tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến việt nam thời trung đại

Hiện nay, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam ựã biên tập một bộ sách về lịch sử quân sự nước ta gồm 14 tập, với nội dung chủ yếu là ựề cập lịch sử quân nước ta qua các thời kỳ và các triều ựạ

TRƯỜNG ðẠI HỌC CẦN THƠ

MSSV: 6060927 Ngành: SP Lịch sử -K32

CẦN THƠ, 5/2010

TÌM HIỂU NGHỆ THUẬT THỦY CHIẾN VIỆT NAM

THỜI TRUNG ðẠI

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian thu thập và xử lí tư liệu, tôi ñã hoàn thành luận văn tốt nghiệp với ñề tài “Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung

ñại” ðể có ñược thành quả ấy, bên cạnh sự cố gắng của bản thân, tôi ñã

nhận ñược sự giúp ñỡ từ gia ñình, thầy cô, bạn bè và những cán bộ làm việc tại Trung tâm học liệu, thư viện thành phố Cần Thơ

Nghiên cứu khoa học không phải là việc dễ dàng Trên con ñường khó khăn ấy, nếu chúng ta không có một nền kiến thức tương ñối thì rất dễ mắc phải những sai lầm cơ bản Chính những kiến thức mà thầy cô truyền

ñạt cho tôi trong suốt bốn năm ở giảng ñường ñại học là nền tảng ñể tôi

tập làm quen với việc nghiên cứu khoa học sau này Vì vậy, tôi xin gửi lòng tri ân sâu sắc ñến quý thầy cô ñã dìu dắt tôi nên người ðặc biệt, tôi chân thành cám ơn cô Nguyễn Thị Hiền ñã tận tình hướng dẫn tôi thực hiện ñề tài trong những tháng vừa qua

Cuối cùng , tôi rất cám ơn các bạn lớp Sư phạm Lịch sử khóa 32 ñã hết lòng ủng hộ tôi trong thời gian thực hiện luận văn tốt nghiệp

Cần Thơ, ngày 9 tháng 5 năm 2010

ðặng Thị Hinh

NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

-

    -

NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ PHẢN BIỆN

-

    -

Dù rất tự hào về những trang sử oai hùng của dân tộc nhưng tôi vẫn luôn trăn trở bởi một câu hỏi: Theo lẽ thường, trong các cuộc chiến quy luật cao nhất và duy nhất là

Ộmạnh ựược yếu thuaỢ, vậy tại sao nước ta, một nước không rộng, người không ựông lại có thể ựánh thắng những ựịch thủ to lớn từ phong kiến phương Bắc kề bên ựến những tên thực dân, ựế quốc ựầu sỏ như Pháp, Mĩ đó không chỉ là khúc mắc trong lòng tôi mà còn là một câu hỏi lớn ựối với bạn bè quốc tế, những người luôn cảm thấy

tò mò một cách thắch thú về Ộhiện tượng Việt NamỢ

Chắnh câu hỏi trên là ựộng lực ựể tôi tìm tòi và trau dồi kiến thức trong bốn năm học tập ở giảng ựường ựại học ựể tự tìm ra câu trả lời cho bản thân mình Cuối cùng, tôi ựã khám phá ra rằng chắnh nghệ thuật quân sự ựộc ựáo của dân tộc là chìa khóa ựể chúng ta mở những cánh cửa chiến thắng trong lịch sử ựấu tranh dựng nước và giữ nước Khi tìm ra câu trả lời, trong tôi nảy lên mong muốn thực hiện một luận văn về ựề tài ỘNghệ thuật quân sự Việt Nam trong lịch sử giữ nướcỢ Tuy nhiên, xét thấy ựề tài quá rộng lớn, không phù hợp với khả năng của một người bước ựầu nghiên cứu khoa học như mình, nên tôi ựã chọn một khắa cạnh nhỏ trong nghệ thuật quân sự Việt Nam,

ựó là: ỘNGHỆ THUẬT THỦY CHIẾN VIỆT NAM THỜI TRUNG đẠIỢ

Với ựề tài này, tôi hi vọng sẽ gửi ựến người ựọc cách nhìn toàn diện ựa chiều hơn

về thủy quân Việt Nam thời trung ựại và những ựóng góp của họ trong sự nghiệp chống ngoại xâm của dân tộc Bên cạnh ựó, ựiều mà ựề tài này cần làm rõ ựó là nghệ thuật

ựánh giặc ựộc ựáo của ông cha ta trên chiến trường sông biển

II LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN đỀ:

Ông cha ta ựã có truyền thống chống ngoại xâm vô cùng oanh liệt, ựể lại kho tàng kinh nghiệm ựánh giặc, giữ nước hết sức phong phú, quý báu Chúng ta ựã có nhiều tác phẩm nghiên cứu về lịch sử chiến tranh chống xâm lược, về tư tưởng nghệ thuật quân

sự, về cách ựánh giặc ựộc ựáo, sáng tạo của dân tộc Riêng về nghiên cứu nghệ thuật quân sự của dân tộc thì ựã có nhiều tác phẩm tự cổ chắ kim

Người viết binh pháp xưa nhất nước ta có lẽ là Hưng đạo Vương Trần Quốc Tuấn Vào thế kỉ XIII, ông ựã viết hai tác phẩm là ỘBinh thư yếu lượcỢ và ỘVạn Kiếp tông bắ truyền thư, nhưng ựến nay chỉ còn lại bản ỘBinh thư yếu lượcỢ Binh thư gồm

có bốn quyển, trong mỗi quyển lại có những phần nhỏ nêu những ựiều liên quan ựến việc binh Trong ựó, ở phần VI của quyển ba, tác giả ựề cập khá chi tiết về cách ựánh thủy và giới thiệu một số loại thuyền cùng hình vẽ minh họa Nói chung, ông ựã tổng kết kinh nghiệm ựánh thủy dựa trên một số sách của Trung Hoa và của bản thân

Thế kỉ XVII, đào Duy Từ xuất hiện như một vị khai quốc công thần của họ Nguyễn và ông cũng ựã ựể lại cho hậu thế một tác phẩm quân sự duy nhất của Việt Nam còn nguyên vẹn cho ựến ngày nay, ựó là quyển ỘHổ trướng khu cơỢ đào Duy Từ soạn ra sách này ựể dạy các tướng sĩ ở đàng Trong Tác phẩm ựược cấu trúc thành ba quyển, trong ựó có Ộthiên thủy chiếnỢ nằm ở quyển I, ựề cập ựến một vài cách ựánh thủy và phép hóa giải các cách ựánh này Trên ựây là hai tác phẩm thời phong kiến bàn

về những trận ựánh thủy

Hiện nay, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam ựã biên tập một bộ sách về lịch sử quân sự nước ta gồm 14 tập, với nội dung chủ yếu là ựề cập lịch sử quân nước ta qua các thời kỳ và các triều ựại ở nhiều khắa cạnh: binh chế, các trận ựánh, nghệ thuật quân sựẦ Riêng Giáo sư Hoàng Minh Thảo ựã viết hẳn một quyển sách với tựa ựề ỘBàn về nghệ thuật quân sự Việt NamỢ ựể tổng kết lại nghệ thuật quân sự nước ta nói chung và nghệ thuật quân sự của từng trận ựấu nói riêng Ngoài ra, Thiếu tướng Hồ đệ cũng ựã viết quyển ỘGóp phần tìm hiểu ựặc ựiểm nghệ thuật quân sự Việt Nam trong lịch sử giữ nướcỢ dưới dạng lý luận ựồng thời cũng ựưa ra dẫn chứng ựể người ựọc dễ nắm bắt

ý tưởng của tác giả

Nếu nói ựến khắa cạnh nghệ thuật quân sự của một cá nhân thì có Nguyễn Lương Bắch Ờ Phạm Ngọc Phụng với sách ỘTìm hiểu thiên tài quân sự của Nguyễn HuệỢ, ở sách này các ông trình bày khá chi tiết về cuộc ựời cũng như sự nghiệp hiển hách của người anh hùng áo vải cờ ựào, ựồng thời cũng chỉ ra những ựiểm ựộc ựáo trong nghệ thuật quân sự của Nguyễn Huệ Bên cạnh ựó cũng phải kể ựến tác phẩm ỘTrần Hưng

đạo Ờ nhà quân sự thiên tàiỢ của Viện Lịch sử quân sự, sách ựã ựề cập ựến nghệ thuật

quân sự chủ ựạo trong binh nghiệp của Hưng đạo Vương trong ba cuộc kháng chiến chống Mông Ờ Nguyên xâm lược ở thế kỉ XIII

Sau khi nước ta thống nhất, nhóm tác giả gồm: Nguyễn Việt, Vũ Minh Giang và Nguyễn Mạnh Hùng ựã sưu tầm tư liệu và viết nên quyển ỘQuân thủy trong lịch sử chống ngoại xâmỢ, một quyển sách ựặc thù cho một quân chủng Nội dung tác phẩm ựề

cập chi tiết về lịch sử phát triển của thủy quân, những trận ñánh có sự tham gia của quân thủy trong lịch sử chống ngoại xâm Tác phẩm ñã giúp người ñọc nhìn xuyên suốt

ñược từng chặng ñường phát triển và ñổi mới của thủy quân, ñiều mà chỉ ñược nhắc ñến tản mạn ở các tác phẩm khác

Nói chung, lịch sử thủy quân là một ñề tài nghiên cứu còn khá mới mẻ ở nước ta,

và cho ñến nay, vấn ñề về nghệ thuật thủy chiến Việt Nam dường như mới ñược nói

ñến rải rác trong các tác phẩm viết về chiến tranh hoặc danh nhân quân sự mà chưa có

một công trình chuyên khảo nào Tình hình ñó ñã phản ánh một phần những khó khăn,

cả về tư liệu cũng như về nhận thức ñối với ñề tài Vì vậy, tôi ñã hoàn thành luận văn tốt nghiệp dựa trên cơ sở kế thừa có chọn lọc những nghiên cứu của tiền nhân, tuy nhiên tôi cũng ñã cố gắng tìm tòi ra những thành quả của riêng mình

III MỤC ðÍCH NGHIÊN CỨU VẤN ðỀ:

Nghiên cứu ñề tài trước hết là ñể thỏa mãn lòng say mê của bản thân Kế ñến là

ñể ñóng góp một phần suy nghĩ của mình vào kho tàng kiến thức chung

Qua quá trình nghiên cứu và viết luận văn, tôi nhận thấy ñây là một ñề tài ñòi hỏi khả năng tổng hợp và phân tích cao nhằm ñưa ra những quy luật chung nhất về nghệ thuật thủy chiến của dân tộc Tuy nhiên, với trình ñộ của một người bước ñầu nghiên cứu khoa học như tôi sẽ không tránh khỏi những sai sót trong trình bày và việc non nớt trong vấn ñề lập luận cũng dẫn ñến những nhận ñịnh chưa có sức thuyết phục người

ñọc Vì thế, nghiên cứu cũng là ñể nhận ra hạn chế của bản thân ñể có hướng khắc

phục trong tương lai

IV.ðỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU:

ðối tượng: nghệ thuật thủy chiến Việt Nam

Phạm vi: ñề tài chỉ tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại, trong khoảng từ ñầu thế kỉ X ñến hết thế kỉ XVIII, và tôi sẽ tập trung khai thác ở ba trận thủy chiến tiêu biểu

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

Phương pháp lịch sử và phương pháp lô-gich

 Chương 1: Nghệ thuật thủy chiến trong trận Bạch ðằng năm 938

 Chương 2: Nghệ thuật thủy chiến trong trận Bạch ðằng năm 1288

 Chương 3: Nghệ thuật thủy chiến trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút năm 1785

 Chương 4: Tổng kết nghệ thuật thủy chiến của tổ tiên và vài nét về thủy chiến hiện nay

- Kết luận

NỘI DUNG

-

     -

Chương một NGHỆ THUẬT THỦY CHIẾN TRONG TRẬN BẠCH ðẰNG NĂM 938

1.1 Những yếu tố tác ñộng ñến nghệ thuật thủy chiến và nghệ thuật thủy chiến từ thời dựng nước ñến thời Bắc thuộc

1.1.1 Những yếu tố tác ñộng ñến nghệ thuật thủy chiến

Khi bàn về chiến tranh nhân dân trên chiến trường sông biển, ðại tướng Võ Nguyên Giáp ñã nhấn mạnh: “ Do nước ta có vị trí quan trọng, có bờ biển dài, nhiều sông lớn, nên từ xưa tới nay kẻ ñịch bên ngoài thường lợi dụng biển và sông ñể xâm lược nước ta Và ở trên biển, trên sông, trong quá trình lịch sử, dân tộc Việt Nam ñã bao lần nêu cao truyền thống chống ngoại xâm anh hùng, bất khuất Thật vậy, trong những trang sử vẻ vang của mình kể từ khi vua Hùng dựng nước, dân tộc ta ñã ghi biết bao sự tích anh hùng trên non sông nước ta nói chung, trên sông, biển nước ta nói riêng” [11; 37] Theo dòng thời gian, truyền thống thạo thủy chiến trở thành một nét nổi bật trong nghệ thuật chiến tranh của ông cha ta, ñó là kết quả tất yếu ñược nảy nở trong quá trình hình thành và phát triển của một cộng ñồng sống trên ñịa bàn sông nước

Nghiên cứu truyền thống thủy chiến của dân tộc, chúng ta không thể không tìm hiểu những yếu tố tác ñộng ñến việc hình thành và phát triển theo thời gian của truyền thống ấy, ñó là: ñiều kiện ñịa lý, chính trị, kinh tế…

Lãnh thổ nước ta buổi ñầu dựng nước nằm trong khoảng miền Bắc nước ta ngày nay, trong ñó ñịa bàn sinh tụ chủ yếu của dân tộc nằm trên lưu vực các con sông lớn như sông Hồng, sông Mã, sông Cả… Hệ thống sông hồ ở những vùng ñất này khá dày

ñặc, phần lớn ñều thông với nhau và thông ra biển tạo thành một hệ sông nước hài hòa

thống nhất Hệ quả của việc sông ngòi chằng chịt là ñịa hình nước ta bị cắt xẻ mạnh và

có nhiều ñầm lầy, những ñiều kiện này không thích hợp cho việc phát triển hệ thống giao thông ñường bộ, ngược lại, khi di chuyển bằng thuyền thì vô cùng thuận lợi Chẳng thế mà, người Tàu có câu cửa miệng “Bắc mã Nam chu”; nghĩa là phương Bắc giỏi về cưỡi ngựa, phương Nam giỏi về chèo thuyền Suy rộng ra, người phương Bắc giỏi về kỵ chiến còn người phương Nam giỏi về thủy chiến

Về chắnh trị, nước Việt ta tồn tại và phát triển bên cạnh Trung Hoa, một ựất nước rộng lớn và những người thống trị luôn có tư tưởng bành trướng lãnh thổ Ở cạnh một quốc gia như thế, những người cầm quyền nước ta luôn nêu cao tinh thần ựộc lập tự chủ, luôn trong tư thế sẵn sàng chống trả lại bất cứ cuộc xâm lược nào để giữ vững chủ quyền quốc gia, bên cạnh chắnh sách ngoại giao mềm dẻo, các triều ựại Việt Nam

ựều ra sức xây dựng một ựội quân hùng mạnh về số lượng, ựa dạng về chủng loại, và

quân thủy cũng không nằm ngoài quy luật ựó Thời trung ựại, các ựạo thủy quân tuy không tách rời với quân bộ nhưng cũng ựã có những trang bị vũ khắ riêng của mình và khi tuyển chọn lắnh thủy cũng phải có những tiêu chuẩn riêng Mặt khác, qua mỗi triều

ựại kỹ thuật ựóng thuyền cũng ựược cải tiến rất nhiều nên số lượng thuyền tăng lên ựáng kể và chất lượng thì tốt hơn nhiều đặc biệt ựến thời Tây Sơn, quân thủy ựã có

bước tiến bộ vượt bậc với những thuyền ựại hiệu có khả năng ựi biển và ựược trang bị pháo hạm cỡ lớn Theo như nhận ựịnh của một số sử gia ựương thời, ựội quân thủy của vua Quang Trung có thể là ựứng ựầu ở đông Nam Á và có khả năng ựối chọi với hải quân các nước phương Tây thời bấy giờ Vậy là, những chắnh sách ựúng ựắn của các triều ựại phong kiến ựã góp phần thúc ựẩy sự phát triển của thủy quân Việt Nam thời trung ựại

