So sánh nhân vật nữ trong truyền kỳ mạn lục của nguyễn dữ và truyền kỳ tân phả của đoàn thị điểm

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN ===***=== HÀ THU HIỀN SO SÁNH NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC CỦA NGUYỄN DỮ VÀ TRUYỀN KỲ TÂN PHẢ CỦA ĐOÀN THỊ ĐIỂM KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

===***===

HÀ THU HIỀN

SO SÁNH NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC CỦA NGUYỄN DỮ VÀ TRUYỀN KỲ TÂN PHẢ CỦA ĐOÀN THỊ ĐIỂM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI – 2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

===***===

HÀ THU HIỀN

SO SÁNH NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC CỦA NGUYỄN DỮ VÀ TRUYỀN KỲ TÂN PHẢ CỦA ĐOÀN THỊ ĐIỂM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

ThS NGUYỄN THỊ TÍNH

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian cố gắng, tôi đã hoàn thành khóa luận tốt nghiệp với

đề tài: So sánh nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ và

Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và

sâu sắc nhất tới các Thầy Cô giáo trong khoa Ngữ văn, các Thầy Cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam và đặc biệt là cô Nguyễn Thị Tính, người đã tạo điều kiện giúp đỡ, hướng dẫn tận tình để tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Hà Nội, ngày 02 tháng 05 năm 2013

Sinh viên

Hà Thu Hiền

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận tốt nghiệp này được hoàn thành với sự giúp đỡ và hướng dẫn trực tiếp của cô Nguyễn Thị Tính Tôi xin cam đoan: Khóa luận là kết quả nghiên cứu, tìm tòi của riêng tôi Những gì triển khai trong khóa luận không trùng với bất cứ một công trình nghiên cứu của tác giả khác Nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Hà Nội, ngày 02 tháng 05 năm 2013

Sinh viên

Hà Thu Hiền

MỤC LỤC

Mở đầu 5

1 Lí do chọn đề tài 5

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề… 6

3 Mục đích nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu… 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp của khóa luận 9

7 Bố cục khóa luận 9

Nội dung 10

Chương 1 Những vấn đề chung 10

1.1 Nguyễn Dữ và Truyền kì mạn lục 10

1.1.1 Tác giả Nguyễn Dữ 10

1.1.2 Tác phẩm Truyền kì mạn lục 11

1.2 Đoàn Thị Điểm và Truyền kì tân phả 12

1.2.1 Tác giả Đoàn Thị Điểm 12

1.1.2 Tác phẩm Truyền kì tân phả 13

1.3 Khái niệm nhân vật văn học, thống kê nhân vật nữ trong hai tác phẩm Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả 13

1.3.1 Khái niệm nhân vật văn học 13

1.3.2.Thống kê nhân vật nữ trong hai tác phẩm Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả 15

Chương 2 Sự giống nhau về nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả 17

2.1 Vẻ đẹp ngoại hình và phẩm giá 17

2.1.1 Vẻ đẹp ngoại hình 17

2.1.2 Vẻ đẹp phẩm giá 19

2.2 Số phận bất hạnh, bi kịch 26

Chương 3 Sự khác nhau về nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả 33

3.1 Khác nhau về đối tượng nhân vật 33

3.1.1 Sự đa dạng, phong phú về nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục 33

3.1.2 Sự đơn nhất về kiểu nhân vật nữ tiết liệt, túc trí trong Truyền kì tân phả 37

3.2: Khác nhau về bút pháp xây dựng nhân vật 40

Kết luận 49

Tài liệu tham khảo

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Truyện truyền kì là một thể loại đạt được nhiều thành tựu to lớn trong

văn học trung đại Việt Nam Tiêu biểu là Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ

và Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm Mỗi một tác phẩm đều có những

đặc sắc và đóng góp riêng trong dòng chảy của truyện truyền kì Việt Nam

Với Truyền kì mạn lục, Nguyễn Dữ được coi là “Cha đẻ của thể loại

truyền kì ở Việt Nam”.[11;213] Tác phẩm được mệnh danh là “Thiên cổ kì bút”, “Áng văn hay của bậc đại gia”[13;179] Nguyễn Dữ đã đánh dấu bước phát triển vượt bậc của văn xuôi tự sự chữ Hán: vượt qua giai đoạn ghi chép tôn giáo lịch sử văn học dân gian, vượt qua giai đoạn phóng tác để trở thành một sáng tác văn học

