Lựa chọn phương pháp dạy học một số bài công nghệ lớp 11

 Nội dung phương pháp Phương pháp đàm thoại một hình thức trình bày tài liệu, trong đó giáo viên dựa vào những tri thức và kinh nghiệm hoạt động thực tiễn vốn có của học sinh, thông qua

Trang 1

Trịnh Thị Hà - K32D Lý Sư phạm Kỹ Thuật 1

Lời cảm ơn

Có thể nói công trình nghiên cứu đầu tiên của tôi nên chắc chắn không tránh khỏi những hạn chế thiếu sót Để có thể hoàn thành được công trình nghiên cứu này ngoài sự nỗ lực của bản thân tôi còn nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của thầy Trần Văn Giảng Nhân dịp này tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến thầy người đã dìu dắt tôi trên bước đường tập dượt nghiên cứu khoa học của mình

Nhân dịp này tôi xin gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo trong khoa Vật

Lý đặc biệt là các thầy cô thuộc chuyên ngành Sư phạm Kỹ Thuật đã cung cấp cho tôi kiến thức trong quá trình học tập

Tôi xin chân thành cảm ơn

Hà Nội, tháng 5 năm 2010

Sinh viên

Trịnh Thị Hà

Trang 2

Lời cam đoan

Tên tôi là: Trịnh Thị Hà

Sinh viên lớp: K32D – Khoa Vật Lý – Ngành Sư Phạm Kỹ Thuật –

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Xin cam kết đề tài: “Lựa chọn phương pháp dạy học một số bài Công

nghệ lớp 11”

- Đây là đề tài do bản thân tôi nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của thầy Trần Văn Giảng, Khoa Vật Lý, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

- Đề tài không hề sao chép từ bất cứ một tài liệu sẵn có nào

- Kết quả nghiên cứu không trùng với các tác giả khác

Hà Nội, ngày 09 tháng 05 năm 2010

Người cam đoan

Trịnh Thị Hà

Trang 3

Mục lục

Mở đầu 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 2

6 Cấu trúc của khoá luận 2

Phần nội dung 3

Chương 1: Những vấn đề về phương pháp dạy học và quá trình dạy học 3 1.1 Những vấn đề cơ bản về phương pháp dạy học 3

1.1.1 Khái niệm 3

1.1.2 Phân loại 3

1.1.3 Các phương pháp dạy học 4

1.2 Những vấn đề cơ bản về quá trình dạy học 19

1.2.1 Khái niệm quá trình dạy học 19

1.2.2 Các thành tố của quá trình dạy học 19

1.2.4 Những hoạt động liên quan tới quá trình dạy học 20

1.2.5 Vai trò của người giáo viên với những phương pháp dạy học của họ trong nỗ lực nâng cao chất lượng giáo dục 22

1.2.6 ảnh hưởng của giao tiếp đến chất lượng giảng dạy của người giáo viên trong quá trình dạy học 24

1.2.7 Nội dung cơ bản của từng bài dạy 26

Trang 4

Kết luận chương 1 28

Chương 2: Lựa chọn phương pháp dạy học 29

2.1 Tiêu chuẩn lựa chọn phương pháp dạy học 29

2.2 Cơ sở lựa chọn phương pháp dạy học 29

2.3 ý nghĩa của việc lựa chọn phương pháp dạy học 30

2.4 Các yếu tố tác động đến các phương pháp dạy học tích cực 31

2.4.1 Phương tiện vật chất 31

2.4.2 Vai trò của người thầy giáo và phương pháp kích thích 31

2.4.3 Trẻ em và dạy học cá thể hoá 32

Chương 3: Giới thiệu một số giáo án 34

Bài 23: Cơ cấu trục khuỷu thanh truyền 34

Bài 24: Cơ cấu phân phối khí 41

Bài 25: Hệ thống bôi trơn 47

bài 26: hệ thống làm mát 53

Bài 30: Hệ thống khởi động 61

Kết luận chung 68

Tài liệu tham khảo 69

Trang 6

vụ hàng đầu đặt ra cho ngành giáo dục và đào tạo là đào tạo ra những con người toàn diện đáp ứng cho nhu cầu ngày càng cao của thực tiễn xã hội Để đạt được điều đó thì trong quá trình dạy học phải lựa chọn phương pháp dạy học đúng đắn, phù hợp với mục đích, yêu cầu nội dung, từng đối tượng học sinh Đạt được điều đó thì chất lượng dạy học mới có hiệu quả

Đặc biệt là môn Công nghệ là môn học mang tính ứng dụng và đa phương án cao Để đạt được mục đích dạy học môn này đòi hỏi người giáo viên phải phối hợp, lựa chọn các phương pháp dạy học khác nhau

Vì lí do đó, là một sinh viên chuẩn bị tốt nghiệp để nhanh chóng hòa nhập với môi trường giáo dục với vai trò là một giáo viên, tôi mạnh dạn chọn

khoá luận: “Lựa chọn phương pháp dạy học dạy đối với một số tbài công

nghệ lớp 11”

2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu quá trình dạy học và các phương pháp dạy học để lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp đối với môn công nghệ lớp 11 nhằm nâng cao chất lượng dạy học

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

+ Những vấn đề cơ bản của phương pháp dạy học

+ Những vấn đề cơ bản của quá trình dạy học

+ Một số phương pháp dạy học cụ thể

+ Lựa chọn phương pháp dạy học

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trang 7

+ Sách giáo trình Phương pháp dạy học kĩ thuật công nghiệp

+ Sách giáo khoa công nghệ 11

+ một số công trình liên quan tới khoá luận

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu những vấn đề cơ bản của phương pháp dạy học và quá trình dạy học

- Lựa chọn phương pháp dạy học

- Giới thiệu một số giáo án công nghệ 11 cụ thể

5 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả đã sử dụng các phương pháp tổng hợp, phân tích, khái quát hóa kết hợp với phương pháp thống kê, phương pháp so sánh Ngoài ra tác giả còn

sử dụng phương pháp đối chiếu, thực nghiệm sư phạm

6 Cấu trúc của khoá luận

Ngoài phần mở đầu, phần mục lục khoá luận gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề của phương pháp dạy học và quá trình dạy học

Chương 2: Lựa chọn phương pháp dạy học

Chương 3: Giới thiệu một số giáo án

Trang 8

Phần nội dung

Chương 1: Những vấn đề về phương pháp dạy học và quá trình dạy học

1.1 Những vấn đề cơ bản về phương pháp dạy học

A Dựa vào mục đích lý luận dạy học

- Các phương pháp dạy học dùng khi nghiên cứu tài liệu mới, hình thành kỹ năng, kỹ xảo

- Các phương pháp dạy học dùng khi ôn tập, củng cố kiến thức kỹ năng, kỹ xảo

- Các phương pháp dạy học dùng khi ứng dụng kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo

- Các phương pháp dạy học dùng khi kiểm tra, đánh giá kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo

B Dựa vào phương tiện giao tiếp giữa thầy và trò dựa vào nguồn cung cấp tri thức cho học sinh

- Các phương pháp dạy học dùng ngôn ngữ

- Các phương pháp dạy học dùng trực quan

- Các phương pháp dạy học thực hành

Trang 9

C Dựa vào hoạt động của giáo viên và học sinh

- Dạy học lấy giáo viên làm trung tâm

- Dạy học lấy học sinh làm trung tâm

D Dựa vào tính chất hoạt động nhận thức của học sinh

- Giải thích, minh hoạ

là người thuyết trình, diễn giảng, là “kho tri thức sống”, học sinh là người nghe, nhớ, ghi chép và suy nghĩ theo Với phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên là chủ thể, là tâm điểm, học sinh là khách thể, là quỹ đạo

b Đặc điểm của phương pháp dạy học truyền thống

Đây là phương pháp dạy học lấy giáo viên làm trung tâm Với quan niệm: Học là quá trình chủ thể tiếp thu và lĩnh hội, qua đó hình thành kiến thức, kĩ năng, tư tưởng, tình cảm; thì phương pháp dạy học truyền thống có một số đặc điểm sau:

