Chính sách hỗ trợ phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam.docx

Chính sách hỗ trợ phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam.

Lời mở đầu

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII đã chỉ ra rằng nớc ta cần phải "xâydựng một nền kinh tế mở hội nhập với các nớc trong khu vực và trên thế giới,khuyến khích xuất khẩu và đồng thời thay thế hàng hoá nhập khẩu bằng cácsản phẩm hữu hiệu sản xuất trong nớc" Với tinh thần đó, nớc ta đã cam kếtthực hiện AFTA, gia nhập APEC và trong tơng lai sẽ tham gia WTO khi đủ

điều kiện

Để thực hiện đúng định hớng trên cần phải quan tâm tới đầu t trong nớchay cần chú trọng vào sự phát triển của các chủ thể kinh tế của đất nớc, cụ thể

là các doanh nghiệp Là một nớc đang phát triển, các doanh nghiệp vừa và nhỏ

ở nớc ta chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số doanh nghiệp và có vai trò đặc biệtquan trọng trong việc tăng trởng kinh tế, tạo việc làm, thu hút vốn, làm chonền kinh tế năng động hiệu quả lớn, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế,thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nớc trong giai đoạnhiện nay Song các doanh nghiệp vừa và nhỏ đang gặp khó khăn nh: năng lựcquản lý kinh doanh kém, vốn đầu t hạn chế, công nghệ lạc hậu, bị động trongquan hệ thị trờng Do đó, Đảng và Nhà nớc cũng nh toàn xã hội đang quantâm đến những hoạt động hỗ trợ phát triển, đặc biệt là đang tạo ra khung khổpháp lý, đổi mới hệ thống chính sách, xây dựng cơ quan quản lý nhà nớc, các

tổ chức hỗ trợ cộng đồng đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ Mặc dù vậy,hiện nay các doanh nghiệp vừa và nhỏ đang ở trong môi trờng pháp lý chahoàn thiện, làm hạn chế sự phát triển, đặc biệt là các chính sách cho nhữngdoanh nghiệp này còn thiếu và cha đồng bộ

Để góp phần hình thành luận cứ khoa học cho việc tạo môi trờng chínhsách vĩ mô thuận lợi nhằm thúc đẩy phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ, đợc

sự giúp đỡ của cô giáo TS Lê Thị Anh Vân và chuyên viên Bùi Văn Hiền - Vụ

Công nghiệp - Bộ Kế hoạch và Đầu t em đã nghiên cứu đề tài "Chính sách hỗ

trợ phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam" Đây là một đề tài

mới mẻ ở nớc ta, nó rất phong phú, phức tạp và hiện đang có nhiều ngờinghiên cứu, em muốn nghiên cứu vấn đề này trên góc độ đánh giá sự tác độngcủa chính sách đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nớc, trên cơ sở đó hìnhthành luận chứng khoa học, tìm ra những giải pháp khắc phục khó khăn chocác doanh nghiệp, đồng thời giúp Nhà nớc hoàn thiện hơn về chính sách này.Nội dung chính của đề tài là luận chứng về tiêu chí, đặc điểm, vai trò của cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam; phân tích thực trạng các chính sách hỗtrợ và tìm những điểm "tắc nghẽn" của hệ thống chính sách; kiến nghị một sốgiải pháp nhằm tháo gỡ những khó khăn, vớng mắc đối với sự hoạt động củacác doanh nghiệp vừa và nhỏ

Do thời gian nghiên cứu có hạn, nên khó tránh khỏi những sai sót Emrất mong nhận đợc ý kiến đóng góp của mọi ngời Xin chân thành cảm ơn!

Chơng I Tổng quan về chính sách hỗ trợ doanh nghiệp

vừa và nhỏ Việt Nam

I Khái niệm về doanh nghiệp vừa và nhỏ

1 Tiêu chí phân loại

Việc đa ra khái niệm chuẩn xác về doanh nghiệp vừa và nhỏ có ý nghĩalớn để xác định đối tợng đợc hỗ trợ Nếu phạm vi hỗ trợ đối tợng quá rộng sẽkhông đủ sức bao quát và tác dụng hỗ trợ sẽ giảm đáng kể Còn nếu phạm vịquá nhỏ sẽ không có ý nghĩa và ít tác dụng trong nền kinh tế Vì vậy chúng tacần chú trọng nghiên cứu tiêu thức phân loại doanh nghiệp vừa và nhỏ Tuynhiên, không có một tiêu thức thống nhất để phân loại doanh nghiệp vừa vànhỏ cho tất cả các nớc vì điều kiện kinh tế của mỗi nớc là khác nhau và ngaytrong một nớc, sự phân loại cũng khác nhau tuỳ theo từng thời kỳ, từng ngànhnghề, vùng lãnh thổ

Có hai tiêu chí phổ biến để phân loại doanh nghiệp vừa và nhỏ: tiêu chí

định tính và tiêu chí định lợng

Nhóm tiêu chí định tính: dựa trên những đặc trng cơ bản của các doanh

nghiệp vừa và nhỏ nh: chuyên môn hoá thấp, số đầu mối quản lý ít, mức độphức tạp của quản lý thấp Nhóm chỉ tiêu này có u thế là phản ánh đúng bảnchất của vấn đề nhng thờng khó xác định trên thực tế Do đó, nó thờng chỉ làmcơ sở để tham khảo, kiểm chứng mà ít đợc dùng để phân loại trong thực tế

Nhóm tiêu chí định lợng: Có thể dùng các tiêu chí nh : số lao động, giá

trị tài sản hay vốn, doanh thu, lợi nhuận

1.1 Các yếu tố tác động tới việc phân loại doanh nghiệp vừa và nhỏ

Sự phân loại doanh nghiệp theo quy mô lớn, vừa hay nhỏ thì mang tínhtơng đối và phụ thuộc vào nhiều yếu tố nh :

- Trình độ phát triển kinh tế của một nớc: Trình độ phát triển càng caothì trị số các tiêu chí càng tăng Nh vậy, chỉ số về số lao động, vốn để phânloại doanh nghiệp vừa và nhỏ của các nớc có trình độ phát triển kinh tế thấp sẽnhỏ hơn các nớc phát triển Chẳng hạn, ở Nhật Bản, doanh nghiệp có 300 lao

động và một triệu USD tiền vốn đợc coi là doanh nghiệp vừa và nhỏ còn cácdoanh nghiệp có quy mô nh vậy ở Thái Lan lại là doanh nghiệp lớn

- Tích chất ngành nghề Do đặc điểm của từng ngành nghề, có ngành sửdụng nhiều lao động (nh dệt, may), có ngành sử dụng nhiều vốn nhng ít lao

động (nh hoá chất, điện) Trên thực tế ở nhiều nớc, để so sánh đối chứng trongphân loại dựa trên tính chất này, ngời ta thờng phân chia thành 2 -3 nhóm

ngành với các tiêu chí phân loại khác nhau hay có thể dùng hệ số ngành (Ib)

- Vùng lãnh thổ: Do trình độ phát triển giữa các vùng khác nhau, nên số

lợng và quy mô doanh nghiệp cũng khác nhau Do đó, cần tính đến cả hệ số vùng (Ia) để đảm bảo tính tơng thích trong việc so sánh quy mô doanh nghiệpgiữa các vùng khác nhau

- Tính lịch sử: Một số doanh nghiệp trớc đây đợc coi là lớn nhng vớiquy mô nh vậy, hiện tại hoặc trong tơng lai có thể coi là nhỏ hoặc vừa Nh

vậy, trong việc xác định quy mô doanh nghiệp, cần tính thêm hệ số tăng trởng quy mô doanh nghiệp trung bình (Id) trong từng giai đoạn Hệ số này chỉ đợcdùng khi xác định quy mô trong các thời kỳ khác nhau

Nh vậy, để xác định quy mô doanh nghiệp vừa và nhỏ của một nớc, trớchết cần xác định quy mô trung bình chung (Sa), sau đó, xác định hệ số Ia, Ib, Id.Cần lu ý thêm là giữa các yếu tố nh vốn lao động có sự thay thế lẫn nhau

Có thể xác định quy mô doanh nghiệp thuộc một ngành và trên một địabàn cụ thể F (Sba) theo công thức:

F(Sba) = Ib.Ia xSa

Id

Vấn đề hiện nay cần xác định: Sa và các hệ số tơng ứng nh thế nào? Ngoài ra, mục đích phân loại cũng có tác động tới việc phân loại Vìviệc phân loại để định mức cấp phát hay để hỗ trợ là hoàn toàn khác nhau

1.2 Tiêu chí và cách phân loại ở nớc ta hiện nay

Câu hỏi đầu tiên đặt ra để xác định tiêu chí đó là “cách tiếp cận” ởViệt Nam, trớc đây, khái niệm doanh nghiệp vừa và nhỏ đã đợc dùng để phânloại DNNN với mục đích xác định mức lơng cấp phát trong cơ chế bao cấp và

định mức lơng cho các giám đốc doanh nghiệp vừa và nhỏ Lúc này, tiêu thứcphân loại chủ yếu là số lao động trong biên chế và theo phân cấp TW-ĐF

Theo văn bản pháp lý mới nhất hiện hành (áp dụng từ 1993 đến nay) thìviệc phân loại doanh nghiệp ở Việt Nam theo 5 hạng (hạng đặc biệt, hạng I, II,III, IV, V) dựa trên hai nhóm yếu tố là: độ phức tạp của quản lý và hiệu quảsản xuất kinh doanh và gồm 8 tiêu chí: vốn sản xuất kinh doanh, trình độ côngnghệ, phạm vi hoạt động, số lợng lao động, thực hiện nghĩa vụ với Nhà nớc,lợi nhuận thực hiện, doanh thu và tỷ suất lợi nhuận trên vốn (1)

Nhợc điểm lớn của cách phân loại này là nhiều tiêu chí, đối tợng phânloại giới hạn Còn mục tiêu chủ yếu nhằm sắp xếp lại tổ chức bộ máy quản lýdoanh nghiệp nhà nớc, làm căn cứ xếp lơng chứ không phục vụ định hớngphát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ và hỗ trợ cho các doanh nghiệp này pháttriển

Trong khi, Nhà nớc cha ban hành tiêu chí chung xác định doanh nghiệpvừa và nhỏ với mục đích hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển của

1 Thông t liên bộ số 21/LĐTT ngày 17-6-1993 của Bộ lao động - thơng binh và xã hội và Bọ Tài chính vè xếp hạng doanh nghiệp.

mình, một số tổ chức hỗ trợ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam đã

tự đa ra tiêu chí phục vụ cho công tác của mình Ví dụ nh:

 ở thành phố Hồ Chí Minh, những doanh nghiệp có vốn trên 1 tỷ đồng,lao động trên 100 ngời và doanh thu hàng năm trên 10 tỷ thì đợc coi là cácdoanh nghiệp vừa, còn dới mức trên là các doanh nghiệp nhỏ

 Ngân hàng Công thơng Việt Nam coi doanh nghiệp vừa và nhỏ lànhững doanh nghiệp có:

+ Giá trị tài sản cố định dới 10 tỷ đồng

+ Lao động < 500 ngời

 Theo dự án VIE/US/95/004 Hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ ở ViệtNam do UNIDO tài trợ coi:

Doanh nghiệp nhỏ là doanh nghiệp có:

+ Lao động dới 30 ngời

+ Vốn đăng ký dới 1 triệu USD

Doanh nghiệp vừa là doanh nghiệp có:

+ Lao động từ 31-200 ngời

+ Vốn đăng ký dới 4 triệu USD

 Liên Bộ lao động và Bộ Tài chính coi doanh nghiệp nhỏ là doanhnghiệp có :

+ Lao động thờng xuyên dới 100 ngời

+ Doanh thu hàng năm dới 10 tỷ đồng

+ Vốn pháp định dới 1 tỷ đồng

 Quỹ hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ thuộc chơng trình Việt Nam

-EU hỗ trợ các doanh nghiệp có số lao động từ 10 - 500 ngời, vốn điều lệ từ 50ngàn đến 300 ngàn USD.(2)

 Quỹ phát triển nông thôn (thuộc Ngân hàng Nông nghiệp) Coi doanhnghiệp vừa và nhỏ là các doanh nghiệp có:

- Giá trị tài sản không vợt quá 2 triệu USD

- Lao động không quá 500 ngời

Một phần nguyên nhân của các tiêu chí rất khác nhau trên là do Nhà

n-ớc cha chính thức ban hành một tiêu chí chung để áp dụng trong tất cả cácngành nhằm xác định đối tợng thuộc loại doanh nghiệp vừa và nhỏ

Vấn đề thứ hai đặt ra cho việc xác định tiêu chí là đánh giá mức độquan trọng của các tiêu chí đó

Kết quả điều tra đợc tiến hành ở các tỉnh phía Bắc là khá thống nhấttrong lĩnh vực sản xuất cũng nh thơng mại, dịch vụ Đó là: vốn sản xuất đợccoi là quan trọng nhất (chiếm 55,2% số đối tợng đợc hỏi), doanh thu đứng vịtrí thứ 2 và số lao động thờng xuyên xếp thứ 3.(xem thêm bảng)

2 Việt nam Economic issue 47, september 1997

Bảng 1: Mức độ quan trọng của các tiêu chí phân loại doanh nghiệp vừa

và nhỏ theo kết quả điều tra.