Truyền kì mạn lục đã được đưa vào chương trình sách giáo khoa, ở

THCS là Chuyện người con gái Nam Xương và THPT là Chuyện chức phán

sự đền Tản Viên Vì vậy ta có thể khẳng định vị trí của Nguyễn Dữ cũng như

tác phẩm của ông trong nền văn học Việt Nam

Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm tuy không được đưa vào chương

trình sách giáo khoa phổ thông nhưng nó cũng có những đóng góp đặc sắc, mới mẻ góp phần không nhỏ vào sự phát triển của thể loại truyền kì ở Việt

Nam Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả viết rất nhiều về người phụ nữ Các nhân vật chính trong Truyền kì tân phả đều là nữ còn trong hai mươi truyện của Truyền kì mạn lục thì có tới mười một truyện viết về người phụ nữ

và họ hầu hết là nhân vật chính Cả hai tác phẩm đều coi trọng người phụ nữ

và người phụ nữ giai đoạn mà tác phẩm ra đời đã trở thành bà hoàng của văn học Cùng nói về người phụ nữ nhưng ngoài điểm giống nhau thì mỗi một tác phẩm lại có những nét riêng, đặc sắc và độc đáo của mình

Để thấy được điểm giống và khác nhau đó người viết đã tiến hành

nghiên cứu đề tài: “So sánh nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ và Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm” Sự so sánh này để

thấy được tài năng của mỗi tác giả, cái hay cái độc đáo về hình tượng người phụ nữ trong mỗi tác phẩm Bản chất của việc so sánh không phải là đánh giá tác phẩm này hay hơn hay kém hơn tác phẩm kia mà so sánh để tìm ra cái riêng, độc đáo, mới lạ cho mỗi tác phẩm, để từ đó một lần nữa chúng ta khẳng định lại giá trị tác phẩm, thấy được tấm lòng nhân đạo sâu sắc của Nguyễn Dữ

và Đoàn Thị Điểm

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Văn học trung đại Việt Nam có sự phát triển và đạt được những thành tựu to lớn trong đó có thể truyền kì Có thể khẳng định rằng trong các tác

phẩm truyền kì tiêu biểu như Thánh Tông di thảo, Truyền kì tân phả, Tân

truyền kì lục…, Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ tốn nhiều giấy mực của

các nhà nghiên cứu nhất về nhiều phương diện khác nhau Có khi là tìm hiểu riêng trong nội bộ tác phẩm cũng có khi tìm hiểu trong sự đối sánh với các tác

phẩm khác hoặc một truyện nào đó trong Truyền kì mạn lục với truyện khác

Qua khảo sát chúng tôi thấy có một số công trình sau:

“Nghiên cứu so sánh Tiễn đăng tân thoại và truyền kì mạn lục” – Trần

Ích Nguyên (Trung Quốc), NXB văn học trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông

Tây, 2000 “Tiễn đăng tân thoại và Truyền kì mạn lục” – K.I.Golưgina, Tạp chí Hán Nôm, số 3(64)/2004 “Nghiên cứu so sánh một tiểu thuyết truyền kì trong Kim ngao tân thoại (Hàn Quốc), Truyền kì mạn lục (Việt Nam) và Tiễn

đăng tân thoại (Trung Quốc)” – Toàn Huệ Khanh, Nghiên cứu văn học, số

2/2005 “Chinh phụ ngâm trong Truyền kì mạn lục” – Nguyễn Nam, Tạp chí

Hán Nôm, số 3(44)/2000 “So sánh văn học và văn hóa – Nguyễn Dữ và Tiên

Tạp chí văn học, số 5/2000 “Truyền kì mạn lục dưới giác độ so sánh” – GS

Nguyễn Đăng Na, Tạp chí Hán Nôm, số 6(73)/2005 “Góp thêm vài suy nghĩ

về mối quan hệ giữa Chuyện cây gạo và truyện Chiếc đèn mẫu đơn” – Đinh

Phan Cẩm Vân, Nghiên cứu văn học, số 6

Ngoài ra còn có một số bài viết nằm ngoài cấp độ so sánh viết về

Truyền kì mạn lục như: “Tìm hiểu khuynh hướng sáng tác trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ” – Nguyễn Phạm Hùng, Tạp chí văn học, số 2/1987