Trang 10

- Học sinh làm việc để tìm ra một câu trả lời đúng

- Giáo viên lựa chọn các hoạt động và cung cấp tài liệu ở cấp độ thích hợp

- Giáo viên là chuyên gia, chỉ ra những điểm yếu của học sinh

- Dạy học là một quá trình truyền đạt thông tin

* Cách đánh giá:

- Học sinh làm bài thi dùng bút và giấy, một cách yên lặng và riêng lẻ Câu hỏi được bí mật cho đến giờ thi, để học sinh sẽ học tất cả các tài liệu mặc

dù chỉ kiểm tra một phần trong đó

- Giáo viên chịu trách nhiệm chủ yếu cho việc học của học sinh

- Học sinh bị kích thích một cách không thực chất bởi mong muốn đạt được điểm tốt, làm hài lòng giáo viên và giành được phần thưởng

* Công nghệ:

Trang 11

- Giáo viên sử dụng nhiều loại công nghệ khác nhau để giải thích, chứng minh và minh họa các chủ đề khác nhau

Với cách dạy học lấy giáo viên làm trung tâm có thể rất hiệu quả, đặc biệt với:

- Việc chia sẻ thông tin không dễ dàng tìm thấy ở nơi khác

- Việc trình bày thông tin một cách nhanh chóng

- Việc tạo ra sự quan tâm vào thông tin

- Việc dạy học những học sinh học tốt nhất bằng cách nghe

Tuy nhiên phương pháp dạy học này cũng có một số những hạn chế sau:

- Không phải học sinh nào cũng học tốt bằng cách nghe

- Thường khó duy trì lâu sự chú ý của học sinh

- Phương pháp này có khuynh hướng ít hoặc không đòi hỏi tư duy phê phán

- Phương pháp này dựa trên giả định là tất cả học sinh đều có một phong cách học giống nhau

- Hạn hẹp trong sự tiếp thu thông tin, chưa phát huy hết năng lực vốn

Trang 12

Phương pháp thuyết trình thường không được áp dụng ở các bậc học cao áp dụng thường xuyên ở các bậc Trung học, đặc biệt ở những lớp đầu cấp Tuy nhiên, đối với học sinh ở các lớp trên, cũng nên giới thiệu phương pháp này để làm quen với cách học này trước khi lên học lớp trên nữa

 Đặc điểm

- Ưu điểm:

+ Có khả năng gây cảm hứng và tạo động lực cao Bởi vậy, đây

là phương pháp có hiệu quả khi muốn tạo dựng hứng thú và sự chăm học cho học sinh Tuy vậy, nếu mục đích của bài giảng là phát triển các kĩ năng thì không nên áp dụng phương pháp thuyết trình

+ Bổ sung và làm phong phú cho phần tài liệu học sinh đã có + Giáo viên hoàn toàn có thể chủ động về nội dung của bài giảng

+ Giúp cho giáo viên tiết kiệm thời gian và không đòi hỏi những

nỗ lực lớn Mặt khác phương pháp thuyết trình giúp học sinh tiết kiệm thời gian để tìm cái mới Dĩ nhiên xét về khía cạnh phát huy vai trò chủ động và tích cực của người học đây là một hạn chế của phương pháp thuyết trình

+ Có thể áp dụng đối với lớp học đông học sinh

+ Không tạo điều kiện cho học sinh nâng cao kĩ năng giao tiếp + Vì thuyết trình chủ yếu dựa vào sách giáo khoa học tài liệu có sẵn học sinh có thể cho rằng bài giảng của giáo viên là sự lãng phí thời gian, khi mà học sinh có thể tự đọc trước khi lên lớp

Trang 13

+ Mức độ hiểu học sinh ít khi được đánh giá trong quá trình giảng dạy, bởi giáo viên thường không khuyến khích học sinh tham gia hoặc đáp lại Điều này sẽ làm hạn chế việc đánh giá mức độ hiểu bài của học sinh

* Phương pháp đàm thoại

 Bản chất

Phương pháp đàm thoại là phương pháp trong đó thầy đặt ra một hệ thống câu hỏi để học sinh lần lượt trả lời, qua đó học sinh tiếp thu được kiến thức mới Khi sử dụng phương pháp này học sinh tiếp thu bài không hoàn toàn thụ động mà ở mức độ nhất định các em sẽ tích cực hoạt động xây dựng các kiến thức mới

 Nội dung phương pháp

Phương pháp đàm thoại một hình thức trình bày tài liệu, trong đó giáo viên dựa vào những tri thức và kinh nghiệm hoạt động thực tiễn vốn có của học sinh, thông qua các câu hỏi cùng học sinh trao đổi giúp các em nắm vững kiến thức mới Trong đàm thoại giáo viên nêu ra những câu hỏi thích hợp, hướng dẫn học sinh tư duy từng bước để các em tự tìm ra các kiến thức phải học đây là phương pháp thích hợp với các trường phổ thông phương pháp này đã chú ý tới vai trò chủ động của học sinh hơn kích thích tính tích cực hoạt động nhận thức của các em

 Vận dụng phương pháp đàm thoại trong dạy học công nghệ

Phương pháp đàm thoại có thể áp dụng khi truyền thụ kiến thức mới, khi vận dụng kiến thức, ôn tập và củng cố, khi giải bài tập, trong việc kiểm tra đánh giá kiến thức học sinh Để sử dụng phương pháp đàm thoại có hiệu quả, giáo viên cần đảm bảo các yêu cầu sau đây:

- Khi tổ chức đàm thoại giáo viên cần xuất phát từ những kiến thức học sinh đã có Do đó các câu hỏi thường sát với từng đối tượng học sinh đàm thoại trên cơ sở vốn kiến thức nghèo nàn không có hiệu quả

- Học sinh phải ý thức được mục đích cuộc đàm thoại và sẵn sàng đàm thoại

Trang 14

- yếu tố quyết định sự thành công của phương pháp đàm thoại là nội dung và tính chất của các câu hỏi mà giáo viên nêu ra, sự dự kiến câu trả lời cho học sinh cũng như nghệ thuật gợi ý, giúp đỡ khi gặp khó khăn các câu hỏi nêu ra phải trong sáng, rõ ràng, chính xác và dễ hiểu Số lượng và tính phức tạp của câu hỏi phụ thuộc vào kiến thức cần thiết để tiếp thu tài liệu mới cũng như tính phức tạp của vấn đề nghiên cứu và trình độ học sinh Hệ thống câu hỏi-lời giải phải thể hiện chặt chẽ các bước giải quyết vấn đề lớn, là nguồn tri thức cho học sinh Tránh nêu các câu hỏi chung chung hoặc quá chi tiết, hạn chế đặt các câu hỏi chỉ có câu trả lời có hoặc không trong nhiều trường hợp giáo viên cần nêu các câu hỏi gây sự tranh luận của cả lớp, tạo điều kiện kích thích, hứng thú, phát triển tính độc lập tư duy cho học sinh

- Sau khi giải quyết mỗi câu hỏi giáo viên nên tổng kết lại và chỉ ra những kiến thức mới cần lĩnh hội Phải kịp thời uốn nắn những câu trả lời sai, không chính xác của học sinh Cần chú ý kết hợp dạy học sinh cách trả lời lôgíc và phát triển khả năng diễn đạt của học sinh

