bầu không khí tâm lý của một số đội tuyển thể thao tại thành phố hồ chí minh

Hiện nay ở Việt Nam, những nghiên cứu về bầu không khí tâm lý tập thể đã được thực hiện trong nhiều môi trường khác nhau như trường đại học, các công ty, cơ sở sản xuất… Tuy nhiên bầu kh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

_

Vũ Ngọc Ái Vy

BẦU KHÔNG KHÍ TÂM LÝ CỦA MỘT SỐ ĐỘI TUYỂN THỂ THAO TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

_

Vũ Ngọc Ái Vy

BẦU KHÔNG KHÍ TÂM LÝ CỦA MỘT SỐ ĐỘI TUYỂN THỂ THAO TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số

liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong các công trình khác

Học viên

Vũ Ngọc Ái Vy

L ỜI CẢM ƠN

Với lòng chân thành, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến:

 PGS TS Bùi Ngọc Oánh đã hướng dẫn, động viên tôi trong suốt quá trình

thực hiện luận văn

 Quý Thầy Cô khoa Tâm lý – Giáo dục, trường Đại học Sư Phạm Thành

phố Hồ Chí Minh đã giảng dạy và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

 Ban huấn luyện và vận động viên các đội tuyển đã hỗ trợ tôi trong việc thu

thập số liệu, thông tin

Vũ Ngọc Ái Vy

DANH M ỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

BKKTL : Bầu không khí tâm lý

Bảng 2.24: Xem xét cụ thể nhóm TĐ đv đồng đội ở đội Taekwondo0 66

Bảng 2.25: Xem xét cụ thể TĐ đv đồng đội ở đội tuyển Boxing 67

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

MỞ ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Dân cường thì nước mới thịnh, có thể nói, tầm quan trọng của việc luyện

tập thể dục thể thao chính là đem lại cho mỗi cá nhân một cơ thể khỏe mạnh, minh mẫn, rèn luyện ý chí, nghị lực và nâng cao sự liên kết cộng đồng Ở tầm

quốc gia, các hoạt động thể dục thể thao giúp củng cố niềm tự hào dân tộc, sự đoàn kết nhân dân và thúc đẩy sự tiến bộ

Trong chiến lược phát triển thể thao của mỗi quốc gia, công tác xây dựng

và thúc đẩy sự phát triển của thể thao thành tích cao luôn là mối quan tâm hàng đầu của các ban ngành, đoàn thể có liên quan mà nòng cốt trong đó chính là sự chăm lo, phát triển các đội tuyển của từng môn thể thao

Được xem là đơn vị tế bào của thể thao thành tích cao, mỗi đội tuyển thể thao là một tập thể được tổ chức chặt chẽ, trong đó các vận động viên cùng sinh hoạt, tập luyện để hướng đến mục tiêu đạt được thành tích cao nhất Cũng từ tập thể đó, các hiện tượng tâm lý chung như ý thức tập thể, dư luận

tập thể, ý chí tập thể, sự lây lan, bắt chước, bầu không khí tâm lý… nảy sinh

Việc quan tâm nghiên cứu những yếu tố này, đặc biệt là bầu không khí tâm lý, xác định thực trạng, những điểm mạnh, yếu… giúp góp phần vào việc cải thiện đời sống tinh thần của vận động viên, hỗ trợ việc nâng cao thành tích thể thao

Hiện nay ở Việt Nam, những nghiên cứu về bầu không khí tâm lý tập thể

đã được thực hiện trong nhiều môi trường khác nhau như trường đại học, các công ty, cơ sở sản xuất… Tuy nhiên bầu không khí tâm lý của các đội tuyển

thể thao vẫn là vấn đề chưa được quan tâm nhiều, trong khi đây là yếu tố quan

trọng tác động đến các mối quan hệ cũng như toàn bộ quá trình tập luyện, thi đấu của các thành viên trong đội, có ảnh hưởng nhất định đến thành tích thi đấu của vận động viên

Các vận động viên đang tập luyện, sinh hoạt trong bầu không khí tâm lý như thế nào? Các yếu tố nào gây ảnh hưởng đến bầu không khí tại đó Sự chi

phối ngược lại của bầu không khí tâm lý đến các hoạt động của từng vận động viên như thế nào? là những trăn trở của người nghiên cứu

Với những lý do trên, đề tài “BẦU KHÔNG KHÍ TÂM LÝ CỦA MỘT SỐ ĐỘI TUYỂN THỂ THAO TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH” được tiến

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Bầu không khí tâm lý của một số đội tuyển thể thao tại Thành phố Hồ Chí Minh

3.2 Khách thể nghiên cứu

Một số đội tuyển thể thao tại Thành phố Hồ Chí Minh

4 Gi ả thuyết nghiên cứu

Bầu không khí tâm lý mỗi đội tuyển thể thao tại Thành phố Hồ Chí Minh

có những nét đặc trưng riêng, tồn tại một số đặc điểm tích cực lẫn tiêu cực

Bầu không khí này chịu sự ảnh hưởng bởi một số yếu tố

5 Nhi ệm vụ nghiên cứu

5.1 Phân tích một số vấn đề lý luận liên quan đến đề tài nghiên cứu như:

bầu không khí tâm lý, các yếu tố ảnh hưởng đến bầu không khí tâm lý, tâm lý

thể thao…

5.2 Khảo sát thực trạng bầu không khí tâm lý của một số đội tuyển thể thao tại thành phố Hồ Chí Minh Các yếu tố ảnh hưởng đến bầu không khí tâm lý Đề xuất một số biện pháp nâng cao tính tích cực của bầu không khí tâm lý ở các đội tuyển này

6 Gi ới hạn đề tài

6.1 V ề đối tượng nghiên cứu

Đề tài chỉ nghiên cứu bầu không khí tâm lý của các đội tuyển thể thao trong thời gian sinh hoạt, tập luyện Không nghiên cứu bầu không khí tâm lý khi thi đấu

6.2 V ề khách thể nghiên cứu

Đề tài chỉ nghiên cứu các đội tuyển võ thuật tại thành phố Hồ Chí Minh, không nghiên cứu đội tuyển thể thao của các bộ môn khác

Mô tả về khách thể nghiên cứu

B ảng 1.1: Mô tả về khách thể nghiên cứu thực trạng

Năng khiếu trọng điểm 81 29.7

Mẫu nghiên cứu gồm 273 vận động viên của 6 môn thể thuộc biên chế

Sở Thể dục thể thao Thành phố Hồ Chí Minh Trong đó có 35 vận động viên

của môn Muay, (chiếm tỷ lệ 12.8%); 56 vận động viên của môn Pencaksilat (20.5%); 43 vận động viên của môn Judo (chiếm 15.8%); 53 vận động viên

môn Karatedo (19.4%); 40 vận động viên môn Taekwondo (14.7%) và 46 vận động viên thuộc môn boxing (chiếm tỷ lệ 16.8%)

273 vận động viên này đều thuộc biên chế của Sở thể dục thể thao Tp.HCM, tập luyện, hưởng lương và chế độ đãi ngộ từ ngân sách của Sở, trong đó 56 vận động viên thuộc tuyến Dự tuyển (tỷ lệ 20.5%), Tuyến dự tuyển là tuyến đầu của mỗi bộ môn, tập hợp các vận động viên có thành tích

tốt, hưởng chế độ lương thưởng cao nhất Sau tuyến Dự tuyển lần lượt là Dự

bị tập trung có 89 vận động viên (tỷ lệ 32.6%); tuyến Năng khiếu tập trung

với 47 vận động viên (tỷ lệ 17.2%) và cuối cùng là 81 vận động viên thuộc tuyến Năng khiếu trọng điểm (29.7%)

Về giới tính: có 178 vận động viên nam, chiếm tỷ lệ 65.2% mẫu nghiên

cứu Số vận động viên nữ là 95 (tỷ lệ 34.8%)

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Tham khảo các công trình nghiên cứu, sách báo, tạp chí chuyên ngành về các vấn đề liên quan, từ đó hệ thống và khái quát hóa các khái niệm công cụ làm cơ sở lý luận cho đề tài