Xét trên bình diện kinh tế, trong một thời gian dài, nông nghiệp lúa nước vẫn luôn

là ngành sản xuất chắnh trong nền kinh tế nước ta Tuy nhiên bên cạnh nông nghiệp người dân nước Việt còn một nghề truyền thống nữa là ựánh bắt thủy sản Ta có thể thấy hình ảnh Lạc Long Quân ựưa 50 con xuống biển và Âu Cơ ựưa 50 con lên non là một minh họa cho sự phát triển song song giữa ngành nông nghiệp lúa nước với ngành

ựánh bắt thủy sản Nhìn chung, dù lên rừng hay xuống biển, cuộc sống của người dân ựều phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố ỘnướcỢ, có thể nói ỘnướcỢ là mạch nguồn sự sống

của họ Như một lẽ tất yếu, những hiểu biết của người dân về con nước thủy triều ở sông, ở biển, mùa nào mưa nhiều, mưa ắt, họ ựều nắm rõ trong lòng bàn tay Thế nên, những người này khi ựược tuyển vào quân ựội, họ biết làm cách nào ựể có thể ựứng vững trên sông nước cũng như làm thế nào ựể có thể dựa vào thiên nhiên mà giành chiến thắng trong các trận ựánh thủy

Xét cho cùng, nghệ thuật thủy chiến của quân dân ta cũng từ truyền thống thạo thủy chiến mà ra Theo chiều dài lịch sử, nghệ thuật ấy ngày càng ựược bổ sung, phát triển và ựa dạng hơn qua từng cuộc khởi nghĩa, kháng chiến của nhân dân ta Có thể khẳng ựịnh, những nhân tố chủ quan và khách quan của lịch sử ựã buộc nhân dân ta luôn phải chiến ựấu trên chiến trường sông nước Trong thời ựại ngày nay, mặc dù không chiến ựược xem là mặt trận chủ lực, vai trò của thủy chiến vẫn không hề giảm sút Hiện tại, chủ quyền hai quần ựảo Hoàng Sa Ờ Trường Sa ựang là vấn ựề gây tranh cãi giữa một số nước ở khu vực biển đông, việc giải quyết chủ yếu vẫn dựa trên ựàm

phán ngoại giao Tuy nhiên, việc xây dựng một binh chủng hải quân hùng mạnh với trang thiết bị hiện ựại vẫn là ựiều cần thiết trong tình hình tranh chấp phức tạp hiện nay

1.1.2 Nghệ thuật thủy chiến từ thời dựng nước ựến thời Bắc thuộc

Biểu tượng, ựồng thời là cốt lõi của quân thủy chắnh là chiến thuyền đồ ựồng thời đông Sơn ựã giữ lại cho chúng ta hàng trăm hình thuyền các loại, trong ựó cạnh những thuyền thông thường dùng trong ựi lại, còn có một số thuyền rõ ràng có chức năng chuyên dùng trong chiến ựấu Sau khi nghiên cứu và phân tắch, các nhà nghiên cứu ựã chia những hình thuyền này làm ba loại chắnh: thuyền ựộc mộc (hoặc thuyền thúng), loại thuyền có hình dáng giống thuyền ựộc mộc nhưng lớn hơn và có cấu tạo phức tạp hơn và cuối cùng là thuyền chiến

Ngoài ra, trong thời Bắc thuộc, ta còn học hỏi ựược ở Trung Hoa (ựặc biệt là vùng phắa Lưỡng Quảng) những kỹ thuật mới về ựóng thuyền, tổ chức quân thủyẦVà thuyền Mông ựồng là một vắ dụ ựiển hình đấy là một dạng thuyền chiến cổ hạng trung, vỏ bọc ựồng ựể tăng ựộ bền và chống tên, ựạn của ựối phương Thuyền dài khoảng 20m, rộng gần 4m, có 32 tay chèo; chở ựược 25 lắnh chiến ựấu và trang bị, cơ

ựộng nhanh Xuất hiện ở nước ta khá sớm, khoảng 807-809, thời nhà đường Thuyền

này ựã ựược tướng Dương đình Nghệ và Ngô Quyền sử dụng trong hai lần kháng chiến chống Nam Hán xâm lược vào các năm 931 và 938

Thống kê vũ khắ trên thuyền có thể nhận thấy mấy loại sau: rìu, giáo, lao, dao găm, mộc, cung nỏ Trong ựó tắnh theo tổng số vũ khắ ựược trang bị thì giáo là loại chiếm tỷ lệ cao nhất (60%), sau ựó là rìu (30%), ựây cũng là hai loại vũ khắ thường thấy nhất ở các ựịa ựiểm khảo cổ học Phần lớn người trên thuyền trang trắ ở các trống

ựồng là những chiến binh với vũ khắ trong tay, trừ những người chèo thuyền mà ta ựoán rằng họ là lắnh chuyên chèo thuyền và người ựánh trống có lẽ là người chỉ huy

nhịp chèo Phân tắch hình dáng và ựộng tác của các chiến binh trên thuyền cho thấy việc phân bố ựội hình chiến ựấu trên thuyền ựã ựược Ộchuyên hóaỢ ở một mức ựộ sơ khai, nhưng so với thời bấy giờ là cả một bước tiến vượt bậc trong chiến thuật ựánh thủy Theo hình khắc trên các trống thì lắnh trên thuyền luôn trong tư thế sẵn sàng chiến ựấu, ựặc biệt rõ là những lắnh cung nỏ có người trong tư thế ựứng có cầm cung giơ ra trước mặt, mũi tên hẳn ựã ựược bắn ựi nên không còn thấy trên cung nữa (trống Ngọc Lũ), có người ựứng lom khom trước mặt có một chiếc nỏ ựược ựặt trên bệ ựỡ, một mũi tên rất lớn ựã nằm vị trắ sẵn sàng phóng ựi (trống Hoàng Hạ) Những chiến binh cầm giáo, lao, rìu thường thấy trong tư thế chuẩn bị chiến ựấu: những người cầm giáo thì ựứng cầm giáo, tuy mũi giáo ựể chúc xuống nhưng cũng trong vị thế dễ ựâm

ựối phương ở trước mặt; có chiến binh cầm cả lao cả giáo; chiến binh cầm rìu ngồi sát ựầu mũi thuyền dường như chờ thời cơ ựánh giáp lá cà khi thuyền ựịch lại gần

Thành Cổ Loa Ờ kinh ựô cũ của An Dương Vương Ờ ựược xem là công trình quân

sự kiên cố và ựồ sộ nhất thời dựng nước của cha ông ta Nhưng cũng ắt ai biết ựây cũng

ựồng thời là căn cứ thủy quân ựầu tiên trong lịch sử nước ta Theo truyền thuyết ở Cổ

Loa và qua thư tịch cổ Trung Hoa cho thấy Ộcông trình sưỢ thiết kế thành này là Cao

Lỗ Cổ Loa ựược ôm trọn trong lòng một vùng quần cư ựông ựúc nổi lên giữa một vùng chằng chịt sông giăng Cấu trúc thành Cổ Loa cho thấy ựây là một công trình

ựược quy hoạch rất hoàn hảo Kiến trúc của tòa thành ựã thể hiện hai ý ựồ quân sự rất

có ý nghĩa với tình hình bấy giờ: một là ựối phó với hướng tấn công chắnh của kẻ thù

từ hướng đông Nam theo ựường biển vào, hai là cơ quan ựầu não phải ựược ựặt nằm

kề với sông Hoàng ựể có thể dễ dàng di chuyển ra các vùng phụ cận Như vậy có thể xem Cổ Loa là một căn cứ hải quân điều này rất phù hợp với truyền thống Ộthạo thủy chiếnỢ của người Việt mà sử sách Trung Hoa ựã từng nhắc ựến

Có thể khẳng ựịnh, truyền thống bơi tài, lặn giỏi, thạo thủy chiến ựã hình thành sớm trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta Trong nhiều cuộc chiến ở giai ựoạn trước thế kỉ X, tổ tiên ta ựã lợi dụng khả năng chiến ựấu trên sông nước ựể ựánh giặc

Từ thời Hùng Vương, quân và dân ta ựã sử dụng thuyền chiến và tiến hành tác chiến trên sông nước, ao hồ, ựầm lầy Nhờ những cuộc khởi nghĩa nổ ra liên tục, truyền thống ựó thường xuyên ựược thử thách và tiếp tục ựóng vai trò tắch cực trong lịch sử

ựấu tranh giành ựộc lập dân tộc Những biểu hiện cụ thể của truyền thống ựánh giặc

trên sông nước là quân thủy Hai Bà Trưng ựánh quân đông Hán trên sông Bạch đằng

và hồ Lãng Bạc, quân thủy Vạn Xuân ựánh quân Lương ở sông Tô Lịch và hồ điển Triệt, ựặc biệt là ựội quân du kắch với thuyền ựộc mộc chiến ựấu trên sông nước khu vực ựầm Dạ Trạch dẫn ựến cuộc phản công ựại phá quân Lương (550), và ựó cũng là trận ựánh của ựội quân Mai Hắc đế trên dòng sông Lam hồi thế kỉ thứ VII Truyền thống và nghệ thuật thủy chiến của dân tộc ta không ngừng trưởng thành, ựã chuẩn bị vật chất cho cuộc nổi dậy có tắnh chất quyết ựịnh của nhân dân ta hồi ựầu thế kỉ X, với những thắng lợi của họ Dương trong lần kháng chiến chống quân xâm lược Nam Hán lần một (931) Và cuối cùng, truyền thống ựó ựược kế tục và phát huy cao ựộ trong kháng chiến chống Nam Hán lần hai với trận quyết chiến chiến lược trên sông Bạch

đằng Năm 938, Ngô Quyền ựã cùng quân dân ta ựã mở ựầu một truyền thống mới:

truyền thống thủy chiến Bạch đằng

1.2 Nghệ thuật thủy chiến trong trận Bạch đằng năm 938

Năm 905, họ Khúc giành lại quyền tự chủ cho ựất nước, cùng nhân dân ra sức xây dựng ựất nước Thế nhưng nước ta chẳng ựược yên ổn lâu, tháng 7 năm Canh Dần

(930), vua Nam Hán sai tướng là Lý Khắc Chắnh sang xâm lược nước ta, cuộc kháng chiến do Khúc Thừa Mỹ lãnh ựạo bị thất bại, nước ta bị quân Nam Hán thống trị từ cuối năm 930 ựến cuối năm 931 Tháng 12 năm 931, vì bị Dương đình Nghệ ựem quân

từ Ái Châu (Thanh Hóa) ra tấn công bất ngờ và dồn dập, quân Nam Hán phải tháo chạy

về nước Nước ta thoát khỏi họa ngoại xâm, nhưng ngày vui ngắn chẳng tày gang, sau

7 năm yên bình dưới sự lãnh ựạo của họ Dương, nước ta lại rơi vào cái họa nội chiến Nguồn cơn là do ựâu? Là do năm 937, hào trưởng Phong Châu là Kiều Công Tiễn, vốn

là nha tướng của Dương đình Nghệ, ựã giết chết Dương đình Nghệ ựể ựoạt chức Tiết

ựộ sứ

Hành ựộng phản trắc của Kiều Công Tiễn ựã gây nên sự phẫn nộ sâu sắc trong các tầng lớp nhân dân Từ Ái Châu, Ngô Quyền là tướng và là con rể của Dương đình Nghệ, sửa soạn tiến quân ra Bắc ựể diệt trừ tên phản bội Trước sự căm ghét và phản kháng của nhân dân trong cả nước, Kiều Công Tiễn tự thấy thế cô lực yếu, ựã ựê hèn cho người sang cầu cứu vua Nam Hán Kẻ phản chủ nhanh chóng trở thành tên phản quốc, cái họa nội chiến giờ lại kéo theo nạn ngoại xâm

1.2.1 Âm mưu và thủ ựoạn của quân Nam Hán

Lợi dụng thời cơ, nhà Nam Hán lại phát ựộng cuộc chiến tranh xâm lược nước ta lần thứ hai, lần này nguy hiểm hơn lần trước vì chúng hy vọng dùng bọn phản bội Kiều Công Tiễn như một lực lượng nội ứng Vì ựã một lần thất bại, mà tham vọng càng lớn hơn, Nam Hán cố dồn hết sức xâm chiếm nước ta cho kỳ ựược

Một vấn ựề ựược ựặt ra là thực lực của nhà Nam Hán như thế nào? Và tương quan lực lượng giữa ta và ựịch ai có lợi hơn?

Nam Hán là một nước trong Thập quốc thời ỘNgũ ựại thập quốcỢ bên Trung Hoa Nước này có chung ựường biên giới với nước ta, qua lại nước ta dù là bằng ựường bộ hay ựường biển ựều thuận tiện Ngay khi có ựược Ộcái cớỢ ựể ựưa quân sang nước ta, vua Nam Hán là Lưu Cung lập tức hội họp triều thần ựể bàn mưu tắnh kế Hội họp là vậy nhưng trong thâm tâm, vua Nam Hán ựã quyết ý phải xâm chiếm nước ta một lần nữa Vấn ựề mà Lưu Cung cần ựưa ra bàn ựịnh trong triều là bằng cách nào ựể có thể chiếm ựược Giao Châu nhanh gọn nhất Do ựó, bất chấp sự can gián của triều thần, Lưu Cung ựã tự mình ựề ra một kế hoạch nhằm Ộnuốt gọnỢ nước ta

Về mục ựắch: cuộc chiến tranh xâm lược quy mô lớn và mang ựầy tham vọng này của nhà Nam Hán ựược che ựậy dưới chiêu bài Ộcứu giúpỢ Kiều Công Tiễn

Về lực lượng: vua Nam Hán quyết ựịnh sử dụng một lực lượng binh thuyền lớn, giao cho con là Vạn vương Hoằng Tháo làm Tĩnh Hải quân tiết ựộ sứ thống lĩnh quân

ựội ựánh chiếm nước ta Lưu Cung còn ựổi Vạn vương thành Giao vương với ý ựồ sau

khi cướp ựược Giao Châu thì lấy ựó làm nơi phong cấp cho Hoằng Thao Vua Nam Hán cũng tự mình làm tướng ựem hậu quân tiến ựến ựóng ở trấn Hải Môn (phắa tây nam huyện Bắc Bạch, tỉnh Quảng Tây), sát biên giới nước ta, làm kế thanh viện, kịp thời yểm trợ cho con khi cần thiết và chờ dịp kéo vào nước ta

Rút kinh nghiệm lần trước và ựể chắc thắng trong lần xâm lược này, Lưu Cung ựã

sử dụng thủy quân ựể phát huy thế mạnh của mình Từ lâu, thủ ựô Quảng Châu của nhà Nam Hán ựã nổi tiếng là một trung tâm mậu dịch ựối ngoại lớn, có nhiều thuyền buôn trên biển, có thể nói thuyền ựược ựóng ở Quảng Châu là Ộvô ựịchỢ trong các loại thuyền thời bấy giờ, thuyền chiến vừa to vừa chắc, có trang bị ựầy ựủ và có khả năng chiến ựấu cao trên chiến trường sông biển Ngoài ra, Quảng Châu là vị trắ trọng yếu trên con ựường biển qua lại thông thương quan trọng nhất giữa ta với Trung Hoa Hải cảng Quảng Châu ựã từng là căn cứ xuất phát của những ựoàn quân xâm lược phương Bắc tiến vào nước ta Trải quan hơn 1000 năm xâm lược và thống trị, các triều ựại phong kiến Trung Hoa ựã hiểu rõ lợi hại của con ựường có ý nghĩa chiến lược này Chúng biết ựịa thế nước có bờ biển dài, sông ngòi chằng chịt, theo ựường thủy có thể

ựi ngang dọc khắp nơi và ựặc biệt là những trung tâm kinh tế, chắnh trị, văn hóa của ta

thường nằm cạnh các con sông lớn

Quân ựội Nam Hán là ựội quân ựã dày dạn trong hỗn chiến ở vùng Hoa Nam và trong cuộc chiến tranh ựàn áp các phong trào chống ựối của các ỘMan trạiỢ ở vùng Quảng đông và Quảng Tây Lực lượng chiến ựấu của thủy quân hầu hết là những người ựã từng làm nghề ựánh cá, làm muối, thủy thủ và bọn cướp biển Ờ những người lắnh ựã ựược huấn luyện chu ựáo vì mục ựắch chinh phục và ăn cướp Vũ khắ trang bị ngoài câu liêm, móc treo, gươm giáo và áo giáp, còn có nhiều cung nỏ Nỏ có nhiều loại với hiệu suất chiến ựấu cao Quân Nam Hán rất giỏi sử dụng nỏ Năm 928, một ựội quân cung nỏ do Tô Chương chỉ huy ựã tiêu diệt ựoàn thủy quân Sở ở Hạ Giang Chắnh

vì thế, sử Trung Quốc ựã gọi họ là ựội quân Ộthần nỗỢ

Về số lượng quân ựịch: sử sách cũ không cho biết rõ lực lượng của ta, của ựịch trong cuộc chiến là bao nhiêu Tuy nhiên, qua lời bình của sử thần Lê Văn Hưu về cuộc kháng chiến chống Nam Hán mà sách đại Việt sử ký toàn thư còn ghi lại rằng: ỘTiền Ngô vương có thể lấy quân mới họp của nước Việt ta mà ựánh tan ựược trăm vạn quân Lưu Hoằng TháoỢ [5; 194], chúng ta có thể ựoán ựược tương quan lực lượng giữa ựịch

và ta rất chênh lệch

Từ những dẫn chứng trên, ta thấy lực lượng quân Nam Hán ở lần xâm lược này khá mạnh, và chúng ựã ựề ra một kế hoạch xuất sắc phát huy ựược thế mạnh thủy chiến của mình, vậy Ngô Quyền và các tướng lĩnh ựã ựề ra kế hoạch gì ựể ứng chiến với

ựịch?