- Trong quá trình tổ chức đàm thoại giáo viên cần chú ý tới toàn lớp, tránh tình trạng chỉ làm việc với các học sinh khá giỏi Giáo viên cần đặt những câu hỏi cho toàn lớp, giành thời gian cho cả lớp suy nghĩ Sau đó chỉ định học sinh trả lời, giáo viên phải chủ động dẫn dắt lớp theo kế hoạch của mình, tránh tình trạng “theo đuôi” không điều khiển được lớp học

* Phương pháp thảo luận

 Bản chất

Phương pháp thảo luận có thể được áp dụng với mọi hoạt động ở trong lớp học đòi hỏi có sự tham gia và hợp tác để tìm kiếm cho một giải pháp cho một vấn đề của bài học đặc điểm của phương pháp này có sự tham gia tích cực của tất cả các học sinh Trong phương pháp này giáo viên chỉ đóng vai trò

là thứ yếu Người giáo viên chỉ đưa ra vấn đề, khích lệ học sinh trao đổi ý kiến và sau đó các em sẽ tự thảo luận nhằm đạt được mục đích của bài học

 Đặc điểm

- Ưu điểm:

+ Tạo cơ hội tốt cho học sinh nâng cao kĩ năng giao tiếp

Trang 15

+ Giúp cho học sinh nâng cao kĩ năng nghe và tư duy có phân tích cũng như đánh giá

+ Học sinh có thể cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm

+ Giúp cho học sinh có thể phát triển tư duy mạch lạc-đặc biệt khi giao tiếp bằng miệng

+ Giúp cho học sinh nâng cao kĩ năng giải quyết vấn đề

* Phương pháp trình diễn

 Bản chất

Phương pháp trình diễn là phương pháp được coi là một quá trình học thông qua quan sát và sau đó được áp dụng vào thực tế Thông qua các bài luyện tập và thực hành thường xuyên học sinh có thể tiến hành hoạt động một mình hoặc theo nhóm

 Đặc điểm

- Ưu điểm:

+ Rèn luyện khả năng quan sát của học sinh

+ Khích lệ học sinh tư duy và hình thành các khái niệm, rèn luyện khả năng tổng quát hoá

+ Thu hút sự chú ý của học sinh thông qua việc sử dụng những thiết bị dạy học

+ Có tác dụng như là giới thiệu và chuẩn bị cho việc học kĩ năng của học sinh

Trang 16

 Đặc điểm

- Ưu điểm:

+ Khuyến khích tính sáng tạo, tự do, hợp tác và chủ động của học sinh

+ Thực hiện nguyên tắc dạy học đó là học thông qua làm

+ Giúp học sinh xây dựng được các kinh nghiệm học tập thông qua việc lập kế hoạch và tổ chức thực hiện

- Nhược điểm:

Trang 17

+ Trong quá trình thực hiện đôi khi khó giữ được trình tự và tính

kỉ luật trong cả quá trình thực hiện

+ Việc lựa chọn chủ đề hấp dẫn đối với mọi học sinh hoàn toàn không phải là việc đơn giản

tính tích cực về học tập về thực chất là tính tích cực về nhận thức Tính tích cực học tập biểu hiện ở những dấu hiệu như: hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra, hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức vấn đề mới; tập trung chú ý vào vấn đề đang học; kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản chí trước những tình huống khó khăn…

* Phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là những phương pháp giáo dục, dạy

học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học

“Tích cực” trong phương pháp dạy học – tính tích cực được dùng với nghĩa là hoạt động, chủ động, trái nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với tiêu cực

Phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hoá, tích cực hoá hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp này giáo viên cần phải

nỗ lực nhiều so với phương pháp dạy học truyền thống

Trang 18

Trong đổi mới phương pháp dạy học phải có sự tác hợp của cả thầy và trò, sự phối hợp nhịp nhàng hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành công

b Đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực

* Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

Giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn, lôi cuốn học sinh và các hoạt động thực tế Học sinh là những chủ thể sáng tạo, từng chủ thể sáng tạo, có tiềm năng sáng tạo vô tận, có khả năng tự mình khám phá kiến thức, kĩ năng…, qua đó bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo của mình nhờ sự hỗ trợ của người bạn lớn là người thầy Kết quả mà học sinh thu được có thể là vượt

cả thầy, vượt cả sách

* Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học

Trong xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh- với sự bùng nổ thông tin, khoa học, kĩ thuật, công nghệ phát triển như vũ bão thì “trang bị cho con người không phải chủ yếu là kiến thức (vì kiến thức là vô tận, ngày càng vô tận, lại luôn biến đổi và phát triển và trên đời này không ai có thể độc quyền chân lí cả), mà là trang bị cho họ phương pháp để họ tự biết và dám tự mình chiếm lĩnh lấy kiến thức, tự mình đi tìm lấy những gì mình tin là chân lí, sống

và làm việc theo chân lí ấy Những con người như vậy là những con người tự

do, có năng lực tư duy độc lập, giàu khả năng và ý chí sáng tạo, nền tảng của một xã hội tự do và phát triển”; rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học, tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ nhân lên gấp bội

* Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác

Trong một lớp học mà trình độ kiến thức, tư duy của học sinh không thể đồng đều tuyệt đối thì khi áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hoá về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành một chuỗi nhiệm vụ độc lập

áp dụng phương pháp tích cực ở trình độ cao thì sự phân hoá này càng lớn Việc sử dụng phương tiện công nghệ thông tin trong nhà trường sẽ đáp

Trang 19

Trong nhà trường, phương pháp học tập hợp tác được tổ chức ở cấp nhóm, tổ, lớp hoặc trường Được sử dụng phổ biến trong dạy học là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ gồm 4 đến 6 người Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là những lúc giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá thể để hoàn thành nhiệm vụ chung Trong hoạt động theo nhóm nhỏ sẽ không thể có hiện tượng ỷ lại; tính cách năng lực của mỗi thành viên được bộc lộ, uốn nắn, phát triển tình bạn, ý thức

tổ chức, tinh thần tương trợ

* Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò

Trong dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy Đồng thời, giáo viên cũng cần tạo điều kiện thuận lợi để học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhà trường phải trang bị cho học sinh

c Một số phương pháp dạy học tích cực cần phát triển ở trường phổ thông

* Vấn đáp tìm tòi

Vấn đáp (đàm thoại) là phương pháp trong đó giáo viên đặt câu hỏi để học sinh có thể tranh luận với nhau và với cả giáo viên; qua đó học sinh nắm được nội dung bài học

Trang 20

Có 3 phương pháp (mức độ) vấn đáp: vấn đáp hiện tại, vấn đáp giải thích-minh hoạ, vấn đáp tìm tòi

* Dạy học và phát hiện, giải quyết vấn đề

Trong một xã hội đang phát triển nhanh theo cơ chế thị trường, cạnh tranh gay gắt thì phát hiện sớm và giải quyết hợp lí những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn là một năng lực đảm bảo sự thành công trong cuộc sống, đặc biệt trong kinh doanh Vì vậy, tập dượt cho học sinh biết phát hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đề gặp phải trong học tập, trong cuộc sống của cá nhân, gia đình, cộng đồng không chỉ có ý nghĩa ở tầm phương pháp dạy học mà phải được đặt như một mục tiêu giáo dục và đào tạo