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Căn cứ vào lý luận về bầu không khí tâm lý, người nghiên cứu cụ thể hóa các yếu tố cần nghiên cứu thành các câu hỏi để vận động viên có thể trả lời

 Phương pháp phỏng vấn: Sử dụng những câu hỏi phỏng vấn đối với huấn luyện viên và vận động viên nhằm tìm hiểu đầy đủ hơn về bầu không khí tâm lý đội tuyển thể thao

 Phương pháp quan sát: Tham gia một số buổi tập luyện của các đội tuyển Ghi chép lại những dữ liệu quan sát được để phục vụ cho kết quả nghiên cứu

7.3 Phương pháp toán thống kê

Sử dụng phần mềm SPSS để xử lý các số liệu thu được

8 Mô t ả cách thức nghiên cứu đề tài

8.1 Công cụ nghiên cứu

Công cụ nghiên cứu là một phiếu thăm dò gồm các phần: lời chào và giới thiệu mục đích nghiên cứu; phần thông tin cá nhân và cuối cùng là nội dung phiếu thăm dò

Phần nội dung phiếu thăm dò được cấu trúc thành hai phần:

Ph ần 1: Khảo sát về bầu không khí tâm lý của các đội tuyển với bốn mục:

thái độ với huấn luyện viên, thái độ với đồng đội, thái độ với việc luyện tập

và thái độ với bản thân Câu 2.5 và 2.6 khảo sát tình cảm và đánh giá của ứng viên về bầu không khí tâm lý trong đội với 9 mức lựa chọn

Đại lượng Cronbach alpha để kiểm tra độ tin cậy của phần 1 là alpha = 0.867 Như vậy, các câu hỏi được biên soạn ở phần 1 có thể được đánh giá là một thang đo lường tốt

Ph ần 2: Tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến bầu không khí tâm lý gồm các

phần:

 Chế độ đãi ngộ - tập luyện

 Sự tương hợp tâm lý giữa các thành viên trong đội

 Đặc điểm tính cách của cá nhân: sử dụng trắc nghiệm nghiên cứu kiểu nhân cách của H.J.Eysenok Bản Việt hóa của tác giả Ngô Công Hoàn, có điều chỉnh cho phù hợp với khách thể nghiên cứu

4: Không đồng ý

5: Hoàn toàn không đồng ý

Theo đó, điểm của các câu được chia thành 5 mức độ như sau:

Rất tích cực Khá tích cực Trung tính Khá tiêu cực Rất tiêu cực

1 đến cận 1.8 1.8 đến cận

2.6

2.6 đến cận 3.4

3.4 đến cận 4.2

- Các câu hỏi định danh, câu hỏi mở chỉ thống kê tần số

V ới nhóm câu hỏi tìm hiểu về đặc điểm tính cách

Trả lời “Có” được 1 điểm Trả lời “Không” được 0 điểm

Các câu hỏi thuộc về hướng ngoại (24 câu): 1, 3, 5, 8, 10, 13, 17, 20, 22,

 Từ 0 đến 11 điểm: Hướng ngoại lầm lì

 Từ 12 đến 24 điểm: Hướng ngoại nóng nảy, hoạt bát

Nếu tổng điểm của các câu hướng ngoại nhỏ hơn tổng điểm của các câu hướng nội thì kiểu nhân cách này thiên về hướng nội Trong đó:

 Từ 0 đến 11 điểm: Bình thản, điềm tĩnh

 Từ 12 đến 24 điểm: Đa cảm, u sầu, ưu tư

Nếu số điểm giữa hướng nội và hướng ngoại chênh lệch trong khoảng

±2: nhân cách trung tính, ứng xử linh hoạt, hợp lý, tùy vào hoàn cảnh

9 Đóng góp của đề tài

9.1 Về mặt lý luận

 Hệ thống lại những lý luận liên quan đến bầu không khí tâm lý tập thể

 Làm rõ những vấn đề lý luận liên quan đến bầu không khí tâm lý tập thể nói riêng và bầu không khí tâm lý đội tuyển thể thao nói chung

9.2 V ề mặt thực tiễn

 Tìm hiểu thực trạng bầu không khí tâm lý đội tuyển thể thao

 Nghiên cứu những yếu tố tác động đến bầu không khí tâm lý đội tuyển

thể thao

 Đề xuất một số biện pháp cải th iện bầu không khí tâm lý, giúp xây dựng

những đội tuyển tích cực, tạo môi trường tập luyện thân thiện, đoàn kết,

hỗ trợ nhau cùng tiến bộ, nâng cao thành tích riêng của từng vận động viên cũng như thành tích chung của cả đội tuyển

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 L ịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 L ịch sử nghiên cứu bầu không khí tâm lý ở nước ngoài

Nếu như lấy cột mốc năm 1879 làm mốc khởi đầu cho Tâm lý học, khi

mà Wilhlm Wundt (1832 – 1920) - nhà Tâm lý học người Đức thành lập phòng thực nghiệm tâm lý đầu tiên tại Leipzig, Đức, tách Tâm lý học ra khỏi các ngành khác, trở thành khoa học độc lập thì những nghiên cứu về “bầu không khí tâm lý”, chỉ mới xuất hiện từ những năm 30 của thế kỷ 20, có thể xem là khá non trẻ và mới mẻ

Một trong những nghiên cứu đầu tiên về vấn đề này là thử nghiệm Hawthorne của nhà lý luận xã hội và tâm lý học công nghiệp người Úc - Elton Mayo (1880 – 1949) cùng các cộng sự tại đại học Harvard là Fritz Roethlisberger (1898- 1974) và William Dickson về các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất làm việc của người lao động Mayo đã phát hiện ra rằng việc gia tăng năng suất lao động phụ thuộc vào hàng loạt những phản ứng tâm lý

phức tạp chứ không chỉ đơn thuần nằm ở các nguyên nhân vật chất Yếu tố được Mayo đặc biệt quan tâm là áp lực từ những đồng nghiệp gây ảnh hưởng đến năng suất lao động Dù chưa thật sự rõ nét nhưng những nghiên cứu của Mayo và các cộng sự đã phần nào đề cập đến những yếu tố cấu thành nên bầu không khí tâm lý trong tập thể lao động

Đến năm 1946, tại Trung tâm nghiên cứu động thái nhóm, thuộc Viện nghiên cứu xã hội, trực thuộc Học viện Công nghệ Massachusetts (Cambridge, Massachusetts, Hoa Kỳ), nhà tâm lý học Kurt Lewin (1890 – 1947) cùng với nhóm cộng sự đã thực hiện những nghiên cứu thực nghiệm để tìm hiểu sự tác động qua lại cũng như sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các thành viên trong cùng một nhóm Lewin cũng là người đầu tiên sử dụng thuật ngữ

Bầu không khí tâm lý khi nghiên cứu về sự tác động của những mối quan hệ

bên trong nhóm và các phong cách lãnh đạo khác nhau với việc hình thành nên bầu không khí tâm lý tích cực hoặc tiêu cực trong các nhóm lao động nhỏ Thuật ngữ này sau đó, được các nhà tâm lý học sử dụng cho đến ngày nay

Kể từ sau đó, hàng loạt các nghiên cứu về bầu không khí tâm lý được tiến hành ở phương Tây Những nghiên cứu này tập trung làm rõ sự tác động của

bầu không khí tâm lý đến năng suất và hiệu quả công việc của người lao động Có thể nhắc đến vài cái tên tiêu biểu như Leon Festinger, Stanley Schachter, K.W.Bach, B.E.Colin hay B Raven [51]

Cùng với sự lớn mạnh của ngành khoa học tâm lý, việc nghiên cứu về tâm

lý học xã hội nói riêng và bầu không khí tâm lý nói chung đã có những thay đổi rõ rệt Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu được khai thác đa dạng hơn Các yếu tố xoay quanh bầu không khí tâm lý như cấu trúc, các yếu tố ảnh hưởng, sự tác động của nó đến các yếu tố khác… được phân tích và đào sâu nghiên cứu