“Nói thêm về Chuyện người con gái Nam Xương” – Nguyễn Đình Chú, Văn

học tuổi trẻ tháng 6/2002 “Cái bóng và những khoảng trống trong văn

chương (Đọc Chuyện người con gái Nam Xương), Nghiên cứu văn học, số 4/2004 “Những vấn đề khác nhau liên quan đến Truyền kì mạn lục” – Kwamotokurive, Tạp chí văn học, số 6/1996…

Về Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm công trình nghiên cứu có phần ít hơn so với Truyền kì mạn lục Tiêu biểu có bài viết “Thế giới nhân vật của Đoàn Thị Điểm trong Truyền kì tân phả”, Trần Thị Băng Thanh, Tạp chí

văn học, số 3/1999

Tiếp thu những thành tựu của các tác giả các nhà nghiên cứu trước

người viết tiến hành nghiên cứu đề tài “So sánh nhân vật nữ trong Truyền

kì mạn lục của Nguyễn Dữ và Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm”

cũng là so sánh nhưng ở đây không đơn thuần là so sánh một hay hai truyện nào đó trong hai tác phẩm, cũng không phải so sánh tác phẩm truyền kì của Việt Nam với một tác phẩm truyền kì của nước ngoài Mà ở đây người viết tìm hiểu so sánh về phương diện nhân vật nữ trong hai tác phẩm tiêu biểu của thể truyền kì Việt Nam Qua đó người viết muốn có một đóng góp nhỏ khẳng

định sự thành công trong việc xây dựng, miêu tả nhân vật nữ trong Truyền kì

mạn lục của Nguyễn Dữ cũng như trong Truyền kì tân phả của Đoàn Thị

Điểm

3 Mục đích nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Người viết nghiên cứu đề tài này để nhằm thấy được sự tương đồng và

khác biệt giữa nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ và Truyền

kì tân phả của Đoàn Thị Điểm Đồng thời người viết cũng khẳng định được

sự độc đáo và hấp dẫn riêng của mỗi tác phẩm

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khi tiến hành đề tài này người viết nghiên cứu những vấn đề sau:

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Nhân vật nữ trong hai tác phẩm Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân

phả

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu so sánh sự giống và khác nhau về nhân vật nữ trong Truyền

kì mạn lục và Truyền kì tân phả

5 Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đã đề ra khi viết đề tài này người viết sử dụng một số phương pháp sau:

Phương pháp thống kê

Phương pháp so sánh

Phương pháp phân tích tổng hợp

6 Đóng góp của khóa luận

- Về mặt lí luận: Người thực hiện đề tài này mong muốn mang một đóng góp nhỏ của mình để khẳng định tài năng của mỗi tác giả trong việc xây dựng hình tượng nhân vật nữ cũng như sự độc đáo của mỗi tác phẩm

- Về mặt thực tiễn: Qua đề tài này người viết rút ra được nhiều bài học

bổ ích cho bản thân, có được cái nhìn khái quát đối chiếu một cách sâu sắc về

hình tượng nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả Đồng

thời đây là bài tập nghiên cứu khoa học rất hữu ích phục vụ cho việc học tập

và giảng dạy của người viết sau này

7 Bố cục của khóa luận

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Nguyễn Dữ và Truyền kì mạn lục

1.1.1 Tác giả Nguyễn Dữ

Những thông tin về Nguyễn Dữ, tác giả của Truyền kì mạn lục còn lại

với chúng ta rất ít và vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau Tuy nhiên hầu hết các

nhà nghiên cứu đều theo ý kiến của Hà Thiện Hán, trong bài tựa Truyền kì

mạn lục viết năm 1547 có thể coi đây là tài liệu ghi chép sớm nhất về Nguyễn

Dữ đã viết:

“Tập lục này là trước tác của Nguyễn Dữ, người Gia Phúc, Hồng Châu Ông là con trưởng vị tiến sĩ triều trước Nguyễn Tường Phiêu Lúc nhỏ rất chăm lối học cử nghiệp, đọc rộng nhớ nhiều, lập chí ở việc lấy văn chương truyền nghiệp nhà Sau khi đậu Hương tiến nhiều lần thi hội đỗ trúng trường, từng được bổ làm tri huyện Thanh Tuyền Mới được một năm, ông từ quan về nuôi mẹ cho tròn đạo hiếu, đến mấy năm không đặt chân đến chốn thị thành, thế rồi ông viết ra tập lục này để ngụ ý…” [16;47]