Tiêu chí Tỷ lệ % theo mức độ quan trọng giảm dần

Nguồn: Báo cáo điều tra doanh nghiệp vừa và nhỏ ở 5 tỉnh vùng ĐB Sông Hồng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, tháng 10 -1996

Vấn đề thứ 3 là xác định trị số của các tiêu chí, bao gồm các yếu tố:

- Theo số liệu thống kê, quy mô trung bình của các doanh nghiệp có

đăng ký kinh doanh hiện nay trong nền kinh tế quốc dân Việt Nam nh sau:

+ Vốn bình quân một doanh nghiệp đăng ký kinh doanh là 2,2 tỷ đồng(trong sản xuất là 2,97, trong thơng mại là 1,2 tỷ)

+ Lao động trung bình là 210 ngời

(trong công nghiệp là 280 ngời, và thơng mại là 150 ngời) (3)

Nh vậy, quy mô doanh nghiệp vừa và nhỏ chỉ có thể cao hơn mức trungbình một ít Mức hợp lý nhất để xây dựng doanh nghiệp vừa và nhỏ chung chotất cả nền kinh tế ở Việt Nam là:

Trong công nghiệp: Vốn sản xuất < 5 tỷ, lao động <300 ngời

Trong thơng mại, dịch vụ: Vốn sản xuất < 2 tỷ, lao động < 100 ngời

- Theo kiểm chứng cách phân loại doanh nghiệp vừa và nhỏ dựa trêncác tiêu chí định tính nh: mức độ phức tạp của quản lý, vị thế của chúng trênthị trờng, trình độ công nghệ Kết quả của một số công trình nghiên cứu chothấy, hầu hết các doanh nghiệp có mức vốn và lao động nh trên hoặc thấp hơn

đều có công nghệ lạc hậu, mức độ phức tạp của quản lý thấp, vị thế hạn chếtrên thị trờng Nh vậy trị số phân loại trên là khá phù hợp

- Tiêu chí tạm thời xác định doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam Ngày 20/6/1996 tại thông báo số 681/CP-KTN Thủ tớng Chính phủ đãtạm thời quy định thống nhất tiêu chí xác định doanh nghiệp vừa và nhỏ ở

Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là những doanh nghiệp có vốn điều

lệ dới 5 tỷ và số lao động thờng xuyên dới 200 ngời

Quy định cũng nêu rõ, tuỳ điều kiện quá trình kinh tế-xã hội mà ápdụng đồng thời cả hai tiêu chí vốn và lao động hoặc một trong hai tiêu chí nóitrên

Tiêu chí này chỉ là quy ớc hành chính để xác định cơ chế chính sách hỗtrợ doanh nghiệp vừa và nhỏ

Xét về định hớng lâu dài, quy định trên là phù hợp Tuy nhiên trong giai

đoạn trớc mắt, cần tiếp tục nghiên cứu khả thi chi tiết hơn các tiêu chí Chẳng

3 Niên giám thống kê 1995, NXB Thống kê, Hà Nội 1996.

hạn, chúng ta có thể tách tiêu chí áp dụng riêng cho lĩnh vực thơng mại , lĩnhvực xây dựng công nghiệp nh phần trên đã trình bày

- Theo tham khảo phân loại doanh nghiệp vừa và nhỏ của các nớc trongkhu vực và trong thời kỳ có trình độ phát triển tơng ứng với Việt Nam hiệnnay (chẳng hạn thời kỳ những năm 70 của Đài Loan, Hàn Quốc)

Trên cơ sở những luận giải đó, có thể đi đến ớc lợng tiêu chí để phânloại doanh nghiệp vừa và nhỏ nh bảng sau:

Bảng 2: Các tiêu chí phân loại doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam.

Tiêu chí Công nghiệp Thơng mại , dịch vụ

DNV&

N

DN nhỏ DNV&N DN nhỏ

Vốn sản xuất (tỷ đồng) <5 < 1 < 2 < 1 Lao động thờng xuyên < 300 <50 <200 < 30

2 Khái niệm doanh nghiệp vừa và nhỏ

2.1 Khái niệm doanh nghiệp vừa và nhỏ ở một số nớc trên thế giới

Nh trên đã nêu, việc phân loại doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng nh cáctiêu chí phụ thuộc vào nhiều yếu tố: phù hợp với trình độ phát triển, điều kiện

và mục đích của mỗi nớc Nhìn chung, cách phân loại ở mỗi nớc có nhiều

điểm khác nhau Tuy vậy, vẫn có một số điểm giống nhau Chẳng hạn, việcphân loại doanh nghiệp vừa và nhỏ của các nớc nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nàyphát triển để thực hiện các mục đích nh:

- Huy động mọi tiềm năng vào sản xuất

- Đáp ứng nhu cầu, đa dạng phong phú của xã hội

- Góp phần thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội của mỗi nớc

- Tăng sự năng động, hiệu quả của nền kinh tế, giảm tối đa mức rủi rotrong kinh doanh, giảm bớt độc quyền nhờ tăng số lợng doanh nghiệp, thiếtlập quan hệ kinh doanh giữa doanh nghiệp vừa và nhỏ và doanh nghiệp lớn

Chúng ta có thể tham khảo cách phân loại của một số nớc trong khu vực

và trên thế giới nh sau:

Đài Loan: Khái niệm doanh nghiệp vừa và nhỏ bắt đầu từ năm 1967,

đ-ợc phân làm hai nhóm ngành: công nghiệp tiểu thủ công nghiệp, thơng mại,vận tải và các dịch vụ khác Năm 1977, họ lại thêm nhóm ngành thứ 3 làngành khai khoáng Trong công nghiệp chế biến và khai khoáng ngời ta dùngchỉ tiêu vốn góp và lao động Trong Thơng mại và dịch vụ khác dùng chỉ tiêudoanh thu và lao động

Trong thời gian 30 năm qua, tiêu chí doanh nghiệp vừa và nhỏ ở ĐàiLoan đã đợc điều chỉnh 6 lần Sự thay đổi của khái niệm theo hớng tăng dầntrị số các tiêu chí (trong sản xuất, số vốn góp từ 5 triệu lên đến 40 triệu đô la

Đài Loan) và phân ngành hẹp hơn nhng bao quát nhiêù lĩnh vực hơn

Hiện nay, ở Đài Loan, doanh nghiệp vừa và nhỏ là doanh nghiệp có:

- Trong lĩnh vực công nghiệp và xây dựng: có vốn góp dới 40 triệu đô la

Đài Loan (khoảng 1,4 triệu USD) số lao động thờng xuyên dới 300 ngời

- Trong khai khoáng: Có vốn góp dới 40 triệu đô la Đài Loan lao độngthờng xuyên dới 500 ngời

Trong thơng mại, vận tải và dịch vụ khác: Có tổng doanh thu hàng nămdới 40 triệu đô la Đài Loan, lao động dới 50 ngời

Hàn Quốc: Theo sắc lệnh cơ bản của Hàn Quốc về doanh nghiệp vừa vànhỏ việc phân loại quy mô doanh nghiệp đợc thực hiện theo hai nhóm ngành:

- Trong ngành chế tạo, khai thác, xây dựng: Doanh nghiệp có vốn đầu tdới 600.000 USD và số lao động thờng xuyên từ 20 - 300 ngời là doanhnghiệp vừa, số lao động thờng xuyên dới 20 ngời là doanh nghiệp nhỏ

- Trong thơng mại: Doanh nghiệp vừa và nhỏ là doanh nghiệp có doanhthu dới 250.000 USD/năm, số lao động dới 20 ngời

2.2 Khái niệm doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam

Nh đã nghiên cứu ở mục 1.2, mặc dù việc xác định các tiêu chí đợc thựchiện rất có hệ thống nhng có nhiều chỗ vận còn mang tính ớc lệ và còn phải đa

ra nhiều trờng hợp ngoại lệ Có rất nhiều điểm khác nhau về các đối tợng, cácchủ thể kinh doanh đợc coi là doanh nghiệp vừa và nhỏ Thí dụ, có ý kiến chorằng hộ sản xuất nông nghiệp cũng cần đợc coi là doanh nghiệp vừa và nhỏ vì

nó thoả mãn các tiêu chí đặt ra

Khung pháp luật kinh doanh ở nớc ta hiện đợc coi là vừa thiếu vừakhông rõ ràng Đây chỉ là một thực tế khách quan, cha thể khắc phục ngay đ-

ợc Theo pháp luật hiện hành thì nhiều chủ thể tiến hành hoạt động sản xuấtkinh doanh vẫn cha đợc coi là một doanh nghiệp Có nghĩa là thuật ngữ doanhnghiệp đợc dùng để chỉ các chủ thể có đăng ký kinh doanh, tức là doanhnghiệp có t cách pháp nhân Khi các văn bản quy phạm pháp luật dùng thuậtngữ doanh nghiệp là để chi doanh nghiệp có t cách pháp nhân, tức là có đăng

ký với cơ quan nhà nớc theo quy định

Nh vậy, có thể nói, doanh nghiệp vừa và nhỏ là những cơ sở sản xuất có

t cách pháp nhân, có quy mô doanh nghiệp (tính theo các tiêu thức khác nhau)trong giới hạn nhất định đối với từng giai đoạn cụ thể

Theo định nghĩa này thì các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Namkhông phân biệt các thành phần kinh tế Các thành phân kinh tế bao gồm:

- Các doanh nghiệp nhà nớc có quy mô vừa và nhỏ đợc thành lập theoLuật Doanh nghiệp nhà nớc

- Công ty cổ phần, công ty TNHH, các doanh nghiệp t nhân đợc thànhlập và đăng ký hoạt động theo Luật Công ty, Luật Doanh nghiệp t nhân vàLuật Đầu t nớc ngoài tại Việt Nam

- Các hợp tác xã có quy mô vừa và nhỏ đợc thành lập và hoạt động và

đăng ký hoạt động theo Luật Hợp tác xã

- Các hộ t nhân và nhóm sản xuất kinh doanh dới vốn pháp định đăng

Hiện nay, doanh nghiệp vừa và nhỏ là những doanh nghiệp trong lĩnhvực sản xuất công nghiệp có số vốn dới 5 tỷ đồng và có lao động dới 300 ngời;trong thơng mại dịch vụ là những doanh nghiệp có số vốn sản xuất dới 3 tỷ và

số lao động dới 200 ngời Trong đó doanh nghiệp có vốn dới 1 tỷ và lao độngdới 50 ngời (trong công nghiệp) và dới 30 ngời trong thơng mại, dịch vụ) làdoanh nghiệp nhỏ

Có thể tóm tắt cách phân loại cũng nh khái niệm của doanh nghiệp vừa

và nhỏ ở Việt Nam nh sau:

Bảng 3: Bảng tóm tắt cách phân loại và khả khái niệm nghiệp vừa và nhỏ

ở Việt Nam.