Các nghiên cứu này, một cách khái quát nhất, đã tiếp cận bầu không khí tâm lý của một tổ chức theo các hướng như sau:

Thứ nhất: Nhìn nhận sự tác động phức hợp qua lại của các yếu tố trong tổ

chức hình thành nên bầu không khí tâm lý

Thứ hai: Nhìn nhận kết quả sản xuất chịu ảnh hưởng từ bầu không khí tâm

lý Bầu không khí tâm lý tích cực trong tập thể lao động giúp người lao động

hoạt động hiệu quả, với năng suất và tính tích cực cao

Thứ ba: Thừa nhận bầu không khí tâm lý đóng góp vào việc điều chỉnh, điều khiển hành vi của cả nhân trong nhóm

Có thế nói, tâm lý học phương Tây đã có công đầu tiên khi đưa ra khái

niệm bầu không khí tâm lý và thiết lập những bước nền tảng trong việc nghiên cứu vấn đề này Tuy nhiên, việc có nhiều trường phái nghiên cứu tiếp

cận theo nhiều phương pháp và quan điểm khác nhau đã dẫn đến nhiều khác

biệt, thậm chí là mâu thuẫn trong kết quả nghiên cứu

Đi sau nhưng cũng đạt được những thành tựu hết sức ấn tượng, với đối tượng nghiên cứu là hành vi và hoạt động giúp con người tham gia vào những nhóm xã hội, khi nghiên cứu về bầu không khí tâm lý, các nhà tâm lý học Mác-xít quan tâm đến khía cạnh ảnh hưởng của bầu không khí tâm lý đến

hoạt động của cá nhân, của nhóm và của tập thể người lao động trong quá trình xây dựng tập thể lao động theo định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng nhân cách con người trong chế độ mới

Người đầu tiên đưa ra định nghĩa về bầu không khí tâm lý là V.N.Sêpel, ông cho rằng: “Bầu không khí tâm lý là là sắc thái xúc cảm giữa các thành viên trong tập thể Nó xuất hiện trên cơ sở gần gũi, thiện cảm giống nhau về

mặt tính cách, hứng thú và xu hướng.” Những nghiên cứu của Sêpel chỉ ra

rằng, bầu không khí sản xuất của các mối quan hệ người với người được hình thành từ ba loại bầu không khí:

1 Bầu không khí xã hội được biểu hiện trong việc ý thức những mục đích công việc, bảo đảm sự tuân thủ các quyền lợi và nghĩa vụ của người công dân

2 Bầu không khí đạo đức, nó xác định được các định hướng đạo đức trong tập thể và được mỗi thành viên chấp nhận

3 Bầu không khí tâm lý Đó là bầu không khí không chính thức được hình thành giữa các thành viên trong nhóm khi họ tiếp xúc với nhau

Đó là môi trường vi mô, là phạm vi tác động có ý nghĩa đối với từng người về đạo đức mang tính cục bộ trong nhân cách [1, tr 28]

Trước Sêpel 3 năm, vào năm 1966, khi nghiên cứu về môi trường làm việc

nhằm tìm biện pháp nâng cao năng suất, kích thích động cơ lao động của tập

thể, N.C Man–xu–rốp đã đưa ra thuật ngữ bầu không khí tâm lý Bên cạnh

đó, những kết quả nghiên cứu của E.V.Xô-rô-khô-va, N.C Man–xu–rốp và K.K.Pla-tô-nốp tiến hành trước đó về sự tác động và mối quan hệ qua lại của các thành viên trong cùng tập thể cũng tạo tiền đề, hỗ trợ cho việc nghiên cứu

bầu không khí tâm lý tập thể

Cho đến những năm 60 của thế kỷ 20, xuất hiện những công trình nghiên

cứu của T.Mozenob, M Unozenuk Trong các công trình này, các tác giả cho

rằng bầu không khí tâm lý cần phải được hiểu như là trạng thái tâm lý của

cảm xúc được hình thành trong nhân cách Vấn đề mối tương quan của các điều kiện bên trong và bên ngoài sẽ quy định hành vi và vấn đề điều khiển

chức năng của ý thức

Từ những nghiên cứu nền tảng đó, các nhà tâm lý học Xô Viết kế thừa đã

đi sâu vào tìm hiểu những nội dung của bầu không khí tâm lý và thu được

những thành quả ấn tượng

Một cách tổng quát, có thể hệ thống những mối quan tâm của các nhà tâm

lý học Xô – Viết về bầu không khí tâm lý tập thể trong những nội dung sau:

- Các hình thức biểu hiện

- Quá trình hình thành

- Hình thức biểu hiện

- Những tác động của nó đến tập thể và các cá nhân trong tập thể

1.1.2 L ịch sử nghiên cứu bầu không khí tâm lý ở Việt Nam

Tại Việt Nam, những nghiên cứu về bầu không khí tâm lý còn khá ít và rời

rạc Với tâm lý học hoạt động làm cơ sở, các nhà tâm lý học Việt Nam chủ

yếu đi sâu vào làm rõ khái niệm bầu không khí tâm lý, cấu trúc, những yếu tố ảnh hưởng cũng như sự tác động của nó đến tập thể Đối tượng nghiên cứu

của các tác giả Việt Nam chủ yếu tập trung vào bầu không khí tâm lý trong gia đình, bầu không khí tâm lý trong tập thể lao động và bầu không khí tâm lý trong lớp học

Những nghiên cứu lý luận về bầu không khí tâm lý ở Việt Nam

Tác giả Phạm Mạnh Hà trong tác phẩm “Bầu không khí tâm lý xã hội và vai trò c ủa nó đối với năng suất lao động trong tập thể”đã khẳng định tầm

quan trọng của bầu không khí tâm lý trong tập thể lao động khi nó là yếu tố quyết định sự phát triển, cố kết hay xung đột của các thành viên trong tập thể Ngoài ra nó còn thúc đẩy hay kìm hãm năng suất lao động, chất lượng sản

phẩm Có ba yếu tố ảnh hưởng đến bầu không khí tâm lý trong tập thể lao động:

- Mối quan hệ giữa người lao động với lãnh đạo: mối quan hệ này nếu tiến triển theo hướng tích cực sẽ góp phần hình thành và duy trì bầu không khí tâm lý tích cực trong tập thể lao động

- Mối quan hệ giữa người lao động với người lao động: Nếu mối quan hệ

giữa những người lao động trong tập thể diễn ra theo chiều hướng tiêu

cực có thể tạo ra bầu không khí tâm lý nặng nề, không thoải mái… Về lâu dài, ảnh hưởng đến ý chí làm việc, làm mất năng suất lao động Trái

lại, nếu bầu không khí tâm lý giữa các thành viên trong tập thể lao động được xây dựng và duy trì theo hướng tích cực, sẽ giúp họ phát huy tối đa

khả năng, nâng cao năng suất lao động

- Mối quan hệ giữa người lao động với công việc: Nếu người lao động đươc làm công việc yêu thích, phù hợp khả năng sẽ giúp hình thành ở họ tâm trạng thoải mái, vui vẻ, khiến họ hăng say và nhiệt tình Ngoài ra,

việc được đánh giá đúng công sức, năng lực cũng là yếu tố quan trọng trong việc hình thành bầu không khí tâm lý tích cực, thoải mái trong khi làm việc [15]

Cùng nghiên cứu về bầu không khí tâm lý trong tập thể lao động, tác giả

Vũ Dũng đã đưa ra khái niệm bầu không khí tâm lý: “là trạng thái tâm lý của

tổ chức Nó thể hiện sự phối hợp tâm lý xã hội, sự tương tác giữa các thành

viên và mức độ dung hợp các đặc điểm tâm lý trong quan hệ liên nhân cách” [9, tr 328] Theo tác giả, bầu không khí tâm lý giữ vai trò to lớn trong hoạt động chung của tổ chức Nó quyết định đến tâm trạng, thái độ, sự gắn bó cũng như năng suất làm việc của các lao động trong tập thể Tác giả cũng đã liệt kê

những yếu tố khách quan và chủ quan tác động đến bầu không khí tâm lý

gồm: Phong cách làm việc của người lãnh đạo, sự lây lan tâm lý và điều kiện lao động