1.2.2 Lực lượng quân ta và kế hoạch diệt giặc của Ngô Quyền

được tin quân Nam Hán chuẩn bị kéo sang xâm lược với sự nội ứng của bọn

phản bội Kiều Công Tiễn, Ngô Quyền thấy việc cần kắp trước hết là nhanh chóng phải diệt trừ bọn nội phản trong nước, ựập tan lực lượng nội ứng cho giặc, ựồng thời cũng tránh ựược cái thế gọng kìm nguy hiểm Tháng 10 năm 938 Ngô Quyền tiến quân ra bao vây thành đại La Khắ thế quân ựội của Ngô Quyền quá rầm rộ khiến Kiều Công Tiễn hết sức khiếp sợ và không thể chống ựỡ nổi Trước khi quân Nam Hán tiến vào, Kiều Công Tiễn ựã bị bêu ựầu ở ngoài cửa thành Mối họa nội phản bị trừ khử, quân ta tập trung binh lực và tinh thần vào việc tiêu diệt bọn ngoại xâm

Sử sách không nói rõ lực lượng của Ngô Quyền bao nhiêu và có nguồn gốc từ

ựâu, chúng ta chỉ có thể dựa vào câu ỘTiền Ngô vương có thể lấy quân mới họp của

nước Việt mà ựánh tan ựược trăm vạn quân Lưu Hoằng TháoỢ [5; 194] của Lê Văn Hưu ựể ựoán ựịnh đội quân của Ngô Quyền có thể bao gồm: quân riêng của Ngô Quyền trấn giữ Ái Châu trước ựây, những ựơn vị trung thành với Dương đình Nghệ, cùng với quân của các tướng, các hào kiệt ựịa phương ựến tụ hội và các ựội dân binh

do các làng xã tổ chức, ựội quân này vừa mới hình thành số lượng có thể ựông ựến vài vạn người

Về trang bị vũ khắ thì quả thật quân ta kém quân Nam Hán một bậc Tuy nhiên trong quá trình gấp rút chuẩn bị kháng chiến, Ngô Quyền ựã ựặc biệt chú trọng xây dựng lực lượng thủy quân, cho sửa chữa, ựóng mới và huy ựộng nhiều thuyền phục vụ quân ựội Thuyền chiến cũng có nhiều loại, trong ựó nổi bật là thuyền mông ựồng, là thứ thuyền phù hợp với ựịa hình sông nước của ta, rất cơ ựộng trong chiến ựấu Ngoài

ra, không có tài liệu nào ghi chép về vũ khắ của quân ựội nước ta, nhưng qua lời Tống Cảo tâu lên vua Tống về tình hình vũ khắ của quân ta thời Lê Hoàn (nửa thế kỷ sau) và qua nghiên cứu khảo cổ học, chúng ta có thể ựoán quân ựội của Ngô Quyền ựược trang

bị các loại cung, nỏ, mộc (khiên), lao, gậy tre, kiếm, dao găm, giáo, kắchẦ Khi chiến

ựấu trên thuyền, quân sĩ còn sử dụng cả câu liêm, móc treo, lưới cá,Ầ

Xét qua tình hình ựôi bên, chúng ta thấy về góc ựộ tiềm lực vật chất, trang bị quân sự thì quân Nam Hán mạnh hơn ta Song sức mạnh chiến ựấu của một ựội quân ngoài nhân tố vật chất Ờ kỹ thuật quân sự, còn phải kể ựến các nhân tố khác như: tinh thần chiến ựấu của quân ựội, tài thao lược của tướng lĩnh, và các ựiều kiện tự nhiênẦ Nếu xem xét trên mặt bằng tổng thể thì mỗi bên ựều có ựiểm mạnh và ựiểm yếu, thế nên người chiến thắng là người biết khơi sâu mặt yếu của ựối phương ựồng thời phát huy mặt mạnh của mình

Trên cở sở phân tắch tình hình, Ngô Quyền ựã họp bàn các tướng tại thành đại La

và bàn rằng: ỘHoằng Tháo là một ựứa trẻ dại, ựem quân từ xa ựến, quân lắnh mỏi mệt,

lại nghe Công Tiễn ựã chết, không có người làm nội ứng, ựã mất vắa trước rồi Quân ta sức còn mạnh, ựịch với quân mỏi mệt, tất phá ựược Song họ có lợi ở thuyền, nếu ta không phòng bị trước thì chuyện ựược thua chưa thể biết ựược Nếu ta sai người ựem cọc lớn ựóng ngầm ở cửa biển trước, vạt nhọn ựầu mà bịt sắt, thuyền của họ nhân khi nước triều lên tiến vào trong hàng cọc, bấy giờ ta sẽ dễ bề chế ngự Không cho chiếc nào ra thoátỢ [5; 191] Qua lời Ngô Quyền có thể thấy rõ một số ựiểm nổi bật về cách

ựánh trong trận quyết chiến này:

Về ựối tượng tác chiến: Toàn bộ ựoàn binh thuyền lớn của ựịch do Hoằng Tháo chỉ huy, gồm hàng vạn quân với hàng trăm thuyền cỡ lớn Vậy mục ựắch của trận ựánh

là tiêu diệt toàn bộ ựạo binh thuyền của Thái tử Hoằng Tháo Ngô Quyền ựã xác ựịnh

ựạo quân này là ựạo dẫn ựầu và là chủ lực của ựịch Còn ựạo quân do vua Nam Hán

trực tiếp chỉ huy ựóng ở trấn Hải Môn là ựạo tiếp ứng, sẽ là lực lượng dự bị của ựịch Nếu Hoằng Thao tiến sang thuận lợi, chỉ bị quân ta chặn ựánh tiêu hao, vẫn tiếp tục tiến sâu vào nội ựịa nước ta, thì ựạo quân dự bị của Lưu Cung ắt sẽ tràn sang tăng cường ựể ựè bẹp lực lượng kháng chiến Nhưng nếu ựạo quân Hoằng Tháo bị ta chặn

ựánh tiêu diệt gọn một cách nhanh chóng thì ựạo quân kia sẽ không kịp tăng viện, mà

chỉ còn cách duy nhất là hạ cờ rút lui ựể bảo toàn tắnh mạng

Về ựịa bàn tác chiến: Ngô Quyền chọn một cửa sông mà khả năng quân ựịch sẽ tiến vào ựể bố trắ trận ựịa mai phục, ựó là cửa sông Bạch đằng, nơi có ựịa thế hiểm trở

có thể bố trắ một trận thủy chiến

Về cách ựánh: Ngô Quyền chủ trương bố trắ trận ựịa mai phục với những cọc gỗ bịt sắt nhọn ựóng ngầm dưới nước có thể cản phá thuyền giặc, kết hợp giữa vận ựộng tiến công và mai phục, ựợi khi nước triều lên sẽ khiêu chiến nhử ựịch vào trận ựịa cọc ngầm rồi tiến công tiêu diệt chúng khi nước triều xuống

Về sử dụng lực lượng: Lực lượng chiến ựấu sẽ có hai bộ phận: một lực lượng với những chiến thuyền nhỏ và nhẹ, cơ ựộng nhanh có nhiệm vụ khiêu chiến, nhử ựịch; bộ phận chủ lực gồm phần lớn quân thủy, bố trắ mai phục ựể tiến công tiêu diệt khi chúng

ựã lọt vào trận ựịa cọc ngầm

Kế hoạch ựánh giặc ựược ựịnh xong, Ngô Quyền và các tướng lĩnh tiến về vùng biển đông Bắc cùng với nhân dân ựịa phương chuẩn bị thế trận ựón ựánh quân Nam Hán Trận quyết chiến ựược dự tắnh sẽ diễn ra trên sông Bạch đằng, là cửa ngõ phắa

ựông bắc và là ựường giao thông quan trọng từ biển đông ựi vào nội ựịa nước ta Cửa

biển Bạch đằng to rộng rút nước từ vùng đông Bắc Bắc bộ ựổ ra vịnh Hạ Long Từ cửa biển ngược lên 20 Km là ựến cửa sông Chanh Phắa hữu ngạn có dãy núi ựá vôi Tràng Kênh với nhiều hang ựộng, sông lạch và thung lũng hiểm trở Trước cửa sông Bạch đằng, về phắa Bắc, là những ựảo nhỏ từ vịnh Hạ Long kéo tới Thuyền từ biển

vào sông, len qua vùng quần ựảo này khi gặp sóng to gió mạnh vẫn bảo ựảm an toàn Hai bên bờ sông, nay là ựồng ruộng và làng xóm nhưng xưa kia còn nhiều cánh rừng rậm Dấu ấn của rừng xưa còn như in trên tên sông, tên ựất: sông Rừng, bến ựò Rừng, xóm Rừng, giếng RừngẦ Sông Bạch đằng (hay sông Rừng) rộng lớn, có sóng bạc

ựầu, tuy không dài lắm, chỉ khoảng vài chục km, nơi có thế Ộthiên hiểmỢ như Nguyễn

Trãi ựã từng cảm khái rằng: Ầ

Hạ lưu sông Bạch đằng thấp, ựộ dốc không cao nên chịu ảnh hưởng của thủy triều khá mạnh Lúc triều dâng, nước trải ựôi bờ ựến vài cây số Lòng sông ựã rộng, lại sâu, từ 8 m - 18 m Triều lên xuống vào ựộ nước cường, nước rút ựến hơn 30 cm trong một giờ, ào ào xuôi ra biển, mực nước chênh lệch khi cao nhất và thấp nhất khoảng 2,5

- 3,2 m

Giữa vùng thiên nhiên sông biển ựó, trên cơ sở sức mạnh ựoàn kết và ý chắ ựộc lập của cả dân tộc, Ngô Quyền khẩn trương xây dựng một thế trận mai phục lợi hại ựể chủ ựộng phá giặc

Sách đại Việt sử ký toàn thư chép: Ộđịnh kế rồi, (Ngô Quyền) bèn cho ựóng cọc

ở hai bên cửa biểnỢ [5; 191] Ngô Quyền huy ựộng quân dân vào rừng ựẵn gỗ, vạt

nhọn, bịt sắt rồi cho ựóng xuống nơi gần cửa sông thành hàng dài, tạo nên một bãi chướng ngại ở hai bên cửa sông Khi nước triều lên mênh mông thì cả bãi cọc ngập chìm, khi triều xuống thì hàng cọc nhô lên cản trở thuyền qua lại

Trận ựịa cọc có vị trắ ựặc biệt quan trọng trong toàn bộ thế trận của Ngô Quyền

Nó sẽ giúp ta Ộdễ bề chế ngựỢ ựoàn thuyền ựịch Song, trận ựịa ựó sẽ mất hết tác dụng nếu ựoàn thuyền giặc không bị ựánh bại ở phắa trong hàng cọc Vì vậy, ựồng thời với việc xây dựng trận ựịa cọc ngầm, Ngô Quyền ựã tập trung công sức bố trắ một thế trận mai phục quy mô lớn phắa trong hàng cọc ở vùng hạ lưu và cửa biển sông Bạch đằng Các bộ sử cũ không ghi chép cụ thể về vấn ựề này, nhưng qua kết quả khảo sát thực ựịa, nghiên cứu dấu tắch thành lũy, di tắch, truyền thuyết dân gian thời Ngô Quyền

và một số thần tắch, ngọc phả sưu tầm ựược ở vùng cửa sông Bạch đằng, các nhà nghiên cứu ựã có thể hình dung ựược phần nào sự bố trắ lực lượng của Ngô Quyền Dương Tam Kha chỉ huy một cánh quân chủ yếu là thủy binh bố trắ bên tả ngạn sông Bạch đằng, phục sẵn ở các kênh rạch bên sông, lợi dụng thuận dòng nước triều xuống, bất ngờ chặn ựầu, tiến công thẳng vào ựoàn thuyền ựịch, hãm chúng sa vào trận

ựịa cọc ngầm Tham gia lực lượng này còn có ựội thuyền do đào Nhuận, người làng

Gia Viễn, chỉ huy

Một cánh quân khác do đỗ Cảnh Thạc và Ngô Xương Ngập chỉ huy bố trắ và

ựánh ựịch từ phắa hữu ngạn sông Bạch đằng Cánh quân này chiến ựấu có sự phối hợp

chặt chẽ với lực lượng dân binh ựịa phương, những ựội dân binh của anh em Lý Minh,

Lý Khả ở Hoàng Pha (xã Hoàng động, huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng) và của chàng trai họ Nguyễn ở Lâm động (Thủy Nguyên) Lực lượng do đỗ Cảnh Thạc chỉ huy gồm thủy binh và bộ binh, cả quân chủ lực lẫn quân ựịa phương, họ mai phục trong rừng cây ven sông, rạch, phối hợp với cánh quân bên tả ngạn của Dương Tam Kha, từ hai phắa tiến công vào ựoàn thuyền chiến của quân Nam Hán, có thể lúc ựó có một ựạo thủy quân mạnh phục sẵn làm nhiệm vụ chẹn ựầu, chờ khi nước xuống sẽ xuôi dòng

ựánh vỗ mặt ựội hình tiến công của quân giặc

Theo thần tắch Ngô Quyền ở Gia Viên, trước khi quân Nam Hán ựến xâm lược, Ngô Quyền ựã lập ựồn bên sông Gia Viên (tức sông Cấm) ựể chặn giặc đồn Gia Viên

là trung tâm tập trung một lực lượng lớn thủy binh và bộ binh do Ngô Quyền trực tiếp chỉ huy

Quân thủy bộ, dưới sự thống lĩnh của Ngô Quyền ựã bố trắ mai phục sẵn ở phắa trong bãi cọc, có lẽ trong khoảng hạ lưu và trung lưu sông Bạch đằng, giấu quân trong các nhánh sông dưới rừng cây hai bên bờ sông Trong thế trận của Ngô Quyền, lực lượng mai phục trên sẽ giữ vai trò quyết ựịnh, trận ựịa cọc ngầm ở cửa sông nhằm cản phá, chặn ựường tháo chạy của giặc Sự bố trắ kết hợp giữa hệ thống bãi cọc ngầm và quân mai phục chứng tỏ quyết tâm chiến lược của Ngô Quyền nhằm tiêu diệt hoàn toàn

ựạo quân xâm lược bằng một trận ựánh quyết ựịnh

1.2.3 Diễn biến

Cuối tháng 12 năm 938, ựoàn binh thuyền Nam Hán do Hoằng Tháo chỉ huy từ Quảng đông vượt biển xâm phạm vào lãnh thổ nước ta đoàn thuyền chiến thuận chiều gió ựông bắc theo ựường đông Kênh qua châu Vĩnh An, theo trại đại Bàng (ựảo Kế Bào ngày nay) thuộc Ngọc Sơn, len qua các ựảo nhỏ tiến vào vịnh Hạ Long Dọc

ựường chúng không gặp một sự kháng cự nào Hoằng Tháo là viên tướng trẻ tuổi hung

hăng, rất chủ quan khinh ựịch, vội vàng thúc quân tiến thẳng vào cửa sông Bạch đằng Khi những chiếc thuyền ựầu tiên của quân Nam Hán vừa ựến vùng cửa biển Bạch