* Định tính: + Trình độ phát triển kinh tế

- Không có vị thế độc quyền + Giai đoạn phát triển (tính lịch sử)

- Chuyên môn hoá thấp + Tính chất ngành nghề

- Độ phức tạp của quản lý thấp + Vùng lãnh thổ

Theo cách xác định trên, ở Việt Nam có 88,2% số các doanh nghiệp làdoanh nghiệp vừa và nhỏ ở mọi hình thức, theo tổng điều tra các cơ sở kinh tếnăm 1995

Khái niệm nêu trên mới chỉ là những ý kiến bớc đầu, nó sẽ hoàn chỉnhhơn cùng với sự phát triển của nền kinh tế

3 Vai trò của các doanh nghiệp vừa và nhỏ

Các nghiên cứu gần đây thờng nhấn mạnh tầm quan trọng của cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ đối với nền kinh tế mỗi quốc gia Trong thực tế,không ít ngành công nghiệp lớn đợc hỗ trợ đắc lực bởi các doanh nghiệp vừa

và nhỏ Những sự đóng góp đó thể hiện qua những vai trò sau:

3.1 Đóng góp vào kết quả hoạt động kinh tế của nền kinh tế quốc dân

Giá trị sản lợng công nghiệp do các doanh nghiệp vừa và nhỏ tạo ranăm 1993 là 5.315 tỷ đồng, chiếm 26% giá trị tổng sản lợng toàn ngành côngnghiệp

Tổng mức bán lẻ hàng hoá và dịch vụ của các doanh nghiệp vừa và nhỏnăm 1993 đạt 29.000 tỷ bằng 78% tổng mức bán lẻ của thị trờng xã hội

Theo thống kê, giá trị hàng hoá luân chuyển năm 1993, các doanhnghiệp vừa và nhỏ đã vận chuyển hàng hoá với khối lợng 32,2 triệu tấn chiếm64% tổng khối lợng hàng hoá lu chuyển của các địa phơng

Kết quả điều tra cho thấy, 51,7% số ý kiến cho rằng các doanh nghiệpvừa và nhỏ góp phần tăng trởng kinh tế

3.2 Tạo việc làm cho ngời lao động

Việc làm là vấn đề cấp bách hiện nay ở Việt Nam Với tốc độ tăng dần

số trên 2% hàng năm, năm cả nớc có thêm 1 triệu ngời đến tuổi lao động cónhu cầu việc làm Đó là cha kể số ngời thất nghiệp và bán thất nghiệp do cơcấu lại nền kinh tế, sắp xếp lại các doanh nghiệp nhà nớc Thực tế trong nềnkinh tế vừa qua cho thấy, toàn bộ các doanh nghiệp nhà nớc cao nhất cũng chỉthu hút đợc khoảng 1,6(4) triệu lao động Trong khi đó, chỉ riêng kinh tế cá thểtrong công nghiệp và thơng mại năm 1995 đã thu hút 3,5 triệu lao động, cáccông ty và doanh nghiệp t nhân thu hút gần nửa triệu lao động Chi phí trungbình để tạo ra một chỗ làm việc trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ khoảng

740 ngàn đồng chỉ bằng 3% so với các doanh nghiệp lớn Điều đó cho thấy vaitrò đặc biệt quan trọng của các doanh nghiệp vừa và nhỏ là tạo việc làm và thuhút nhiều lao động với chi phí thấp

Tuy vậy, số lợng lao động trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ chỉ chiếm12% đến 15% lực lợng lao động, so với các nớc trong khu vực chỉ tiêu này là

50 - 60% Nh vậy tỷ lệ thu hút lao động của các doanh nghiệp vừa và nhỏ cònquá thấp, tiềm năng của các doanh nghiệp này cha đợc phát huy đầy đủ

4 Niêm giám thống kê năm 1995 - NXB Thống kê, Hà Nội 1996

đầu t trang thiết bị, cải tiến công nghệ, đào tạo nghề cũng nh trong việc mởrộng quy mô sản xuất Tuy nhiên, một nghịch lý hiện nay là các doanh nghiệpthiếu vốn trầm trọng trong khi vốn trong dân còn tiềm ẩn nhng không huy

động đợc Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, nhng nguyên nhânchủ yếu là do môi trờng đầu t cha thật thuận lợi và không ổn định Trong tìnhhình đó, chính các doanh nghiệp vừa và nhỏ là ngời trực tiếp tiếp xúc với ngờicho vay, gây đợc niềm tin nên có thể huy động đợc vốn Mặt khác chính chủcủa các nguồn vốn tiềm ẩn đó cũng chính là chủ của các doanh nghiệp vừa vànhỏ

3.4 Làm cho nền kinh tế năng động hiệu quả hơn

Do số doanh nghiệp tăng lên rất lớn, nên làm tăng tính cạnh tranh giảmbớt rủi ro trong nền kinh tế, đồng thời làm tăng số lợng và chủng loại hànghoá, dịch vụ trong nền kinh tế Ngoài ra, các doanh nghiệp vừa và nhỏ có khảnăng thay đổi mặt hàng, công nghệ và chuyển hớng kinh doanh nhanh làmcho nền kinh tế năng động hơn Sự có mặt của các doanh nghiệp vừa và nhỏ

có tác dụng làm tăng hiệu quả của các doanh nghiệp lớn: làm đại lý, vệ tinhcho các doanh nghiệp lớn giúp tiêu thụ hàng hoá cung cấp các đầu vào, thâmnhập vào mọi ngõ ngách thị trờng mà các doanh nghiệp lớn không với tới đợc

Một điều quan trọng là, vốn của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong đóphần lớn là khu vực t nhân, chủ yếu chỉ đầu t vào các ngành nghề có hiệu quảkinh tế cao Do vậy việc tăng các cơ sở này càng làm tăng hiệu quả hơn chonền kinh tế trong tơng lai gần Tuy nhiên, cần lu ý nếu những doanh nghiệp cóquy mô quá nhỏ thì hiệu quả kinh tế khó tăng lên đợc

3.5 Góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Điều này có ý nghĩa lớn đối với khu vực nông thôn Nó giúp phát triểncông nghiệp và dịch vụ ở nông thôn, xoá dần tình trạng thuần nông và độccanh, chuyển dịch cơ cấu nông thôn Hơn nữa, sự phát triển mạnh của cácdoanh nghiệp này cũng làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế

- Cơ cấu thành phần kinh tế thay đổi: Các cơ sở kinh tế ngoài quốcdoanh tăng lên nhanh chóng, các doanh nghiệp nhà nớc đợc sắp xếp và củng

cố lại

- Cơ cấu ngành: Phát triển nhiều ngành nghề da dạng, phong phú (cảngành nghề hiện đại lẫn truyền thống) theo hớng lấy hiệu quả kinh tế làm thớc

đo

- Cơ cấu lãnh thổ: Các doanh nghiệp phân bổ đều hơn về lãnh thổ Tuynhiên, hiện nay các doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn chủ yếu tập trung ở các đôthị lớn Đây là vấn đề cần lu tâm trong vấn đề hoạch định chính sách

4 Đặc điểm của khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam

Đặc điểm của doanh nghiệp vừa và nhỏ có ảnh hởng đến quá trìnhhoạch định chính sách đối với các doanh nghiệp này Tình trạng doanh nghiệpvừa và nhỏ nh hiện nay có nguyên nhân sâu xa từ lịch sử cũng nh mô hìnhkinh tế cũ tác động Dới đây là một số đặc điểm cần tính đến trong việc hoạch

lệ này là 89,5% và khu vực doanh nghiệp có vốn đầu t nớc ngoài là 33,6%

Nh vậy, doanh nghiệp vừa và nhỏ chủ yếu là doanh nghiệp có nguồn vốn trongnớc Xu hớng này nhìn chung cũng không có thay đổi gì lớn trong các năm

1996 trở lại đây

Theo tiêu chí về tổng vốn kinh doanh thì số lợng doanh nghiệp vừa vànhỏ theo các loại hình và thành phần kinh tế nh sau:

Bảng 4: Tỷ lệ doanh nghiệp vừa và nhỏ trong các loại hình doanh nghiệp.

2 Khu vực doanh nghiệp nhà nớc địa phơng 74.6

3 Khu vực doanh nghiệp nhà nớc trung ơng 47.8

8 Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu t nớc ngoài 33.6

9 Tổng số doanh nghiệp vừa và nhỏ trong toàn bộ số lợng doanh

Nh vậy có thể nói một cách tổng quát là khoảng 80-90% doanh nghiệp

ở Việt Nam thuộc loại doanh nghiệp vừa và nhỏ xét theo cả hai tiêu chí Tỷ lệ

này trong các ngành và cá thành phần kinh tế không giống nhau Mặc dù số ợng doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số doanh nghiệp, nh-

l-ng theo tính toán dựa theo số liệu của cuộc tổl-ng điều tra các cơ sở kinh tế,hành chính sự nghiệp thì toàn bộ khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ của cả nớcchỉ chiếm 20% tổng số vốn kinh doanh của tất cả các doanh nghiệp Cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ ngoài quốc doanh chỉ chiếm 52% tổng vốn kinhdoanh của cả khu vực này

4.2 Vốn của doanh nghiệp vừa và nhỏ

Doanh nghiệp vừa và nhỏ hiện nay gặp phải khó khăn thiếu vốn để sảnxuất và mở rộng sản xuất Tuy nhiên, tình trạng thiếu vốn không phải mọidoanh nghiệp đều giống nhau và đều đợc phản ánh chính xác Nhiều doanhnghiệp phản ánh là thiếu vốn nhng khi đợc yêu cầu trình bày sử dụng vốn chomục đích cụ thể nào thì doanh nghiệp không thể giải đáp đợc

Việc cung ứng vốn cho doanh nghiệp vừa và nhỏ hiện nay đợc đánh giá

là chủ yếu đợc thực hiện qua thị trờng tài chính phi chính thức Các chủ doanhnghiệp thờng vay vốn của nhân thân, bạn bè và vay của những ngời chuyêncho vay lấy lãi Hầu nh các doanh nghiệp vừa và nhỏ nhất là các doanh nghiệpvừa và nhỏ ngoài quốc doanh, không tiếp cận đợc với nguồn tín dụng chínhthức Thực trạng này do nhiều nguyên nhân trong đó có thể nêu ra một sốnguyên nhân sau:

- Hệ thống ngân hàng kể cả hệ thống tài chính trung gian, kém pháttriển không tiếp cận đợc với cầu tín dụng

- Bản thân doanh nghiệp trong đó có doanh nghiệp vừa và nhỏ không cókhả năng đáp ứng đợc đòi hỏi của ngân hàng về các thủ tục nh lập dự án, thủtục thế chấp

4.3 Về phân bố doanh nghiệp vừa và nhỏ theo vùng lãnh thổ

Trong những năm đổi mới, hàng loạt doanh nghiệp mới ra đời, nhất làkhu vực kinh tế ngoài quốc doanh trong khi nhiều doanh nghiệp nhà nớc đợcsắp xếp lại thông qua sáp nhập, giải thể hoặc đóng cửa Tình hình này tác

động rất lớn đến tình trạng phân bổ các doanh nghiệp trong cả nớc trong đó códoanh nghiệp vừa và nhỏ

- Các vùng đô thị, gần thị trờng tiêu thụ và các trung tâm công nghiệp lànhững nơi thuận tiện cho việc ra đời các doanh nghiệp mới

ở các vùng nông thôn nơi các làng nghề bị mai một trong những nămqua, nay đợc chính sách đổi mới tác động nên nhiều doanh nghiệp với các loạihình khác nhau ra đời góp phần duy trì và phát triển các ngành nghề truyềnthống, tạo công ăn việc làm cho lực lợng lao động thừa ở địa phơng

- Nhờ vào chính sách mở cửa đối với đầu t nớc ngoài nên có nhiềudoanh nghiệp liên doanh hoặc 100% vốn nớc ngoài đợc thành lập tại ViệtNam Các doanh nghiệp này chủ yếu tập trung ở nơi có điều kiện cơ sở hạ

tầng kinh tế, kỹ thuật tốt hơn và lực lợng lao động có trình độ cao hơn (Xembảng sau).