Tác giả Nguyễn Bá Dương, trong những công trình nghiên cứu về tâm lý

học quản lý dành cho người lãnh đạo cũng đã trình bày những kết quả nghiên

cứu tương đồng, theo đó, tác giả chỉ ra những yếu tố quy định bầu không khí tâm lý tập thể gồm có môi trường tự nhiên và môi trường tâm lý [11]

Nghiên cứu về “Bầu không khí tâm lý tập thể và vai trò của nó đối với sự phát tri ển nhân cách học sinh Trung học cơ sở”, tác giả Nguyễn Thị Huệ đã

khẳng định bầu không khí tâm lý ảnh hưởng đến kết quả học tập, các hoạt động và các phẩm chất đạo đức, nhân cách của học sinh Để tạo ra bầu không khí tâm lý thân thiện, tích cực trong tập thể học sinh, cần chú ý đến những điểm sau:

- Lựa chọn và xây dựng đội ngũ cán sự lớp vững mạnh, có uy tín và có năng lực, có khả năng đại diện cho tập thể

- Đánh giá thường xuyên và công khai các hoạt động

- Hình thành tinh thần trách nhiệm và lòng tin vững chắc về vị trí của học sinh trong lớp học [25]

Ngoài một số nghiên cứu trên, trong các tài liệu về tâm lý học xã hội được

xuất bản ở Việt Nam, vấn đề bầu không khí tâm lý cũng đã được đề cập và có

những phân tích sơ khởi Tuy nhiên, những nội dung này chỉ mang tính tổng

hợp bước đầu, chưa đầy đủ và cụ thể

Những nghiên cứu về thực trạng bầu không khí tâm lý ở Việt Nam

Về nghiên cứu thực trạng, các đề tài nghiên cứu đa phần tập trung vào bầu không khí tâm lý ở các lớp học Cụ thể:

Tác giả Đỗ Thị Hường, khi nghiên cứu đề tài: “Bầu không khí tâm lý tập

th ể sinh viên sư phạm mẫu giáo và ảnh hưởng của nó đến tâm trạng cá nhân”

đã phân tích về khái niệm bầu không khí tâm lý tập thể và tìm hiểu sự tương quan của nó đến tâm trạng của từng cá nhân trong tập thể Bên cạnh những đóng góp trong việc nghiên cứu một vấn đề còn khá mới mẻ thì đề tài vẫn còn

tồn tại một số khuyết điểm như vẫn chưa đưa ra được các tiêu chí đánh giá đầy đủ và toàn diện về bầu không khí tâm lý; chưa làm rõ mối tương quan

giữa bầu không khí tâm lý chung với tâm trạng của từng cá nhân trong tập

thể [28]

Nối tiếp, tác giả Lê Thị Hân cũng lựa chọn khách thể nghiên cứu là tập

thể sinh viên khi nghiên cứu đề tài “Bầu không khí tâm lý trong tập thể sinh viên và vai trò của đội ngũ cán bộ lãnh đạo trong việc xây dựng bầu không khí tâm lý.” Điểm mới trong đề tài là tác giả đã tập trung vào vai trò của nhân

tố lãnh đạo trong việc hình thành và duy trì bầu không khí tâm lý trong tập

thể [19]

Tác giả Đào Thị Mai đã tìm hiểu về “Bầu không khí tâm lý tập thể sinh viên trường Đại học Hải Phòng” Đề tài đã tập trung tìm hiểu thực trạng bầu

không khí tâm lý ở khách thể nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân chính của thực

trạng, đặc biệt quan tâm làm rõ năng lực cũng như vai trò của đội ngũ cán bộ

lớp trong việc xây dựng bầu không khí tâm lý lành mạnh.[34]

Cùng trong nhóm nghiên cứu về bầu không khí tâm lý tập thể sinh viên,

còn có đề tài “Nghiên cứu bầu không khí tâm lý tập thể ở sinh viên trường cao đẳng sư phạm Ninh Bình” của tác giả Trần Đức Hội; đề tài “Nghiên cứu

b ầu không khí tâm lý ở học viên trường sỹ quan tăng thiết giáp” của tác giả

Nguyễn Ngọc Kỳ; đề tài “Nghiên cứu kiểu nhân cách, kiểu quan hệ liên nhân cách và ảnh hưởng của chúng tới bầu không khí tâm lý tập thể sinh viên sư

ph ạm” của tác giả Võ Thị Ngọc Châu; đề tài “Nghiên cứu bầu không khí tâm

lý t ập thể học viên trường Đại học Phòng cháy chữa cháy” của tác giả

Nguyễn Thị Hải Vân; đề tài “Nghiên cứu bầu không khí tâm lý tích cực trong tập thể học viên các trường đào tạo sĩ quan quân đội.” của tác giả Trần Đức Long; đề tài “Bầu không khí tâm lý một số lớp học tại trường Đại học Sư

ph ạm Tp.HCM và biện pháp cải thiện” của tác giả Nguyễn Hoàng Khắc Hiếu;

đề tài “Bầu không khí tâm lý của lớp học tại trường Đại học An ninh nhân dân” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Vân Nhìn chung, các đề tài đã ít nhiều làm rõ ràng hơn cấu trúc của bầu không khí tâm lý cũng như tìm hiểu thực

trạng ở từng nhóm khách thể cụ thể [51]

Ngoài đối tượng nghiên cứu là bầu không khí tâm lý của lớp học, nhiều tác giả khi nghiên cứu bầu không khí tâm lý ở những nhóm khách thể khác cũng đã góp phần làm sáng tỏ những vấn đề xoay quanh khái niệm này và đưa

ra được những đóng góp, kiến nghị cụ thể

Tác giả Phạm Thị Ngọc khi nghiên cứu về đề tài: “Bầu không khí tâm lý

t ập thể điện thoại viên Trung tâm chăm sóc khách hàng Viettel tại Hà Nội” đã

xây hệ thống cơ sở lý luận liên quan, tìm hiểu thực trạng cũng như đưa ra

những biện pháp để xây dựng bầu không khí tâm lý tích cực tại đơn vị này

Chọn khách thể là 100 người chưa thành niên phạm tội đang chấp hành hình phạt tù tại trại giam Hoàng Tiến và trại giam Ngọc Lý do Cục V26 Bộ công an quản lý, tác giả Đặng Thanh Nga trong nghiên cứu về “Thực trạng bầu không khí tâm lý trong gia đình của người chưa thành niên phạm

t ội”quan tâm đến các gia đình có hoàn cảnh đặc biệt như trẻ mồ côi, cha mẹ

ly thân, ly hôn… Tuy nhiên, đề tài mới chỉ dừng lại ở mức tìm hiểu cảm nhận

của khách thể nghiên cứu về bầu không khí tâm lý trong gia đình của chính họ

chứ chưa có sự quan sát, đối chiếu thực tế [36]

Quan tâm đến việc xây dựng bầu không khí tâm lý thuận lợi cho các hoạt

động tập thể, tác giả Hoàng Đình Châu trong đề tài: “Xây dựng bầu không khí tâm lý tích c ực của tập thể khoa giáo viên trong các trường đào tạo sĩ quan”

đã hướng đến việc tìm hiểu những đặc trưng về hoạt động đào tạo tại khoa giáo viên trong môi trường quân đội chuyên biệt, trên cơ sở đó phát hiện

những yếu tố ảnh hưởng đến bầu không khí tâm lý và đề ra những biện pháp tác động để cải thiện yếu tố này theo hướng tích cực Tuy nhiên, do nghiên

cứu trên môi trường quân đội đặc thù, nên kết quả thu được có phần lệch theo hướng kỷ cương, mệnh lệnh, chấp hành mối quan hệ cấp trên – cấp dưới mà chưa chú trọng đến mối quan hệ tình cảm giữa người và người trong tập thể [51]

