trộm cắp thường sống trong những gia đình không trọn vẹn

Nghiên cứu ở Châu Âu cho thấy những năm đầu của giai đoạn tuổi thành niên, vai trò của người cha liệu có đủ sức mạnh về mặt ý chí để “bắt” đứa trẻ khuất phục, bắt chước

và noi theo hay không? Nếu người cha không đủ sức mạnh và uy tín để chinh phục đứa trẻ thì sự phát triển cái “siêu tôi” của đứa trẻ gặp nhiều cản trở trong giao tiếp và ứng xử sau này, những đứa trẻ này sẽ khó khăn trong cuộc sống nếu ông bố không đủ tư cách làm người đàn ông trong gia đình

Trách nhiệm của người cha thể hiện ở sự hiểu biết của người cha và cuộc trao đổi về nhu cầu của con, bao gồm cả việc cung cấp các nguồn lực kinh tế, lập kế hoạch và tổ chức

c V ị trí của người cha trong gia đình Việt Nam hiện nay

Hiện nay, do sự phát triển của xã hội, các nghĩa vụ của cha mẹ đối với con cái tăng lên như: Trách nhiệm vật chất ( tiền ăn, tiền học, vui chơi, chăm sóc sức khỏe, tình cảm,

kích thích phát triển trí tuệ…) Những biến đổi này đặt ra nhiều yêu cầu mới và cao hơn cho vai trò làm cha (Vài nhận xét về vai trò chăm sóc và dạy dỗ của người cha- Mai Huy Bích)

Tư tưởng gia trưởng, phụ quyền của người đàn ông, người cha dần được thay thế bằng sự bình đẳng, dân chủ trong gia đình Tuy nhiên khoảng cách cha- con vẫn tồn tại

Kết quả nghiên cứu ở 3 tỉnh Yên Bái, Huế, Sóc Trăng ( 2002 của Vũ Huy Tuấn), về vai trò người cha là người cung cấp nguồn sống cho thấy người cha thu nhập cao hơn nữ

giới Ngay cả khi người phụ nữ có đóng góp đáng kể về kinh tế thì quan niệm vẫn xem người đàn ông là trụ cột về kinh tế

Cấu trúc gia trưởng trong gia đình ở Việt Nam vẫn tồn tại Do không gian hoạt động

của người cha lớn hơn người mẹ, người đàn ông thường có học vấn cao hơn vợ (đặc biệt ở nông thôn) Người cha có mối quan hệ giao tiếp rộng hơn nên thường người cha có ảnh hưởng nhiều đến con cái Người cha thường là người lớn tuổi nhất, có quyền nhiều hơn, trải nghiệm nhiều hơn Người đàn ông cũng thường được thừa kế di sản nhiều hơn, vì vậy họ họ cũng thường là người làm chủ tài chính, tài sản Làm chủ kinh tế cùng với trình độ học vấn, nghề nghiệp, mức thu nhập đã tạo nên quyền lực cho người đàn ông Mặc dù xã hội đã biến đổi nhiều, người phụ nữ tham gia nhiều vào làm kinh tế nhưng quan niệm này vẫn bám sâu vào suy nghĩ của mọi người

Hiện nay, phong tục tập quán đã thay đổi, xã hội phát triển, người phụ nữ tham gia vào lực lượng sản xuất, tham gia vào các hoạt động xã hội nhiều hơn Điều này dẫn đến việc thay đổi vai trò của người cha Người cha ngày càng tham gia nhiều vào việc trực tiếp chăm sóc và nuôi dạy con Tuy nhiên người đàn ông vẫn có vai trò làm trụ cột gia đình, kiếm

sống, bảo vệ, chăm sóc các thành viên trong gia đình, có quyền và có nghĩa vụ định hướng

hoạt động cho các thành viên và định hướng giá trị trực tiếp giáo dục dạy dỗ con trai, ra quyết định trong gia đình Điều tra của ngành giáo dục Hà Nội cho thấy, gần 80% học sinh

giỏi từ cấp thành phố đến cấp quốc tế đều có một “thầy giáo” ở nhà là cha, anh hay là ông (tạp chí TLH)