Lê Quý Đôn trong Kiến văn tiểu lục cũng có một thiên truyện về ông:

“Nguyễn Dữ, người xã Đỗ Tùng huyện Gia Phúc Cha là Nguyễn Tường Phiêu, tiến sĩ khoa Bính Thìn, đời Hồng Đức (1496) làm quan đến Thượng thư bộ Hộ Nguyễn Dữ từ nhỏ đã nổi tiếng học rộng nhớ nhiều có thể lấy văn chương nối nghiệp nhà Đỗ Hương tiến nhiều lần thi hội trúng Tam trường, được bổ chức tri huyện Thanh Tuyền, mới được một năm, lấy cớ nơi làm việc xa xôi xin về phụng dưỡng (cha mẹ) Sau vì Ngụy Mạc thoán đoạt thề không đi làm quan nữa Ở làng dạy học, không đặt chân đến chốn thị

thành, viết Truyền kì mạn lục bốn quyển, văn từ thanh lệ, người đời sau rất

Còn Vũ Phương Đề trong Công dư tiệp kí viết: “Dữ ở ẩn không làm quan, viết Truyền kì mạn lục, phần nhiều được ông (Nguyễn Bỉnh Khiêm) phủ

chính trở thành “thiên cổ kì bút”.[7;502] Cũng theo Vũ Phương Đề thì Nguyễn Dữ là học trò của Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491- 1585) và là bạn học của Phùng Khắc Khoan (1528- 1613) Hiện nay năm sinh năm mất của Nguyễn Dữ vẫn chưa rõ ràng Tuy nhiên chúng ta có thể khẳng định Nguyễn

Dữ sống vào khoảng thế kỉ XVI một thời kì lịch sử đầy thăng trầm, biến động

Như vậy căn cứ vào những tài liệu hiện còn thì Nguyễn Dữ thuộc dòng dõi khoa bảng, từng dùi mài kinh sử, ôm ấp lí tưởng hành đạo đã đi thi và làm quan Về sau vì “đại thế bất an” vì bất mãn với kẻ đương quyền, hơn nữa là vì phải “nuôi dưỡng mẹ già cho tròn đạo hiếu”, Nguyễn Dữ đã lui về ở ẩn viết

Truyền kì mạn lục để kí thác tâm sự và thể hiện hoài bão của mình

quan điểm với tác giả trừ truyện số 19 (Cuộc nói chuyện thơ ở Kim Hoa) Đó

là những lời bình trên cơ sở nội dung câu chuyện mà rút ra lời răn dạy theo quan điểm của Nho gia

Trong số 20 truyện của Truyền kì mạn lục thì có 6 truyện (Khoái Châu

nghĩa phụ truyện, Mộc miên thụ truyện, Đông Triều phế tự truyện, Lí Tướng Quân truyện, Lệ Nương truyện, Thúy Tiêu truyện), 5 ký (Hạng Vương từ ký, Tây viên kỳ ngộ ký, Đào Thị nghiệp oan ký, Đà Giang dạ ẩm ký, Kim Hoa thi thoại ký), 9 lục (Trà đồng giáng đản lục, Long đình đối tụng lục, Tản Viên phán sự lục, Từ Thức tiên hôn lục, Phạm Tử Hư du thiên tào lục, Xương

Giang yêu quái lục, Na Sơn tiều đối lục, Nam Xương nữ tử lục, Dạ xoa bộ soái lục)

Theo Trần Ích Nguyên thì thời điểm mà Nguyễn Dữ hoàn thành Truyền

kì mạn lục nằm trong khoảng 1509 đến 1547, thời kì mà nhà Lê đã suy vong

và nhà Mạc cướp ngôi trị vì Bản in sớm nhất Truyền kì mạn lục hiện tìm thấy được in năm 1712 gọi là Cựu biên Truyền kì mạn lục Và người đồng thời của