đằng thì ựội quân khiêu chiến của ta trên những chiếc thuyền nhẹ bỗng nhiên xuất

hiện Dưới quyền chỉ huy của tướng Nguyễn Văn Tố, quân ta chiến ựấu rất dũng cảm, quyết liệt, vừa cố kìm chân giặc chờ cho nước triều lên cao, vừa ựể chúng không hoài nghi, giữ bắ mật tuyệt ựối cho trận ựịa mai phục Quân Nam Hán vừa tiến vừa ựánh; lợi dụng quân ựông khắ thế ựương hăng và lúc nước triều dâng cao, chúng tăng tốc tiến sâu vào vùng cửa sông Bạch đằng

Lúc nước triều ựã dâng cao ngập cọc thì ựội thuyền chiến của Nguyễn Văn Tố

Ộdường như không còn sứcỢ, họ vừa ựánh vừa rút, ựể nhử ựịch vào trận ựịa ựúng lúc,

ựúng chỗ, theo kế hoạch của Ngô Quyền Thấy quân ta ắt lại ựang tìm cách tháo chạy,

Hoằng Tháo quyết ựuổi theo ựể tiêu diệt Càng ựuổi quân Nam Hán càng tiến sâu vào cửa sông và lọt vào trận ựịa mai phục của quân ta Sách đại Việt sử ký toàn thư chép:

ỘKhi nước triều lên, Quyền sai người ựem thuyền nhẹ ra khiêu chiến, giả cách thua ựể

dụ ựịch Hoằng Tháo quả nhiên tiến quân vàoỢ [5; 191]

Khi ựoàn thuyền chiến của Hoằng Tháo vượt qua vùng cửa sông Bạch đằng thì nước triều bắt ựầu xuống, ựó cũng là lúc toàn bộ ựội hình quân giặc lọt vào trận ựịa mai phục của ta đúng lúc ựó, ựội quân khiêu chiến của Nguyễn Văn Tố ựược lệnh ựánh quật trở lại và Ngô Quyền ựắch thân chỉ huy ựại quân ựổ ra từ ba phắa, tiến ựánh dữ dội Trận tiến công bất ngờ, mãnh liệt của thủy quân ta từ thượng lưu ựánh xuống chặn ựầu, kết hợp với quân thủy bộ mai phục ở hai bên bờ sông ựánh tạt ngang vào ựội hình quân giặc

Thuyền chiến của ta nhỏ nhẹ, cơ ựộng Ộnhanh như gióỢ, lại xuôi theo dòng nước lao thẳng vào ựội hình thuyền chiến của giặc khiến cho chúng không kịp chống ựỡ, bị rối loạn, lúng túng Các cánh quân của Dương Tam Kha, đỗ Cảnh Thạc, Ngô Xương Ngập, Nguyễn Văn Tố cùng các lực lượng dân binh nhất tề tiến công quân giặc Toàn

bộ ựội binh thuyền của Hoằng Tháo nằm gọn trong vòng vây của quân ta Chúng bị

ựánh chặn quyết liệt phắa trước, bị liên tiếp tiến công từ hai bên cạnh sườn Tất cả các

lực lượng thủy bộ phối hợp chặt chẽ cùng tiến công tiêu diệt các thuyền chiến của ựịch Quân Nam Hán cố tìm cách chống ựỡ, nhưng chúng dường như bất lực trước sức tấn công mãnh liệt của quân ta Tướng giặc Hoằng Tháo không kịp chỉnh ựốn lại ựội hình thuyền chiến, quân giặc tìm cách chống ựỡ lại nhưng vô vọng nên chúng ựịnh tìm

ựường rút chạy ra biển, nhưng lúc này nước triều ựã rút xuống thấp, bãi cọc nhọn ựã

nhô ra, thuyền giặc vừa to vừa nặng theo nước triều rút ựâm vào bãi cọc nhọn, thiệt hại

vô kể đa số thuyền bị ựắm hoặc bị lật úp thì số phận của quân lắnh cũng chẳng khá hơn ựược, theo Toàn thư thì Ộquân lắnh chết ựuối quá nửaỢ [5; 192]

Bị cọc chặn, bị quân ta ựánh, thuyền ựịch không sao thoát ra biển ựược Toàn ựội quân thuyền của nhà Nam Hán ựã vĩnh viễn bị nhấn chìm xuống dòng sông Bạch đằng lịch sử Chủ soái của giặc là Lưu Hoằng Tháo bị giết tại trận Chắnh sử của Trung Quốc, sách Ngũ ựại sử ký chép về sự kiện này như sau: ỘThuyền của Hồng Thao (tức Hoằng Tháo) bị mắc cạn nên mắc vào cọc bịt sắt, vỡ ựắm gần hết Hồng Thao tử trậnỢ [14; 289]

Cuộc chiến ựấu diễn ra và kết thúc chỉ trong vòng một con nước triều, nghĩa là chỉ trong vòng một ngày; thời gian chiến ựấu ác liệt nhất là lúc nước triều xuống mạnh cho ựến lúc nước rặc, nghĩa là chỉ nửa ngày Thế nên, khi Hoằng Tháo ựang bị bao vây

và bị ựánh tan tành ở hạ lưu và cửa biển Bạch đằng thì Lưu Cung cùng ựạo quân ở

Trấn Mơn vẫn hồn tồn khơng hay biết gì Khi nghe tin con trai thất bại và tử trận, vua Nam Hán vừa bất ngờ, vừa kinh hồng, vừa xĩt xa, thu nhặt tàn quân quay về nước

Chiến thắng Bạch ðằng lừng lẫy đã phá tan kế hoạch xâm lược của giặc Từ đĩ, nhà Nam Hán phải vĩnh viễn từ bỏ dã tâm xâm lược nước ta, khơng dám đụng chạm

đến chủ quyền lãnh thổ của nước ta nữa

1.2.4 Nghệ thuật thủy chiến trong trận Bạch ðằng năm 938

Theo sử gia Ngơ Thì Sĩ, trận Bạch ðằng năm 938 được coi là “một vũ cơng cao

cả vang dội đến nghìn thu, há phải chỉ lừng lẫy ở một thời bấy giờ mà thơi đâu!” [7;108], nhận xét của ơng cĩ lẽ khơng chỉ nhằm vào ý nghĩa kết thúc hơn 1000 năm Bắc thuộc của dân tộc mà cịn khen ngợi cách đánh trận tuyệt vời của Ngơ Quyền Trận chiến tuy chỉ diễn ra trong thời gian một con nước triều nhưng tập trung trong đĩ là

đỉnh cao của nghệ thuật chiến đấu thời bấy giờ

Kiều Cơng Tiễn giết chủ tướng của mình rồi lại đi cầu viện Nam Hán vì sợ Ngơ Quyền hỏi tội Hành động phản trắc của Kiều Cơng Tiễn đã đẩy nước ta vào thế bị Nam Hán xâm lược lần hai ðể giải quyết tình huống khĩ khăn, Ngơ Quyền đã sáng suốt diệt trừ nội phản trước khi chống ngoại xâm, điều này giúp cho quân ta tránh được thế “lưỡng đầu thọ địch”, đồng thời cũng giáng địn tâm lý vào quân Nam Hán Hơn nữa, nếu Cơng Tiễn vẫn cịn sống thì lịng dân trong nước chưa chắc đã một lịng theo Ngơ Quyền, ắt hẳn sẽ cĩ một bộ phận chống đối gây mất đồn kết trong nội bộ nước ta

Cĩ thể nĩi sau khi diệt nội phản thì Ngơ Quyền đã cĩ yếu tố “nhân hịa” trong tay Lần thứ hai đưa quân sang nước ta, ngồi mục đích xâm lược, chúa Nam Hán cịn muốn trả thù cho thất bại lần trước Vì vậy khi được Kiều Cơng Tiễn cầu viện, Lưu Cung đã tức họp bàn triều thần xem cĩ nên giúp khơng nhưng thực chất chỉ xoay quanh việc làm cách nào để chiếm được Giao Châu nhanh gọn nhất! Một lần thất bại, tham vọng càng lớn hơn, quyết tâm càng mãnh liệt hơn Rút kinh nghiệm lần trước, lần này vua Nam Hán đã sử dụng một đạo binh thuyền lớn với những người lính thạo về nghề sơng nước Vậy là nhà Nam Hán muốn dựa trên ưu thế thủy chiến của mình để giành chiến thắng ðiều này cũng đã được Ngơ Quyền khẳng định là “họ cĩ lợi ở thuyền”, hẳn nhiên ơng cũng biết rằng nếu trận chiến diễn ra theo kiểu “giáp lá cà” thì phần thắng sẽ nghiêng về quân xâm lược

Trên cơ sở phân tích điểm mạnh yếu của mỗi bên, Ngơ Quyền đã đề ra kế hoạch

đánh tan quân Nam Hán bằng sức mạnh hịa quyện của mưu kế và binh lực, trong đĩ

mưu kế đĩng vai trị chủ đạo

Với binh lực ít hơn và khơng chuyên nghiệp bằng quân Nam Hán, Ngơ Quyền khơng thể mạo hiểm đưa quân cản địch một cách trực diện ở biên giới nhưng cũng khơng thể để giặc tiến sâu vào lãnh thổ vì như thế rất nguy hiểm cho nền độc lập tự chủ non trẻ của ta Vị tướng trẻ phải đối mặt với bài tốn hĩc búa về thế trận diệt giặc! Nghệ thuật tạo lập thế trận, theo binh pháp thời xưa thì gọi là phép bày binh bố trận sao cho với binh lực ít mà vẫn giành được thắng lợi

Binh pháp xưa thường nĩi:

“Yếu đánh mạnh hay đánh bất ngờ

Ít địch nhiều thường dùng mai phục”

Trong trận chiến này địch nhiều ta ít, địch mạnh ta yếu là điều quá rõ ràng ðể giành được chiến thắng, ta phải cân bằng “thế” và “lực” giữa hai bên Và Ngơ Quyền

đã làm việc này một cách xuất sắc!

Trên cơ sở dự đốn đường hành quân của giặc, Ngơ Quyền đã chọn vùng cửa sơng Bạch ðằng làm chiến trường chủ yếu để thực hiện một trận quyết chiến chiến lược Cái thế “thiên hiểm” của con sơng Bạch ðằng đã được nhiều danh sĩ nhắc đến nhưng người sử dụng yếu tố “địa lợi” này trước tiên lại là Ngơ Quyền Ơng cùng với

bộ chỉ huy quyết định sẽ tiêu diệt tồn bộ đồn thuyền giặc bằng một trận phục kích vận động chiến ðể đưa giặc vào thế thất bại hồn tồn, quân ta đã dày cơng chuẩn bị chiến trường Ngồi quân thủy bộ phục kích ở hai bên bờ sơng, Ngơ Quyền cịn huy

động dân binh đẽo cây bịt sắt, đĩng cọc ở cửa sơng Bạch ðằng Trong thực tế trận đánh, bãi cọc đã phát huy được hai tác dụng của nĩ Thứ nhất, bãi cọc làm nhiệm vụ

chặn địch, khơng cho chúng thốt ra biển Thứ hai, bãi cọc như một đội quân ngầm

“xơng pha” vào đánh đắm thuyền giặc, gây hoảng loạn tinh thần trong hàng ngũ địch Qua đây, ta thấy khả năng tính tốn tuyệt vời của Ngơ Quyền, ơng biết thuyền ta quá mỏng manh so với thuyền của giặc, nếu sử dụng cách đánh “thuyền đấu thuyền” lẽ tất yếu là ta sẽ thua Ơng đã dùng “cọc đấu thuyền”, cịn phần quân lính trên thuyền thì đã

cĩ quân mai phục của ta chặn đánh

Việc sử dụng cọc ngầm sẽ đảm bảo thế chủ động của ta trong chiến đấu Thế nhưng, nếu giặc phát hiện ra bãi cọc trước khi lọt vào bẫy phục kích của ta thì kế sách diệt giặc coi như phá sản Nhiệm vụ của quân ta là phải làm sao dẫn dụ địch vào trong bãi cọc lúc nước triều đương cao Sau đĩ, khi triều xuống thì quân ta phản cơng, dồn chúng vào bãi cọc mà tiêu diệt Việc này khơng hề đơn giản, quân ta phải chiến đấu sao cho khớp với diễn tiến của nước triều, điều này địi hỏi phải cĩ sự hiểu biết nhất định

về thủy chế của sơng Bạch ðằng, đồng thời phải cĩ khả năng đánh trận linh hoạt Chính trong tình huống này, những chiến thuyền nhỏ, nhẹ, cơ động của ta đã phát huy

ựược thế mạnh của mình Vậy cọc Bạch đằng là thế và nước thủy triều lên xuống là

thời! Khi nước triều rút là thời cơ ựến, quân ta phải kịp thời phản công ựể chuyển hóa

Ộthời cơỢ thành Ộthế mạnhỢ diệt giặc Thời cơ giống như một ựiểm nút nếu ta tháo gỡ

ựược thì sự vật sẽ phát triển lên một tình thế mới, trạng thái mới Cụ thể trong trận này

là sự chuyển hóa thế mạnh của ựịch thành thế chủ ựộng của ta, giặc không thể ựánh theo cách ựánh của chúng mà phải chịu sự ựiều ựộng của quân ta Ta chủ ựộng, giặc bị

ựộng; ta tiến công mạnh mẽ, giặc lúng túng phòng thủ Thế trận rõ ràng ựã nghiêng về

phắa ta, Ngô Quyền ựã dùng mưu lược ựể giành cái thế ban ựấu và xa hơn là giành chiến thắng nhanh chóng trong một ngày, bảo vệ ựộc lập nước nhà

Theo như diễn biến trận ựánh, trận Bạch đằng là trận vận ựộng tiến công kết hợp với mai phục tiêu diệt ựịch trên sông nước Lần ựầu tiên trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, Ngô Quyền ựã lợi dụng thế Ộthiên hiểmỢ của sông Bạch đằng ựể bố trắ trận ựịa phục binh, kết hợp ém quân mai phục với bãi cọc ngầm vót nhọn bịt sắt và lợi dụng nước triều lên xuống ựể ựánh giặc Sông Bạch đằng sâu rộng, rừng núi san sát ven bờ, trên bãi sông và trên các kênh rạch, lau lách và cây cối um tùm, có nhiều nhánh sông và nước triều lên xuống rất mạnh Việc xác ựịnh không gian và thời gian quyết chiến của Ngô Quyền ựều nhằm triệt ựể lợi dụng ựịa hình, phát huy cao ựộ ưu thế thủy chiến của quân dân ta trong ựiều kiện thiên thời, ựịa lợi và nhân hòa ựể ựánh ựịch Trận

ựịa cọc ngầm ựã có tác dụng to lớn; lối ựánh nghi binh lừa ựịch và nhử ựịch vào trận ựịa mai phục ựã thực hiện chắnh xác, ựúng với ý ựịnh của bộ chỉ huy

Chiến thắng Bạch đằng chứng tỏ sự trưởng thành của ý thức dân tộc Việt Nam,

sự lớn mạnh của nhân dân ta về trắ tuệ và khả năng ựánh thắng quân thù không chỉ bằng du kắch mà cả bằng chắnh quy, không chỉ ở trên bộ mà cả bằng thủy chiến đó là một thắ dụ ựiển hình về mưu trắ, sáng tạo, về sự tắnh toán chắnh xác trong nghệ thuật quân sự của dân tộc ta Nhà sử học Lê Văn Hưu viết: ỘTiền Ngô Vương có thể lấy quân mới họp của nước Việt mà ựánh tan trăm vạn quân của Lưu Hoằng Tháo, mở nước xưng vương, làm cho người phương Bắc không dám lại sanh nữa Có thể nói là một lần nổi giận mà yên ựược dân, mưu giỏi mà ựánh cũng giỏi vậyỢ [5; 194] Ngoài ra, đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng từng nhận xét: ỘTrận thủy chiến này, với thuyền chiến và cọc gỗ bịt sắt, với lối ựánh dũng cảm và mưu trắ, ựánh dấu sức mạnh chiến ựấu và trình

ựộ phát triển của dân tộc ta thời ựóỢ [12; 30-31]