Tóm lại, vai trò quan trọng của người cha là giúp cho trẻ phát triển về tâm- sinh lý ; giúp trẻ học được cách tự kiềm chế, tự điều chỉnh hành vi của mình cho hợp lý theo chuẩn

mực đạo đức và hành vi văn hoá xã hội

1.2.2.5 Sinh viên

Khái ni ệm sinh viên : Sinh viên (SV) là người đang học tập tại các trường caođẳng,

đạihọc(CĐ, ĐH).Thuật ngữ SV có nguồn gốc từ tiếng La-tinh “Students” có nghĩa là người

học tập, làm việc tìm kiếm tri thức SV là nhóm xã hội đang tiếp thu kiến thức, kỹ năng chuyên môn ở các trường cao đẳng, đại học Không những thế trong quá trình học tập sinh viên còn trang bị cho mình những kiến thức tâm lý xã hội để hoàn thiện bản thân hoàn thành vai trò xã hội của người trưởng thành [22]

1.2.2.6 Đặc điểm tâm lý của sinh viên

a) Đặc điểm về sự phát triển nhận thức và học tập của sinh viên

Theo Kramer (19991) cho rằng đặc trưng tư duy của tuổi này vượt khỏi tư duy hình

thức gồm 3 giai đoạn: Tuyệt đối hóa(18-22 tuổi); tương đối(cuối tuổi 20- đầu tuổi trung niên); biện chứng Các nghiên cứu về sinh viên cho thấy, đầu tiên SV giải thích thế giới và

những kinh nghiệm giáo dục của mình một cách độc đoán (authoritarian term) Dần dần SV

bắt đầu chấp nhận và tích cực chấp nhận những chân lý [34 ]

Bên cạnh việc học tập, sinh viên còn tham gia các hoạt động nghiên cứu khoa học Chính hoạt động này góp phần hình thành tính độc lập về nghề nghiệp, năng lực giải quyết nhiệm vụ thực tiễn và tương lai

Trong nhận thức của sinh viên thường có những biểu hiện như:

Thay đổi cách suy nghĩ của mình để tập trung cao vào những hướng đi cụ thể Xem xét tương lai của mọi người ở các lứa tuổi khác nhau nhiều hơn ở tuổi thanh thiếu niên

Khám phá ra những cách giải quyết những cuộc tranh luận, bất hòa và giải quyết

những xung đột thông qua sự thỏa hiệp, thương lượng hoặc điều chỉnh mục đích

Sinh viên thường ít thỏa mãn với những gì đã biết mà thường muốn đi sâu tìm hiểu khám phá cái mới

Để hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu và học tập đòi hỏi sinh viên phải học và trang bị cho mình những kỹ năng cơ bản như: Kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng phân tích- tổng

hợp, kỹ năng sáng tạo, kỹ năng xây dựng mục tiêu, lên kế hoạch… Đồng thời phải nhạy bén, linh hoạt trong từng hoàn cảnh trong việc vận dụng các kiến thức để xử lý các tình

huống mới…

Nói chung, về nhận thức của sinh viên cùng với sự phát triển mạnh mẽ của tư duy lý

luận với khối lượng tri thức lớn đã được tiếp thu trong nhà trường, gia đình và xã hội, sinh viên bắt đầu liên kết các tri thức riêng lẻ lại với nhau để tạo nên một biểu tượng chung về

thế giới riêng và từ đó xác định những giá trị chuẩn mực riêng cho mình

b) Đời sống xúc cảm- tình cảm của sinh viên

Các loại tình cảm của SV như: Tình cảm trí tuệ, tình cảm đạo đức, tình cảm thẩm

mỹ, tình yêu nam nữ được phát triển tích cực nhất Nó chiếm vị trí quan trọng và có ảnh hưởng không nhỏ đến các hoat động của sinh viên trong mọi lĩnh vực của đời sống Tình

cảm đạo đức, tình cảm thẩm mỹ ở tuổi sinh viên biểu lộ chiều sâu rõ rệt khác với lứa tuổi trước Khi yêu thích cái gì thì sinh viên đều có thể lý giải và phân tích một cách có cơ sở Các chuẩn mực đạo đức lúc này đã có ý nghĩa riêng và nhờ vào đó các hành vi tương ứng