Nguyễn Dữ là Nguyễn Thế Nghi đã dịch ra tiếng Việt (gọi là dịch Nôm) văn

bản này được gọi là Tân biên Truyền kì lục

1.2 Đoàn Thị Điểm và Truyền kì tân phả

1.2.1 Tác giả Đoàn Thị Điểm

Đoàn Thị Điểm (1705- 1748), hiệu là Hồng Hà nữ sĩ, người làng Giai Phạm trấn Kinh Bắc (nay thuộc Hưng Yên)

Bà sinh ra trong một gia đình hiếu học Cha là Đoàn Doãn Nghi đỗ thi hương, làm quan tới chức Điển Bạ Đoàn Thị Điểm gốc họ Lê nhưng không hiểu sao đến đời cha bà lại đổi sang họ Đoàn Bà nổi tiếng thông minh từ nhỏ,

16 tuổi được quan Thượng thư Lê Anh Tuấn nhận làm con nuôi Về sau quan Thượng thư muốn dâng bà vào làm cung tần trong phủ chúa bà đã từ chối về quê sống với cha và anh, cùng nhau bàn luận văn chương làm thơ xướng họa Đến năm 25 tuổi cha và anh trai lần lượt qua đời bà một mình gánh vác việc nhà Lúc bấy giờ có nhiều bậc quan cao chức lớn tìm mọi cách đem lễ vật đến xin cưới, sau vì né tránh Đoàn Thị Điểm đã vào cung dạy học, ít lâu sau bà về dạy ở Chương Dương

Đoàn Thị Điểm kết hôn khá muộn Đến năm 37 tuổi bà mới làm vợ lẽ của Nguyễn Kiều, cưới xong, chồng đi sứ sang Trung Quốc 3 năm Khi trở về ông được triều đình giao chức Quản lĩnh phiên trấn Nghệ An, trên đường cùng chồng đi nhận chức bà đã ốm và mất

1.2.2 Tác phẩm Truyền kì tân phả

Truyền kì tân phả là tập truyện chữ Hán, hiện nay còn có nhiều bản in

và bản chép tay được lưu giữ tại thư viện nghiên cứu Hán Nôm Bản khắc in mang kí hiệu A.48 dày 182 trang, khổ 27x16 gồm 6 trang 1 mục lục Bản chép tay gồm có VHv.1487 dày 158 trang, khổ 27x15cm, trang 8 dòng, dòng xấp xỉ 23 chữ, 1 mục lục gồm 6 truyện và VHv.415-VHv.416, chép bằng bút

sắt khổ 21x17 chỉ có 1 truyện Bích Câu kỳ ngộ.[2;6]

Một số nhà nghiên cứu cho rằng Truyền kì tân phả còn có tên gọi là

Tục truyền kì Theo Phan Huy Chú Tục truyền kì do Đoàn Thị Điểm soạn gồm

6 truyện: Bích Câu kỳ ngộ, Hải Khẩu linh từ lục, Vân Cát thần nữ, Hoành sơn tiên cục, An Ấp liệt nữ và Nghĩa khuyển khuất miêu, nhưng sách này hiện

không còn

Truyền kì tân phả được Ngô Lập Chi và Trần Văn Giáp tuyển dịch 4

truyện: Hải Khẩu linh từ lục, Vân Cát thần nữ lục, An Ấp liệt nữ lục và Bích

Câu kỳ ngộ ký do NXBGD ấn hành năm 1963

1.3 Khái niệm nhân vật văn học, thống kê nhân vật nữ trong hai tác

phẩm Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả

1.3.1 Khái niệm nhân vật văn học

Theo “Từ điển thuật ngữ văn học”: “Nhân vật văn học là con người cụ

thể được miêu tả trong tác phẩm văn học.” [3;235] Nhân vật văn học có thể

có tên riêng như Thúy Kiều, Thúy Vân, Kim Trọng…(Truyện Kiều), Chí Phèo, Thị Nở, Bá Kiến…(Chí Phèo), cũng có thể không có tên riêng như bà hàng nước, mụ dì ghẻ, vua (Tấm Cám), thằng bán tơ, một mụ nào trong

của Nguyên Ngọc Ngoài ra nhân vật văn học còn là những con vật trong truyện cổ tích, thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh ma quỷ, những con vật mang đặc điểm và tính cách giống con người Nhân vật trong tác phẩm văn học là một khái niệm đầy tính ước lệ vì vậy không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống Nó là bóng dáng của đời sống, bước ra

từ đời sống được thể hiện trong văn học

Nhân vật vừa là yếu tố thuộc về nội dung lại vừa là yếu tố thuộc về hình thức bởi vậy nó giữ vai trò vô cùng quan trọng Nhân vật là phương tiện