Xét về mặt lịch sử, sau chiến thắng Bạch đằng, ựất nước ta bước vào thời kì xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trên quy mô lớn; ựó là kỷ nguyên văn minh đại Việt, của văn hóa Thăng Long, kỷ nguyên phá Tống, bình Nguyên, ựuổi Minh, một kỷ nguyên văn trị

võ công rực rỡ của những triều ựại Ngô, đinh, Lê, Lý, Trần và Lê sơ Riêng về mặt quân sự, trận giang chiến trên sông Bạch đằng năm 938 ựã góp vào kho tàng nghệ

thuật quân sự của dân tộc ta một cách ñánh vừa lạ, vừa hay, lại rất hiệu quả Có thể khẳng ñịnh, trận Bạch ðằng là gạch nối nối kết nghệ thuật ñánh trận trên sông nước thời dựng nước và Bắc thuộc với nghệ thuật thủy chiến ñỉnh cao thời ðại Việt Cũng cần khẳng ñịnh là từ sau chiến thắng Bạch ðằng năm 938, lực lượng thủy quân nước ta

ñã có những biến chuyển sâu sắc về chất, ñiều ñó dẫn ñến bước tiến vượt bậc của nghệ

thuật thủy chiến trong thời kì ñộc lập, tự chủ dài lâu

Chương hai NGHỆ THUẬT THỦY CHIẾN TRONG TRẬN BẠCH đẰNG NĂM 1288

2.1 Sự phát triển của thủy quân thời Trần

Trong lịch sử, thời ựại Lý Ờ Trần là ựỉnh cao phát triển mọi mặt của ựất nước ta:

từ chắnh trị, quân sự ựến văn hóa dân tộc Dựa vào nền tảng vững chắc do nhà Lý tạo nên, nhà Trần ựã ựưa đại Việt Ộhóa rồngỢ, trở thành một cường quốc phong kiến ở khu vực đông Nam châu Á Trong tình hình chung, thủy quân thời Trần ựã có những chuyển biến ựáng kể so với thời Lý, và ựã có những ựóng góp ựáng kể trong ba lần chống xâm lược Mông Ờ Nguyên

2.1.1 Quân thủy

Thời Trần, việc nghiên cứu và vận dụng lý luận quân sự cũng như kỹ thuật quân

sự ựã ựem lại cho quân ựội nhà Trần một chất lượng mới, cao hơn các thời trước Quân thủy thời Trần cũng nằm trong tình hình chung của quân ựội lúc ựó Vẫn như trước, quân thủy chưa tách ra thành một lực lượng ựộc lập, dù là một quân chủng hay binh chủng Tuy nhiên, xu hướng chuyên hóa trong lực lượng vũ trang tất yếu dẫn ựến những yếu tố tách biệt ngày càng nhiều giữa quân thủy và quân bộ

Những bằng chứng rõ nhất của xu hướng chuyên hóa quân thủy có thể thấy trong biên chế và tổ chức Sử sách có nói ựến chế ựộ tuyển chọn quân thủy, dĩ nhiên mới chỉ

là ở bộ phận quân thủy cần và dễ chuyên hóa nhất là quân chèo thuyền Chuyên hóa quân chèo thuyền không phải ựến thời Trần mới có, ựiểm mới là yêu cầu chuyên hóa

ựó ựược ựưa vào chế ựộ tuyển quân của Nhà nước Quân chèo thuyền bao gồm cả

những người chỉ ựơn thuần sử dụng mái chèo và người thủy thủ phải có một trình ựộ tay nghề nhất ựịnh, như: người ựiều khiển bánh lái, hệ thống buồm và ựiều khiển nhịp

ựộ, tốc ựộ của các tay chèo Những quân này không cần khỏe nhưng cần biết nghề sông

nước Chức năng của quân chèo thuyền khá rõ ràng, khi bình thường thì bảo quản trông nom thuyền, khi có việc thì làm nhiệm vụ chuyển binh lắnh, chiến cụ ựến ựiểm ựã ựịnh Khi ựánh thủy thì ựiều khiển sao cho thuận tiện nhất ựể quân chiến ựấu trên thuyền tác chiến; khi ựánh bộ thì ựổ quân ựúng chỗ, ựúng thời gian, sau ựó làm nhiệm vụ bảo vệ thuyền hỗ trợ cho quân trên bộ tác chiến Về quân chiến ựấu trên thuyền cho ựến hết thời Trần vẫn chưa thấy dấu hiệu ựược tuyển chọn và biên chế thành những ựơn vị ựộc lập Thời Trần, có một số tướng chuyên trách về ựánh thủy như: Trần Quốc Tuấn, Trần Khánh Dư, Trần Vấn (tức Hồ Vấn), đỗ Nguyên Thạc và Yết Kiêu

Trong thực tế, một số ựơn vị quân thủy ựộc lập ựã hình thành, ựặc biệt xuất phát

từ nhu cầu quản lý, bảo vệ chủ quyền vùng biển, như quân thủy lộ đông Hải và ựơn vị quân Bình Hải ựóng ở Vân đồn

2.1.2 Thuyền chiến

Cùng với việc tăng số quân thường trực và khả năng huy ựộng binh dịch, số thuyền chiến phục vụ trong quân ựội cũng tăng lên nhiều Nếu thời Lý, số thuyền trong các cuộc hành quân chỉ tắnh tới con số hàng trăm, thì nay con số ựã lên tới hàng ngàn

điển hình là trong trận Vạn Kiếp năm 1285 không kể một số thuyền chiến của Trần

Hưng đạo, riêng số thuyền do vua Trần ựem ựến cứu viện cũng tới hơn một nghìn Thuyền chiến thời Trần thường ựược nhắc ựến có ba cỡ lớn nhỏ khác nhau, ứng với nhiệm vụ khác nhau, gồm: thuyền lớn, thuyền cỡ trung bình và thuyền nhỏ

Thuyền lớn (ựại chiến thuyền) thường là thuyền của tướng chỉ huy, thuyền ựối thủy Thuyền chỉ huy dành cho vua hoặc tướng lĩnh, vương hầu Những thuyền này khá lớn, ựông quân bảo vệ, nhiều cờ xắ, trang ựiểm ựẹp, Toàn thư thường chép thuyền này

là ngự bạc (bạc là một loại thuyền lớn có khả năng ựi biển) Thuyền ựối thủy thường dùng sức thuyền chọi thuyền, có khả năng ựi biển tương ựối tốt, những thuyền này ựảm nhiệm những trận thủy chiến mà trong ựó ựối phương cũng có quân thủy Bộ phận lắnh chiến ựấu trên thuyền cũng như lắnh chèo lái ựều mang tắnh chất chuyên thủy hơn các lực lượng khác, họ chịu sóng tốt, giỏi bơi lặn và ắt nhiều có kinh nghiệm chiến ựấu trên mặt nước

Loại thuyền cỡ trung bình là loại thuyền phổ biến nhất, mỗi thuyền có khoảng 30 tay chèo vào khoảng 20-30 lắnh chiến ựấu, có thể mỗi thuyền tương ứng với một ựô trong biên chế của quân Trần Thuyền này thường ựược dùng làm phương tiện cơ ựộng cho quân ựội, chở quân ựến ựịa ựiểm ựã ựịnh, ựổ quân lên bờ dàn trận

Loại thuyền thứ ba cũng thường thấy là thuyền nhỏ (tiểu thuyền) hay thuyền nhẹ (khinh thuyền), những thuyền này cơ ựộng rất nhanh Thuyền liên lạc là những khinh thuyền, rất cơ ựộng, thường làm nhiệm vụ chở liên lạc hoặc do thám Loại thuyền này không chở nhiều quân, cũng không cần lớn Thuyền thường có từ 8-10 mái chèo, dài khoảng 15m, rộng khoảng 2,5m

Hình dáng cụ thể của thuyền thời Trần hiện nay chỉ có thể biết qua mấy dòng chú thắch trong ỘAn Nam tức sựỢ của Trần Phu: ỘThuyền nhẹ và dài, ván mỏng, ựuôi như cánh chim uyên ương, hai bên mạn thuyền cao hẳn lên, 30 người chèo, có khi ựông lên

ựến hơn 100 người, thuyền lướt nhanh như bayỢ [11; 163]

Về căn bản, những thuyền này chủ yếu hoạt ựộng trên sông hoặc ven biển, còn khả năng ựi biển thì chỉ tương ựối

2.1.3 Vũ khắ dùng trên thuyền

Trang bị dùng trên thuyền hạng lớn và hạng vừa chủ yếu là trang bị cho từng cá nhân lắnh chiến ựấu, gồm chủ yếu cung nỏ, mộc che và các loại bạch khắ thông thường khác (gươm, giáo, laoẦ), ựiểm khác ựội quân trên bộ là ựa phần lắnh trên có sào dài (can phách) và câu liêm

Tre, gỗ chắc vót nhọn (có thể bịt sắt) trở thành cây lao, cũng là thứ vũ khắ phổ biến, dễ chế tạo Phóng lao (ném thủ tiễn) là một sở trường của quân sĩ nhà Trần đó là những vũ khắ truyền thống, ựơn giản và dễ trang bị cho quân ựội và dân binh

Giáo, mác và kiếm (gươm) và dao găm là những vũ khắ ựột kắch bằng sắt, sắc và nhọn rất thông dụng trong quân ựội nước ta thời xưa nói chung và trong quân ựội thời Trần nói riêng Một bài thơ của sứ giả nhà Nguyên là Trần Phu trong Sứ Giao Châu tập

có câu: ỘKim qua ảnh lý tâm ựau khổỢ (trông thấy bóng giáo mác sáng loè mà lòng

ựắng cay), với ngụ ý mỗi lần ựi sứ sang đại Việt trông thấy gươm giáo mà não nùng vì

những trận chiến quân Nguyên ựã thất bại trên chiến trường nước ta Cũng giống như câu: ỘNghe tiếng trống ựồng tóc ựốm hoaỢ , ựó là hiện tượng Ộhội chứngỢ chiến tranh của người Nguyên thời ấy

Cung, nỏ với mũi tên tẩm thuốc ựộc là vũ khắ lợi hại của quân ựội đại Việt Cung, nỏ là thứ vũ khắ ựánh xa quan trọng nhất trong thời bạch khắ

Quân ựội đại Việt cũng ựược trang bị câu liêm, móc câu chùm, chông sắt và những phương tiện ựánh thành Câu liêm vừa là vũ khắ vừa là ựồ quân dụng của thuỷ quân, có thể dùng ựể cắt dây leo hoặc ựể móc thuyền

Mũ che ựầu, khiên mộc, áo giáp là các phương tiện hộ thân Hình ảnh hai người chiến binh thời Lý - Trần ựược khắc hoạ trên ựồ gốm, ựều cầm giáo và khiên Sứ Nguyên là Trần Phu cho biết: ỘMỗi lần ựến trước cửa ựiện, xuống xe, thì Thái sư Trần Quang Khải và Thái uý Trần đức Việt, mỗi người cầm một miếng ván tròn như gương màu xanh rộng 6 xắch, trên vẽ mặt trời, mặt trăng, sao Bắc đẩu và 28 vị tinh tú, có ý dùng ựể tự che chở cho mìnhỢ áo giáp có thể bằng da trâu, bằng mây hay ựồng, sắt

điều ựặc biệt là từ giai ựoạn cuối Trần, pháo thuyền ựã xuất hiện Trang bị trên

thuyền bên cạnh những vũ khắ bạch binh thông thường còn có cả pháo lớn hoặc súng phun lửa Tắnh cơ ựộng của thuyền kết hợp với hiệu quả chiến ựấu của hoả khắ càng làm tăng thêm sức mạnh của thuỷ quân

2.1.4 Các căn cứ thủy quân

Những cảng biển và hải ựảo xung yếu cũng ựược nhà Trần lưu tâm quản lý, ựáng chú ý nhất là Vân đồn Do tắnh chất quan trọng cả về mặt quân sự lẫn ngoại thương,

nhà Trần ựã xây dựng nơi ựây thành chốt quân sự đến năm 1394, triều ựình ựã nâng trang Vân đồn thời Lý thành một trấn ựộc lập với một ựơn vị quân thủy riêng, ựó là quân Bình Hải Lúc này, trấn Vân đồn có một quân, tức 30 ựô với khoảng hơn 2000 quân với khoảng 30 thuyền trực chiến

Trong nội ựịa, ựầu thời Trần nổi bật nhất là hệ thống căn cứ thủy quân ở Lục đầu với nhiều quân cảng như Vạn Kiếp, Trần Xá, với những cửa quan như đại ThanẦ Có thể nói nơi ựây là ựiểm nút của hai con ựường thủy bộ chắnh từ Trung Quốc vào nước

ta thời bấy giờ

Trong các hoạt ựộng quân sự thời Trần, ngã ba Bạch Hạc trên sông Hồng nổi bật lên với vai trò là nơi diễn ra các cuộc tập trận lớn kết hợp thủy bộ (vào các năm 1262, 1376Ầ) Nơi này là một ngã ba sông rộng, lại có bãi phù sa nổi rất thuận lợi ựể tập trận

và phòng thủ

Ngoài ra, kinh thành Thăng Long vẫn là một căn cứ quân thủy vào loại lớn nhất, với quân cảng đông Bộ đầu, thường là nơi tổng duyệt thủy bộ trước mỗi trận xuất quân đặc biệt thời Trần còn có một Ộkinh ựôỢ thứ hai, ựó là hành cung Long Hưng, Thiên Trường Ờ quê hương của nhà Trần và là nơi ở của Thượng hoàng, nơi ựây cũng

ựược phòng thủ rất chu ựáo

2.2 Âm mưu và thủ ựoạn của quân Nguyên Diễn biến trận Bạch đằng năm 1288

Bấy giờ là thế kỷ XIII, từ châu Á sang ựến châu Âu ựều chấn ựộng khi chứng kiến cuộc chinh phục tàn bạo của bọn Mông Thát Khắp nơi chìm ựắm trong ựau thương, tràn ngập sự khiếp ựảm, run sợ trước những cuộc hành quân xâm lược hung hãn, man rợ của quân Mông Thát, coi chúng như một sức mạnh ma quỷ huỷ diệt loài người Như vậy, trải qua nửa thế kỷ náo loạn chinh phục, ựế chế Mông Cổ ựã kéo thế giới vào một cuộc chiến tranh khủng khiếp và ựau thương đế quốc Mông Cổ rộng lớn trải dài từ bờ Hắc Hải ựến bờ Thái Bình Dương Ở giai ựoạn này, ựế quốc Mông Cổ ựã phát triển và cường thịnh ựến tột bậc, thế nhưng sau ba lần cất quân ựi xâm lược đại Việt vào các năm 1258, 1285 và 1287-1288, chúng vẫn chưa một lần biết ựến hương vị của chiến thắng

2.2.1 Âm mưu và thủ ựoạn của quân Nguyên

Thất bại trong hai lần xâm lược vào năm 1258 và 1285, vua Nguyên Hốt Tất Liệt

vô cùng tức tối nên muốn tổ chức ngay cuộc chiến tranh xâm lược lần thứ ba hòng trả thù, ựồng thời cũng ựể ựánh thông con ựường bành trướng xuống đông Nam Á Vì lẽ

ựó, Hốt Tất Liệt ựã bãi bỏ kế hoạch ựánh Nhật Bản ựã ựược chuẩn bị từ trước ựể dồn

sức cho cuộc viễn chinh lần này Rút kinh nghiệm của hai lần thất bại trước, lần này ngoài kỵ binh nhà Nguyên còn dùng một lực lượng thủy binh khá mạnh và mang theo

lương thực ựầy ựủ Cuối năm 1287, dưới sự chỉ huy của Thân vương Thoát Hoan, 30 vạn quân Nguyên chia làm ba ựạo tiến vào nước ta:

đạo quân do Thoát Hoan chỉ huy từ Quảng Tây theo ựường Lạng Sơn tiến vào đạo quân do Ái Lỗ chỉ huy từ Vân Nam theo sông Hồng tiến xuống

đạo quân thủy do Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp chỉ huy với hơn 600 chiến thuyền từ

Quảng đông vào vịnh Hạ Long theo sông Bạch đằng tiến vào hội quân ở Vạn Kiếp (Chắ Linh, Hải Dương) Ngoài ra, có một ựoàn thuyền vận tải do Trương Văn Hổ giữ chức Giao Chỉ hải thuyền Vạn hộ cầm ựầu, chở 70 vạn thạch lương theo sau

Có thể nói, cuộc xâm lược lần này ựược chuẩn bị khá chu ựáo đặc biệt, lần này vua Nguyên cũng ựã dặn dò Thoát Hoan phải thận trọng: ỘKhông ựược cho Giao Chỉ

là nước nhỏ mà khinh thườngỢ [4; 83]