Bảng 5: Phân bố doanh nghiệp theo vùng:

Đơn vị: số doanh nghiệp

Vùng

Số DNNN

địa

ph-ơng

Số DN ngoài quốc doanh ( 5 )

Số DN

có vốn nớc ngoài

Ước tính số doanh nghiệp vừa và nhỏ

trong từng khu vực Khu vực

DNNN

địa

ph-ơng

Khu vực ngoài quốc doanh

Khu vực có vốn n- ớc ngoài

Số lợng doanh nghiệp vừa và nhỏ

4.4 Về công nghệ thiết bị của doanh nghiệp vừa và nhỏ

Trình độ công nghệ, thiết bị máy móc của khu vực doanh nghiệp vừa vànhỏ không nằm ngoài tình trạng chung về công nghệ, trang thiết bị máy móccủa khu vực doanh nghiệp nhà nớc, thậm chí chúng còn lạc hậu hơn Mặtkhác, tỷ lệ đổi mới trong thiết bị này cũng rất thấp, ngay cả trong những nămtăng trởng cao

Nói tóm lại, trang thiết bị và công nghệ rất lạc hậu của các doanhnghiệp vừa và nhỏ làm cho giá thành cao, chất lợng và năng suất thấp, hạn chếtới khả năng cạnh tranh trên thị trờng, đặc biệt là đối với thị trờng hàng hoánhập khẩu

4.5 Về thị trờng và khả năng cạnh tranh

Việt Nam là một thị trờng lớn, mức độ yêu cầu về chất lợng và dịch vụcha cao, nhất là ở nông thôn nơi c trú khoảng 80% dân số cả nớc Đó là thị tr-ờng tiềm năng rất lớn cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ Tuy nhiên, hiện tại thịtrờng Việt Nam đang bị ảnh hởng rất lớn của hàng hoá nhập lậu Nạn nhập lậuhàng hoá nhất là hàng hoá tiêu dùng, tác động trực tiếp đến các doanh nghiệpvừa và nhỏ vì đó là thị trờng của các doanh nghiệp vừa và nhỏ Khác với cácdoanh nghiệp lớn, doanh nghiệp vừa và nhỏ nhìn chung không thể đủ lực đểhạ giá hàng nhằm cạnh tranh lại với hàng nhập lậu trong thời gian ngắn đểgiành lại thị trờng Mặt khác, khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp vừa

5 Chỉ kể 3 loại hình doanh nghiệp là hợp tác xã, doanh nghiệp t nhân, và Công ty

và nhỏ của ta còn rất yếu do nhiều nguyên nhân do cả công nghệ, thiết bị lạchậu, lẫn do sự hạn chế về trình độ quản lý và kinh doanh trên thị trờng

4.6 Về lao động và đội ngũ cán bộ quản lý của doanh nghiệp vừa và nhỏ ( 6 )

Lao động trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ chủ yếu là kinh doanh phổthông, ít đợc đào tạo thiếu kỹ năng, trình độ văn hoá thấp, đặc biệt là số lao

động trong các cơ sở kinh doanh nhỏ Số liệu điều tra cho thấy: chỉ có 5,13%(7) lao động trong khu vực ngoài quốc doanh có trình độ đại học, trong đó chủyếu tập trung vào các Công ty TNHH, Công ty cổ phần (hơn 80%)

Phần lớn các chủ doanh nghiệp ngoài quốc doanh các doanh nghiệpmới đợc thành lập trong những năm gần đây cha đợc đào tạo Trong số cácchủ doanh nghiệp ngoài quốc doanh thì 42,7% là những ngời đã từng là cán

bộ công nhân viên chức nhà nớc Trên 60 % số chủ doanh nghiệp ngoài quốcdoanh có tuổi trên 40 Khoảng 48,4% số chủ doanh nghiệp ngoài quốc doanhkhông có bằng cấp chuyên môn và chỉ có 31,2% số chủ doanh nghiệp ngoàiquốc doanh có trình độ từ cao đẳng trở lên

Có thể nói, con số nêu trên là rất thấp so với các nớc trong khu vực, nêntình hình quản lý nói chung là hạn chế, thiếu kiến thức quản trị kinh doanh vàluật pháp, thiếu kinh nghiệm là điều không thể tránh khỏi

II Tổng quan về chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam

1 Lý luận chung về chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ

Trong phần này ta xem xét chính sách theo góc độ là một công cụ hỗtrợ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ nhằm mục tiêu ổn định phát triển kinh tếhay là một công cụ quản lý kinh tế xã hội của Nhà nớc Vậy, chính sách hỗ trợphát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ là một trong những chính sách kinh tế - xãhội (chính sách công)

Theo quan điểm phổ biến, chính sách là phơng thức hành động đợc mộtchủ thể khẳng định và thực hiện nhằm giải quyết những vấn đề lặp đi lặp lại

Xét theo nghĩa rộng, chính sách kinh tế xã hội là tổng thể các quan

điểm, t tởng phát triển, những mục tiêu tổng quát và những phơng thức cơ bản

mà Nhà nớc sử dụng để tác động lên các chủ thể kinh tế xã hội nhằm giảiquyết các vấn đề chính sách, nhằm mục tiêu phát triển lâu dài của đất nớc

1.1 Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ

Chính sách hỗ trợ phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ là tổng thểcác quan điểm t tởng mục tiêu và giải pháp của Nhà nớc nhằm hỗ trợ cho sự

6 Trong mục này không có dầy đủ số liệu đối với khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ thuộc khu vực ngoài quốc doanh, nên số liệu dùng sau đây sẽ không ảnh h ởng tới kết quả phân tích

7 Kinh tế quốc doanh thời mở cửa 1991 - 1995 NXB Thống kê, Hà Nội

phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ nhằm đẩy mạnh sự phát triển kinh tếlâu dài của đất nớc (8)

Các quan điểm t tởng phát triển đất nớc ta hiện nay là:

- Phát triển đất nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa, đảm bảo vai tròlãnh đạo của Đảng đối với nhà nớc và xã hội

- Phát triển nền kinh tế nhiều thành phần

- Tiến hành sự nghiệp CNH, HĐH đất nớc

- Tiến hành đa dạng hoá, đa phơng hoá cá mối quan hệ đối ngoại

- Lấy giáo dục, đào tạo và khoa học công nghệ làm quốc sách hàng đầu

- Gắn đổi mới kinh tế với đổi mới chính trị

- Kết hợp hài hoà giữa tăng trởng kinh tế với chính sách công bằng xãhội

Chính sách hỗ trợ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ nói riêng cũng

nh chính sách kinh tế xã hội nói chung đều có mục tiêu tổng quát là: từ nay

đến khoảng năm 2020 là căn bản trở thành một nớc công nghiệp có cơ sở vậtchất kỹ thuật hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợpvới trình độ phát triển của lực lợng sản xuất, đời sống vật chất và tinh thầncao, quốc phòng an ninh vững chắc, dân giàu nớc mạnh xã hội công bằng vănminh (9) Đây là khái niệm khá cơ bản về chính sách hỗ trợ phát triển cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ

Các giải pháp cụ thể của chính sách này sẽ đợc nghiên cứu ở phần sau

1.2 Nội dung của chính sách hỗ trợ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ

Xét về lâu dài, chính sách có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hỗtrợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ Các chính sách tác động trực tiếp tới cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ bao gồm:

- Các chính sách vĩ mô (tài chính tiền tệ, đầu t, công nghiệp, thơng mại,việc làm thu nhập) tác động tới toàn bộ nền kinh tế, trong đó có các doanhnghiệp vừa và nhỏ

- Các chính sách đặc thù hỗ trợ cho doanh nghiệp vừa và nhỏ nh:

+ Tín dụng

+ Hỗ trợ kỹ thuật công nghệ thiết bị

+ Đào tạo nguồn nhân lực

+ Chính sách thị trờng lao động, thị trờng sản phẩm

+ Liên kết với các công ty lớn

+ Phát triển có sở hạ tầng

+ Hỗ trợ xuất khẩu

+ Chính sách về bảo vệ môi trờng

8 Trờng đại học KTQD - Khoa Khoa học quản lý - Giáo trình chính sách kinh tế xã hội, H.2000

9 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII cuả Đảng CSVN - NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội năm 1996

Trong phạm vi nghiên cứu của bài viết này “chính sách hỗ trợ doanhnghiệp vừa và nhỏ” chủ yếu tập trung vào chính sách thuế, vốn, đào tạo, côngnghệ Các chính sách này sẽ đợc đánh giá xem xét kỹ hơn ở chơng sau:

ớc là khác nhau

Những điểm chung đó là:

* Mục tiêu hỗ trợ: chủ yếu là nhằm tạo điều kiện cho các doanh nghiệpnày phát huy đợc vai trò, tiềm năng vốn có của chúng, sản xuất kinh doanh cóhiệu quả, giải quyết các vấn đề kinh tế xã hội mà nếu chỉ riêng các doanhnghiệp vừa và nhỏ thì không thể giải quyết nổi

* Nội dung hỗ trợ: bao gồm những vấn đề hết sức thiết thực đối với cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ để các doanh nghiệp này tiến hành hoạt động sảnxuất kinh doanh thuận lợi nh:

- Có quan điểm, chiến lợc, chính sách cởi mở để khuyến khích cácdoanh nghiệp này phát triển

- Hỗ trợ tạo lập môi trờng kinh doanh: Thông tin, cơ sở hạ tầng, thị ờng, môi trờng xã hội an toàn

tr Hỗ trợ cac yếu tố đầu vào nh vốn, công nghệ, lao động quản lý

- Hỗ trợ các yếu tố đầu ra liên quan đến tiêu thụ hàng hoá, dịch vụ

* Phơng pháp hỗ trợ: có thể bằng phơng pháp hỗ trợ trực tiếp hoặc giántiếp thông qua môi trờng

- Phơng pháp hỗ trợ trực tiếp: Đơn giản hoá các thủ tục cấp giấy phép,cấp vốn trực tiếp, cung cấp mặt bằng sản xuất kinh doanh, cung cấp thông tin,cơ sở hạ tầng

- Phơng pháp gián tiếp: Chủ yếu là hỗ trợ gián tiếp thông qua cơ chếchính sách tác động vào môi trờng kinh doanh để điều chỉnh hoạt động doanhnghiệp: ổn định chính trị xã hội, tạo lập thị trờng, khuyến khích thành lập cáchội nghề nghiệp, các trung tâm hỗ trợ, đào tạo nguồn nhân lực, miễn giảmthuế, hỗ trợ cho các doanh nghiệp mới thành lập đợc vay vốn, tạo điều kiện

cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ hợp tác liên doanh với nớc ngoài, bảo hộ sảnxuất trong nớc

* Công cụ hỗ trợ: thông qua các công cụ quản lý nhà nớc nh chiến lợc,pháp luật, kế hoạch quy hoạch, chính sách, bộ máy

Hiện nay, cơ chế và mô hình hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ ởnhiều nớc theo các hớng chính sau:

- Hỗ trợ theo cơ chế kinh doanh (có vay có trả) hơn là cho không, vìviệc bao cấp cho không thờng gây ra tâm lý trông chờ, ỷ lại và đặc biệt làdùng các nguồn vốn đó kém hiệu quả Chẳng hạn, áp dụng cho vay vốn lãisuất thấp hoặc trợ cấp lãi suất thay cho việc cấp vốn không lãi suất, hoặc cấpvốn không hoàn lại

- Hỗ trợ gián tiếp nhiều hơn trực tiếp: Nhằm tạo lập cho các doanhnghiệp vừa và nhỏ ứng xử theo cơ chế thị trờng

- Hỗ trợ công khai và rõ ràng, tránh độc đoán, sách nhiễu, hối lộ

- Phân quyền công khai cho địa phơng nhiều hơn là tập trung vào nhà

n-ớc trung ơng, tăng cờng các tổ chức phi chính phủ (hội nghề nghiệp, các công

ty t vấn t nhân) v.v

- Bao quát tất cả nền kinh tế hơn là chính sách theo thành phần, nhómdoanh nghiệp Chỉ nên có một số chính sách riêng cho doanh nghiệp vừa vànhỏ, nhng đặt trong tổng thể nền kinh tế quốc dân

- Đề cao vai trò của cộng đồng và chính sách đào tạo nguồn nhân lực

Bảng 6: Sự khác biệt giữa cơ chế hỗ trợ trong mô hình kinh tế cũ và cơ

chế hiện nay.