với các chuẩn mực đạo đức có thể khơi dậy ở sinh viên những cảm xúc đặc biệt Niềm tin đạo đức bắt đầu hình thành, từ đó sinh viên từ chỗ là người chấp nhận, phục tùng các chuẩn

mực đạo đức thành chủ thể tích cực của chúng [ tr 5- 15, 34] Trong lựa chọn tình yêu nam

nữ: Với những sinh viên có kinh nghiệm tình cảm tích cực, an toàn trong quan hệ với cha,

mẹ thì sẽ chọn bạn đời giống với cha mẹ mình Ngược lại, kinh nghiệm tình cảm tiêu cực trong quan hệ với cha mẹ sẽ chọn người bạn đời khác với cha mẹ mình

c) Xu hướng nhân cách của cá nhân

Nhân cách của con người được hình và phát triển trong suốt đời người Ở lứa tuổi sinh viên nhân cách phát triển một cách khá toàn diện và phong phú Thể hiện ở nhiều mặt như:

V ề tự đánh giá: Ở sinh viên việc tự đánh giá không chỉ dừng ở việc đánh giá hình ảnh

bản thân mình với tính chất bên ngoài mà còn đi sâu vào nội dung các phẩm chất bên trong, các giá trị của nhân cách Sinh viên chú ý nhiều hơn đến những phẩm chất nhân cách có tính

bền vững như: Đặc điểm trí tuệ, năng lực, tình cảm, ý chí, thái độ đối với lao động, quan hệ

với những người khác trong xã hội… Từ chỗ nhìn nhận được những phẩm chất mang tính khái quát của người khác dần dần SV tự phát hiện ra thế giới nội tâm của bản thân mình

Nhờ tư duy khái quát phát triển trên cơ sở tiếp thu các tri thức chung mang tính phương pháp luận, sinh viên ý thức được các mối quan hệ giữa các thuộc tính tâm lý và các phẩm

chất nhân cách, có khả năng tạo được một hình ảnh “cái tôi" trọn vẹn và đầy đủ hơn để từ

đó xây dựng các mối quan hệ với người khác và với chính mình

T ự ý thức: Từ ý thức về cái tôi rõ ràng và đầy đủ hơn đã làm cho sinh viên có khả

năng lựa chọn con đường tiếp theo, đặt ra vấn đề tự khẳng định và tìm kiếm vị trí cho riêng mình trong cuộc sống chung Điều này thể hiện đặc biệt rõ trong việc tìm kiếm hình mẫu lý tưởng Khi là học sinh thì việc tiếp nhận hình mẫu lý tưởng xuất phát từ tình cảm khâm

phục một con người cụ thể và khi đó hình mẫu lý tưởng sẽ chi phối hành vi đạo đức của các

em Như vậy, ở một mức độ nhất định có thể coi hình mẫu lý tưởng là nguồn gốc hình thành

ý thức đạo đức cho học sinh Ở lứa tưổi sinh viên việc tìm kiếm và xây dựng cho mình một

hình mẫu lý tưởng một cách có ý thức… Hình ảnh một con người cụ thể chỉ là phương tiện

để sinh viên gửi gắm những nguyên tắc, những biểu tượng mà SV tiếp nhận

Trong quá trình giao tiếp, sinh viên thường tỏ thái độ nhận xét, đánh giá những cá nhân và tập thể mà mình tiếp xúc, tán đồng hay phê phán các hành vi, lối sống của những người sống xung quanh mình Sinh viên quan tâm nhiều đến giá trị sống của cha mẹ, thầy cô

và những người lớn xung quanh Sinh viên điều chỉnh bản thân thông qua sự đối chiếu, so sánh, học hỏi từ tấm gương người khác (có thể là cha, mẹ, người thân, bạn bè các nhân vật điển hình) Đây là cơ sở thuận lợi để SV có thể rèn luyện, khắc phục những mặt hạn chế, phát huy những mặt mạnh nhằm hoàn thiện nhân cách của bản thân [34]

Tự ý thức được ví như đôi mắt để mỗi sinh viên nhìn vào chính nhân cách của mình

để điều chỉnh cũng như nhận ra khiếm khuyết để bổ sung những phẩm chất nhân cách cần thiết cho phù hợp với yêu cầu và sự phát triển của xã hội [34]