Tuy ựược dặn dò phải cẩn trọng nhưng Thoát Hoan vẫn thúc quân ồ ạt tiến vào nước ta, lại thêm việc quân ta lần này không giao chiến ngay từ ựầu mà thực hiện kế sách Ộthanh dãỢ và rút về vùng ven biển ựể bảo toàn lực lượng nên giặc có phần khinh thường đại Việt Hơn nữa, khi thủy binh của Ô Mã Nhi giao ựấu với quân ta ở Ngọc Sơn (Mũi Ngọc, Quảng Ninh) và An Bang (Quảng Ninh) ựã xảy ra những trận giao chiến khá quyết liệt nhưng ta vẫn không chặn ựược bước tiến của giặc, thế là Ô Mã Nhi thúc quân mở ựường theo sông Bạch đằng tiến lên Vạn Kiếp hội quân với Thoát Hoan,

bỏ lại ựoàn thuyền lương nặng nề của Trương Văn Hổ Hậu quả là một ngày thượng tuần tháng 2, ựoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ theo gió mùa ựông bắc tiến vào trận ựịa mai phục của ta Dưới sự chỉ huy của Trần Khánh Dư, quân ta tiêu diệt sạch

ựoàn thuyền lương của chúng Chủ tướng hải thuyền Vạn hộ họ Trương tháo chạy ra

Quỳnh Châu ( ựảo Hải Nam, Trung Quốc)

đến ựầu tháng 2 năm 1288 quân số ựịch ở Vạn Kiếp tăng lên 30 vạn quân Thoát

Hoan ựã xây dựng vùng này thành một căn cứ quân sự, làm bàn ựạp tiến về Thăng Long, lúc này quân dân ta tạm thời rút khỏi kinh thành Từ ựó, quân thủy do Ô Mã Nhi chỉ huy ráo riết ựuổi theo vua Trần nhưng không sao bắt ựược những người lãnh ựạo chủ chốt của ta Giặc tức tối tàn sát nhân dân, gây trăm ngàn tội ác

Sau gần 2 tháng ựóng ở Thăng Long, mấy chục vạn quân Nguyên lâm vào tình trạng thiếu lương thực trầm trọng vậy mà vẫn chưa thấy thuyền lương của Trương Văn

Hổ ựến, Thoát Hoan sai Ô Mã Nhi ựi tìm Thủy quân ựịch ựến cửa đại Bàng (Văn Úc, Hải Phòng) bị quân ta chặn ựánh, bắt ựược hơn 300 thuyền chiến Sau ựó, ựến Tháp Sơn (đồ Sơn, Hải Phòng), chúng lại bị quân ta ựón ựánh Và ựến An Bang thì chúng biết ựoàn thuyền lương ựã bị tiêu diệt, Ô Mã Nhi thất vọng theo ựường sông Bạch

đằng trở lại Vạn Kiếp

Thuyền lương khơng cịn, nghĩa là chủ trương chiếm đĩng lâu dài của quân Nguyên cũng tiêu tan Bên cạnh đĩ việc quân dân ta đã thực hiện kế “vườn khơng nhà trống” ở mọi nơi đã đẩy giặc vào thế khốn cùng, hoang mang lo lắng ðầu tháng 3, Thốt Hoan phải bỏ Thăng Long, chuyển quân về Vạn Kiếp cố thủ, nhưng chúng vẫn

lo sợ bị ta tập kích, nên đã bàn với nhau: “Ở Giao Chỉ khơng cĩ thành trì để giữ, khơng

cĩ lương thực để ăn, mà thuyền lương của Trương Văn Hổ khơng đến Vả lại khí trời nĩng nực, lương hết, quân mệt, khơng lấy gì chống giữ lâu được lấy làm hổ thẹn cho triều đình, chi bằng nên tồn quân mà về thì hơn” [4; 85] Lúc này nội bộ giặc lại xuất hiện ý kiến là cĩ nên hủy thuyền để rút quân theo đường bộ, sau nhiều lần bàn bạc, Thốt Hoan đã quyết định chia làm hai đạo quân theo hai đường thủy bộ rút về nước Quân bộ do Thốt Hoan chỉ huy đi theo đường Lạng Sơn, cĩ A Bát Xích dẫn kị binh đi trước dẫn đường

Quân thủy do Ơ Mã Nhi, Phàn Tiếp chỉ huy rút về theo đường sơng Bạch ðằng

và để bảo đảm an tồn, Thốt Hoan phái một đội kị binh do Trình Bằng Phi đi theo yểm trợ

2.2.2 Kế sách diệt giặc của quân ta

Từ nhiều nguồn tin tức thu thập được ở Thăng Long, Vạn Kiếp, quân ta đã nắm

được lực lượng và kế hoạch rút lui của địch ðại bộ phận quân địch sẽ rút lui bằng đường bộ dưới quyền chỉ huy trực tiếp của Thốt Hoan, số cịn lại rút theo đường thủy

Theo ước tính, số thuyền giặc lúc này cĩ khoảng 600 chiếc, mỗi chiếc chở được trên dưới 100 người, như vậy số quân địch rút theo đường thủy khoảng 6 vạn Vấn đề đặt ra cho quân ta lúc này là nên tấn cơng cả hai đạo quân hay chỉ chọn một trong hai Cuối cùng sau khi đã tính tốn thực lực giữa ta và địch thì Hưng ðạo Vương đã quyết định tập trung lực lượng tiêu diệt thật nhanh, thật gọn đạo quân thủy của địch Quân ta cĩ đủ khả năng thực hiện một trận quyết chiến chiến lược như thế, và việc đạo quân thủy bị tiêu diệt sẽ tác động mạnh mẽ đến tinh thần của đạo quân bộ rút lui sau ðồng thời, đại quân ta sau khi tiêu diệt đạo quân thủy cĩ thể nhanh chĩng vận động đến tham gia những trận đánh tiêu diệt đạo quân bộ Như vậy, cả hai đạo quân thủy bộ của địch đều

bị tiêu diệt, trong đĩ đạo quân thủy bị tiêu diệt gọn, tồn bộ; đạo quân bộ bị tiêu diệt liên tiếp từng bộ phận một và cuối cùng bị tiêu diệt nặng nề

Sau khi xác định được đối tượng quyết chiến thì phải đề ra được kế sách diệt giặc, lúc này Trần Quốc Tuấn đã suy đốn rằng: từ Vạn Kiếp ra biển về nước đạo quân thủy của địch nhất định phải đi qua dịng sơng Bạch ðằng nên ơng quyết định chọn sơng Bạch ðằng làm trận địa quyết chiến tiêu diệt đạo quân thủy Vào những ngày tháng 3 năm 1288, Hưng ðạo Vương đã về vùng Bạch ðằng trực tiếp nghiên cứu địa hình và

đích thân bài binh bố trận

Bạch đằng là một sông lớn do sông đá Bạc, sông Giá và nhiều nhánh sông khác

ựổ vào Dòng sông rộng mênh mông, bên phải có dãy núi ựá vôi Tràng Kênh bám sát

bờ, bên trái là rừng cây um tùm Sông Bạch đằng ựổ thẳng ra biển theo cửa Nam Triệu

và theo mấy nhánh sông phắa tả ngạn như sông Chanh, sông Kênh, sông Rút

Trên dòng sông chảy ra cửa Nam Triệu, ghềnh Cốc là một bãi ựá ngầm chạy ngang qua sông Bạch đằng phắa dưới cửa sông Chanh Khi nước triều xuống, ựây là một bãi chướng ngại rất nguy hiểm ựối với các loại thuyền Cho nên các thuyền ựi ra biển, nhất là các thuyền lên Khâm Châu thường ựi ựường sông Chanh là ựường ngắn nhất và thuận tiện nhất Từ hữu ngạn sông đá Bạc còn có một nhánh sông (sông Giá), chảy theo phắa tây dãy núi Trành Kênh, ựổ ra sông Bạch đằng phắa trên cửa sông Chanh một ựoạn

Ý ựịnh tác chiến của Trần Quốc Tuấn là buộc thuỷ quân rút lui của ựịch phải ựi vào sông Bạch đằng, rẽ vào sông Chanh, tiêu diệt chúng trong một trận quyết chiến lớn ở khu vực sông Bạch đằng và sông nhánh Trần Quốc Tuấn ựã cho quân, dân ta

ựẵn gỗ lim, gỗ táu trên rừng về, ựẽo nhọn, cắm xuống sông thành nhiều bãi chướng

ngại vật ở những nơi hiểm yếu ta ựịnh ựánh ựịch, chủ yếu là trên sông Chanh, một phần trên sông Kênh, sông Rút Các bãi cọc chắn ngang sông, cách ngã ba sông, nơi nước sông Bạch đằng ựổ vào sông Chanh, sông Kênh, sông Rút khoảng 400 mét Cách ựánh của Ngô Quyền từ thuở phá quân Nam Hán lại một lần nữa ựược vận dụng sáng tạo với ựặc ựiểm là Ngô Quyền ựánh ựịch từ biển vào còn Trần Quốc Tuấn

ựánh chúng từ trong sông ựi ra biển Trong ý ựịnh này, mức nước thuỷ triều lên xuống

ở khu vực các bãi cọc trong các thời gian khác nhau trong ngày, trong tháng ựã ựược

Trần Quốc Tuấn trực tiếp tìm hiểu

Trần Quốc Tuấn hẳn cũng tắnh rằng thuyền của giặc phần nhiều là thuyền lớn, ựi biển Nay ựi trong sông, chúng phải chọn thời kỳ nước triều cường Vấn ựề ựặt ra phải

là kiềm chế ựịch từ khi chúng xuất phát, suốt trong thời gian nước triều cường, dẫn dắt chúng ựến ựầu bãi cọc vào lúc nước triều bắt ựầu xuống thấp

Một bà bán hàng nước ở một bến ựò ngang trên sông Bạch đằng ựã giúp Trần Quốc Tuấn xác ựịnh các kỳ con nước và tình hình thuỷ triều lên xuống trên sông Bạch

đằng Kiến thức của quần chúng cộng với trắ tuệ của lãnh ựạo ựã ựưa ựến mưu lược

lớn và thắng lợi vang dội

Trong dãy núi Tràng Kênh ở hữu ngạn cũng như trong các khu rừng rậm rạp ở tả ngạn, quân bộ của ta ựã chiếm lĩnh các ựịa hình có lợi, sẵn sàng ựánh ựịch từ phắa sông tiến lên Và trong các khe ngách hai bên sông Bạch đằng các ựội thuỷ binh của ta ựã mai phục, sẵn sàng xuất kắch Phắa ghềnh Cốc, một lực lượng thuỷ binh của ta cũng ựã

ựược bố trắ sẵn, kết hợp với thế hiểm trở của ghềnh, không cho thuỷ binh ựịch lợi dụng

khe hở tiến xuống cửa Nam Triệu

Thế trận bao vây, tiến công ựịch, sẵn sàng dồn chúng vào cái bẫy lớn của quân ta

ựã ựược hình thành, hiểm và chắc Theo truyền tụng dân gian và gia phả các dòng họ ở ựịa phương, thì nhân dân dọc hai bên bờ sông Bạch đằng, sông Giá, sông Chanh và nói

chung cả vùng ven biển ựều tắch cực tham gia công việc chuẩn bị trận ựánh trên sông Bạch đằng, như xác ựịnh các kỳ con nước của sông Bạch đàng, ựịnh vị trắ cắm cọc trong lòng sông, làm cọc, ựóng cọc, làm bè hoả công, giúp lương thực và tổ chức những ựội dân binh ựể phối hợp chiến ựấu với quân ựội của triều ựình

Thế trận của ta tuy chuẩn bị công phu nhưng nếu giặc không hành quân theo hướng mà ta ựón ựánh thì bao công sức xem như Ộựổ sông, ựổ bểỢ! Thế nên, song song với việc chuẩn bị chiến trường, quân ta còn phải dẫn dắt ựể làm sao ựịch phải hành quân ựúng theo kế hoạch của ta để làm ựược việc này, quân ta có ba nhiệm vụ phải hoàn thành:

Một là, tìm cách tách quân kỵ hộ tống ra khỏi ựội quân thủy, ựánh lui chúng về Vạn Kiếp

Hai là, tổ chức trận ựánh trên sông Giá ở khu vực Trúc động buộc ựoàn chiến thuyền ựi tiên phong của ựịch phải dồn lại cùng toàn bộ ựoàn quân rút lui Mặt khác, trận này làm cho ựịch nghĩ rằng quân ta tập trung binh lực mạnh ở sông Giá, và rút theo ựường sông đá Bạc, nơi quân ta ựặt phục binh, là lối thoát cho chúng

Ba là, tập trung binh lực ựánh một trân quyết chiến trên sông Bạch đằng

2.2.3 Diễn biến

Ngày 30 tháng 3 năm 1288, từ căn cứ Vạn Kiếp, Thoát Hoan cho ựạo binh thuyền của Ô Mã Nhi rút lui trước với sự hộ tống của một ựội kỵ binh do Trình Bằng Phi chỉ huy Theo như kế hoạch ựã ựề ra, quân ta ựã khẩn trương phá hủy cầu ựường, bố trắ quân mai phục dọc ựường hành quân của quân kỵ (có thể là ựường quốc lộ 18 qua

đông Triều hiện nay) Vì cầu bị phá, ựường bị chặt từng ựoạn, lại bị ựón ựánh liên tục, ựội kỵ binh của ựịch hành quân rất khó khăn, chậm chạp Ngày 4, ựến chợ đông Triều,

không qua ựược sông, chúng rất sợ quân ta tập kắch Ngay ựêm hôm ựó, chúng tìm

ựường quay trở lại Nhưng sợ ựi ựường cũ sẽ bị quân ta tiêu diệt nên bọn chỉ huy Trình

Bằng Phi, đạt Truật tìm ựường tắt trở về Vạn Kiếp ựể kịp thời theo Thoát Hoan rút chạy về nước, bỏ mặc ựoàn thuyền của Ô Mã Nhi đến ựây thì kế hoạch tách quân bộ

ra khỏi quân thủy của ta ựã thành công, phần việc còn lại là dẫn dắt thủy quân ựịch vào cái bẫy mà ta ựã giương sẵn

Số phận của ựạo quân thủy cũng chẳng tốt hơn là mấy, dọc ựường từ Vạn Kiếp qua sông Kinh Thầy, quân dân ta ựã bố trắ nhiều trận ựánh tiêu hao ựịch Quân chủ lực dưới quyền chỉ huy trực tiếp của hai vua Trần phối hợp với dân binh ở vùng Hiệp Môn (Kinh Môn, Hải Dương) do Nguyễn Xuân chỉ huy, mở nhiều trận ựánh kìm hãm bước tiến của ựịch Chúng ựi rất chậm chạp, phải Ộgiao chiến ngày này qua ngày khácỢ [12;185]

Ngày 8 tháng 4, ựội tiền vệ của ựịch do tướng Lưu Khuê chỉ huy ựến ựầu sông Giá Chúng muốn thăm dò lực lượng của ta và tìm ựường rút lui an toàn, theo sông Giá

ra Bạch đằng Nếu giặc rút theo ựường này thì lực lượng và trận ựịa bố trắ của ta ắt sẽ

bị lộ, thế chủ ựộng bất ngờ sẽ không còn nữa, và tất yếu là những gì mà quân dân ta ựã dày công chuẩn bị sẽ không có tác dụng gì nữa Vì thế quân ta ựã ựón ựánh ựịch ở Trúc

động, ựây là một trận phục kắch diễn ra vào ban ựêm Theo truyền thuyết ựịa phương,

trong trận này, quân ta tuy ắt nhưng tìm cách nghi binh vừa chặn ựánh vừa hư trương thanh thế lừa ựịch Kế hoạch nghi binh ựược chuẩn bị chu ựáo và thực hiện bằng nhiều hình thức phong phú Trước ựó, mỗi gia ựình nộp cho quân ựội nhiều mo cau có trát cơm và các bè chuối Khi ựược tin giặc sắp kéo ựến, quân ta ựóng trên núi ựã thay ựổi quần áo và cờ lệnh năm lần với năm màu sắc khác nhau, lại thả rất nhiều mo cau và thân chuối trôi ựầy sông đêm tối, ựèn ựuốc sáng, chiêng trống rộn rịp đồng thời quân

ta lại chẹn ựánh phắa trước và hai bên, tên bắn xuống như mưa gây nhiều thiệt hại cho