Cơ chế hỗ trợ hiện nay Cơ chế bảo hộ trớc đâyMục tiêu Khai thác mọi tiềm năng của

các thành phân kinh tế để pháttriển kinh tế xã hội đất nớc

Phát triển khu vực DNNN quy

pháp

Kết hợp cả phơng pháp trựctiếp và gián tiếp nhng gián tiếp

là chủ yếu thông qua môi trờng

Cung cáp các đầu vào một cáchtrực tiếp, giúp tiêu thụ các sản

phẩm đầu raCông cụ Chiến lợc, chính sách và bộ

máy điều hành

Chủ yếu bằng kế hoạch phân

bổ vật t

Tuy nhiên, do mới chuyển sang kinh tế thị trờng, nên cơ chế và mô hình

hỗ trợ một mặt chịu ảnh hởng lớn của t duy theo cơ chế cũ, mặt khác, cha thậtphù hợp với điều kiện nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thịtrờng

Quy trình hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ theo các bớc: trên cơ sởquan điểm, đờng lối (trong một số trờng hợp cả chiến lợc phát triển) của

Đảng, Nhà nớc thể chế hoá thành luật và các văn bản dới luật (tạo khung pháp

lý, chính quyền các cấp triển khai thực hiện

Điểm khác biệt lớn trong cơ chế và mô hình hỗ trợ doanh nghiệp vừa vànhỏ là có sự phân biệt giữa hai nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ: doanh nghiệpnhà nớc và doanh nghiệp ngoài khu vực quốc doanh

* Quan điểm chiến lợc hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ: Từ đại hội

VI của Đảng (1986) đến nay, với việc xoá bỏ cơ chế cũ, hình thành nền kinh

tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trờng có sự quản lý củaNhà nớc heo định hớng XHCN đã thúc đẩy các thành phần kinh tế phát triểnmạnh, nhất là khu vực kinh tế t nhân Nhờ đó, đối tợng quản lý của Nhà nớc

đã thay đổi căn bản Hay việc hỗ trợ các doanh nghiệp không chỉ các doanhnghiệp nhà nớc mà còn cả các doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế khác.Hơn nữa, trong chính sách kinh tế đã chú ý tới hiệu quả kinh tế, không quáchú trọng tới quy mô doanh nghiệp lớn nh trớc đây và việc phát triển cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ là chiến lợc kinh tế lâu dài trong sự đan xen vớidoanh nghiệp lớn Nghị quyết 16 (1988) của Bộ Chính trị nêu rõ: “Nhà nớc vàxã hội ủng hộ và khuyến khích các doanh nghiệp ngoài quốc doanh hoạt động

có hiệu quả và hợp pháp” Điều quan trọng nhất trong quan điểm hỗ trợ ở thời

kỳ đầu của công cuộc đổi mới là “cởi trói” cho các doanh nghiệp để cho cácdoanh nghiệp đợc phép kinh doanh Hiện nay, quan điểm hỗ trợ chủ yếu làlàm cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển ngày càng tiên tiến, hiện đại

và kinh doanh có hiệu quả Hội nghị Ban chấp hành Trung ơng lần thứ 7 (khoáVII) chủ trơng: “Phát triển các loại hình doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏvới công nghệ tiên tiến, vốn đầu t ít, tỷ suất sinh lời cao, thời gian thu hồi vốnnhanh” Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ơng lần thứ 7 (khoáVII)

Tuy vậy, trong quan điểm hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ và việc thựchiện các quan điểm này trên thực tế còn một số hạn chế:

- Trong các quy định chính thức, quan điểm hỗ trợ khẳng định việc bảo

đảm bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, nhng trên thực tế việc triển khaicác quyết định đó ở các địa phơng vẫn còn sự phân biệt đối xử thiếu bình

đẳng

- Cha xác định rõ đối tợng cần hỗ trợ trong số các doanh nghiệp vừa vànhỏ vì số lợng doanh nghiệp vừa và nhỏ là rất lớn

- Mặc dù đã chú ý đến hỗ trợ theo ngành nghề và địa phơng, nhng vẫncòn thiếu những giải pháp cụ thể

- Cha có quan điểm rõ nét về hỗ trợ theo quy mô: giúp các doanhnghiệp yếu vơn lên

* Khung pháp lý: Trên cơ sở những định hớng lớn của Đảng, trong thờigian qua, Nhà nớc dã tiến hành tạo lập khung pháp lý cần thiết cho các doanhnghiệp hoạt động Mới đầu là một số Nghị định của Chính phủ nhằm khuyếnkhích các khu vực ngoài quốc doanh (chủ yêú là quy mô nhỏ) nh các Nghị

định 27, 28, 29/HĐBT về kinh tế t nhân, cá thể, hợp tác xã và kinh tế gia đình;Nghị định 66/HĐBT về hộ kinh doanh dới vốn pháp lý Nhà nớc đã ban hànhcác luật liên quan tới các doanh nghiệp vừa và nhỏ nh Luật Doanh nghiệp tnhân, Luật Công ty, Luật Hợp tác xã, Luật Khuyến khích đầu t nớc ngoài,Luật Doanh nghiệp nhà nớc, các luật thuế Tuy còn thiếu nhiều luật đặc biệt

là các luật bảo vệ lợi ích và khuyến khích các doanh nghiệp vừa và nhỏ Nhngbớc đầu đã tạo cơ sở pháp lý cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ hoạt động

Tuy nhiên, khung pháp lý đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở ViệtNam còn rất nhiều hạn chế:

- Hệ thống pháp luật đang trong quá trình đổi mới nên cha hoàn chỉnh,thiếu đồng bộ, thiếu những đạo luật quan trọng để tạo khung pháp lý cần thiếtcho hoạt động kinh doanh trong cơ chế thị trờng

- Trong các luật đã ban hành vẫn còn nhiều khiếm khuyết Ví dụ: Phápnhân trong Luật Công ty đợc quy định cha rõ Luật Doanh nghiệp t nhân quy

định thủ tục thành lập quá rờm rà, phải qua nhiều khâu

- Cha có cơ sở pháp lý quy định khuôn khổ tiêu chí doanh nghiệp vừa

và nhỏ do đó có nhiều cách hiểu khác nhau, gây khó khăn cho quản lý và thựchiện chính sách hỗ trợ

- Luật và các văn bản dới luật còn mang nặng tính hành chính hơn làtạo ra một hành lang rộng để khuyến khích các doanh nghiệp phát huy hết khảnăng sáng tạo trong kinh doanh

- Quy trình soạn thảo luật cha hợp lý: Chủ yếu do các cơ quan chứcnăng của Chính phủ soạn thảo cha quan tâm đúng mức tới việc trng cầu ý kiếncủa các doanh nghiệp Việc soạn thảo các văn bản pháp lý cha thực sự gắn vớithực tế của doanh nghiệp và cha kiểm nghiệm đầy đủ trớc khi đa ra thi hành

Do đó có nhiều luật vừa ban hành thì đã phải sửa đổi

- Còn thiếu những điều khoản thiết yếu về khuyến khích và hỗ trợ cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ Trong số các văn bản pháp lý nói trên, chỉ mới cómột số điều khoản khuyến khích các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong luậtkhuyến khích đầu t trong nớc và một số luật thuế

- Mức độ khuyến khích còn rất hạn chế (chẳng hạn mức độ miễn thuếtrong Luật Khuyến khích đầu t trong nớc chỉ có 1 - 2 năm đối với các doanhnghiệp mới thành lập, trong khi ở nhiều nớc có thể tới 5 - 7 năm); đối tợng đợcmiễn giảm thuế còn rất hạn chế (chỉ có các doanh nghiệp mới thành lập ởvùng xa, các doanh nghiệp chế biến nông sản )

- Hiện có nhiều luật cùng điều chỉnh một nhóm đối tợng giống nhau.Nhiều văn bản luật không còn phù hợp nhng cha đợc rà soát sửa đổi kịp thời,nhất là Luật Thuế, Luật Đất đai, nhiều văn bản trái pháp luật (nhất là văn bảncủa các địa phơng) Việc thực thi pháp luật cha nghiêm và xử lý vi phạm cònthiếu nghiêm minh đã dẫn tới tình trạng kinh doanh thiếu lành mạnh, rối loạn.Kết quả điều tra cho thấy: 52,9% những ngời đợc hỏi ý kiến cho rằng cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ chấp hành pháp luật không nghiêm

3 Những lợi ích của chính sách hỗ trợ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ

Sở dĩ Nhà nớc cần phải hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ là xuất phát

từ vai trò của các doanh nghiệp này cũng nh những lợi ích của chính sách hỗtrợ đem lại là rất lớn đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng nh cho chínhNhà nớc và xã hội

3.1 Những lợi ích của chính sách hỗ trợ đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ

Lý do chính để hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ trớc hết là do vai trò

to lớn của chúng trong nền kinh tế Đó là:

- Thu hút nhiều lao động, tăng cơ hội tìm việc làm với chi phí thấp

- Tăng thu nhập dân c, góp phần giảm khoảng cách giàu nghèo

- Thu hút vốn nhàn rỗi trong dân vào sản xuất kinh doanh

- Gieo mầm cho các tài năng kinh doanh

- Làm cho nền kinh tế hiệu quả và năng động

Các doanh nghiệp này quá yếu ớt trong nền kinh tế thị trờng cạnh tranhkhố liệt với những hạn chế: năng lực quản lý yếu, công nghệ lạc hậu, vốn ít

Do đó, để các doanh nghiệp này phát huy đợc vai trò của mình, cần thiết phải

có sự hỗ trợ của Nhà nớc Hơn nữa có nhiều vấn đề mà các doanh nghiệpkhông thể tự giải quyết đợc nh tạo môi trờng kinh doanh thuận lợi, xây dựngcơ sở hạ tầng, mở rộng thị trờng, đào tạo nhân lực Ngoài ra còn nhiều u

điểm khác nếu đợc sự hỗ trợ của nhà nớc sẽ làm giảm bớt những khó khăn chodoanh nghiệp, tạo điều kiện cho doanh nghiệp đứng vững trên thị trờng vàphát triển thuận lợi Kinh nghiệm của nhiều nớc cho thấy, để các doanhnghiệp vừa và nhỏ đứng vững vơn lên, Nhà nớc cần có chính sách và các giảipháp hỗ trợ đắc lực cho các doanh nghiệp này

3.2 Lợi ích của chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ đối với Nhà

n-ớc và xã hội

Thực tế của nhiều nớc cho thấy, sự hỗ trợ không chỉ có lợi đối với cácdoanh nghiệp mà còn có lợi cho cả Nhà nớc và xã hội Lợi ích đó thể hiện trêncác mặt:

- Trớc hết, sự hỗ trợ các doanh nghiệp là cách thức để nuôi dỡng cácnguồn thu cho ngân sách nhà nớc

- Hỗ trợ doanh nghiệp là một cách thức đầu t gián tiếp của nhà nớc.Thay vì Nhà nớc phải đầu t trực tiếp để thành lập mới các doanh nghiệp nhà n-

ớc (nh mô hình kinh tế hiện vật trớc đây) bằng việc hỗ trợ cho các doanhnghiệp đã thành lập từ trớc, đặc biệt là các doanh nghiệp ngoài quốc doanh)

- Thông qua chính sách hỗ trợ của Nhà nớc, việc đầu t phát triển sảnxuất sẽ hiệu quả hơn vì nó vừa huy động đợc tiềm năng sáng tạo trong dân,vừa thực hiện tốt chức năng quản lý nhà nớc

- Bằng việc hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ, Nhà nớc cũng có thểgiải quyết đợc những vấn đề xã hội nh thất nghiệp (bất kỳ đất nớc nào cũngphải đơng đầu), tạo việc làm rất hiệu quả với nguồn vốn hạn hẹp của Nhà nớc(thay vì thành lập mới các DNNN, thì với số vốn đó có thể hỗ trợ cho rất nhiềudoanh nghiệp đã có sẵn)

- Ngoài ra, Nhà nớc có thể thông qua chính sách hỗ trợ để định hớngphát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ

Tóm lại, việc Nhà nớc hỗ trợ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ là rấtcần thiết đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng nh chính Nhà nớc

Chơng II Thực trạng chính sách hỗ trợ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam

I Thực trạng hoạt động của doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam.