Tóm lại, tự đánh giá, tự ý thức là những phấm chất của nhân cách là cơ sở của sự tự giáo dục và phấn đấu rèn luyện những phẩm chất nhân cách cần thiết để đáp ứng yêu cầu

của xã hội

Định hướng giá trị là những giá trị được chủ thể nhận thức, ý thức và đánh giá cao,

có ý nghĩa định hướng điều chỉnh thái độ, hành vi, lối sống của chủ thể nhằm vươn tới

những giá trị cũng như thể hiện cách suy nghĩ, cách đánh giá, thái độ đó [tr 74-33, 34] và sự

lựa chọn của cá nhân hoặc nhóm xã hội thông qua hành vi về một vấn đề nào đó

Giá trị biết xây dựng cuộc sống gia đình hòa thuận là một giá trị trong hệ thống các giá trị chung được nhiều sinh viên Việt Nam lựa chọn [11] Định hướng giá trị của sinh viên không hoàn toàn ổn định Theo nghiên cứu của Đỗ Ngọc Hà (2002) thì xu hướng biến đổi định hướng giá trị của sinh viên như sau:

Thứ nhất: Bộc lộ những khuynh hướng mới, năng động của nhân cách phù hợp xu

thế biến đổi của xã hội

Thứ hai: Định hướng giá trị khẳng định cái tôi cá nhân

Thức ba: Hệ thống định hướng giá trị có sự đan xen hệ giá trị truyền thống và hiện đại

Có thể nói, sinh viên là lứa tuổi sung mãn nhất của đời người, có sức khỏe dồi dào, nhiều ước mơ hoài bão, tuổi trẻ và cả quãng đời dài đang ở phía trước Điều quan trọng là

việc SV có phát triển hết các khả năng, điều kiện của mình hay không phụ thuộc nhiều vào định hướng đúng đắn cũng như tính tích cực hoạt động, học tập rèn luyện của SV Nếu có

cái nhìn đúng đắn về cuộc sống và có chí hướng vươn lên trong rèn luyện, học tập SV sẽ trở thành những chuyên gia, những trí thức trong tương lai

Những đặc điểm tâm- sinh lý của SV, cùng với các yếu tố như môi trường sống, hoàn

cảnh hôn nhân gia đình, xã hội sẽ ảnh hưởng đến việc nhận thức, đánh giá hình mẫu về người cha trong gia đình

1.2.2.7 Nh ững phẩm chất của người cha trong gia đình hiện nay

a Cương quyết trước sau như một

Trẻ em nào cũng thích được nuông chiều, nhưng trẻ cũng rất cần được biết kỷ luật để trưởng thành và gia nhập vào xã hội Chính vì thế, đàn ông được xem là thành công với "sự nghiệp làm cha” nếu biết tỏ ra cương quyết Sự kiên định của người cha được thể hiện: Một

là, người cha lời nói phải đi đôi với việc làm; hai là phải quan tâm đến kỷ luật

Khi dạy con các quy tắc, và giúp con hiểu rằng, quy tắc rất cần trong cuộc sống, sẽ giúp quá trình rèn luyện cho con tính kỷ luật Giáo dục quy tắc từ sớm sẽ giúp cuộc sống

của con cái dễ dàng hơn sau này

b Ch ủ động tạo cơ hội gần gũi cho cả gia đình

Cha phải là người lên kế hoạch, tổ chức cho cả gia đình cùng vui chơi, thư giãn cùng nhau Thực tế để làm được việc này không dễ, bởi trong cuộc sống mưu sinh hiện nay, rất nhiều lý do để việc này bị trì hoãn, hay không thực hiện được

Việc tạo dựng "truyền thống vui chơi" của gia đình sẽ tạo khoảng thời gian, bầu

không khí gia đình, gắn kết các thành viên, tập cho con thói quen tôn trọng những khoảnh

khắc quý giá được sống bên gia đình Đồng thời, đây cũng là điều kiện giúp gia đình gắn bó, đoàn kết, hiểu nhau hơn

c Làm người bạn tốt của con

Người cha tích cực tham gia vào cuộc sống của con như: Vui đùa trong lúc tắm, trò chuyện với con khi cho bé bú bình, cùng đi chơi, thả diều, đi bơi, chia sẻ những kinh

nghiệm sống, cùng con bàn bạc, hướng dẫn con học hành cũng như nghề nghiệp của con…