Ti ếp cận từ góc độ các yếu tố ảnh hưởng, đề tài “Tìm hiểu ảnh hưởng của phong cách lãnh đạo của hiệu trưởng đối với bầu không khí tâm lý tập thể sư

ph ạm một số trường mầm non tại thành phố Hồ Chí Minh”, của tác giả

Chung Vĩnh Cao đã đi sâu vào tìm hiểu yếu tố lãnh đạo trong mối tương quan

với tâm trạng chung của tập thể và tâm trạng riêng của từng cá nhân trong tập

thể [5]

Cùng quan tâm đến khía cạnh phong cách, uy tín người lãnh đạo tác động đến bầu không khí tâm lý, còn có một số đề tài của các tác giả khác Có thể kể

đến đề tài “Mối quan hệ giữa uy tín của hiệu trưởng với bầu không khí tâm lý

c ủa tập thể sư phạm ở một số trường tiểu học tại thành phố Hồ Chí Minh”

của tác giả Nguyễn Thị Thu Hiền; đề tài “Thực trạng phong cách quản lý của

hi ệu trưởng ảnh hưởng lên bầu không khí tâm lý trong các trường trung học

ph ổ thông tại thành phố Cần Thơ” của tác giả Nguyễn Thị Bạch Ngọc… [51]

Nhìn chung, những nghiên cứu về thực trạng bầu không khí được thực

hiện ở Việt Nam phần đông tập trung vào khách thể là các tập thể lớp học

hoặc các môi trường giáo dục Những đề tài này đã có những đóng góp nhất định vào việc nghiên cứu bầu không khí tâm lý ở Việt Nam, giúp làm rõ hơn

những yếu tố xoay quanh vấn đề này như cấu trúc, các mặt biểu hiện, các yếu

tố ảnh hưởng, v.v… Tuy nhiên, khách thể nghiên cứu vẫn còn giới hạn chủ

yếu trong môi trường sư phạm, các đề xuất – kiến nghị cải thiện vẫn còn chưa

đa dạng, phong phú, chủ yếu tập trung vào các đối tượng này và mang tính kinh nghiệm; yếu tố thực nghiệm còn hạn chế

1.2 Nh ững vấn đề lý luận liên quan

1.2.1 T ập thể

Trong tâm lý học hoạt động, những nghiên cứu về tập thể đóng vai trò quan trọng bởi tập thể chính là mối trung gian giữa xã hội và cá nhân

Theo A.G.Kôvaliôp, tập thể là một khối cộng đồng người nhằm thực

hiện những mục đích có ý nghĩa xã hội Những mục đích này rất đa dạng, có

thể có tính chất hành chính – nhà nước, tính chất sản xuất, khoa học, học tập, rèn luyện thể dục thể thao v.v… Được nhìn nhận là một tổ chức linh động và luôn phát triển, sự biến chuyển của tập thể phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài

và các yếu tố bên trong, vào hoàn cảnh khách quan và hoàn cảnh chủ quan Trong đó:

 Những điều kiện khách quan bên ngoài gồm có những của cải vật chất

của tập thể, những nhiệm vụ mà xã hội đặt ra cho nó, môi trường ở xung quanh tập thể và mối liên hệ của nó với các tập thể khác

 Những điều kiện chủ quan bên trong gồm có những con người của tập

thể với năng lực và những nét tính cách riêng biệt; phong cách lãnh đạo

của thủ lĩnh; các mối quan hệ đã được hình thành giữa các thành viên trong tập thể

Nghiên cứu chủ yếu trên tập thể học sinh, từ những năm 20 – 30 của thế

kỷ XX, nhà tâm lý học Macarencô đã đặt những câu hỏi về việc các cá nhân khi sống trong tập thể sẽ phụ thuộc nhau như thế nào? Ông khẳng định tập thể

có tính thống nhất, vì vậy những mong muốn riêng lẻ của mỗi cá nhân trong

tập thể phải được phối hợp và được sẻ chia trong mối quan hệ với mục đích chung của tập thể Và ngược lại, các mục đích chung cũng phải được xác định, cụ thể hóa thành các mục đích riêng của từng thành viên Macarencô đã đưa ra những dấu hiệu chung, tiêu biểu cho tập thể gồm:

 Sự hài hòa trong mối quan hệ giữa mục đích cá nhân và mục đích tập

thể

 Khi thực hiện công việc chung, giữa các thành viên trong nhóm hình thành mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau trên cơ sở tinh thần trách nhiệm chung

 Sẵn sàng hành động mang lại lợi ích và hứng thú với tâm trạng phấn khích và sảng khoái

 Tinh thần vững vàng, có khả năng tự thực hiện các công việc

 Khả năng bảo vệ che chở cho nhóm

 Khả năng ức chế về hành vi tâm lý và hành vi tay chân

 Tin tưởng vào tương lai

Từ những tiêu chuẩn này, Macarencô mong muốn dựa vào đó để đưa ra các phong cách làm việc của từng kiểu nhân cách trong tập thể, từ đó xác định được những đặc trưng của tập thể thông qua những đặc điểm tâm lý xã hội,

lấy đó làm cơ sở xác định bầu không khí tâm lý của tập thể

Tác giả Nguyễn Hải Khoát trong các nghiên cứu của mình đã nêu: “Tập

thể là một nhóm người có tổ chức chặt chẽ, thống nhất theo một mục đích chung và đạng hoạt động, phục vụ xã hội.”

Tác giả Trần Trọng Thủy đã khẳng định: “Tập thể là một nhóm người,

một bộ phận xã hội thống nhất bằng những mục đích chung trong sự hoạt động phối hợp cùng nhau Tập thể chỉ có được với điều kiện là nó thống nhất được mọi người trên những nhiệm vụ hoạt động và hoạt động ấy phải có ích cho xã hội.”

Cùng hướng nhìn đó, các tác giả Nguyễn Hoàng Khắc Hiếu và tác giả Nguyễn Thị Thanh Vân trong những đề tài nghiên cứu về bầu không khí tâm

lý đã đề cập đến tập thể như là “một nhóm người có tổ chức chặt chẽ, liên kết

với nhau vì mục đích chung, cùng thống nhất trong hoạt động nhằm mang lại

lợi ích cho xã hội, tập thể và cho mỗi thành viên trong tập thể.” [23]

Một cách tổng quát, những đặc trưng của tập thể tập trung ở những điểm sau đây:

- Liên kết với nhau vì mục đích chung có ý nghĩa xã hội: Một cộng đồng/nhóm người chỉ tồn tại như là một tập thể với đầy đủ ý nghĩa của nó khi

cộng đồng/nhóm người đó có cùng mục tiêu và nhiệm vụ hoạt động riêng, có

viễn cảnh phát triển, có sự độc lập và mang tính chất bền vững Các tập thể đều có những mục tiêu mang ý nghĩa xã hội và cố gắng tối đa để đạt được

mục tiêu đó Một tập thể chân chính là một tập thể mà mỗi thành viên lĩnh

hội được mục tiêu chung của tập thể, xem nó là mục tiêu cá nhân, tạo nên sự

thống nhất giữa lợi ích tập thể và lợi ích cá nhân

- Có tổ chức chặt chẽ: Hoạt động của tập thể phải thể hiện được tính kế

hoạch, cho thấy sự phối hợp chặt chẽ, hài hòa của tất cả các thành viên Để đạt được điều này, phụ thuộc rất lớn vào năng lực của người lãnh đạo Người lãnh đạo hướng sự nỗ lực của tất cả các thành viên vào mục đích chung, với phong cách riêng, đưa công việc của tập thể vào nề nếp

- Quan hệ giữa các thành viên được xây dựng trên tinh thần đồng chí, đồng đội và phụ thuộc lẫn nhau về trách nhiệm xã hội: Các mối quan hệ trong

một tập thể lành mạnh thường được xây dựng và phát triển trên tinh thần đoàn

kết , hỗ trợ, học hỏi và yêu cầu cao ở nhau Các yếu tố này đảm bảo cho mục đích chung của tập thể được triển khai thực hiện ở mức tích cực tối đa, trên cơ

sở thống nhất và đảm bảo cho sự phát triển toàn diện của mỗi thành viên

- Có dư luận lành mạnh, phù hợp với dư luận chung của xã hội: Tùy thuộc một phần vào trạng thái và mức độ phát triển của tập thể mà sự hình thành dư luận thống nhất nơi tập thể đó diễn ra khó khăn hay thuận lợi