ựịch địch tưởng quân ta ựông, bố trắ mai phục nhiều, rất hoang mang lo sợ Trải qua

một ngày ựêm chiến ựấu, mưu trắ và linh hoạt, quân dân Trúc động ựã ựánh cho ựội tiền vệ Lưu Khuê bị thất bại hoàn toàn, số lớn bị tiêu diệt Chúng phải quay lại, theo sông đá Bạc xuôi xuống cùng ựoàn thuyền Ô Mã Nhi Thắng lợi Trúc động không chỉ

ựảm bảo ựược bắ mật của trận Bạch đằng mà còn buộc ựịch phải hành quân ựúng ựường và ựúng thời gian mà ta ựã ựề ra

Mờ sáng ngày 9 tháng 4 năm 1288, tức ngày 8 tháng ba năm Mậu Tý, ựoàn thuyền chiến Ô Mã Nhi xuôi đá Bạc tiến xuống sông Bạch đằng đội tiền quân do tham chắnh Phàn Tiếp chỉ huy ựi ựầu Lúc ựó, nước triều vẫn còn mênh mông

Ngày 9 ựúng vào ựộ nước cường, triều dâng cao và lên xuống mạnh Dự tắnh về con nước triều cao nhất vào nửa ựêm hôm trước, 8 tháng 4, là 3,2m và thấp nhất là 2,09m vào buổi trưa ngày hôm sau Như vậy, ựộ chênh lệch là 2,3m Triều xuống mạnh nhất vào gần trưa, nước có thể rút 0,3m trong 1 giờ, chảy xiết

Trên các mỏm núi, trong các nhánh sông, các chiến sĩ ta ựã chỉnh tề cung tên, gươm giáo chờ lúc nước triều xuống mạnh và ựoàn binh thuyền Ô Mã Nhi lọt vào sông Bạch đằng là ựổ ra quyết chiến

Nước triều xuống mạnh, cuộc chiến bắt ựầu

Trần Quốc Tuấn cho Ộmột ựội thuyền khiêu chiến, rồi giả cách thua chạyỢ Giặc

ựuổi theo, ựội thuyền ựi ựầu của Phàn Tiếp tiến lên phắa trước Nước triều xuống mạnh

hơn Từ các nhánh sông, những ựội thuyền nhẹ của ta vun vút lao ra ựánh tạt sườn ựội tiền quân ựịch, gây cho chúng những thiệt hại ựầu tiên Bị nhiều ựợt ựột kắch vào sườn,

ựội hình thuyền ựịch trở nên lộn xộn Chúng lúng túng không sao tiến nhanh ựược nữa

Thế ựịch dưới sông càng trở nên bất lợi Phàn Tiếp vội ựưa thuyền áp sát vào phắa Tràng Kênh và thúc quân ựổ lên bờ Chúng muốn giành lấy ựiểm cao ựể chống lại quân

ta, hỗ trợ cho trung quân và hậu quân chúng rút lui an toàn Thế nhưng bộ phận quân ta phục sẵn ở các áng núi Tràng Kênh liền xông ra quyết chiến Từ trên núi, quân ta hất

ựịch xuống hết ựợt này ựến ựợt khác, quyết không cho ựịch chiếm núi

Bấy giờ ựại quân ựịch do Ô Mã Nhi thống lĩnh cũng vừa ựổ vào sông Bạch đằng Những thuyền chiến Quảng đông to lớn, ựóng toàn bằng gỗ tốt, nặng nề trôi về hướng ghềnh Cốc Một bộ phận ựi ựầu cố tránh quãng ghềnh cạn, dồn ựội hình lại, ựịnh vượt qua quãng ghềnh sâu Lợi dụng lúc ựịch lúng túng ựiều chỉnh ựội hình, quân Thánh dực nghĩa dũng lộ Hồng Khoái do tiết chế Nguyễn Khoái chỉ huy, với hàng trăm thuyền chiến cùng quân các lộ từ các lạch sông, căng hết tay chèo lao nhanh ra tiến công giữa

ựội hình ựịch Một số thuyền giặc luống cuống va vào quãng ghềnh cạn, chiếc bị ựắm,

chiếc lật nghiêng Những chiếc khác giạt sang một bên bị thủy binh ta xông vào tiêu diệt Các thuyền chiến của Nguyễn Khoái tả xung hữu ựột trên quãng sông ghềnh Cốc, hình thành một tuyến ngang sông chặn ựứng ựịch lại Cùng lúc, các ựạo thủy binh Hải

đông, Vân Trà từ phắa điền Công, Gia đước, sông Thải, sông Giá cùng nhanh chóng

nhất tề tiến ra Tiếng trống vang lên khắp các ngả sông Bị quân ta công kắch từ nhiều phắa, lại bị những làn mưa tên của ta uy hiếp, thuyền ựịch dần dần bị dồn cả về bên tả ngạn Ô Mã Nhi phải thúc thuyền tiến về hướng các cửa sông Chanh, sông Kênh, sông Rút tìm ựường chạy trốn

Bấy giờ là quãng gần trưa Thủy triều rút rất nhanh, nước xuống ựến mức thấp nhất Các trận ựịa cọc trước ựó vẫn im lìm ẩn dưới làn nước triều mênh mông, giờ bỗng xuất hiện như một ựội quân ngầm

Bị nước triều ào ào ựẩy xuôi lại bị ựánh gấp sau lưng, thuyền giặc lớp trước lớp sau cứ thế vùn vụt ựâm vào các trận ựịa cọc Hoàn toàn bất ngờ, nhiều thuyền bị cọc

ựâm thủng, bị ựắm làm chật nghẽn cả các cửa sông

Cuộc chiến ựấu diễn ra hết sức ác liệt Từng trận mưa tên tẩm thuốc ựộc trùm lên

ựầu giặc Thuyền chiến của ta áp vào sát ựịch ựánh gần, quân ta dùng gươm, câu liêm

hai lưỡi, giáo dài, ngạnh lớn, dùi bốn cạnh ựâm chém vô số quân giặc

đúng lúc ựó, các bè nứa thuyền nan chứa ựầy chất dễ cháy giấu sẵn ở vùng Tràng

Kênh, các làng Do Lễ, Phục Lễ, Phả Lễ, ựược các ựội dân binh nổi lửa ựốt cháy và thả

xuôi dòng nước lao nhanh vào giữa các thuyền giặc ựang hỗn loạn, tắc nghẽn trước các hàng cọc Nhiều chiến thuyền giặc bắt lửa, ngùn ngụt bốc cháy, thiêu sống những tên giặc trên thuyền, rồi chìm nghỉm Ngọn lửa hỏa công rất dữ dội và gây thêm nhiều thiệt hại cho ựịch

đương khi chiến sự diễn ra quyết liệt thì ựoàn thuyền chiến của hai vua Trần,

theo kế hoạch ựịnh trước, cũng theo ựà nước xuống, cố sức chèo mạnh ựể kịp thời ựánh vào hậu quân ựịch đòn của hai vua Trần ựánh vào sau lưng ựịch khiến chúng càng bị

ựộng, lúng túng Thủy binh ựịch trước mặt, sau lưng, hai bên ựều bị ựòn ựánh Phạm vi

chiến trường trải dài suốt cả một vùng sông dài khoảng 5 ki-lô-mét Cả khúc sông rộng

từ rừng núi Tràng Kênh ựến cửa sông Chanh máu giặc chảy lai láng, chủ tướng Ô Mã Nhi bị quân ta bắt sống

Số ựịch còn lại cố sức chạy lên phắa tả ngạn Yên Hưng hòng trốn thoát Nhưng vừa lên ựến bờ thì chúng vấp phải bộ binh của ta phục sẵn từ trước, nhanh chóng ựổ ra tiêu diệt Vậy là trận thủy chiến trên sông diệt phần lớn sinh lực ựịch thì trận ựánh trên

bộ lại bồi thêm cho chúng một ựòn chắ tử đến chiều, trận ựánh vô cùng ác liệt và oai hùng trên sông Bạch đằng kết thúc Cả một ựội binh thuyền lớn của Ô Mã Nhi bị tiêu diệt hoàn toàn

Thừa thắng, quân dân đại Việt tiếp tục chặn ựánh và truy kắch ựạo kỵ binh và bộ binh do Thoát Hoan chỉ huy Tin ựại thắng Bạch đằng lan rộng cả nước, cổ vũ nhân dân các miền xông pha tiêu diệt ựạo quân Thoát Hoan Kết quả là hàng vạn quân ựịch phơi xác trên ựường rút chạy, ựến ngày 19 tháng 4 năm 1288, Thoát Hoan phải giải tán nốt ựám tàn quân bại trận của hắn ở châu Tư Minh (Quảng Tây, Trung quốc)

2.3 Nghệ thuật thủy chiến trong trận Bạch đằng năm 1288

Trong vòng ba mươi năm, giặc Nguyên ựã sang xâm lược nước ta ựến ba lần, lẽ

dĩ nhiên là cả ta và ựịch ựều hiểu quá rõ về nhau Chẳng thế mà lần này giặc ựã tăng cường thêm một ựạo quân thủy với những thuyền chiến vào loại tốt nhất và còn mang theo 70 vạn thạch lương ựể khắc phục nhược ựiểm cố hữu ở hai lần xâm lược trước Về phắa ta, quân và dân cũng ựã tắch lũy nhiều kinh nghiệm sau hai lần chống Mông Ờ Nguyên, ựặc biệt lần xâm lược thứ ba này chỉ cách lần thứ hai có ba năm nên nhân dân

ta vẫn còn quen với tình trạng ựất nước trong giai ựoạn chiến tranh Sau chiến thắng năm 1285, quân dân nhà Trần không hề say sưa chiến thắng mà ựề cao cảnh giác hơn nữa, vì họ biết một ựế quốc hùng mạnh như vậy mà lại bị thua ựau hai lần thì cái chắ phục thù không hề nhỏ Trên thực tế, nhà Nguyên ựã hủy bỏ việc xâm lược Nhật Bản

ựể dồn sức chinh chiến với nước ta Thế giặc mạnh, tướng giặc hung hăng là thế, vậy

mà khi vua Trần Nhân Tông hỏi: ỘGiặc tới, liệu tình hình thế nào?Ợ, Hưng đạo ựại vương ựã khẳng ựịnh: ỘNăm nay ựánh giặc nhàn!Ợ [5; 517-518] Sở dĩ ông có thể dự

ựoán như vậy là vì ông thấy ựược ựiểm yếu chiến lược của ựịch, hiểu ựược thế mạnh

của ta là ở ựâu, và từ ựó ựề ra ựược kế sách ựánh giặc một cách chủ ựộng ngay từ ựầu

đây có thể gọi là Ộbiết ựịch, biết ta, trăm trận không nguy!Ợ

Thế giặc mạnh như vũ bão, nếu quân ta ra sức chặn ựánh thì thắng thua chẳng biết thế nào nhưng số thương vong không phải là nhỏ Vì vậy, việc chặn ựánh ựịch là thất sách Binh pháp Tôn Tử cũng nói rằng phải Ộtránh cái thế hăng hái lúc ban maiỢ, nghĩa là lúc này quân giặc còn mạnh, tinh thần của chúng còn hăng, giao chiến với chúng chẳng ựược lợi gì cả Trên cơ sở phân tắch tình hình, Trần Quốc Tuấn ựã cho quân lui về mạn đông Bắc, ựồng thời kêu gọi nhân dân thực hiện kế Ộthanh dãỢ chuẩn

bị kháng chiến lâu dài Phương sách ựánh giặc của ta ban ựầu là vậy nhưng khi tình hình thay ựổi thì vẫn có ựối sách linh hoạt kịp thời Chiến thắng Vân đồn với việc quân

ta tiêu hủy 70 vạn thạch lương của giặc ựã làm cho tình thế chiến tranh có bước phát triển nhảy vọt Binh pháp xưa thường nói ựánh mà thắng là chuyện bình thường, không

ựánh mà thắng mới hay, dựa trên quan ựiểm ựó các mưu lược gia thời xưa ựã ựề ra ựược một chiến lược chiến tranh ựể ựi ựến thắng lợi nhanh chóng mà lại ắt tổn hao binh

lực đó là ỘThứ nhất công tâm, thứ hai công lương, thứ ba công thànhỢ Nếu theo

Ộcông thứcỢ này, quân ta ựã giành ựược thực hiện ựược hai phần ba chặng ựường ựến thắng lợi

Thứ nhất, giặc xâm lược nước ta thì hẳn nhiên phần chắnh nghĩa thuộc về phe ta Trong khi ựó, lúc vua Nguyên ra lệnh khởi binh, trong nội bộ quan lại ựã có một số người can ngăn vì lúc này quân lắnh ựã quá mệt mỏi với những cuộc chinh chiến kéo dài, nhân dân trong nước thì mệt mỏi với việc cung cấp quân lương và ựi lao dịch Qua

ựây ta có thể thấy, việc xâm lược nước ta lần ba chỉ là ý muốn chủ quan Ộduy ý chắỢ

của một bộ phận những người thống trị, vì thế quân giặc tuy hung hăng nhưng khi gặp một khó khăn nhỏ thì rất dễ nản chắ Về phắa ta, quân và dân chiến ựấu là ựể bảo vệ nền

ựộc lập tự chủ của nước nhà, từ quý tộc vương hầu cho ựến người dân ựều thấy ựược

việc ựứng lên ựánh giặc không chỉ ảnh hưởng ựến quyền lợi của quốc gia dân tộc mà còn liên quan ựến cuộc sống của mỗi người, thế nên họ ựấu tranh một cách tự nguyện với một lòng yêu nước nồng nàn, sục sôi

Thứ hai, vấn ựề công lương Khi ựề cập ựến vấn ựề thành bại của một cuộc chiến,

ta thường ựề cập ựến vấn ựề binh lực và trang bị vũ khắ của ựôi bên mà ắt quan tâm ựến vai trò của mặt hậu cần, mà cụ thể là vấn ựề lương thảo Mặc dù ba nhu cầu chắnh của con người là ăn, mặc, ở; mà ăn là nhu cầu thiết yếu nhất! Thông thường, các ựạo quân xâm lược sau khi chiếm ựược ựất sẽ cướp bóc lương thực ở nước sở tại ựể phục vụ cho nhu cầu của mình Trên thực tế, các cuộc viễn chinh của quân Mông Cổ ựều dựa trên nguyên tắc ựó, thế nhưng khi vào nước ta thì phương cách ựó trở nên vô dụng Một ựội

quân dù mạnh đến đâu vẫn cĩ yếu điểm, và điểm yếu chí mạng của quân Nguyên là thủy chiến và lương thực Sau hai lần thất bại chúng đã tìm cách khắc phục hai nhược

điểm trên Lần này, 70 vạn thạch lương do tướng Trương Văn Hổ vận chuyển chính là

chiếc phao cứu hộ cho kế hoạch chiếm đĩng nước ta lâu dài, vậy mà dũng sĩ Ơ Mã Nhi

đã bỏ mặc đồn thuyền lương khi chỉ mới giành được vài chiến thắng nhỏ Quân

Nguyên đã để lộ sơ hở, khơng để mất thời cơ, quân ta đã tiêu diệt gọn ghẽ đồn thuyền lương – cái bao tử của tồn quân Nguyên – đồng thời giáng một địn chí mạng vào tâm

lý của giặc Thuyền lương khơng cịn, đĩi khát, bệnh tật, bị tập kích… số phận giặc Nguyên trở nên bi đát, chúng chỉ cịn cách cố thủ ở Vạn Kiếp hoặc là quay về để bảo tồn lực lượng

Sau khi đã đẩy quân Nguyên vào hồn cảnh khốn đốn, ta cĩ thể nhân đà thắng lợi tấn cơng vào Vạn Kiếp, nhưng Trần Quốc Tuấn đã khơng làm vậy Với ơng, đã đánh là phải chắc thắng Thật sự khi xét tương quan địch và ta lúc đĩ thì địch vẫn mạnh hơn ta, nếu ta chọn giải pháp cơng thành thì đĩ quả là một bước phiêu lưu quân sự Theo như

dự tính của Hưng ðạo Vương, quân địch khơng cĩ lương ăn thế nào tinh thần cũng rệu

rã, chán nản, sớm muộn gì cũng phải rút về nước, đây sẽ là thời điểm thuận lợi để quân

ta phản cơng giành thắng lợi Theo phép dùng binh của Tơn Tử, khơng nên dồn đối phương vào đường cùng, và lúc quân địch trốn chạy thì khơng nên chặn đánh Sở dĩ Tơn Tử khuyên như vậy là vì khi ở vào tình thế tuyệt vọng sức kháng cự của con người rất mãnh liệt, nếu giao đấu với một đội quân khơng cịn chút hi vọng cĩ thể lực lượng chặn đánh là bên phải chịu nhiều tổn thất hơn Với một người được học hành đến đầu