Những việc đó sẽ giúp người cha biết rõ những điều thích và không thích, hiểu hơn về tính cách con, bạn bè của con, tâm tư tình cảm của con, để từ đó hiểu con và là người bạn tốt của con Khi thường xuyên thực hiện được việc này sẽ giúp nuôi dưỡng tình bạn lớn giữa cha- con và tình bạn ấy sẽ đi theo cả hai cha con suốt cuộc đời

d Cha cũng là người thầy

Những điều người cha dạy con, dù rất nhỏ, cũng được con nâng niu, trân trọng hơn chúng ta tưởng Con cái sẽ học được từ trong cách sống, hành động, cách hành xử, cách làm

việc của người cha Đó cũng là tấm gương cho con noi theo

e T ạo dựng "nếp nhà"

Nề nếp của một gia đình là điều quan trọng đối với quá trình phát triển và học hỏi của con cái Cha là tấm gương sáng về lao động chân chính, lễ hiếu với cha mẹ, chung thủy với

vợ con

f Có h ọc vấn, yêu thương, tham gia chăm sóc con

Người cha không chỉ chia sẻ với con cái về kinh nghiệm mà người cha ngày nay cần

có học vấn, có kiến thức để nuôi dạy con cái, chia sẻ với con kiến thức khoa học, xã hội…

Không những thế cha còn phải là người trực tiếp tham gia chăm sóc con ngay từ khi người mẹ mang thai Đây là điểm khác biệt đầu tiên giữa người cha truyền thống và người cha hiện đại

g Hành động như một người đàn ông

Con cái không chỉ có nhu cầu cần người cha như là người trụ cột về kinh tế, chu cấp

vật chất cho gia đình mà con cái còn có nhu cầu về tình cảm của cha Tình yêu thương này

phải được thể hiện qua cả lời nói và hành động Để làm được điều này đòii hỏi người cha

phải thiết lập cuộc sống để có thời gian bên con, ôm con, đọc sách cho con, và chơi cùng con, hướng dẫn con học hành, chia sẻ kinh nghiệm sống

h Cha và con trai

Theo Myriam Miedzian, tác giả của cuốn “Boys Will Be Boys: Breaking the Link Between Masculinity and Violence” NXB Doubleday, 1991, thì con trai học các những hành động của cha “những hành động để trở thành người đàn ông” Người con trai được cha yêu quý thường xem cha như là một hình mẫu để noi theo các cách cư xử của cha

k Cha và con gái

Một nghiên cứu về những phụ nữ thành đạt kết luận rằng có một điểm chung của

những người phụ nữ thành đạt là có được sự tin tưởng của cha Sự thẳng thắn, lời khen chân thành từ người cha là liều thuốc tốt nhất giúp tăng cường sự tự tin và nhất là những lời khen này được nói một cách công khai trước mọi người

Người cha cũng đóng vai trò điển hình trong quan hệ nam nữ cho con cái họ Qua người cha, con gái hiểu được bằng cách nào mà một người đàn ông cư xử với mình như là

một người phụ nữ Quan hệ của người cha với mẹ dựa trên sự chăm sóc, đánh giá đúng và tôn trọng là cách thức rất tốt cho việc giúp con hiểu rằng đàn ông và phụ nữ cần quan tâm chăm sóc cho nhau như thế nào

l Người cha như một người nắm giữ quyền lực

Xét về mặt tình cảm, con cái cần đến sự thể hiện quyền lực của người cha, nhưng quyền lực này không phải thể hiện dưới hình thức độc tài hoặc chuyên chính Quyền lực của người cha tùy thuộc vào các mối quan hệ giữa cha và mẹ Nếu mối quan hệ tình cảm giữa cha và mẹ tốt đẹp thì đó sẽ là một sự bảo đảm chắc chắn nhất cho quyền lực của người cha

m Người cha như một người mẫu đồng hóa

Đồng hóa là một cơ chế tâm lý vô thức mà qua đó, cá nhân sẽ điều chỉnh hành vi của mình sao cho giống với một người khác nào đó Vì thế, người cha không chỉ đóng vai trò là người nắm giữ quyền lực hay góp phần tạo cái nôi nơi trẻ, mà còn là người đại diện cho phái nam gia đình