Trong dạy học theo phương pháp này, học sinh nắm được tri thức mới, vừa nắm được phương pháp lĩnh hội tri thức đó, phát triển tư duy tích cực, sáng tạo, được chuẩn bị một năng lực thích ứng với đời sống xã hội, phát hiện kịp thời và giải quyết hợp lí các vấn đề nảy sinh Dạy và học phát hiện, giải quyết vấn đề không chỉ giới hạn ở phạm trù phương pháp dạy học, nó đòi hỏi cải tạo nội dung, đổi mới cách tổ chức quá trình dạy học trong mối quan hệ thống nhất với phương pháp dạy học

* Dạy và học hợp tác trong nhóm nhỏ

Phương pháp dạy học này giúp các thành viên trong nhóm chia sẻ các băn khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mới Bằng cách nói ra những điều mình đang nghĩ, mỗi người có thể nhận rõ trình

độ hiểu biết của mình về chủ đề nêu ra, thấy mình cần học hỏi thêm gì bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải là sự tiếp nhận thụ động từ giáo viên

Thành công của bài học phụ thuộc vào sự nhiệt tình của mỗi thành viên, vì vậy phương pháp này còn được gọi là phương pháp cùng tham gia Trong hoạt động nhóm, tư duy tích cực của học sinh phải được phát huy và ý nghĩa quan trọng của phương pháp này là rèn luyện năng lực hợp tác giữa các thành viên trong tổ chức lao động Cần tránh khuynh hướng hình thức và đề phòng lạm dụng, cho rằng tổ chức hoạt động là dấu hiệu tiêu biểu nhất của

Trang 21

C So sánh đặc trưng của phương pháp dạy học truyền thống và phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học truyền thống

phương pháp dạy học tích cực

Quan niệm

- Học là quá trình tiếp thu và lĩnh hội, qua đó hình thành kiến thức, kĩ năng, tư tưởng, tình cảm

- Học là quá trình kiến tạo; học sinh tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác

và xử lí thông tin,… tự hình thành hiểu biết năng lực và phẩm chất

Bản chất

- Truyền thụ tri thức, truyền thụ và chứng minh chân

lí

- Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh Dạy học sinh cách tìm ra chân lí

- Chú trọng cung - Chú trọng hình thành các

Trang 22

Mục tiêu

cấp tri thức, kĩ năng, kĩ xảo Học

để đối phó với thi

cử Sau khi thi xong những điều

đã học thường bị

bỏ quên hoặc ít dùng đến

năng lực (sáng tạo, hợp tác,…) dạy phương pháp và kĩ thuật lao động khoa học, dạy cách học Học để dáp ứng nhu cầu của cuộc sống hiện tại và tương lai Những điều đã học cần thiết, bổ ích cho bản thân học sinh và cho sự phát triển

xã hội

Nội dung

- Từ sách giáo khoa và giáo viên

- Từ nhiều nguồn thông tin khác nhau: sách giáo khoa, giáo viên, các tài liệu khoa học, thí nghiệm, bảo tàng, thực tế,… gắn với:

+ Vốn hiểu biết, kinh nghiệm

và nhu cầu của học sinh + Tình huống thực tế, bối cảnh và môi trường địa phương

+ Những vấn đề học sinh quan tâm

Phương pháp

- Các phương pháp diễn giảng, truyền thụ kiến thức một chiều

- Các phương pháp tìm tòi, điều tra, giải quyết vấn đề, dạy học tương tác

Hình thức tổ chức

- Cố định giới hạn trong 4 bức tường của lớp học, giáo viên đối diện với

cả lớp

- Cơ động, linh hoạt: Học ở lớp, ở phòng thí nghiệm, ở hiện trường trong thục tế…, học cá nhân, học đôi bạn, học theo cả nhóm, cả lớp đối diện

Trang 23

với giáo viên

D Khai thác yếu tố tích cực trong các phương pháp dạy học truyền thống

Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh là sự kế thừa, phát triển những mặt tích cực của phương pháp dạy học hiện có, đồng thời phải học hỏi vận dụng một số phương pháp dạy học mới một cách linh hoạt nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập, phù hợp với hoàn cảnh điều kiện dạy và học cụ thể

Phương pháp thuyết trình là một trong những phương pháp dạy học truyền thống được thực hiện trong các hệ thống nhà trường đã từ lâu đặc điểm cơ bản nổi bật của phương pháp thuyết trình là thông báo-tái hiện Học sinh tiếp thu thụ động những kiến thức mà thầy cô đã “chuẩn bị sẵn” Vì vậy, phương pháp này chỉ cho phép người học đạt đến trình độ tái hiện của sự lĩnh hội tri thức Do đó, theo khuynh hướng hoạt động hoá người học, cần phải hạn chế bớt phương pháp thuyết trình thông báo-tái hiện, tăng cường phương pháp thuyết trình giải quyết vấn đề

Thuyết trình kiểu đặt vấn đề và giải quyết vấn đề thuần tuý do giáo viên trình bày cũng đã có hiệu quả phát triển tư duy cho học sinh để kích thích tư duy tích cực của học sinh cần tăng cường mối liên hệ ngược giữa học sinh và giáo viên, xen kẽ vấn đáp, thảo luận giữa người nghe và người thuyết trình

Trong quá trình thuyết trình bài giảng, giáo viên có thể thực hiện một

số hình thức thuyết trình thu hút sự chú ý của học sinh như sau:

- Trình bày kiểu nêu vấn đề: diễn đạt vấn đề dưới dạng nghi vấn, gợi

mở để gây tình huống lôi cuốn sự chú ý của học sinh

- Thuyết trình kiểu thuật chuyện: dùng những sự kiện kinh tế – xã hội, tác phẩm văn học, phim ảnh… làm tư liệu để phân tích, minh hoạ nhằm khắc sâu nội dung, kiến thức của bài học

Trang 24

- Thuyết trình kiểu mô tả, phân tích: dùng công thức, sơ đồ, biểu mẫu

để mô tả phân tích nhằm làm rõ bản chất của vấn đề

- Thuyết trình kiểu nêu vấn đề có tính giả thuyết: đưa ra một số giả thuyết hoặc một số quan điểm có tính chất mâu thuẫn với vấn đề đang nghiên cứu đòi hỏi học sinh phải lựa chọn quan điểm đúng, sai và có kết luận vững chắc về sự lựa chọn của mình

- Thuyết trình kiểu so sánh, tổng hợp: sử dụng số liệu thống kê để phân tích, so sánh rút ra kết luận góp phần làm tăng tính chính xác và thuyết phục của vấn đề

Trước đây, để minh hoạ nội dung bài giảng, giáo viên chỉ có thể sử dụng lời nói giàu hình tượng và gợi cảm kèm theo những cử chỉ, điệu bộ diễn

tả nội tâm hoặc có thêm bộ tranh giáo khoa hỗ trợ Hiện nay, bài giảng hiện đại đang có khuynh hướng sử dụng ngày càng nhiều các phương tiện công nghệ thông tin làm tăng sức hấp dẫn và hiệu quả như: máy chiếu, băng ghi

âm, băng ghi hình, đĩa CD, phần mềm, máy vi tính… tiến tới mọi giáo viên phải có khẳ năng soạn giáo án điện tử, biết sử dụng đầu máy đa năng để thực hiện bài giảng của mình một cách sinh động, hiệu quả, phát huy tính cao nhất tính tích cực học tập của học sinh

1.2 Những vấn đề cơ bản về quá trình dạy học

1.2.1 Khái niệm quá trình dạy học

Quá trình dạy học là hoạt động phối hợp giữa giáo viên và học sinh tổ

chức một cách có mục đích, có kế hoạch dưới sự chỉ đạo của giáo viên, học sinh tự giác, tự lực nắm vững tri thức khoa học hình thành kĩ năng, kĩ xảo, phát triển năng lực nhận thức, năng lực hành động trên cơ sở đó hình thành thế giới quan khoa học và những phẩm chất đạo đức cần thiết của con người mới