1 Quá trình phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam.

Sự hình thành và phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Namtheo nhiều nguồn khác nhau:

- Các cơ sở tiểu thủ công nghiệp, tồn tại và phát triển từ thời kỳ kinh tế

kế hoạch hoá tập trung

- Các doanh nghiệp do Nhà nớc thành lập trong cơ chế cũ (các doanhnghiệp nhà nớc Trung ơng và địa phơng)

- Mới thành lập trong thời kỳ đổi mới cơ chế: do sắp xếp lại các doanhnghiệp quốc doanh, thành lập theo các luật ban hành từ 1990,

Quá trình phát triển của các doanh nghiệp vừa và nhỏ diễn ra theo nhiềugiai đoạn với những đặc điểm khác nhau Thời kỳ khôi phục kinh tế trớc 1960,Việt Nam thực hiện chính sách kinh tế nhiều thành phần, nhng số doanhnghiệp lúc bấy giờ còn rất ít, chủ yếu là các cơ sở tiểu thủ công nghiệp

Từ đầu năm 1960 đến 1986, hình thức doanh nghiệp vừa và nhỏ chủ yếu

là các doanh nghiệp nhà nớc, các hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp và hộ kinh tếcá thể Trong đó có các doanh nghiệp nhà nớc và hợp tác xã đợc khuyến khíchphát triển

Sau khi thống nhất đất nớc (1975), riêng trong công nghiệp, cả nớc có1.913 xí nghiệp và công t hợp doanh (miền Bắc có 1.279, niềm Nam có 634 xínghiệp) với 520 ngàn cán bộ, công nhân, trong số đó phần lớn là các doanhnghiệp vừa và nhỏ Sau hơn 10 năm cải tạo xã hội chủ nghĩa, đến 1985, số xínghiệp quốc doanh và công t hợp doanh trong công nghiệp lên tới 3.220 xínghiệp, số hợp tác xã và tổ hợp tiểu thủ công nghiệp lên tới 29.971 cơ sở, khuvực t nhân, cá thể chỉ còn 1.951 cơ sở

Từ 1986 đến nay, với chính sách đổi mới kinh tế, các thành phần kinh tếchính thức đợc thừa nhận và đợc hoạt động lâu dài Tiếp đó, một loạt văn kiện

ra đời: Nghị quyết 16 của Bộ Chính trị (1988), Nghị định 27, 28, 29/HĐBT(1988) về kinh tế cá thể, kinh tế hợp tác và hộ gia đình, Nghị định 66/HĐBT

về nhóm kinh doanh dới vốn pháp định; và các luật: Luật Doanh nghiệp tnhân, Luật Công ty, Luật Hợp tác xã, Luật Doanh nghiệp nhà nớc, LuậtKhuyến khích đầu t trong nớc đã tạo cơ sở pháp lý và khuyến khích cácdoanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế phát triển sản xuất kinh doanh vàcác doanh nghiệp vừa và nhỏ thực sự đợc quan tâm và khuyến khích pháttriển

Thời gian qua, mặc dù số lợng doanh nghiệp nhà nớc và các hợp tác xãgiảm mạnh, nhng tính chung trong toàn nền kinh tế, số lợng các doanh nghiệpvừa và nhỏ tăng lên nhanh chóng Tính riêng trong công nghiệp, số doanhnghiệp nhà nớc giảm liên tục từ 3.141 (1986) xuống 2.002 (1994) Số lợnghợp tác xã giảm mạnh, từ 37.649 cơ sở (1986) xuống còn 13.086 (1990) và1.199 cơ sở (1995) Trong khi đó, khu vực t nhân trong công nghiệp (cả hìnhthức doanh nghiệp và công ty) tăng rất nhanh: từ 567 doanh nghiệp (1986)trên 959 doanh nghiệp (1991) và 6.311 doanh nghiệp (1995) (Xem bảng)

Bảng 7: Số lợng các doanh nghiệp công nghiệp

Năm Doanh nghiệp quốc doanhTrung ơng HTX Ngoài quốc doanhT nhân Hộ cá thể

Nguồn: Niên giám thống kê 1995 NXB Thống kê, Hà Nội 1996 tr 196, 389.

Cùng theo xu hớng dịch chuyển nh trên, từ năm 1995 trở lại đây, sốdoanh nghiệp nhà nớc cũng giảm liên tục từ 1.973 doanh nghiệp xuống còn1.786 doanh nghiệp (1999) Số lợng doanh nghiệp khu vực ngoài quốc doanhtăng từ 612.977 doanh nghiệp (1995) lên tới 615.453 doanh nghiệp (1999).Còn khu vực đầu t trực tiếp nớc ngoài tăng mạnh hơn từ 239 doanh nghiệp(1995) lên đến 959 doanh nghiệp (1999) (Xem số liệu)

Bảng số 8: Số cơ sở sản xuất công nghiệp phân theo khu vực và thành

phần kinh tế

Chia raKhu vực DNNN Ngoài quốc

doanh

Đầu t trực tiếpnớc ngoài

Bảng 9: Số doanh nghiệp trong toàn nền kinh tế đến 1 - 7 -1995

Loại hình doanh nghiệp Trong toàn bộ

Nguồn: Niên giám thống kê, 1995, NXB Thống kê, Hà Nội 1995, tr 389.

Số liệu thống kê 1995 cho thấy, trong tất cả nền kinh tế quốc dân, bìnhquân một doanh nghiệp có 434 triệu đồng vốn, 87 lao động Đối với kinh tế cáthể, lao động bình quân một cơ sở là 1,7 ngời Nếu xét theo ngành nghề, hìnhthức tổ chức, sở hữu thì tình hình các doanh nghiệp vừa và nhỏ đợc thể hiện

nh sau: (Xem thêm bảng sau)

Bảng 10: Một số chỉ tiêu của doanh nghiệp nhà nớc theo quy mô vừa và

- Doanh nghiệp nhà nớc: vốn bình quân một doanh nghiệp là 6,9 tỷ

đồng, lao động bình quân một doanh nghiệp là 279 ngời Số liệu thống kê chothấy hơn 84,8% doanh nghiệp nhà nớc có quy mô vừa và nhỏ, riêng quy mônhỏ là 49,9%

- Khu vực kinh tế t nhân: Các chỉ số nói trên thấp hơn nhiều so vớidoanh nghiệp nhà nớc Số liệu thống kê bảng sau của Tổng cục thống kê chothấy: Quy mô trung bình của một doanh nghiệp khu vực ngoài quốc doanh(công ty TNHH, công ty cổ phần, doanh nghiệp t nhân, hợp tác xã) là 31,3 lao

động, 1.116,5 triệu đồng vốn kinh doanh Trong đó, số lao động bình quânmột doanh nghiệp cao nhất là hợp tác xã (102 ngời), thấp nhất là doanh nghiệp

t nhân (gần 112 ngời) Vốn kinh doanh thực tế bình quân một doanh nghiệp:cao nhất là công ty cổ phần (32,2 tỷ đồng) và thấp nhất là doanh nghiệp t nhân(211 triệu đồng)

Bảng 11: Lao động, vốn trung bình một doanh nghiệp khu vực ngoài quốc doanh 1994

Tínhchung

Công tyTNHH

Công ty

cổ phần

Doanhnghiệp

t nhân

Hợp tácxã

Trong công nghiệp, tỷ trọng sản lợng của các doanh nghiệp nhà nớcquy mô vừa và nhỏ chiếm khoảng 60% tổng sản lợng công nghiệp.

Đối với khu vực ngoài quốc doanh, con số này khoảng 99%

doanh

Đầu t trực tiếpnớc ngoài

Nhìn chung, sự phát triển của các khu vực kinh tế vẫn chủ yếu theochiều rộng (tăng giá trị chủ yếu là tăng số doanh nghiệp) Sự đầu t phát triểntheo chiều sâu còn nhiều hạn chế Theo số liệu thống kê, mức độ phát triểncủa các doanh nghiệp trong nền kinh tế không cao: 59% số doanh nghiệpkhông tăng quy mô vốn sản xuất, chỉ có 6,2% số doanh nghiệp tăng quy môvốn gấp đôi Mức độ phát triển theo chiều sâu của khu vực ngoài quốc doanh(chủ yếu là các doanh nghiệp vừa và nhỏ) lại càng thấp hơn Gần 70% doanhnghiệp t nhân và 61% số hợp tác xã không tăng quy mô vốn (Xem bảng sau)

Bảng 13: Mức độ tăng quy mô vốn theo loại doanh nghiệp những năm

1995 - 1996.

Đơn vị: %

Tổngsố

Mức độ phát triển so với trớc

Nh cũ

Mở rộngdới 1,5lần

Mở rộngdới 1,5-2lần

2.3 Về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh.

Hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp vừa vànhỏ còn nhiều hạn chế so với với các doanh nghiệp quy mô lớn Nó đợc thểhiện trong tất cả các ngành kể cả công nghiệp hay thơng mại và trong tất cảcác thành phần kinh tế từ khu vực nhà nớc đến khu vực t nhân Tuy nhiên, đóchỉ là hiệu quả kinh tế đơn thuần dựa trên một số tiêu thức truyền thống.Ngoài ra, nếu tính hiệu quả kinh tế - xã hội trong tổng thể thì hiệu quả kinhdoanh của khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ lớn hơn nhiều Điều đó thể hiệnqua những vấn đề dới đây:

- Thu hút một nguồn lực vốn nhàn rỗi rất lớn trong dân (không sinh lãihoặc sinh lãi thấp) vào hoạt động sinh lãi cao hơn

- Tạo ra nhiều việc làm với chi phí thấp chủ yếu bằng vốn của dân mà lẽ

ra Nhà nớc phải tốn rất nhiều vốn đầu t để giải quyết việc làm

Để đánh giá kết quả hiệu quả sản xuất kinh doanh ta có thể xem xét cácchỉ tiêu đạt đợc trong năm 1998 và so sánh với năm 1997 của các doanhnghiệp vừa và nhỏ dựa vào số liệu trong bảng sau:

4832

2 Tăng doanh thu

Trong đó tăng đáng kể

7560

6339

3 Tăng xuất khẩu

Trong đó tăng đáng kể

7056

3119

4 Tăng lợi nhuận

Trong đó tăng đáng kể

6527

1728

* So sánh các chỉ tiêu đạt đợc trong năm 1998 với năm 1997:

So với các chỉ tiêu đánh giá hoạt động của các doanh nghiệp vừa và nhỏtrong năm 1997, các chỉ tiêu của năm 1998 đều thấp hơn thậm chí nhiều chỉtiêu giảm đáng kể Điều này cho thấy rằng trong những năm qua, nhiều doanhnghiệp đang trong tình trạng khó khăn Thêm vào đó, do sự khủng hoảng kinh

tế khu vực năm 1998 làm mất giá đồng nội tệ hay tăng tỷ giá ngoại tệ(USD/VNĐ) Có thể nói, đây là hiện trạng chung của các doanh nghiệp vừa vànhỏ ở Việt Nam hiện nay

- Tăng tính cạnh tranh trong nền kinh tế do số lợng doanh nghiệp và sốlợng chủng loại sản phẩm tăng lên rất lớn

- Làm cho nền kinh tế, đặc biệt là các doanh nghiệp lớn hoạt động hiệuquả hơn

- Tăng mức độ an toàn, giảm bớt rủi ro trong nền kinh tế thị trờng đầybiến động do tăng lợng hàng hoá cũng nh số công ty có thể thay thế

- Đáp ứng tốt hơn nhu cầu đa dạng của ngời tiêu dùng với giá thành rẻhơn và thuận tiện hơn

- Đa dạng hoá và tăng thu nhập dân c, góp phần xoá đói giảm nghèo

2.4 Tình hình thiết bị công nghệ.

Thiết bị, công nghệ của các doanh nghiệp vừa và nhỏ rất lạc hậu Chỉtrừ một số ít các doanh nghiệp mới thành lập, còn phần lớn sử dụng thiết bị lạchậu tới 20 - 50 lần so với các nớc trong khu vực

Bảng 15: Trình độ công nghệ, máy móc thiết bị đang sử dụng tại Thành

phố Hồ Chí Minh so với cùng loại trên thế giới (%)

Loại doanh nghiệp Trình độ công nghệ, máy móc, thiết bịHiện đại Trung bình Lạc hậu

Năng lực công nghệ và kỹ thuật hạn chế, trang bị vốn thấp (chỉ bằng3% mức trang bị kỹ thuật trong doanh nghiệp công nghiệp lớn) Tỷ lệ đổi mớitrang bị rất thấp, nếu lấy Thành phố Hồ Chí Minh - trung tâm công nghệ caonhất cả nớc làm ví dụ thì tỷ lệ này cũng chỉ là khoảng 10%/một năm tính theovốn đầu t Nh vậy phải mất 10 năm mới khấu hao hết máy móc thiết bị Nhiềusản phẩm công nghệ hiện nay nh các sản phẩm điện tử, viễn thông, hoá thựcphẩm có chu kỳ sống rất ngắn Tỷ lệ công nghệ lạc hậu quá cao Trong đó66,3% công nghệ của khu vực ngoài quốc doanh thuộc loại lạc hậu và rất lạchậu Nên với tốc độ đổi mới máy móc thiết bị nh trên thì nớc ta không thểtránh đợc sự tụt hậu kinh tế so với khu vực và trên thế giới Do đó mà năngsuất thấp, chi phí cao, rất khó cạnh tranh trên thị trờng trong nớc và quốc tế.