n Người cha sẽ hướng dẫn, xây dựng xu hướng giới tính cho con

Đứa trẻ được khẳng định về mặt giới tính, một mặt, thông qua giới tính mang tính sinh học của trẻ, mặc khác còn thông qua vị trí, địa vị của trẻ trong mối quan hệ với bậc cha

mẹ khác giới Vì thế đứa trẻ được khẳng định qua sự đối lập với bậc cha mẹ khác giới và sự đồng hóa với bậc cha mẹ đồng giới

o Người cha có trách nhiệm trong việc giáo dục con

Ở vị trí của mình người cha sẽ khiến cho trẻ thấy rõ hơn những giá trị trong các yêu

cầu của người mẹ Ở vai trò giám sát, trong lúc người mẹ đang tiến hành các biện pháp giáo

dục trẻ, người cha sẽ quan sát để phát hiện ra những sai sót (nếu có) của người mẹ

p Người cha có trách nhiệm trong lĩnh vực phát triển nhận thức của con

Người cha đóng góp vào sự phát triển về trí tuệ và năng lực học tập ở trường của trẻ

Cùng với sự chăm sóc, vui chơi, người cha ảnh hưởng đặc biệt đến kênh giao tiếp của trẻ (xúc giác, vận động) Trong khi đó người mẹ giúp trẻ phát triển kênh thị giác Một nghiên

cứu của Labelle, 1995 chỉ ra rằng người cha giúp trẻ trong việc giải quyết các “nhiệm vụ”,

và đứa trẻ sẽ thành công nhiều hơn khi có sự hiện diện của người cha Thực tế, người cha khuyến khích đứa trẻ phát huy tính tự lập để giải quyết vấn đề mà trẻ gặp phải và mang lại cho trẻ nhiều cơ hội, hoặc nhiều thủ thuật để giải quyết những vấn đề một cách linh hoạt và sáng tạo hơn

q Người cha có trách nhiệm trong sự phát triển cảm xúc- xã hội của con

Ở năm đầu tiên, đứa trẻ gắn bó với người mẹ nhưng bắt đầu từ năm thứ hai trẻ sẽ gắn bó

với cha Mối quan hệ gắn bó này sẽ được phát triển thông qua sự tương tác trong trò chơi

với người cha

Hơn nữa, chất lượng của sự tương tác giữa trẻ và cha ở tháng thứ hai sẽ dự báo được mối quan hệ an toàn giữa trẻ và cha khi trẻ 7 tháng rưỡi, và nó sẽ tồn tại một sự ổn định quan

trọng trong chất lượng tương tác giữa người cha và đứa trẻ

Nhiều tác giả cũng chỉ ra rằng nếu trẻ có sự gắn bó tin tưởng thì ngôn ngữ của trẻ sẽ phát triển nhất trong năm thứ hai Ảnh hưởng về mặt thế chất và năng động của người cha

sẽ giúp đỡ trẻ tự nhận ra bản thân mình, được chấp nhận trong nhóm trẻ chơi cùng và hòa

nhập vào cuộc sống cộng đồng tốt hơn

r Người cha có trách nhiệm trong việc giúp đỡ người mẹ giáo dục con cái: Người

cha là một mô hình để trẻ đồng nhất Trẻ sẽ học được những hành vi, những cách ứng xử, sự

tự lập của người cha Đứa trẻ cần có sự khuyến khích của người cha để lựa chọn cách sống, các giá trị tinh thần, những nguyên tắc giao tiếp Nếu người cha thực hiện tốt chức năng của mình với đứa trẻ trong những năm đầu, người cha sẽ giúp đỡ trẻ trong việc xây dựng hình

ảnh bản thân ở nhà và ở bên ngoài

trưởng thành và cả sự ảnh hưởng của nó đến xã hội Thông qua các nghiên cứu về người cha, các tác giả đã cho xã hội biết chúng ta cần phải làm gì để hoàn thành sứ mệnh người cha trong gia đình

Nghiên cứu của Lecamus đã tổng kết có 4 mô hình người cha và mô hình được mọi người nhìn nhận là mô hình người cha ngày nay (người cha thế kỷ 21) là “người cha cụ

thể”