- Có kỷ luật chặt chẽ, nghiêm minh: Kỷ luật không chỉ là một hoạt động

có lý trí nhằm đạt tới một cách có kế hoạch mục tiêu đã định, mà còn là năng

lực kìm hãm những xu hướng cản trở việc thực hiện mục tiêu chung của tập

thể Nền tảng của kỷ luật là ý thức được nghĩa vụ đối với xã hội, là tinh thần trách nhiệm trước tập thể về công việc được giao, là thói quen thực hiện một cách nghiêm túc quy chế lao động [9, 150]

Nhà tâm lý học A.G.Kôvaliôp đã phân tích quá trình phát triển của tập

thể thành các giai đoạn sau:

 Giai đoạn tổng hợp sơ cấp: giai đoạn phát triển đầu tiên của tập thể Trong giai đoạn này, tập thể hoạt động và phát triển dựa trên các yêu cầu

của người lãnh đạo Các yêu cầu này giúp hình thành những mối liên hệ bên ngoài giữa các thành viên trong tập thể Họ có những mức độ sẵn sàng khác nhau trong việc thực hiện các hoạt động chung

 Giai đoạn cấu trúc hóa (giai đoạn phân hóa): Dưới sự ảnh hưởng của người lãnh đạo, các thành viên trong tập thể bắt đầu phân hóa thành các nhóm nhỏ: nhóm cốt cán; nhóm thụ động lành mạnh và nhóm tích cực

đạo cũng nâng cao, đòi hỏi người lãnh đạo phải luôn cố gắng làm mới, hoàn thiện bản thân

 Giai đoạn yêu cầu tối đa: Đây là giai đoạn phát triển cao nhất của tập thể Các thành viên nhận thức đầy đủ mục đích và các yêu cầu của tập thể, chuyển hóa nó thành những yêu cầu của bản thân Lợi ích của tập thể và

lợi ích của cá nhân đã có sự kết hợp hài hòa

Với quan điểm của A.G.Kôvaliôp, quá trình phát triển của tập thể được chia thành bốn giai đoạn, tuy nhiên, ở những góc độ tiếp cận khác nhau được nghiên cứu bởi các nhà tâm lý học khác nhau, có những sự phân chia khác nhau đối với quá trình phát triển này Cụ thể như A.X Macarenco, Mai Hữu Khuê phân chia thành ba giai đoạn; A.B Pêtrốpxki dựa trên tính tích cực mà

sắp xếp theo tầng bậc với ba tầng… Dù vậy, sự phát triển của tập thể là sự phát triển liên tục do đó, sự phân chia này chỉ mang tính ước lệ

Một vấn đề cần lưu ý là phải phân biệt giữa nhóm và tập thể Các nhà tâm lý học Xô Viết xem nhóm là cộng đồng người được phân ra trong tổng

thể xã hội trên cơ sở những dấu hiệu nhất định (thuộc tính giai cấp, tính chất

của hoạt động chung, mức độ các mối quan hệ giữa các cá nhân, các đặc điểm

của tổ chức v.v…) Hiểu một cách khác, có thể nói, nhóm là một cộng đồng

có từ hai người trở lên, giữa họ có sự tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau trong quá trình thực hiện các hoạt động chung [9]

Như vậy, nhóm có nội hàm khái niệm rộng hơn tập thể Không phải bất

cứ nhóm nào cũng là tập thể Ngược lại, tập thể có thể được xem là nhóm, là hình thức phát triển cao hơn của nhóm

1.2.2 T ập thể đội tuyển thể thao

Xem xét cụ thể, có thể thấy đội tuyển thể thao đáp ứng đầy đủ các đặc điểm của tập thể:

- Các thành viên trong đội tuyển thể thao liên kết với nhau vì mục đích chung có ý nghĩa xã hội, cụ thể là mục đích tập luyện và đạt được thành tích trong thi đấu thể thao Mỗi vận động viên trong đội tuyển đều lĩnh hội được

mục đích này và chuyển hóa nó thành mục tiêu cá nhân Các hoạt động của các vận động viên trong đội như giao tiếp, tập luyện, tập huấn, thi đấu… đều

diễn ra căn cứ theo mục đích chung này Sự gắn kết giữa các thành viên được hình thành trong các hoạt động thông qua việc giúp đỡ, hỗ trợ nhau, giúp nhau cùng tiến bộ, đạt được mục tiêu cá nhân và cũng là mục tiêu chung

- Có tổ chức chặt chẽ: Các hoạt động tập luyện, thi đấu của mỗi đội tuyển thể thao được thực hiện dựa trên những kế hoạch được lên chi tiết và cụ

thể theo tuần, tháng, giải đấu, quý, năm Các thành viên trong mỗi đội được tuyển chọn dựa trên những tiêu chuẩn riêng trong việc đáp ứng các khả năng chung, khả năng chuyên sâu, khí chất cũng như lứa tuổi Trong mỗi đội tuyển, ban huấn luyện mà đại diện trực tiếp là huấn luyện viên giữ vai trò lên kế

hoạch, điều phối cũng như hướng dẫn vận động viên trong các hoạt động tập luyện, thi đấu nhằm đạt được những mục tiêu đã đề ra

- Quan hệ giữa các vận động viên trong đội được xây dựng trên tinh thần đồng đội và phụ thuộc lẫn nhau về trách nhiệm xã hội: Sự gắn bó giữa các vận động viên trong đội được thể hiện thông qua những hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong quá trình tập luyện và thi đấu cũng như các tình huống ngoài nội dung này Sự gắn bó này hỗ trợ cho việc triển khai mục đích chung của đội tuyển đạt được mức tối đa

- Có dư luận lành mạnh, phù hợp với dư luận chung của xã hội: Đây là

một trong những yếu tố đánh giá sự phát triển của một đội tuyển Một đội tuyển vững mạnh là đội tuyển xây dựng được dư luận lành mạnh Trong đó,

vận động viên có thể tự do phát biểu suy nghĩ, đóng góp ý kiến, trao đổi quan điểm theo hướng đóng góp tích cực căn cứ trên nền tảng đạo đức xã hội cũng

như mục đích chung của đội tuyển Mặt khác, thông qua dư luận, các vận động viên trong đội có cơ hội nhìn nhận để hiểu nhau hơn, khắc phục nhược điểm, điều chỉnh hành vi cho phù hợp

- Đội tuyển thể thao có kỷ luật chặt chẽ, nghiêm minh: Đây là một trong

những yếu tố quan trọng đối với một đội tuyển thể thao Tuân thủ nội quy, quy định riêng của đội về giờ giấc tập luyện, trang phục, luật lệ thi đấu v.v…

là yêu cầu hàng đầu mà vận động viên cần ghi nhớ và chấp hành

Từ những phân tích trên, có thể kết luận một đội tuyển là một tập thể với đầy đủ các đặc điểm đặc trưng riêng biệt Cụ thể hơn: Đội tuyển thể thao là

một tập thể vận động viên được tập hợp và tổ chức theo những tiêu chuẩn riêng với kỷ luật chặt chẽ và nghiêm minh Mối quan hệ giữa các vận động viên trong đội được xây dựng trên tinh thần đồng đội và liên kết với nhau

nhằm thực hiện mục đích tập luyện và đạt được thành tích trong thi đấu thể thao

Các giai đoạn phát triển của đội tuyển thể thao:

 Giai đoạn tổng hợp sơ cấp: các vận động viên trong đội được tuyển

chọn, tập hợp dựa trên những yếu tố về năng khiếu, tố chất, sự đam mê… Trong giai đoạn này, ban huấn luyện đặc biệt là huấn luyện viên có vai trò quan trọng, giúp các vận động viên trong đội hình thành mối liên

kết bước đầu và bề ngoài thông qua các nội quy, quy định, mục tiêu phấn đấu trong từng giải đấu… Mỗi vận động viên sẽ có mức độ khác nhau trong việc hòa mình vào tập thể, tốc độ chuyển hóa mục đích chung thành những mục đích cá nhân cũng khác nhau Từ sự gắn kết bước đầu,

một bộ phận của đội có ý thức nhanh và đầy đủ hơn về mục đích và đường lối chung sẽ trở thành đội ngũ tích cực ủng hộ các yêu cầu của ban huấn luyện, trở thành tấm gương về thái độ và tinh thần tập luyện,

chấp hành kỷ luật Dần dà, sự biến đổi về chất diễn ra, đưa đội tuyển bước sang giai đoạn phát triển kế tiếp

 Giai đoạn phân hóa (giai đoạn cấu trúc hóa): Ở giai đoạn này, đội tuyển

sẽ phân hóa thành các nhóm: nhóm nòng cốt, nhóm thụ động lành mạnh,

thụ động dửng dưng và nhóm tích cực chống đối Những thành viên trong nhóm nòng cốt là những vận động viên có tinh thần và thái độ tích

cực đối với đội tuyển Họ nhận thức được mục đích chung và phấn đấu

để đạt được mục đích đó Họ ủng hộ với đường lối và phương pháp của ban huấn luyện, đặt những yêu cầu cao đối với huấn luyện viên, với đồng đội và với chính bản thân mình Với nhóm thụ động lành mạnh, họ luôn sẵn sàng thực thi những yêu cầu chung, tuy nhiên lại không thể hiện

sự chủ động, sáng kiến Đặc điểm của nhóm thụ động thờ ơ là có biểu

hiện dửng dưng, không quan tâm đến các kế hoạch, nhiệm vụ, công việc chung của đội, thậm chí có thái độ trốn tránh Cuối cùng là nhóm chống đối, có thể được xem như những kẻ phá rối vì thể hiện thái độ tiêu cực,

phản bác, tích cực chống lại yêu cầu của ban huấn luyện và nhóm nòng

cốt Không giống như ở giai đoạn đầu, trong giai đoạn phân hóa, ban

huấn luyện cần phải có phương pháp, cách thức tác động riêng biệt đối

với từng nhóm Cần phải dựa vào nhóm nòng cốt để củng cố sự vững

chắc của đội; có phương pháp riêng để tạo điều kiện thuận lợi cho nhóm

thụ động lành mạnh trở thành những thành viên của nhóm nòng cốt; bày

tỏ thái độ kiên quyết, không nhân nhượng với nhóm chống đối, khiến họ thay đổi thái độ và cách hành xử với tập thể

 Giai đoạn hợp nhất: Nếu có phương pháp, cách thức hợp lý và đúng đắn,

giảm những điểm tiêu cực và phát huy phần tích cực của mỗi nhóm trong giai đoạn phân hóa, ban huấn luyện có thể đưa đội tuyển phát triển lên giai đoạn hợp nhất Ở giai đoạn này, các vận động viên phần nhiều đã

hình thành nên thái độ tích cực đối với các nhiệm vụ của đội cũng như đối với nhau Khoảng cách giữa các nhóm nhỏ được thu hẹp theo hướng tích cực đối với tập thể Đây cũng là giai đoạn đòi hỏi ban huấn luyện nỗ

lực rèn luyện để nâng cao năng lực bản thân nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của các vận động viên về năng lực, phẩm chất của người huấn luyện

 Giai đoạn phát triển cao nhất: Trên nền tảng những yêu cầu, mục đích chung của toàn đội, các vận động viên dần hình thành những yêu cầu ở

mức tối đa đối với bản thân mình Lợi ích và mục đích của toàn đội đã hòa quyện với lợi ích và mục đích cá nhân, thành thể thống nhất đưa cả hai cùng phát triển đến mức cao nhất Từng vận động viên không chỉ đặt

ra những yêu cầu cao đối với chính mình mà còn đối với đồng đội, huấn luyện viên Việc huấn luyện ở giai đoạn này trở nên khó khăn hơn vì đội tuyển đã trưởng thành về mặt tổ chức, các vận động viên có thể tự giác

hoặc cần sự hỗ trợ rất ít để thực hiện những kế hoạch đề ra, họ sẽ chỉ tán thành và hợp tác với những kế hoạch ý kiến thuyết phục, chặt chẽ và đầy

đủ cơ sở Do đó, huấn luyện viên cần phải không ngừng nỗ lực để trau

dồi năng lực, phẩm chất, hướng đến ngày một hoàn thiện hơn

1.3 B ầu không khí tâm lý

Là một trong những vấn đề khá phức tạp trong tâm lý học xã hội, khó định đoán, ước lượng, do đó, hiện nay, còn tồn tại khá nhiều quan điểm về bầu không khí tâm lý

Theo Platonov, bầu không khí tâm lý là sự tác động lẫn nhau giữa môi trường xã hội và vật lý với nhân cách Sự tác động lẫn nhau này được phản ánh trong ý thức của nhóm [1, tr.30]

Trong các công trình nghiên cứu của mình, các nhà tâm lý học T.Mozenob, M.Unozenuk đã khẳng định rằng cần phải hiểu bầu không khí

tâm lý như là trạng thái tâm lý của cảm xúc được hình thành trong nhân cách [1, tr 29]

Theo V.M.Sêpel: Bầu không khí tâm lý là là sắc thái xúc cảm giữa các thành viên trong tập thể Nó xuất hiện trên cơ sở gần gũi, thiện cảm, giống nhau về mặt tính cách, hứng thú và xu hướng giữa các thành viên [3]

Tiếp cận theo hướng dư luận xã hội, nhà tâm lý học V.I.Mikheep cho rằng:

Bầu không khí tâm lý là dư luận xã hội ở tập thể về thái độ lao động, thái độ đối với tập thể, đối với lãnh đạo và với các cá nhân khác

Tại Việt Nam, thuật ngữ bầu không khí tâm lý cũng được các nhà tâm lý

học nghiên cứu và đúc kết thành những khái niệm khác nhau tùy thuộc vào góc độ nghiên cứu và hướng tiếp cận

Tác giả Ngô Công Hoàn khẳng định: Bầu không khí tâm lý là toàn bộ các

trạng thái tâm lý có ý nghĩa quyết định đến tốc độ, nhịp điệu, cường độ hoạt động chung của các thành viên trong nhóm xã hội, đó là không gian chứa đựng các trạng thái tâm lý chung của toàn nhóm trong một thời gian nhất định

Nghiên cứu bầu không khí tâm lý trong tập thể sản xuất, tác giả Phạm

Mạnh Hà cho rằng: “Bầu không khí tâm lý là trạng thái tâm lý của tập thể Nó

thể hiện sự phức hợp tâm lý xã hội, sự tương tác giữa các thành viên và mức

độ dung hợp các đặc điểm tâm lý trong các quan hệ liên nhân cách của họ Là tính chất của mối quan hệ qua lại giữa mọi người trong tập thể Là tâm trạng chính trong tập thể Là sự thỏa mãi của người công nhân đối với công việc được thực hiện.” [15]

Khẳng định bầu không khí tâm lý tồn tại khách quan trong tổ chức, tác giả

Vũ Dũng quan niệm: “Bầu không khí tâm lý là trạng thái tâm lý của tổ chức

Nó thể hiện sự phối hợp tâm lý xã hội, sự tương tác giữa các thành viên và

mức độ dung hợp các đặc điểm tâm lý trong quan hệ liên nhân cách.” [9]

Nghiêng về yếu tố hòa hợp của các phẩm chất tâm lý cá nhân ở mỗi thành viên trong tập thể, tác giả Nguyễn Bá Dương cho rằng: “Bầu không khí tâm lý

tập thể là hiện tượng tâm lý biểu hiện mức độ hoạt động, hòa hợp về các

phẩm chất tâm lý cá nhân của con người trong tập thể, nó được hình thành từ thái độ của mọi người trong tập thể đối với công việc, bạn bè, đồng nghiệp và người lãnh đạo trong tập thể.” [11]