Có thể nói, các doanh nghiệp Việt Nam đặc biệt là các doanh nghiệp vừa vànhỏ đang đứng trớc một thức thức lớn khi nớc ta đã cam kết thực hiện AFTA,gia nhập APEC, và trong tơng lai sẽ tham gia WTO khi đủ điều kiện

2.5 Trình độ lao động và quản lý.

Nhìn chung trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ lao động ít đợc đào tạocơ bản qua các trờng chính thống mà chủ yếu theo phơng pháp truyền nghề,trình độ văn hoá thấp, đặc biệt là nhóm lao động trong cơ sở sản xuất kinhdoanh nhỏ Số liệu điều tra cho thấy: 74,8% lao động trong các doanh nghiệpvừa và nhỏ cha học hết phổ thông trung học, chỉ có 5,3% lao động trong khungoài quốc doanh có trình độ đại học, trong đó tập trung chủ yếu vào các công

ty TNHH và công ty cổ phần (hơn 80%) Ngoài ra lao động ít đợc đào tạonghề và nâng cao tay nghề, do đó mà ảnh hởng tới chất lợng sản phẩm, năngsuất lao động thấp

Về chủ doanh nghiệp: Chủ doanh nghiệp trong khu vực quốc doanhphần lớn mới làm quen với cơ chế thị trờng nên còn nhiều bỡ ngỡ Trong khuvực ngoài quốc doanh, phần lớn các doanh nghiệp mới thành lập nên chủdoanh nghiệp cha đợc đào tạo cũng nh cha có kinh nghiệm Trong số các chủdoanh nghiệp ngoài quốc doanh 42,7% là những ngời đã từng là cán bộ, côngnhân viên nay đứng ra lập doanh nghiệp Trên 48,2% số chủ doanh nghiệpkhông có bằng cấp, chỉ có 31,2% số chủ doanh nghiệp ngoài quốc doanh cótrình độ cao đẳng trở lên

3 Môi trờng kinh doanh đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Môi trờng kinh doanh là yếu tố quan trọng đối với hoạt động của doanhnghiệp Khái niệm môi trờng kinh doanh rất rộng lớn và có nhiều cách phânloại khác nhau Theo cách phân loại khá phổ biến hiện nay, môi trờng kinhdoanh bao gồm: Môi trờng kinh tế (trong đó, yếu tố quan trọng nhất là thị tr-ờng); Môi trờng thể chế, pháp lý; Môi trờng chính trị - xã hội; Môi trờng khoahọc công nghệ; Môi trờng văn hoá - xã hội; Môi trờng tự nhiên

Để các doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể phát triển thuận lợi, môi trờngkinh doanh cần phải ổn định, an toàn Các yếu tố của môi trờng kinh doanhphải đồng bộ.

ở Việt Nam, việc chuyển sang cơ chế thị trờng và những cố gắng củaNhà nớc trong việc cải cách nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội bớc đầu đã tạo môitrờng thuận loại cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển Điều đó thể hiện

nh sau: Đảm bảo ổn định chính trị, kiềm chế lạm phát, xử lý lãi suất theo quan

hệ thị trờng, ban hành một số luật, cải cách hệ thống thuế, khuyến khích xuấtkhẩu, xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế Tuy vậy, môi trờng kinh doanh chungcòn gặp nhiều khó khăn Để các doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể hoạt độnghiệu quả, cần phải giải quyết nhiều vấn đề tạo lập môi trờng kinh doanh thuậnlợi hơn Đây chỉ là một yếu tố quan trọng và cấp bách hiện nay trong môi tr-ờng kinh doanh đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ nớc ta:

Môi trờng luật pháp: Thời gian qua Nhà nớc đã có nhiều nỗ lực trongviệc tạo lập khuôn khổ pháp lý cho các loại hình doanh nghiệp hoạt động.Tính đến cuối năm 1996 nớc ta đã có 55 luật, 64 pháp lệnh, 251 Nghị định.Trong đó có các luật quan trọng mới đợc ban hành nh: Luật Khuyến khích đầu

t trong nớc, Luật Doanh nghiệp nhà nớc, Luật Hợp tác xã Đặc biệt là LuậtDoanh nghiệp đã đợc Quốc hội nớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Namkhoá X thông qua ngày 12-6-1999 thay thế cho Luật Công ty, Luật Doanhnghiệp t nhân trớc đây

Tuy vậy, hệ thống pháp luật chung cho toàn bộ nền kinh tế cha hoànchỉnh, thiếu đồng bộ, thiếu những đạo luật quan trọng khác Đồng thời quaviệc thực thi luật pháp và các chính sách, trên thực tế đã bộc lộ nhiều nhợc

điểm nh:

- Môi trờng pháp lý đối với các loại hình doanh nghiệp cha bình đẳng,

kể cả khi hình thành doanh nghiệp cũng nh quốc tế hoạt động kinh doanh.Việc hoạch định chính sách chủ yếu vẫn theo loại hình sở hữu, cha chú trọngngành nghề, quy mô doanh nghiệp Thiếu bình đẳng giữa luật đầu t trong nớc

và luật đầu t nớc ngoài theo hớng có lợi cho các doanh nghiệp có vốn đầu t

n-ớc ngoài

- Môi trơng pháp lý thiếu ổn định, thờng xuyên thay đổi trong các quy

định pháp lý đối với các doanh nghiệp, gây tác dụng xấu đến môi trờng đầu t

do mức độ rủi ro cao

- Nhiều quy định pháp lý hiện nay còn rắc rối, rờm rà, việc tuyên truyềnlại hạn chế khiến cho các doanh nghiệp có tâm lý ngại không muốn thực hiệncác quy định đó

- Các văn bản pháp quy thờng ban hành không kịp thời, thiếu đồng bộ,nhiều quy định pháp lý không còn phù hợp cha đợc rà soát kịp thời vừa gâykhó khăn, bó buộc hoạt động của các doanh nghiệp, vừa tạo ra những kẽ hở đểcác doanh nghiệp lợi dụng, làm mất hiệu lực quản lý nhà nớc, đặc biệt là

những thủ tục thành lập và đăng ký kinh doanh, thủ tục vay vốn, xuất nhậpkhẩu, thuê đất.

- Việc thi hành pháp luật và xử lý vi phạm thiếu nghiêm minh đã dẫn

đến tình trạng kinh doanh thiếu lành mạnh, gây rối loạn trong hoạt động kinhdoanh

- Cha có luật khuyến khích các doanh nghiệp vừa và nhỏ nh ở các nớckhác Chẳng hạn, ở Hàn Quốc, có Luật Cơ bản về doanh nghiệp vừa và nhỏ(1966), luật khuyến khích doanh nghiệp vừa và nhỏ (1978) Nhiều nớc khác

đều có luật riêng để khuyến khích doanh nghiệp vừa và nhỏ

Môi trờng thị trờng: Thị trờng là một trong những khó khăn đối với cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ, cả thị trờng đầu vào và thị trờng đầu ra, thị trờngtrong nớc và thị trờng nớc ngoài Nói đến khó khăn về thị trờng phải nói đến 2nguyên nhân: Từ phía doanh nghiệp vừa và nhỏ (cha thích nghi kịp với thị tr-ờng, sản xuất xấu, kém, giá thành cao nên cha thâm nhập đợc thị trờng) và

từ phía Nhà nớc (tạo lập môi trờng thị trờng)

Thị trờng nớc ta còn kém phát triển, thiếu đồng bộ và bị chia cắt Hiệnnay mới có thị trờng hàng hoá và dịch vụ, còn các thị trờng khác cha hoặc cònmanh nha Ví dụ: Thị trờng vốn còn kém hiệu quả, đặc biệt là vốn dài hạn.Tuy nhiên, vào tháng 7/2000 thị trờng chứng khoán Việt Nam cũng đã ra đời

và đi vào hoạt động một cách chập chững và nó không phải là thị trờng vốncủa các doanh nghiệp vừa và nhỏ Ngoài ra, thị trờng còn bị độc quyền và đặcquyền nặng nề, làm cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ ngay từ khi ra đời đãphải cạnh tranh không cân sức Thị trờng đầu vào nh đất đai, vốn đang khókhăn lớn, về cơ bản vẫn là cơ chế "xin cho" bất lợi cho doanh nghiệp vừa vànhỏ Khó khăn lớn nhất của thị trờng trong nớc là sức mua thấp, đặc biệt là ởnông thôn, phần lớn các doanh nghiệp vừa và nhỏ cha vơn ra đợc thị trờngngoại tỉnh và nớc ngoài Thị trờng đầu ra bị chèn ép do hàng ngoại nhập lậutràn lan, phần lớn thị trờng tiêu dùng bị hàng hoá nớc ngoài chiếm lĩnh, thiếuthông tin hớng dẫn về thị trờng

Về thị trờng nớc ngoài: Do hạn chế về công nghệ, chất lợng sản phẩmthấp, thiếu thị trờng và ít có điều kiện tiếp xúc với thị trờng nớc ngoài nên khóxuất khẩu Nhiều ngành nghề nh thủ công mỹ nghệ, mây tre đan, chạmkhảm bị đình đốn khi mất thị trờng Liên Xô và Đông Âu, hơn nữa, chínhsách xuất khẩu theo hạn ngạch hoặc quy định mức vốn tối thiểu đối với doanhnghiệp tham gia xuất khẩu đã gây khó khăn cho nhiều doanh nghiệp Trênthực tế, các doanh nghiệp vừa và nhỏ nớc ta chủ yếu làm gia công cho các tổchức trung gian trong và ngoài nớc, xuất khẩu uỷ thác qua các doanh nghiệpnhà nớc quy mô lớn

Nh vậy, khó khăn về thị trờng do cả 2 phía: Một mặt, do năng lực, trình

độ hạn chế của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, chất lợng hàng hoá thấp, trình

độ quản lý kém; mặt khác, do môi trờng thị trờng cha tốt: sức mua thấp, giá

đầu vào cao, thiếu thông tin, bị hàng ngoại chèn ép

4 Những khó khăn của các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam.

Do đặc điểm của các doanh nghiệp vừa và nhỏ là quy mô nhỏ, vốn ít,trình độ công nghệ thấp, năng lực quản lý hạn chế nên các doanh nghiệp nàygặp rất nhiều khó khăn trở ngại trong hoạt động sản xuất kinh doanh Dới đây

là một trong số những khó khăn trở ngại đó

* Về tài chính: Thiếu vốn đang là một trong những khó khăn tài chínhlớn nhất đối với doanh nghiệp Nguyên nhân của tình trạng đó vừa mang tínhchủ quan (từ phía doanh nghiệp) vừa do các yếu tố khách quan (từ phía môi tr-ờng kinh doanh) và có thể là:

- Phần lớn các doanh nghiệp huy động vốn phi chính thức, lãi suất cao,không ổn định

- Các doanh nghiệp vừa và nhỏ không đáp ứng đợc các yêu cầu củangân hàng (về tài sản thế chấp và phơng án kinh doanh)

- Khó xác định giá trị tài sản thế chấp, chuyển nhợng đất (vật thế chấpchủ yếu) còn phức tạp

- Ngân hàng cha sẵn sàng cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ vay vì mứcrủi ro cao

- Cha có thị trờng vốn (đặc biệt là vốn dài hạn) cho các doanh nghiệpvừa và nhỏ

- Hiệu quả sử dụng vốn của nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ thấp