1.2.2 Các thành tố của quá trình dạy học

a Đặc điểm của nhà giáo

Có thể nói, thành tố quan trọng nhất trong quá trình dạy học là giáo viên Không có kĩ thuật, phương pháp, thiết bị và đồ dùng dạy học nào có thể

Trang 25

đảm bảo sự thành công cho dạy học-nhưng người giáo viên lại có thể làm được điều ấy Người giáo viên bao giờ cũng là động lực quan trọng bậc nhất của quá trình dạy học

Có hai yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của người giáo viên là: con người và tính nghề nghiệp

b Nhân cách của người thầy giáo

Các nhà nghiên cứu đều có chung một nhận xét rằng, sinh viên và học sinh là những người giám khảo tốt nhất về nhân cách của giáo viên Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng, những biểu hiện nhân cách của giáo viên mà học sinh thường quan tâm tới là: sự đồng cảm và tấm lòng nhân hậu, giúp đỡ mọi người, tính nhẫn nại, hình thức bên ngoài, phong cách bình tĩnh, tính tình điềm đạm và khả năng tự kiềm chế Ngoài những biểu hiện đó học sinh cũng quan tâm tới công bằng và không thiên vị cũng như tính hài hước, chân thật, nhiệt tình, sáng tạo và tháo vát của người thầy Tuy nhiên, cũng không thể có cách nhận xét võ đoán trước cách ứng xử của người giáo viên đối với học trò theo những biểu hiện Có thể nói, giáo viên được công nhận là những con người thành công trong nghề nghiệp thông qua các phương pháp dạy học của

họ Một giáo viên thấy toàn tâm toàn ý với nghề sẽ cảm thấy nghề dạy học là một phần thưởng và rất hạnh phúc khi các học trò của mình thành công trong trường đời

c Đặc thù nghề nghiệp

Mặc dù người giáo viên có thể rất nhân hậu, gần gũi và chăm lo cho học sinh của mình, nhưng điều đó không thể là những yếu tố duy nhất đảm bảo sự thành công nếu họ không có kiến thức sâu về môn mình dạy cũng như các kiến thức chung Ngược lại một giáo viên có thể là con người uyên bác,

có kiến thức khoa học sâu rộng, nhưng lại thiếu các tố chất của một con người thì cũng khó có thể thành công trong sự nghiệp của mình

Người giáo viên cần phải có các tố chất sau đây:

1 Nắm vững kiến thức thuộc môn mình dạy

2 Hiểu được những nguyên tắc cơ bản về sự trưởng thành và phát triển của trẻ em

Trang 26

3 Có kiến thức chung tốt

4 Có phương pháp và kĩ thuật dạy học hiệu quả

5 Có thái độ tích cực với nghề nghiệp

6 Sẵn sàng chấp nhận điều chỉnh bài giảng của mình phù hợp với nhu cầu và điều kiện thực tế

7 Dũng cảm đấu tranh để đạt tới các chuẩn mực

1.2.4 Những hoạt động liên quan tới quá trình dạy học

a Hiểu học sinh

Kiến thức về sự trưởng thành và phát triển của học sinh cần được giáo viên biến thành hành động thực tế để hiểu cặn kẽ từng học trò của mình để giúp học sinh tiến bộ hơn trong học tập người giáo viên cần biết rõ năng lực, ham thích và kinh nghiệm của học sinh ở trong giai đoạn phát triển để khích

lệ chúng Một điều nữa cũng rất quan trọng đối với người giáo viên, đó là lòng yêu quý học sinh Với những học sinh giáo viên cảm thấy khó gần thì phải cần nhiều thời gian và nỗ lực cho chúng Những học sinh nhạy cảm sẽ nhanh chóng nhận ra ngay thái độ, tâm trạng và nhiệt tình của giáo viên và sẽ đáp lại sự nhiệt tình đó một cách tích cực Tuy nhiên, nếu học sinh thấy giáo viên không quan tâm tới mình, chúng sẽ trở nên thất vọng và có thể trở thành những học sinh phá phách trong lớp học Một người giáo viên quan tâm tới sự tiến bộ của học sinh chắc chắn sẽ không phải đương đầu với sự thiếu kỉ luật trong lớp học

b Chuẩn bị bài giảng: Tổ chức quy trình học cho học sinh

Trong quá trình chuẩn bị bài giảng, giáo viên phải đưa ra mục tiêu của bài giảng và các bài học kinh nghiệm

Mọi hoạt động của cuộc sống đều đòi hỏi phải có kế hoạch Ai cũng lập

kế hoạch, ngắn hạn hay dài hạn cho những điều mà chúng ta muốn làm và những nơi chúng ta muốn đi soạn giáo án cho một bài giảng cũng như vậy Người giáo viên phải lên kế hoạch: giảng cái gì, khi nào và như thế nào để

học sinh nắm được kiến thức Chọn những gì để dạy có nghĩa là chọn chủ đề

và nội dung Quyết định khi nào giới thiệu các chủ đề hoặc môn học cần phải

Trang 27

xem xét tới cấu trúc mang tính lôgic của khoá học Chọn dạy một bài như thế

nào có liên quan chặt chẽ tới việc áp dụng phương pháp dạy học cũng như tài

liệu học phù hợp

c Chọn lựa và sử dụng dụng cụ học tập

Nếu một giáo viên muốn dạy học có hiệu quả cao, thì giáo viên đó cần tận dụng các thiết bị giảng dạy khác nhau Bảng viết, sách giáo khoa, sách hướng dẫn, tài liệu phát cho học sinh, phòng thí nghiệm cùng các thiết bị khác, kể cả đài và máy ghi âm có thể và nên sử dụng Sự lựa chọn và sử dụng cũng như sự đánh giá công ích, đòi hỏi một kĩ năng mang tính chuyên nghiệp

và kĩ năng đó có thể tích luỹ qua một quá trình học và thực hành Với việc sử dụng các thiết bị hỗ trợ trong dạy và học, người giáo viên có thể làm cho bài giảng của mình đạt chất lượng cao hơn

d Chọn lựa và áp dụng các chiến lược dạy học thích hợp

Có nhiều giáo viên có kiến thức sâu sắc về bộ môn mình dạy nhưng lại

có những giờ dạy kém hiệu quả Lí do là ở việc lựa chọn các chiến lược dạy học của người giáo viên Chiến lược dạy học của người giáo viên thể hiện ở các phương pháp và kĩ thuật dạy học của người giáo viên phương pháp dạy học là hết sức qua trọng Phương pháp và kĩ thuật dạy học đúng sẽ giúp học sinh hiểu bài nhanh hơn và sâu sắc hơn, mặc dù trên thực tế vẫn có nhiều người tin vào chưa tin vào những điểm có tính quyết định đó Phương pháp dạy học tồi không gây được hứng thú trong học tập của học sinh cuối cùng dẫn đến chất lượng học kém

e Đánh giá sự tiến bộ của học sinh

đánh giá kết quả học tập của học sinh đối chiếu với mục đích hay mục tiêu chương trình cũng là một yếu tố giúp giáo viên nâng cao chất lượng dạy học Đối với học sinh thì đánh giá có tác dụng khích lệ các em trong học tập Được điểm tốt có thể coi đó là phần thưởng dành cho những ai học hành chăm chỉ, điểm xấu là một cảnh báo cho những ai lười biếng cẩu thả ở nhiều nước, cuộc cạnh tranh vào các trường đại học hay cao đẳng ngày càng một gay gắt, bởi vậy một học sinh cần phải được đánh giá đúng thực lực, trình độ