Ở Việt Nam có nhiều bài viết, nghiên cứu về vấn đề người cha Nội dung chủ yếu các bài viết và các nghiên cứu là nói về vai trò, trách nhiệm của người cha trong gia đình Nhưng chưa có một công trình nghiên cứu nào xác định một hình mẫu “người cha cụ thể”

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KHẢO SÁT HÌNH MẪU NGƯỜI CHA

QUA ĐÁNH GIÁ CỦA SINH VIÊN 2.1 Thể thức nghiên cứu

Thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, chúng tôi biên soạn các công cụ khảo sát hình mẫu người cha trong gia đình qua đánh giá của SV trường ĐH KHXH& NV và SV ĐH NTT

Để có cơ sở khoa học cho bảng hỏi chính thức, người nghiên cứu tiến hành thăm dò bằng 1

bảng hỏi có 4 câu hỏi với 48 SV của 2 trường (xem phụ lục số1)

2.1.1.Vài nét về khách thể nghiên cứu

Bảng 2.1 Tỷ lệ % khách thể nghiên cứu theo trường

KHXH& NV

SV ĐH NTT

SV ĐH KHXH& NV : Đại diện cho khối SV học ngành XH

SV ĐH NTT : Đại diện cho khối SV học ngành tự nhiên

2.1.2 Mô tả công cụ nghiên cứu

Tổng số bảng hỏi phát ra: 310 phiếu - Bảng hỏi thu về : 298 phiếu

Căn cứ vào cơ sở lý luận về các phẩm chất, năng lực cần thiết của một người cha,kết

quả thăm dò bảng hỏi lần 1, người nghiên cứu xây dựng bảng khảo sát chính thức (xem phụ

lục số 2) có 4 câu hỏi và 5 câu tìm hiểu thông tin, gồm: Nhận thức một người cha mẫu mực trong gia đình (câu 1), phẩm chất năng lực tâm lý cần thiết của một người cha (câu 2), các

yếu tố ảnh hưởng đến vai trò, trách nhiệm của người cha (câu 3), SV cần chuẩn bị gì để trở

trở thành một người cha lý tưởng trong tương lai (câu 4) Để tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng

đến đánh giá của SV, chúng tôi thiết kế câu 5,6,8,9,10 dùng để so sánh với các câu 1, 2,3,4

Để tăng cường tính tin cậy của bảng hỏi, ngoài câu hỏi trong bảng, người nghiên cứu còn đưa ra “ ý kiến khác” vào cuối mỗi câu hỏi để SV trả lời theo ý kiến riêng

Ở câu 2: Phẩm chất năng lực cần thiết của một người cha, đề tài đưa ra 45 PC gồm 4 nhóm, đó là:

Nhóm : Phẩm chất thể hiện tình yêu thương vợ con có 22 PC

Nhóm : Thể hiện PC trí tuệ, năng lực có 9 PC

Bước 1: Phát bảng hỏi cho SV thuộc 2 trường

Bước 2: Thu thập số liệu, kiểm tra và loại phiếu không hợp lệ

Bước 3: Nhập và xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS 11.5, 16

Đề tài nghiên cứu sử dụng thang đo 5 mức độ theo quy ước sau:

Hoàn toàn không cần thiết = 1 điểm

Ít cần thiết = 2 điểm

Bình thường = 3 điểm

Cần thiết = 4 điểm

Rất cần thiết = 5 điểm

Nguyên tắc tính điểm như sau: Tổng điểm tối đa của 45 PCNLTL là 225 điểm

Những PC đạt số điểm tối đa là PC có mức độ biểu hiện cao Nếu PC chỉ đạt 1/3 tổng điểm

trở xuống thì xem là mức thấp, PC đạt dưới 2/3 là khá thấp

Như vậy, những PC đạt 2/3 tổng số điểm thì được xem là trung bình

Đối với những PC có tổng điểm từ 1/3 đến 2/3 dưới trung bình có thể chia làm 3

mức độ: thấp, khá thấp, trung bình Những PC có khoảng điểm trên trung bình chia thành 2

mức độ : Khá cao và cao Cụ thể như sau:

Bảng 2.2 Phân chia các mức độ biểu hiện các PCNLTL của người cha

Điểm biểu hiện