để khái quát hiện thực, tạo nên thế giới nghệ thuật, để tái hiện lại con người với các đặc điểm, tích cách, số phận, chiều hướng con đường đời, Nhân vật cũng là phương tiện để khái quát tư tưởng của tác phẩm…Trong tác phẩm văn xuôi tự sự cùng với cốt truyện thì nhân vật giữ vai trò chủ đạo, nhân vật sẽ xâu chuỗi các tình tiết, sự kiện của tác phẩm, là nơi chủ yếu để nhà văn thể hiện tư tưởng của mình đồng thời tạo nên giá trị, sức hấp dẫn và sự thành công của tác phẩm

Tóm lại, theo các nhà lí luận văn học: Nhân vật văn học là hình tượng

các cá thể con người (hoặc các con vật cây cỏ sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống với con người) trong tác phẩm văn học, là cái

đã được nhận thức, tái tạo, thể hiện bởi nhà văn bằng phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ

1.3.2.Thống kê nhân vật nữ trong hai tác phẩm Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả

1 Chuyện người nghĩa

5 Chuyện nghiệp oan

6 Chuyện Từ Thức lấy

7 Chuyện yêu quái ở

8 Chuyện nàng Thúy

9 Chuyện người con gái

11 Chuyện nói chuyện thơ

CHƯƠNG 2 SỰ GIỐNG NHAU VỀ NHÂN VẬT NỮ TRONG

TRUYỀN KÌ MẠN LỤC VÀ TRUYỀN KÌ TÂN PHẢ

2.1 Vẻ đẹp ngoại hình và phẩm giá

2.1.1 Vẻ đẹp ngoại hình

Trong văn học trung đại Việt Nam, đến Truyền kì mạn lục người phụ

nữ đã được khắc họa một cách toàn diện cả về diện mạo, tính cách, tâm hồn, tình cảm, nhu cầu, khát vọng và thân phận của mình Người phụ nữ trở thành nhân vật trung tâm của văn học, họ trở thành đối tượng nhận thức, đối tượng thẩm mĩ trọn vẹn Sáng tác của Đoàn Thị Điểm tiếp tục khuynh hướng phản

ánh này trong Truyền kì tân phả

Các nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục và Truyền kì tân phả đều là

những người phụ nữ đẹp, từ diện mạo bề ngoài đến phẩm chất bên trong

Trong văn học trung đại khi miêu tả diện mạo của nhân vật các tác giả

thường sử dụng lối khái quát và một số công thức quen thuộc như “mắt

phượng mày ngài”, “lông mày lá liễu”,…Khi miêu tả ngoại hình các nhân vật

nữ Nguyễn Dữ và Đoàn Thị Điểm cũng tuân thủ theo những quy tắc của người xưa

Nhân vật nữ nào Trong Truyền kì mạn lục cũng đẹp Nhân vật Nhị Khanh (Chuyện người nghĩa phụ ở Khoái Châu) hiện lên trong trí tưởng

tượng của người đọc thật đẹp nhưng cả thiên truyện Nguyễn Dữ chỉ dùng cụm

từ “yêu vì sắc” và “gái sắc” để nói về vẻ đẹp của nàng Người xưa thường nói

“trai tài gái sắc” và ở đây chỉ một từ “gái sắc” thôi tác giả đã cho ta hình dung được vẻ đẹp của Nhị Khanh

Chuyện người con gái Nam Xương cũng vậy, vẻ đẹp của nhân vật Vũ

Thị Thiết được miêu tả qua câu “lại thêm có tư dung tốt đẹp” một cách ngắn gọn nhưng độc giả vẫn có thể thấy được nét đẹp của nàng

Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên, tiên nữ Giáng Hương hiện lên là “một

người con gái xinh đẹp”, “một giai nhân tuyệt sắc” Hay nàng Thúy Tiêu

trong Chuyện nàng Thúy Tiêu được miêu tả “trong bọn con hát có ả Thúy Tiêu là người rất xinh đẹp” Còn Chuyện yêu quái ở Xương Giang nhân vật