Cùng góc nhìn đó, tác giả Nguyễn Hoàng Khắc Hiếu và Nguyễn Thị Thanh Vân trong các nghiên cứu của mình cũng đã thống nhất bầu không khí tâm lý là trạng thái nổi bật của tập thể và được cụ thể hóa thông qua thái độ

của các thành viên đối với nhau, thái độ đối với công việc chung của tập thể

và thái độ đối với chính bản thân mình [23, 51]

Bên cạnh những tác giả tiêu biểu đã nêu, nhiều công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học cũng đã đưa ra những khái niệm không đồng nhất về bầu không khí tâm lý Ví dụ như xem bầu không khí tâm lý là một tập hợp những đặc điểm tâm lý xã hội của từng thành viên trong nhóm; là sự thống nhất về tư tưởng, chính trị và đạo đức của các thành viên trong nhóm; là môi trường hình thành giữa con người với con người đang trực tiếp tiếp xúc với nhau; v.v…

Nhìn chung, tùy thuộc vào cách tiếp cận, giữa các tác giả còn tồn tại

những quan điểm khác nhau về bầu không khí tâm lý, tuy nhiên vẫn có những điểm chung, mang tính cơ sở được thống nhất về khái niệm này:

 Coi bầu không khí tâm là lớp sơn cảm xúc hay trạng thái tâm lý của tập

thể

 Phản ánh tính chất các mối quan hệ qua lại, sự tương tác cũng như mức

độ dung hợp giữa các thành viên trong tập thể

 Được biểu hiện thông qua thái độ các thành viên với nhau và với các công việc chung của tập thể

Chắt lọc những quan điểm trên, có thể hiểu về bầu không khí thông qua khái niệm sau: Bầu không khí tâm lý tập thể là trạng thái tâm lý của tập thể, phản ánh tính chất các mối quan hệ qua lại, sự tương tác và mức độ dung hợp giữa các thành viên trong tập thể Nó được biểu hiện thông qua thái độ

gi ữa các thành viên với nhau, thái độ với công việc chung và thái độ với chính bản thân từng thành viên trong tập thể

Những đặc điểm nổi bật cần phải lưu ý khi nghiên cứu về khái niệm bầu không khí tâm lý tập thể

1.3.1 Ngu ồn gốc hình thành bầu không khí tâm lý tập thể

Bầu không khí tâm lý tập thể hình thành từ sự phản ánh những điều kiện

sống và hoạt động của tập thể cũng như của xã hội trong những giai đoạn nhất định Hiểu theo một cách khác, nó là một mặt của đời sống tinh thần tập thể,

một khía cạnh của ý thức xã hội cũng như một số các hiện tượng tâm lý tập

thể khác Một mặt, bầu không khí tâm lý phản ánh những điều kiện hoạt động chung về vật chất và tinh thần của giai cấp, tầng lớp xã hội nói chung Mặt khác, nó phản ánh những điều kiện riêng như thành phần của tập thể, đặc điểm tâm lý của từng thành viên, sự phân công, trình độ cũng như phong cách lãnh đạo, mối quan hệ qua lại giữa các thành viên Những yếu tố này hình thành nên màu sắc tâm lý riêng của mỗi tập thể Dù vậy, đây không phải là

một yếu tố bất động, bất biến Trải qua các sự kiện, các biến cố, bầu không khí tâm lý được củng cố phát triển bởi từng thành viên trong tập thể, bởi sự

thống nhất về mục đích và vă hóa, hệ thống giá trị cũng như sự hòa hợp về

mặt tâm lý của mỗi cá nhân trong tập thể

1.3.2 Quá trình hình thành b ầu không khí tâm lý tập thể

Bầu không khí tâm lý phản ánh tính chất các mối quan hệ qua lại, sự tương tác và mức độ dung hợp giữa các thành viên trong tập thể Như vậy, sự hình thành bầu không khí tâm lý trong tập thể phải thông qua hoạt động và giao tiếp

Với ba chức năng cơ bản là thông tin liên lạc, điều chỉnh hành vi và kích động liên lạc, thông qua giao tiếp, những cảm xúc nảy sinh giữa con người

với con người trong mối quan hệ qua lại tác động lẫn nhau được bộc lộ rõ nét,

đó là cơ sở của việc hình thành bầu không khí tâm lý tập thể Những cảm xúc này được biểu hiện dưới hai trạng thái: tích cực và tiêu cực

 Những cảm xúc tích cực là những cảm xúc dương tính, bộc lộ được sự

gắn bó; ý muốn hợp tác, hành động cùng nhau, gắn bó với tập thể; bộc lộ trách nhiệm cao đối với công việc có tính mục đích chung của tập thể

 Những cảm xúc tiêu cực là những cảm xúc âm tính, thể hiện sự chia rẽ,

bất hợp tác và thiếu gắn bó với người khác cũng như với tập thể và công

và nhân viên được bộc lộ rõ ràng và minh bạch, giúp các thành viên trong tập

thể nhận thức được rõ ràng để có những bước điều chỉnh thích hợp, tạo nên

bầu không khí tâm lý tích cực

1.3.3 Nội dung bầu không khí tâm lý tập thể

Dựa vào những cách tiếp cận khác nhau, xuất hiện sự phân chia khác nhau về nội dung bầu không khí tâm lý tập thể Một cách nhìn nhận được tán đồng nhiều hiện nay là xem nó như trạng thái tâm lý nổi trội, phản ánh đặc điểm của những mối quan hệ liên cách Đó là lý do bầu không khí tâm lý liên quan đến những mối quan hệ nhiều mặt giữa các thành viên trong tập thể

Những mối quan hệ đó có thể tóm tắt trong những mối quan hệ cơ bản sau:

 Quan hệ giữa các thành viên với người lãnh đạo – quản lý tập thể: Mối quan hệ này thể hiện sự công nhận vai trò, năng lực, sự hợp tác của các thành viên trong tập thể đối với sự điều hành của người lãnh đạo trong

việc thực hiện mục đích chung của tập thể

 Quan hệ giữa các thành viên trong tập thể: Đây là mối quan hệ theo chiều ngang, biểu hiện ở thái độ hợp tác, tích cực, quan tâm tương trợ lẫn nhau giữa các thành viên trong tập thể

 Quan hệ đối với công việc của tập thể: Được biểu hiện thông qua tính tính cực, năng suất của các thành viên trong lao động

 Quan hệ đối với chính bản thân của mỗi thành viên: Thể hiện thông qua

sự tự đánh giá, tự khẳng định và tính tích cực của mỗi thành viên

Ở mỗi cá nhân, trong suốt quá trình tham gia vào tập thể, các yếu tố này thường xuyên tác động, ảnh hưởng lẫn nhau, mỗi yếu tố là một mặt không thể thiếu trong bầu không khí tâm lý tập thể

1.4 B ầu không khí tâm lý đội tuyển thể thao

1.4.1 Định nghĩa

Đội tuyển thể thao là một tập thể với đầy đủ các điểm đặc trưng riêng

biệt, vì vậy, dựa trên định nghĩa về bầu không khí tâm lý tập thể, có thể đưa ra cách hiểu về bầu không khí tâm lý đội tuyển thể thao như sau: Bầu không khí tâm lý đội tuyển thể thao là trạng thái tâm lý của tập thể, phản ánh tính chất các mối quan hệ qua lại, sự tương tác và mức độ dung hợp giữa các thành viên trong tập thể Nó được biểu hiện thông qua thái độ giữa các thành viên v ới nhau, thái độ với việc tập luyện, thi đấu và thái độ với chính

b ản thân từng thành viên trong đội tuyển

Là trạng thái tâm lý, bầu không khí tâm lý có tính chất bền vững tương đối

và có sự ảnh hưởng nhất định đến đời sống tâm lý xã hội của đội tuyển thể thao Thông qua hoạt động và giao tiếp, bầu không khí tâm lý được hình