- Cha có sự hỗ trợ của các tổ chức trung gian nh tổ chức bảo lãnh tíndụng

Thực tế cho thấy, phần vốn huy động của các doanh nghiệp vừa và nhỏ

từ nguồn phi chính thức chiếm tỷ lệ cao, mức độ rủi ro lớn

* Năng lực công nghệ và kỹ thuật hạn chế, trang bị vốn thấp (chỉ bằng3% mức trang bị kỹ thuật trong các doanh nghiệp lớn) Nguyên nhân là dothiếu vốn để trang bị công nghệ hiện đại, cha quan tâm đúng mức tới pháttriển công nghệ, thiếu thông tin về công nghệ

* Trình độ lao động và quản lý hạn chế

* Thiếu thông tin, kiến thức, thiếu mặt bằng sản xuất, sự cạnh tranh gaygắt của hàng ngoại đang là những khó khăn trở ngại lớn nhất đối với cácdoanh nghiệp

* Thiếu sự hỗ trợ của Nhà nớc: Đây là một trong những khó khăn baotrùm, vì thiếu sự hỗ trợ cần thiết các doanh nghiệp này sẽ gặp rất nhiều khókhăn trong hoạt động kinh doanh, nhất là hỗ trợ lập nghiệp, chuyển giao côngnghệ, bảo lãnh tín dụng Hơn nữa, nhiều vấn đề tự thân các doanh nghiệpkhông thể giải quyết đợc nh cơ sở hạ tầng và môi trờng kinh doanh nói chung

* Cha có sự hỗ trợ của các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng nh cáchiệp hội nghề nghiệp

Trên là những khó khăn cơ bản của các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở ViệtNam hiện nay Tuy nhiên, để tìm ra nguyên nhân của vấn đề cần đánh giámức độ khó khăn của các yếu tố khác nhau đối hoạt động của doanh nghiệp

Có nghĩa là cần xem xét những yếu nào ảnh hởng lớn nhất tới doanh nghiệp.Trên cơ sở đó mà có những giải pháp phù hợp cho việc hỗ trợ phát triển doanhnghiệp vừa và nhỏ Ta xem xét cách đánh giá sau:

Tiêu chí đánh giá theo thang điểm 1 - 5 (1 Không ảnh hởng; 5 ảnh ởng rất nhiều) Điểm bình quân của tất cả các yếu tố đợc xếp từ cao đến thấp

h-nh sau:

* Những yếu tố ảnh hởng lớn đến hoạt động của doanh nghiệp (điểm từ

3-5)

- Thị trờng xuất khẩu hạn chế: 3,5

- Luật lệ thiếu rõ ràng hay thay đổi: 3,4

* Những yếu tố có ảnh hởng không thuận lợi tơng đối lớn, trên mức trung bình (2,5 điểm trở lên).

- Buôn lậu, hàng giả: 2,84

- Chi phí vận tải, điện, thông tin liên lạc: 2,8

- Công nghệ, thiết bị lạc hậu: 2,79

- Năng lực đội ngũ quản lý: 2,68

* Những nhân tố ảnh hởng thấp hơn (2,5 điểm trở xuống).

- Lao động cha đủ tay nghề: 2,46

- Thiếu mặt bằng sản xuất, kinh doanh: 2,42

- Thiếu vật t, nguyên vật liệu: 2,42

- Lao động d thừa, cha sắp xếp đợc: 1,84

Những yếu tố bên ngoài tác động gây khó khăn đợc doanh nghiệp đánhgiá cao, còn những yếu tố phát sinh từ nội lực doanh nghiệp đều đợc đánh giáthấp hơn Đây là vấn đề đòi hỏi Chính phủ, Phòng Thơng mại và Công nghiệpViệt Nam(VCCI) cùng với các hiệp hội cần có các giải pháp thích hợp hỗ trợ,

đồng thời doanh nghiệp cần tìm hiểu rõ nguyên nhân thực tế, đúng đắn để giảiquyết những khó khăn của chính mình

II Thực trạng chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam.

ở Việt Nam các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ nằm trong

hệ thống chính sách chung của toàn bộ nền kinh tế, cha có chính sách riêng

đối với các doanh nghiệp này

Nh trên đã nói, các chính sách tác động trực tiếp đến các doanh nghiệpvừa và nhỏ bao gồm: Các chính sách kinh tế vĩ mô (tác động tới toàn bộ nềnkinh tế, trong đó có các doanh nghiệp vừa và nhỏ) và các chính sách đặc thù

hỗ trợ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ Chủ trơng phát triển doanh nghiệpvừa và nhỏ ở nớc ta đã đợc khẳng định trong văn kiện Đại hội Đảng lần thứVIII và Nghị quyết Hội nghị ban chấp hành Trung ơng Đảng lần thứ 8 (khoáVIII) Đây là định hớng chiến lợc đúng đắn trong điều kiện nền kinh tế vận

động theo cơ chế thị trờng có sự điều tiết của Nhà nớc và thích ứng với quátrình hội nhập với các nớc trong khu vực và trên thế giới Cụ thể là:

- Hỗ trợ cho khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ nhằm đảm bảo và nângcao khả năng cạnh tranh trong nền kinh tế phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏchính là thực hiện chủ trơng phát triển kinh tế nhiều thành phần có chú ý theochiều sâu

- Phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ là nhằm huy động mọi nguồn vốn,tạo nhiều việc làm, góp phần thực hiện chiến lợc công nghiệp hoá, hiện đạihoá

- Hỗ trợ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ tạo ra sự năng động, linhhoạt cho toàn bộ nền kinh tế, đặc biệt tạo ra mối liên kết công nghiệp trongchức năng hỗ trợ cho các doanh nghiệp lớn và khả năng thích nghi nhanh vớinhững thay đổi của thị trờng trong và ngoài nớc

Theo định hớng trên, có thể khái quát về định hớng cơ chế chính sách

hỗ trợ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ nh sau:

Những chính sách sẽ nghiên cứu này mặc dù có tác động tới toàn bộnền kinh tế, nhng góc độ xem xét ở đây chỉ mang tính đặc thù nhằm hỗ trợphát triển phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam hiện nay

đến nay, Nhà nớc đã có nhiều sửa đổi, bổ sung hệ thống thuế tạo nguồn thucho ngân sách, bảo đảm bình đẳng, công bằng giữa các cơ sở kinh tế, khuyếnkhích các doanh nghiệp tăng năng suất, nâng cao hiệu quả kinh tế, bảo đảmcạnh tranh đúng luật của các chủ thể kinh doanh

Hệ thống thuế chung hiện nay bao gồm: Thuế doanh thu (nay đợc thaybằng thuế giá trị gia tăng - VAT), thuế thu nhập, thuế xuất nhập khẩu, thuếtiêu thụ đặc biệt, thuế môn bài (đăng ký kinh doanh), thuế sử dụng đất

Hệ thống thuế mới đã có tác dụng lớn đối với việc phát triển của cácdoanh nghiệp vừa và nhỏ và cũng có u đãi đối với các doanh nghiệp này Điều

đó đợc thể hiện:

 Thuế giá trị gia tăng (đợc Nhà nớc ban hành và đa vào áp dụng cho nớc ta

vào đầu năm 1999, thay thế cho thuế doanh thu khá rờm rà, không chặt chẽtrớc đây)

- Miễn thuế đối với hộ sản xuất nhỏ, nghề phụ, kinh tế phụ gia đình,hàng xuất khẩu

- Giảm thuế cho các cơ sở kinh tế ở miền núi, hải đảo, khai thác thuỷsản ở vùng xa bờ, các cơ sở nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ mới,chạy thử dây chuyền công nghệ mới, sản xuất mặt hàng cần thay thế hàngnhập khẩu

- Giảm thuế 1 - 2 năm cho các cơ sở sản xuất bắt đầu khởi sự (từ năm1993)

 Thuế lợi tức:

- Miễn thuế đối với kinh tế phụ gia đình

- Miễn thuế cho các cơ sở sản xuất bắt đầu kinh doanh từ năm 1993,những doanh nghiệp di chuyển từ miền xuôi lên miền núi, hải đảo, các cơ sởhoạt động nghiên cứu khoa học, dịch vụ khoa học kỹ thuật, sản xuất thử

- Giảm thuế cho các cơ sở sản xuất trong vùng có điều kiện tự nhiênkhắc nghiệt, hạ tầng cơ sở yếu kém

- Giảm thuế cho các cơ sở thuộc ngành cần khuyến khích đầu t

- Các cơ sở kinh doanh đợc hoãn nộp thuế sang năm sau nếu sản xuất bị

lỗ do nguyên nhân khách quan

 Thuế tiêu thụ đặc biệt:

- Miễn thuế đối với hàng xuất khẩu

- Giảm thuế đối với các cơ sở mới thành lập đang mở rộng sản xuất, ápdụng khoa học tiên tiến mà nếu nộp thuế tiêu thụ đặc biệt thì bị lỗ

Ngoài ra, các doanh nghiệp vừa và nhỏ còn đợc khuyến khích và hỗ trợ

về thuế trong các luật khác, nh Luật Khuyến khích đầu t trong nớc: Miễn thuế1-2 năm đối với các doanh nghiệp mới thành lập ở các vùng núi và hải đảo,giảm thuế từ 1-2 năm cho các doanh nghiệp trong các ngành nh chế biến nôngsản Nghị định 66/HĐBT tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp nhỏ (d-

ới mức vốn pháp định) đăng ký kinh doanh và giảm nhẹ mức thuế cho cácdoanh nghiệp này

Tuy vậy, hệ thống thuế và chính sách thuế còn nhiều hạn chế làm giảmtác dụng của thuế nh:

- Các quy định về thuế và việc thực hiện thu nộp thuế còn nhiều bất hợplý: nặng về cơ chế thu, cha có cơ chế động viên, nuôi dỡng các nguồn thu

Gần đây, tuy thuế suất có giảm những vẫn còn cao và còn nhiều khoản thungoài thuế, nhất là các địa phơng.

- Hệ thống thuế suất quá cao, phức tạp, chẳng hạn thuế doanh thu trớc

đây có rất nhiều mức Hơn nữa, thuế không ổn định, hay thay đổi, nhất là thuếxuất khẩu Điều đó vừa gây khó khăn cho các cơ quan quản lý và thực hiệnchính sách thuế của Nhà nớc, nó vừa làm hạn chế quá trình sản xuất kinhdoanh của các doanh nghiệp trong nớc, dẫn tới giảm sức cạnh tranh của họtrên thị trờng quốc tế, gây trở ngại cho quốc tế hội nhập khu vực, hội nhậpquốc tế

- Các quy định về thuế còn rờm rà Về thuế lợi tức, có 19 loại văn bảnliên quan (từ luật tới các văn bản hớng dân thực hiện); về thuế môn bài, có 9văn bản; thuế xuất nhập khẩu có 24 văn bản Đó là cha kể các văn bản hớngdẫn ở địa phơng

- Cha bình đẳng về nghĩa vụ thuế giữa các doanh nghiệp, việc thực hiệncác loại thuế cha thống nhất Theo Nghị định 29/HĐBT ngày 9-3-1988, các hộtiểu thủ công nghiệp thuộc kinh tế gia đình không phải nộp thuế kinh doanh.Quy định này không hợp lý vì vừa gây ra bất bình đẳng giữa kinh tế cá thể vớikinh tế gia đình và là kẽ hở cho nhiều ngời lợi dụng núp dới danh nghĩa "kinh

đến tiêu cực và thất thoát lớn Sự bất cập của một số cán bộ thuế đã gây ra tệ

ăn hối lộ, tham nhũng lớn

- Sự phân định nghĩa vụ thuế theo hình thức tổ chức sản xuất (công ty,doanh nghiệp t nhân, các cơ sở sản xuất đăng ký theo Nghị định 66/HĐBT )với mức thuế suất rất khác nhau, vừa khó quản lý vừa tạo kẽ hở cho nhiều cơ

sở trốn thuế (chỉ đăng ký theo Nghị định 66/HĐBT để hởng mức thuế thấp)

Hiện nay, rất cần đơn giản hệ thống thuế ở Việt Nam vì nó quá phức tạp

và thiếu minh bạch Có thể so sánh thuế của nớc ta so với các nớc trong khuvực nh bảng sau:

Bảng 16: So sánh thuế suất của Việt Nam với các nớc ASEAN khác.

Nớc Thuế thu nhập cá nhân

(% trong thu nhập ròng cá nhân)

Thuế thu nhập công ty (% lợi nhuận ròng)