Trang 28

của mình để quyết định nên thi vào trường nào hoặc lựa chọn những hướng phát triển tiếp nối của bản thân mình

1.2.5 Vai trò của người giáo viên với những phương pháp dạy học của

họ trong nỗ lực nâng cao chất lượng giáo dục

Có những lĩnh vực cần được ưu tiên để nâng cao chất lượng giáo viên Trong đó có hai ưu tiên quan trọng là: đội ngũ giáo viên và các phương pháp dạy học

- Ưu tiên đặc biệt nhằm nâng cao chất lượng giáo dục là chuẩn bị đội ngũ giáo viên Thực chất của vấn đề chuẩn bị đội ngũ giáo viên là vấn đề giáo dục dành cho các giáo viên giáo dục dành cho các giáo viên cần phải những

xu hướng đổi thay và thách thức về nghề dạy học

- Một ưu tiên nữa là sự cần thiết thay đổi các phương pháp dạy học Trước đây người ta chú trọng đến vai trò tích cực của người thầy giáo hơn là người học Triết lí của giáo dục ngày nay là cần phải chuyển đổi vai trò của người giáo viên và học sinh mục đích hướng tới người học Điều này đòi hỏi phải tạo ra môi trường học tập có chất lượng trong nhà trường, những môi trường học tập mà ở đó có đầy đủ sự kết hợp giữa “học” và “hành” và tạo cơ hội học tập mang tính nghiên cứu và hợp tác Có liên quan điều này là sự cần thiết tạo ra được những tài liệu dạy và học có những ứng dụng sự tiên tiến của công nghệ thông tin và truyền thông, nhằm tạo điều kiện cho việc sử dụng những phương pháp dạy học tích cực hóa vai trò của người học, giúp người học phát triển sáng tạo, năng động để đạt được những thành tựu mong muốn

+ Xu hướng đảm nhận nhiều chức năng hơn trong quá trình dạy học, đảm nhận trách nhiệm cao hơn trong việc xác định và lựa chọn, thiết kế nội dung dạy học

+ Xu hướng chuyển từ nhiệm vụ chủ yếu là truyền thụ kiến thức sang việc coi trọng hơn tổ chức việc học của học sinh, sử dụng tới mức tối đa các nguồn lực học tập ở địa phương

+ Xu huớng cá biệt hoá việc học tập của học sinh, thay đổi cấu trúc của mối quan hệ giáo viên, học sinh

Trang 29

+ Xu huớng sử dụng một cách rộng rãi và phổ biến những phuơng tiện kĩ thuật, đặc biệt là việc sử dụng công nghệ thông tin, truyền thông trong dạy học

+ Xu huớng tăng cường sự hợp tác trên nhiều mặt với các giáo viên khác trong trường, thay đổi mối quan hệ giữa các giáo viên với nhau

+ Xu huớng tăng cường và thay đổi mối quan hệ cùng cách làm việc với cha mẹ và các tổ chức xã hội, tích cực tham gia vào đời sống của cộng đồng nơi trường đóng

+ Xu huớng không chỉ giới hạn ở hoạt động dạy học và giáo dục,

mà mở rộng phạm vi các hoạt động trong nhà trường

+ Xu hướng thừa nhận sự giảm sút của uy tín truyền thông nguời giáo viên đối với học sinh, xây dựng một dạng uy tín khác

Các xu hướng này đã quyết định sự thay đổi trong chức năng của người giáo viên và do đó dẫn đến những yêu cầu mới đối với người giáo viên Ngoài các yêu cầu về tư tưởng-đạo đức của người giáo viên, ngày nay để thực hiện được sứ mệnh của mình, người giáo viên cần có những năng lực cơ bản sau:

Năng lực chuẩn đoán (năng lực phát hiện và nhận biết đầy đủ, chính xác và kịp thời sự phát triển của học sinh, những nhu cầu được giáo dục của từng học sinh); năng lực đáp ứng (năng lực đưa ra được những nội dung và biện pháp giáo dục đúng đắn, kịp thời, phù hợp với nhu cầu của người học và yêu cầu của mục tiêu giáo dục); năng lực đánh giá (năng lực nhìn nhận sự thay đổi trong nhận thức, kĩ năng, thái độ và tình cảm của học sinh); năng lực thiết lập mối quan hệ thuận lợi với người khác, nhất là với học sinh; năng lực triển khai chương trình dạy học (năng lực tiến hành dạy học và giáo dục căn

cứ vào mục đích và nội dung đã được qui định, nhưng lại phù hợp với đặc điểm của đối tượng); năng lực đáp ứng với trách nhiệm xã hội (năng lực tạo nên những điều kiện thuận lợi cho giáo dục trong nhà trường và từ cuộc sống bên ngoài nhà trường)

Giáo dục dành cho các giáo viên giờ đây không chỉ còn giới hạn trong việc chuẩn bị cho người giáo viên có thể dạy được các môn học trong nhà trường Giáo dục dành cho các giáo viên còn cần chuẩn bị đầy đủ cho họ có

Trang 30

thể đảm nhiệm được sứ mệnh của nhà giáo dục, đó là xây dựng tính cách, thái

độ tích cực và tạo dựng các giá trị cho người học Bởi vậy, người giáo viên cần được chuẩn bị không chỉ cho những bài giảng trên lớp mà còn cần được chuẩn bị cho việc thực hiện các nhiệm vụ khác: hướng dẫn, tư vấn, hướng nghiệp, tham gia thể thao, tổ chức các hoạt động ngoại khóa…

1.2.6 ảnh hưởng của giao tiếp đến chất lượng giảng dạy của người giáo viên trong quá trình dạy học

Có thể nói nền tảng cho mối quan hệ giao tiếp trong dạy học là giao tiếp Trong dạy học, người giáo viên thực hiện giao tiếp khi giảng bài, hướng dẫn thảo luận; giải thích nội dung của một cuốn sách; hướng dẫn các bước cần làm trong phòng thí nghiệm; giải thích về các thiết bị dạy học; bổ sung các quan điểm của mình về một vấn đề Người giáo viên cũng thực hiện giao tiếp khi nói chuyện với học sinh và đồng nghiệp Các giáo viên, đặc biệt những giáo viên trẻ mới vào nghề cần hiểu thấu đáo một quá trình giao tiếp với những yếu tố cần có trong một cuộc giao tiếp cũng như các yếu tố có ảnh hưởng tới cuộc giao tiếp ấy Các rào cản cho sự thành công cũng như các biện pháp khắc phục chúng trong giao tiếp đặc biệt đối với nghề dạy học là một vấn đề cần chú ý

a thế nào là giao tiếp?