đến đũa như Trần Quốc Tuấn thì việc thơng làu binh pháp các mưu lược gia của Trung

Hoa khơng phải là điều lạ, và cũng khơng thể phủ nhận ơng đã học hỏi rất nhiều từ đĩ Tuy nhiên, trong trường hợp này, ơng đã khơng rập khuơn theo binh pháp của phương Bắc mà cĩ cách ứng phĩ riêng phù hợp với hồn cảnh nước nhà Trên thực tế, hai cuộc kháng chiến trước đã chứng minh: bị thua thảm hại, tướng chết quân tàn, phải chạy về nước, nhưng quân Mơng – Nguyên vẫn quay trở lại nước ta, âm mưu xâm lược của chúng vẫn ngoan cố, dai dẳng Cĩ thể nĩi đế chế Nguyên thành lập là sự kết hợp hai tính cách tiêu biểu của hai thế lực, giữa tư tưởng cuồng chiến xâm lược hết sức tàn bạo của người Mơng Cổ với tư tưởng ðại Hán bình Thiên hạ của Trung Hoa Thế nên giặc Mơng – Nguyên là một đế chế lớn, tiềm lực kinh tế và quân sự rất mạnh, ý đồ mở rộng phạm vi thống trị rất xảo quyệt Nếu chưa nếm địn thật đau thật hiểm thì chúng chưa chịu từ bỏ tham vọng quay trở lại xâm lược nước ta Bởi vậy, Trần Quốc Tuấn và Bộ tham mưu kháng chiến đã nhằm đúng thời cơ, lúc địch mệt mỏi, buộc địch phải tháo chạy, để tập trung sức lực đánh địn quyết định tiêu diệt hồn tồn đạo quân xâm lược Quân Nguyên tuy phải rút lui, nhưng lực lượng của chúng cịn đơng tới hàng chục vạn và rút về theo cả hai đường thủy và bộ Việc chúng sẽ rút quân theo hai hướng sẽ

là một bài toán nan giải cho bộ chỉ huy Lúc này, chúng ta có ba con ựường cần phải chọn: một là chặn ựánh cả hai ựạo quân, hai là tập trung lực lượng chặn ựánh quân bộ,

ba là chặn ựánh quân thủy Trong so sánh lực lượng lúc bấy giờ, quân ta tuy lúc ựầu ựã rút lui bảo toàn lực lượng nhưng ta vẫn chưa ựủ sức ựể ựồng thời tiêu diệt cả hai cánh quân nên khả năng thứ nhất là không thể thực hiện ựược Kế ựến, khả năng thứ hai là dồn quân tiêu diệt ựạo quân bộ, ựây quả thật là một bước phiêu lưu quân sự vì lúc này

ựạo quân ựó có khoảng trên dưới hai mươi vạn tên và tinh thần của chúng cũng không

suy sụp như ựạo quân thủy, ựặc biệt ựánh trận trên cạn lại là sở trường của giặc Nguyên Khả năng thứ hai cũng không khả thi, chỉ còn lại lựa chọn thứ ba Chặn ựánh

ựạo quân thủy ựồng nghĩa với việc phát huy sở trường của quân ta và khoét sâu thêm

yếu ựiểm của ựịch Tuy nhiên, quân ta không thể chủ quan khinh ựịch bởi quân giặc tuy không chuyên về thủy chiến nhưng lại ựược trang bị những tàu chiến tốt nhất vùng biển đông Nam châu Á thời bấy giờ, ngoài ra còn có một ựội quân kỵ ựi theo yểm trợ

ựạo quân thủy Sau khi phân tắch lợi hại của từng hướng tiến công, Bộ chỉ huy ựã chọn

quân thủy Nguyên làm mục tiêu tác chiến chiến lược do khả năng chiến thắng của ta là khá cao Sau khi thắng lợi ta có thể dồn quân truy kắch ựạo quân bộ, giáng cho chúng những ựòn nhớ ựời Việc xác ựịnh ựúng ựắn mục tiêu tác chiến có thể như Nguyễn Trãi

ựã nói là ỘTránh chỗ thực, ựánh chỗ hưỢ vậy

Với những chủ trương và quyết tâm như trên, khúc sông Bạch đằng, ở vùng thượng lưu ựã ựược Trần Quốc Tuấn chọn làm ựịa ựiểm quyết chiến Việc xác ựịnh không gian và thời gian chiến ựấu ựều nhằm triệt ựể lợi dụng ựịa hình thiên nhiên, phát huy cao ựộ ưu thế thủy chiến trong ựiều kiện thiên thời, ựịa lợi, nhân hòa thuộc về ta Quãng sông Bạch đằng là một khu vực hiểm yếu có ựủ những ựiều kiện cần thiết ựáp

ứng ựược yêu cầu bố trắ một trận mai phục trên sông với quy mô lớn địa hình sông

Bạch đằng vốn có thế thiên hiểm với lòng sông sâu và rộng, rừng núi sát ven bờ, nhiều lạch thoát triều và bãi triều, nhiều nhánh sông ựổ vào, nước triều lên xuống rất mạnh Nguyễn Trãi ựã từng ựánh giá cao thế thiên hiểm của sông Bạch đằng:

Quan hà nhị do thiên thiết

Hào kiệt công danh thử ựịa tầng

(Quan hà hiểm, hai người chọi trăm người do trời xếp ựặt

Hào kiệt công danh, ựất ấy từng là một nơi)

Và ựể tăng thêm thế lợi hại của trận ựịa mai phục, Trần Quốc Tuấn ựã kế thừa truyền thống của Ngô Quyền trong kháng chiến chống Nam Hán (938), ông ựã cho

ựóng cọc gỗ ở các cửa sông Chanh, sông Kênh, sông Rút nhằm cản phá ựội hình, chặn ựường tháo chạy của thuyền chiến ựịch, bao vây và tiêu diệt triệt ựể quân xâm lược

Có thể nói, trước khi quân Nguyên tiến vào sông đá Bạc, vùng thượng lưu Bạch

đằng ựã ựược quân dân ta kiến tạo thành một cái bẫy cố ựịnh trên một chiến trường bất ựịnh Thế trận Ộthiên la ựịa võngỢ ựã ựược chuẩn bị sẵn ựể chờ giặc sa chân, nhưng thế

trận ấy sẽ không thể phát huy tác dụng nếu cuộc chiến không diễn ra trong không gian

và thời gian mà ta ựã ựịnh ra Vì thế ựánh ựịch bằng một trận ựịa phụ thuộc vào cả không gian và chuyển biến thời gian của tự nhiên (thời gian thủy triều lên xuống cho phép hàng cọc phát huy tác dụng) là một hành ựộng khó khăn và mạo hiểm

Về không gian, qua nghiên cứu lược ựồ, ta ựều biết từ Vạn Kiếp ra biển không phải chỉ có một ựường sông duy nhất Như vậy, ựể ra biển, quân Nguyên có thể có nhiều ựường tránh bất kỳ ổ phục kắch nào mà ta bày sẵn điều này ựặt ra yêu cầu là quân Trần phải dự ựoán chắnh xác ựường rút lui của quân thủy Nguyên, ựảm bảo tuyệt

ựối bắ mật ựịa ựiểm phục kắch, ựồng thời ựủ sức Ộựiều khiểnỢ ựược thủy trình của quân

Nguyên trong trường hợp chúng vô tình hoặc hữu ý ựi chệch khỏi con ựường mà ta ựã giương bẫy

Tiếp tục truyền thống Bạch đằng của Ngô Quyền, Hưng đạo vương ựã bố trắ những bãi cọc và lợi dụng thủy triều ựể ựánh ựịch, ựiều này ựồng nghĩa với những ựòi hỏi khắt khe về thời gian Theo diễn biến của cuộc chiến, quân thủy Nguyên ựã xuất phát từ Vạn Kiếp ngày 30/3/1288, mà ựi từ Vạn Kiếp ra ựến biển, nếu ựi thuận dòng thì không quá hai ngày Như vậy, nếu bình thường thì quân Trần chỉ có chưa ựầy chục ngày ựể dàn thế trận và chuẩn bị bãi cọc Trên thực tế, việc chuẩn bị ựòi hỏi rất nhiều thời gian, công sức Do ựó, càng kéo dài thời gian hành quân của quân Nguyên bao nhiêu thì quân ta càng có ựiều kiện chuẩn bị chiến trường chu ựáo bấy nhiêu Tình hình

ựó ựòi hỏi quân Trần phải có những hoạt ựộng tắch cực ựể khống chế thời gian hành

quân của giặc Nguyên đặc biệt quân ta phải tắnh toán làm sao ựể khi giặc tiến vào chiến trường ựúng vào ngày nước cường ựể che dấu bãi cọc

Rõ ràng, kết cục của trận ựánh trên bãi cọc chỉ là hành ựộng cuối cùng của cả một chuỗi hoạt ựộng hết sức thông minh, khéo léo của quân ta Nhìn lướt qua diễn biến, trận ựánh có vẻ dựa vào quá nhiều yếu tố ngẫu nhiên, từ việc quân Nguyên ựi Ộựúng

ựườngỢ ựến việc chúng vào bãi cọc Ộựúng giờỢ Không thể tùy tiện mà nói rằng vua tôi

nhà Trần ựã ựặt toàn bộ trận quyết chiến và công sức của hàng vạn người tham gia chuẩn bị chiến trường vào những may rủi ngẫu nhiên Kết quả trận ựánh là thành quả của những tắnh toán thiên tài và nỗ lực rất cao của quân tướng nhà Trần

Trận Bạch đằng năm 1288 là trận ựánh mai phục kết hợp với vận ựộng tiến công quy mô lớn nhằm bao vây tiêu diệt gọn ựoàn binh thuyền ựông ựến hàng trăm chiếc với khoảng 6 vạn quân Trong trận chiến ựấu này, dĩ nhiên thủy binh giữ vai trò chủ ựạo

Là một dân tộc có lịch sử dựng nước và giữ nước lâu ựời trên một lãnh thổ có nhiều

sơng biển, ao hồ, nên nhân dân ta rất quen thuộc với nghề sơng nước Quân đội ðại Việt lại cĩ truyền thống giỏi thủy chiến Thuyền chiến của ta khơng thể lớn như thuyền

địch, nhưng thủy binh của ta lại quen thuộc với sơng nước quê hương, cĩ tinh thần

chiến đấu quả cảm và lối đánh cơ động, lợi hại theo phương châm “dĩ đoản chế trường”

Theo diễn biến, trận thủy chiến trên sơng Bạch ðằng cĩ sự phối hợp chặt chẽ giữa quân thủy và quân bộ, giữa quân chủ lực với quân địa phương và dân binh Trần Quốc Tuấn đã vận dụng cách đánh tiến cơng kiên quyết, kết hợp nhiều lối đánh phong phú, đa dạng nhằm phát huy tất cả thế mạnh của chiến tranh nhân dân yêu nước, của truyền thống yêu nước, của điều kiện thiên nhiên để giành thắng lợi trọn vẹn và triệt để nhất Các lực lượng tham chiến đã hiệp đồng chặt chẽ với nhau cả về khơng gian và thời gian, đã sử dụng những lối đánh truyền thống một cách sáng tạo, đĩ là chiến thuật tiến cơng địch trên sơng và trên bộ, nghi binh kiềm chế, giữ vững điểm cao, từng bước dẫn dắt quân địch, kết hợp đánh chặn phía trước, phía sau với các mũi bên sườn, đánh dồn địch vào cửa sơng nhỏ bên tả ngạn, đúng chỗ bố trí các trận địa cọc, hiểm hĩc, dùng địn hỏa cơng thiêu cháy đồn thuyền giặc khi chúng vướng cọc… Tất cả các hình thức tác chiến đều phát huy được tác dụng lợi hại của nĩ

Trong lịch sử nước ta, chiến thắng Bạch ðằng (1288) là một trong những võ cơng hiển hách nhất, là đỉnh cao trong nghệ thuật quân sự nĩi chung và nghệ thuật thủy chiến nĩi riêng Cùng với chiến thắng của Ngơ Quyền năm 938, của Lê Hồn năm 981, chiến thắng của Trần Quốc Tuấn trên sơng Bạch ðằng năm 1288 đã xác lập một truyền thống: truyền thống Bạch ðằng – truyền thống đánh giặc bằng đường thủy và thắng giặc trên chiến trường sơng nước Với chiến thắng của mình, quân dân nhà Trần đã đưa truyền thống đĩ đến đỉnh cao nhất, tới sự hồn thiện nhất Mặc dù sau đĩ trong lịch sử

đã khơng diễn ra những trận thủy chiến trên miền sơng này, nhưng nghệ thuật Bạch ðằng, hùng khí Bạch ðằng vẫn luơn niềm động viên quân dân ta lập tiếp những kỳ

cơng khác trong lịch sử gìn giữ độc lập tự do

Chương ba NGHỆ THUẬT THỦY CHIẾN TRONG TRẬN RẠCH GẦM Ờ XOÀI MÚT NĂM 1785

3.1 Sự phát triển nhảy vọt của thủy quân Tây Sơn

Cuối thế kỷ XVIII, phong trào nông dân Tây Sơn nổi lên như một cơn lốc, cuốn phăng tất cả những chướng ngại ựang cản trở sự thống nhất toàn vẹn lãnh thổ Trong thời gian khoảng hai mươi năm, phong trào Tây Sơn ựã làm nên loạt kỳ tắch: ựánh ựổ

bộ máy thống trị của chúa Nguyễn ở đàng Trong và của tập ựoàn phong kiến Lê - Trịnh ở đàng Ngoài, ựánh tan 5 vạn quân Xiêm và 29 vạn quân Thanh xâm lược, thống nhất toàn bộ ựất nước, tạo ra những tiền ựề ựưa ựất nước tiếp tục phát triển, chuẩn bị

ựối phó với mưu ựồ nhòm ngó xâm lược của tư bản phương Tây Xuất phát từ những

nhu cầu phát triển tất yếu của phong trào, ngay từ ựầu, vấn ựề vũ khắ trang bị và tổ chức thuỷ quân ựã ựược ựặt ra và ngày càng chiếm vị trắ hết sức quan trọng trong các hoạt ựộng quân sự của nghĩa quân Kết quả là quân thủy Tây Sơn ựã hình thành và phát triển dựa trên sự kế thừa các thành tựu tổ chức trang bị và nghệ thuật tác chiến của cả quân ựội Trịnh, Nguyễn lẫn phương Tây, thậm chắ của cả "cướp biển" Theo thời gian, nghĩa quân ựã mở rộng vùng chiếm ựóng của mình, trên ựà ấy lực lượng thủy quân cũng ngày một lớn mạnh qua các giai ựoạn và có lúc ựã ựược xem là những ựội quân mạnh nhất trên vùng biển đông Nam Á

Trong những năm ựầu khởi nghĩa (1771 - 1775), quân thuỷ Tây Sơn hình thành trên cơ sở những thuyền buôn của thương nhân Hoa kiều trong liên minh ựánh Nguyễn, chủ yếu làm nhiệm vụ vận chuyển Sau khi chiếm ựược Quy Nhơn, Phú Yên, Quảng Ngãi (1773) và Quảng Nam (1775), quân thuỷ Tây Sơn ựã có một bước phát triển dài nhờ những thuyền chiến và vũ khắ mới thu ựược của quân thuỷ Nguyễn tại các vùng này

Thời kỳ tiếp theo, từ 1776-1785, khi quân Nguyễn phải co lại ở Gia định, quân Tây Sơn ựứng vững trên ựịa bàn của mình (khu vực từ Quảng Nam ựến Phú Yên), tạm hoà hoãn với quân Trịnh ở Thuận Hoá, ra sức xây dùng một ựội thuyền chiến mạnh làm lực lượng chủ yếu cho năm lần tiến công giải phóng Gia định Thời kỳ này, quân thuỷ Tây Sơn lại tiến một bước dài nữa so với thời kỳ trước Giờ ựây, họ không chỉ

ựảm nhiệm những cuộc tuần tra trên biển nữa, mà trở thành lực lượng tiến công, với ựội thuyền chiến ựủ sức ựánh tan gần 500 thuyền chiến của Nguyễn Ánh năm 1782

(trong ựó có cả chiến hạm châu Âu do sĩ quan và thuỷ thủ Pháp, Bồ đào Nha ựiều khiển) và 300 thuyền chiến Xiêm xâm lược năm 1785 đây là thời kỳ phát triển rất căn