Giao tiếp là một khái niệm không thể định nghĩa một cách duy nhất, đúng nhất hoặc tốt nhất Về cơ bản có thể hiểu giao tiếp là chuyển giao, truyền dẫn hay trao đổi các ý kiến kiến thức, niềm tin hay thái độ của từng người Một trong những định nghĩa đầy đủ hơn cả về giao tiếp của Weaver và

Claude Shannon trong tác phẩm cổ điển Lí thuyết toán học của giao tiếp

Theo hai tác giả này thì: “giao tiếp được sử dụng với một nghĩa rộng, bao gồm các tiến trình mà sự suy nghĩ của người này có thể ảnh hưởng tới sự suy nghĩ của người khác điều đó không chỉ xảy ra với ngôn ngữ viết cũng như nói mà còn được thực hiện trong kịch, múa… và trong mọi hành vi của con người” Định nghĩa này nói lên sự tồn tại của con người thông qua các cuộc trao đổi thông tin có ý nghĩa và sự trao đổi đó có ảnh hưởng nhất định tới hành vi ứng xử của họ Như vậy thông qua nhiều kênh truyền thông con

Trang 31

người có thể giao tiếp với nhau và ngôn ngữ chỉ là một kênh ở đây ta chỉ đề cập tới khía cạnh giao tiếp trong lĩnh vực dạy học

b Quá trình giao tiếp

Theo R.Nacino, Brown “Quá trình” được xem như “một hiện tượng thể hiện sự thay đổi liên tục trong một thời gian” Dựa trên cách hiểu này, có thể nói giao tiếp trên thực tế là một quá trình Giao tiếp là một hoạt động diễn

ra, năng động và không cố định, luôn luôn biến động Hơn thế nữa các yếu tố làm cho cuộc giao tiếp diễn ra trôi chảy luôn mang tính tương tác và có ảnh hưởng qua lại lẫn nhau

Có ba yếu tố cơ bản từ lâu nay thường được coi là những điều kiện cần

thiết cho bất cứ một giao tiếp nào đó là người đưa thông tin, gửi thông điệp

và người nhận Vào năm 1960, Berlo đưa ra một định nghĩa đầy đủ hơn về

một quá trình giao tiếp với các yếu tố sau: nguồn, mã hóa, thông điệp, kênh,

mở mã và người nhận

Dạy học có hiệu quả cũng có nghĩa là giao tiếp có hiệu quả Không thể tách rời mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học với mục tiêu nâng cao chất lượng giao tiếp Những gợi ý sau đây có thể giúp các giáo viên nâng cao chất lượng giao tiếp với học sinh Mặc dù một số điểm có thể là ai cũng biết nhưng kinh nghiệm chỉ ra rằng chính những điểm đó điểm đó hay bị sao nhãng nhiều nhất

- Cố gắng nâng cao khả năng hay kĩ thuật nói Giáo viên cần tự rèn luyện cách nói trực tiếp, tự tin, thân thiện và mang tính hội thoại, khi nói nên

có những biểu cảm nét mặt hay điệu bộ kèm theo Khi giảng bài nên sử dụng các cách diễn đạt với giọng nói và tốc độ nói khác nhau để đạt được mục đích của bài giảng

- Soạn giáo án và tổ chức thông điệp theo trình tự lôgíc và dễ hiểu

- Cần tiếp cận các nhu cầu, năng lực và sở thích của học sinh Giáo viên cần suy nghĩ và nêu các ví dụ phù hợp với học sinh đừng bao giờ coi nhẹ điều này, bởi lẽ sở thích của người nói chưa chắc đã là sở thích của người nghe, tức là học sinh

Trang 32

- Cần cố gắng là người nghe tốt Giáo viên cần lắng nghe các câu hỏi, câu trả lời hoặc nhận xét của học sinh Sự quan tâm tới những điều học sinh nói của giáo viên sẽ làm cho học sinh phấn khởi và tự tin hơn

- Cảnh giác với sự chú ý giả tạo của học sinh Đây cũng là một thói quen của học sinh đôi khi bề ngoài của học sinh có vẻ chăm chú nhưng thực chất học sinh lại đang suy nghĩ về những điều khác

- Cố gắng loại bỏ tiếng ồn có thể ảnh hưởng tới sự chú ý của học sinh nhằm tạo nên một môi trường lớp học thật sự Trong trường hợp không loại

bỏ được tiếng ồn, cần phải áp dụng một số biện pháp khác, ví dụ như nói to hơn mức bình thường, hoặc tiến hành một số hoạt động có sự tham gia của học sinh

- Cổ vũ học sinh biết bình tĩnh và thận trọng trước những điều mới nghe được Thường vì quá nôn nóng, học sinh có khuynh hướng vội vàng đi đến một ý tưởng hay một quyết định trước khi nghe hết bài giảng và hậu quả dẫn đến kết luận sai

Cuối cùng, cần khẳng định là những cố gắng nhằm nâng cao chất lượng giao tiếp trong quá trình dạy học không đồng nhất với cố gắng nhằm tuyệt đối hóa vai trò của phương pháp thuyết trình trong dạy học Trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học, phương pháp thuyết trình vẫn là phương pháp quan trọng không thay thế được Mặc dù vậy, giao tiếp trong dạy học không chỉ đuợc thực hiện bởi phương pháp thuyết trình Các phương pháp khác như thực hành, thảo luận nhóm, nghiên cứu tình huống… đều góp phần tạo dựng nên giao tiếp có hiệu quả trong dạy học ở nhà trường

1.2.7 Nội dung cơ bản của từng bài dạy

a Bài 23: Cơ cấu trục khuỷu thanh truyền

Bài gồm 4 nội dung là:

+ Giới thiệu chung

+ Pít-tông

+ Thanh truyền

+ Trục khuỷu

Trang 33

Trong đó các nội dung trọng tâm là: pít-tông, thanh truyền và trục khuỷu

b Bài 24: Cơ cấu phân phối khí

bài 24 gồm các nội dung sau:

+Nhiệm vụ và phân loại của cơ cấu phân phối khí

+ Cơ cấu phân phối khí dùng xupap

Trong đó các nội dung trọng tâm là: cấu tạo và nguyên lí làm việc vủa

cơ cấu phân phối khí dùng xupap

c Bài 25: Hệ thống bôi trơn

bài 25 gồm các nội dung sau:

+ Nhiệm vụ và phân loại của hệ thống bôi trơn

+ Hệ thống bôi trơn cưỡng bức

Trong đó các nội dung trọng tâm là: hệ thống bôi trơn cưỡng bức

d Bài 26: Hệ thống làm mát

Bài 26 gồm các nội dung sau:

+ Nhiệm vụ và phân loại của hệ thống làm mát

Bài 30 gồm các nội dung sau:

+ Nhiệm vụ và phân loại hệ thống khởi động

+ Hệ thống khởi động bằng động cơ điện

Trong đó trọng tâm là: hệ thống khởi động bằng động cơ điện

Trang 34

Kết luận chương 1

Phương pháp dạy học gắn liền với quá trình dạy học (một quá trình bao gồm hai mặt: hoạt động dạy và hoạt động học) Do đó phương pháp dạy học phải phản ánh mối quan hệ qua lại giữa hoạt động dạy và hoạt động học trong

đó hoạt động dạy đóng vai trò chủ đạo, hoạt động học đóng vai trò chủ động, sáng tạo, tích cực

Ngoài trang bị kiến thức cho học sinh còn phải phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh, phải bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tìm tòi, chiếm lĩnh chân lí để học sinh có thể thường xuyên tự học, tự hoàn thiện mình theo yêu cầu của xã hội

Các phương pháp dạy học nêu trên có những ưu điểm và nhược điểm riêng có thể nói phương pháp dạy học này lại khắc phục được nhược điểm của phương pháp dạy học khác

Yêu cầu đặt ra đối với nhà trường nói chung, đối với giảng dạy môn công nghệ nói riêng là phải đổi mới phương pháp dạy học

Trang 35

Chương 2: Lựa chọn phương pháp dạy học

2.1 Tiêu chuẩn lựa chọn phương pháp dạy học

Người giáo viên có toàn quyền lựa chọn phương pháp dạy học cho bài dạy của mình trên cơ sở những điều kiện cụ thể, năng lực và sở trường của mình Tuy nhiên, việc lựa chọn phương pháp dạy học phải đảm bảo các tiêu chuẩn sau:

- Thực hiện tốt nhất mục đích dạy học (mục đích chung của môn học

và mục đích cụ thể của bài học) thông qua việc giải quyết trọn vẹn các nhiệm

vụ dạy học

- Phát huy được tính chủ động, tự giác, tích cực và tự lực của học sinh, đảm bảo cho các em hoạt động và qua hoạt động mà rèn luyện được phương pháp nhận thức, phương pháp tư duy lôgic và phương pháp hành động

2.2 Cơ sở lựa chọn phương pháp dạy học

Lựa chọn phương pháp dạy học là nghệ thuật và kinh nghiệm của giáo viên Dưới đây là một số cơ sở giúp giáo viên căn cứ vào đó để lựa chọn

b Căn cứ vào đặc điểm nội dung kiến thức cần truyền đạt cho học sinh Nội dung đó đơn giản hay phức tạp, kiến thức cụ thể hay trừu tượng, kiến thức đó gần gũi hay xa lạ đối với quan sát thường ngày của học sinh

c Căn cứ vào đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi và vốn kiến thức đã có (kiến thức và kinh nghiệm thực tế) của học sinh

Các đặc điểm này sẽ giúp giáo viên định rõ mức độ tổ chức hoạt động

tư duy của học sinh Xu hướng chung ở các lớp trên phải tăng dần tính tự lực

Trang 36

Việc lựa chọn phương pháp dạy học còn phải căn cứ vào điều kiện cơ

sở vật chất và thiết bị cho dạy học cụ thể của trường phổ thông Một phương pháp sẽ áp dụng rất có hiệu quả cho nội dung dạy học cụ thể, nếu như có đầy

đủ phương tiện dạy học Song thiếu những điều kiện đó thì việc áp dụng phương pháp này nhiều khi lại có kết quả ngược lại

đ Điều cuối cùng giáo viên cần chú ý không có phương pháp dạy học nào được coi là vạn năng, dù phương pháp đó có giá trị cao trong dạy học đi nữa Lựa chọn phương pháp dạy học chính là một nghệ thuật của giáo viên nghệ thuật đó thể hiện ở chỗ kết hợp hài hoà các phương pháp dạy học khác nhau, chú ý khai thác mặt tích cực của từng phương pháp, hạn chế mặt tiêu cực của nó Để làm được điều đó, giáo viên cần hiểu rõ bản chất của từng phương pháp mà áp dụng một cách sáng tạo, không dập khuôn sách vở Những điều trình bày trong sách giáo trình và tài liệu tham khảo chỉ là những vấn đề rất cơ bản, mang tính chất gợi ý cho giáo viên Hiểu để thoát ly khỏi sự dập khuôn máy móc là điều kiện cho hoạt động sáng tạo mang tính nghệ thuật của người thầy giáo

2.3 ý nghĩa của việc lựa chọn phương pháp dạy học

Mỗi một phương pháp dạy học đều có ưu điểm, nhược điểm và phạm vi

áp dụng nhất định Thành công của người giáo viên là biết cách lựa chọn cho mình một phương pháp dạy học phù hợp với nội dung của từng bài dạy có thể phương pháp dạy học này lại khắc phục được phương pháp dạy học kia Tuy vậy, việc lựa chọn phương pháp dạy học phải dựa vào các tiêu chuẩn lựa chọn phương pháp dạy học Cũng chính sự phối hợp các phương pháp dạy học mà người giáo viên đã hình thành một phương pháp dạy học mới

Trang 37

Trong dạy học, không có và không thể có một phương pháp dạy học bất kì nào được coi là vạn năng Có nhiều trường hợp có thể áp dụng một phương pháp dạy học để giải quyết các nhiệm vụ dạy học khác nhau Song cũng có trường hợp đã áp dụng các phương pháp dạy học khác nhau để giải quyết một nhiệm vụ dạy học Tuy nhiên để đạt được hiệu quả dạy học đòi hỏi người giáo viên phải biết lựa chọn phương pháp dạy học Một phương pháp dạy học phù hợp làm cho học sinh phát huy được tính tích cực, độc lập, sáng tạo Đó cũng là mục tiêu của giáo dục

2.4 Các yếu tố tác động đến các phương pháp dạy học tích cực

Với phương pháp tích cực, yếu tố chi phối mọi tình huống và hành động giáo dục, chính là người được giáo dục Tuy nhiên các phương tiện vật chất và vai trò của người thầy giáo đóng vai trò vô cùng quan trọng

“Sách giáo khoa cũng gợi ý nhiều hơn là giảng dạy” Hiện nay không thể cá thể hóa dạy học nếu không có sự liên kết với phương tiện nghe nhìn và liên kết với các phương tiện vật chất khác nhằm phát huy tính tích cực của học sinh “Phương tiện nghe nhìn chỉ có giá trị giáo dục trực tiếp trong chừng mực học sinh tự làm lại các cử động hoặc hành động được nhìn thấy trên màn ảnh” Để hỗ trợ cho phương pháp tích cực, không gian học đường cần phải được trang bị thật sinh động

2.4.2 Vai trò của người thầy giáo và phương pháp kích thích

Trang 38

Người ta thường đặt câu hỏi là trên thực tế, phương pháp tích cực của

học sinh có làm giảm nhẹ vai trò thầy giáo hay không?

Trong mọi trường hợp, thầy giáo có tầm vóc người lớn và trình độ học thức cao, phải là người hướng dẫn thường xuyên cho học sinh Tính chất vai trò thầy giáo gần gũi với tính tinh xảo, độc đáo nhân từ của người sáng tạo cũng như với tinh thần trách nhiệm kĩ thuật của người khởi động

Hơn nữa, trong lúc trao trách nhiệm về công việc học tập cho học sinh,

để cho công việc đó hợp lí và có hiệu quả, thầy giáo phải kích thích học sinh hành động với các gợi ý thật kín đáo trong phạm vi có thể, quản lí thông tin

và đặc biệt là các cách thức làm việc Lúc đó thầy giáo không phải là người thúc giục nữa mà trở thành người hiện diện, người trọng tài thông thạo trong mọi tình huống Tuỳ theo yêu cầu, thầy giáo có thể là người trung gian, hoà giải, cố vấn Thầy giáo còn là người kiểm tra sáng kiến do học sinh đưa ra

Tóm lại, điều phân biệt phương pháp tích cực với phương pháp cổ truyền là thầy giáo là chất xúc tác, không đảm nhận một hành động trực tiếp nào Thầy là người kích thích nhằm thường xuyên thức tỉnh một số khuynh hướng, một số quy trình bổ sung cần thiết cho sự thăng bằng nhân cách

2.4.3 Trẻ em và dạy học cá thể hoá

Mục tiêu của dạy học phải xuất phát từ những gì ta hiểu biết về trẻ em phải đạt được Dù có muốn thống nhất học vấn cần cung cấp cũng phải quan tâm đến “khả năng của mỗi người vươn tới trình độ kĩ năng cao trong một lĩnh vực nhất định” Học sinh không có những tài năng giống nhau, dạy học cần thích ứng với trình độ trí khôn của chúng Trẻ em cần phải được hưởng

“chế độ trị bệnh trên giường bệnh” tức là đánh giá trẻ em trên cơ sở năng lực của chính trẻ em

Trang 39

Kết luận chương 2

Mỗi một phương pháp dạy học đều có những ưu điểm, nhược điểm và phạm vi áp dụng nhất định Một phương pháp có thể cho các nội dung khác nhau và cùng nội dung dạy học có thể áp dụng nhiều phương pháp dạy học khác nhau Hiệu quả của sự dạy học phụ thuộc nhiều vào việc lựa chọn phương pháp dạy học Việc lựa chọn phương pháp dạy học trong điều kiện cụ thể phụ thuộc vào nghệ thuật và sử dụng sáng tạo của người giáo viên Tuy nhiên việc lựa chọn phương pháp dạy học cũng phải dựa trên những cơ sở nhất định

Định dạng
Số trang	78
Dung lượng	729,11 KB