Thị Nghi “khá có tư sắc”

Vẻ đẹp ngoại hình của nhân vật nhiều khi còn được miêu tả qua lời

nhận xét của các nhân vật khác trong truyện Nàng Đào, Liễu trong Chuyện kỳ

ngộ ở trại Tây đều xinh đẹp Liễu Nhu Nương được chàng Hà Nhân nhận xét

như sau: “Vẻ kiều diễm của em Liễu thật là tột bậc có thể xứng đáng với câu thơ cổ mĩ nhân nhan sắc đẹp như hoa”

Trong Chuyện đối tụng ở Long cung Dương Thị hiện lên qua lời nhận

xét của thần Thuồng Luồng:

“Giai nhân tiếu sáp bích dao châm Lão ngã tình hoài chúc vọng thâm”

(Người đẹp đầu cài trâm bích ngọc Cho ta thương nhớ ngẩn ngơ lòng) Hay vẻ đẹp của nàng Thúy Tiêu được nhấn mạnh hơn qua lời nhận xét của Dư Nhuận Chi:

“Liên hoa đóa đóa ỷ hồng hàm Tằng đối tiên gia ngọc chủ đàm”

(Hoa sen đóa rỡ ràng tươi

Góp mặt nhà tiên lúc nói cười) Như vậy chúng ta thấy rằng nhân vật nữ nào trong Truyền kì mạn lục

cũng có ngoại hình đẹp, từ những người phụ nữ chính chuyên (Nhị Khanh, Lệ Nương, Vũ Nương…) đến những nhân vật yêu ma quỷ quái (Nhị Khanh trong

Chuyện cây gạo, nàng Liễu, nàng Đào…) Qua đó, tác giả thể hiện thái độ

Trong Truyền kì tân phả các nhân vật xuất hiện cũng khiến người đọc

phải ngỡ ngàng trước vẻ ngoại hình Bốn câu chuyện là bốn bức tranh mĩ

nhân đẹp nghiêng nước nghiêng thành Truyện đền thiêng ở cửa bể nàng Bích Châu có “tư dung xinh đẹp” Phu nhân trong Truyện người liệt nữ ở An Ấp

được miêu tả là “có tư dung thanh nhã, cử chỉ đoan trang”

Hai tiên nữ được tác giả miêu tả nhiều hơn tuy nhiên cũng chỉ là vài nét phác họa để từ đó người đọc tự hình dung ra diện mạo của nhân vật “Da trắng như sáp đọng, tóc sáng như gương soi, lông mày cong như mặt trăng mới mọc, mắt long lanh như sóng mùa thu Cổ nhân có câu rằng: Ví với hoa

là hoa biết nói, ví với ngọc là ngọc có hương” Đó là những lời miêu tả ngoại

hình của nàng Giáng Tiên trong Truyện nữ thần ở Vân Cát Chúa tiên hiện lên thật là lộng lẫy, kiêu sa Truyện cuộc gặp gỡ kì lạ ở Bích Câu nhân vật Hà

Giáng Kiều cũng có ngoại hình rất đẹp: “mày lá liễu, má hoa đào, ăn mặc gọn

gàng…Cốt cách như ngọc, da dẻ trắng ngần, vẻ đẹp nghiêng nước nghiêng thành”

Ở cả hai tác phẩm mặc dù lời văn miêu tả ngoại hình rất ít nhưng đúng như người xưa đã nói lời ít mà ý nhiều vì vậy chỉ bằng vài nét phác họa nhưng người đọc vẫn hình dung được vẻ đẹp của các nhân vật nữ Chúng ta

có thể khẳng định rằng họ hiện lên đều là những giai nhân tuyệt sắc

2.1.2 Vẻ đẹp phẩm giá

Các nhân vật nữ trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ và Truyền kì

tân phả của Đoàn Thị Điểm mang một vẻ đẹp toàn diện từ ngoại hình, diện

mạo đến phẩm chất bên trong

Đối với Truyền kì mạn lục chúng ta có thể thấy rằng cảm hứng nhân

đạo của Nguyễn Dữ toát lên từ những trang văn trân trọng, khẳng định vẻ đẹp

phẩm chất, tính cách của người phụ nữ Nhiều nhân vật nữ trong Truyền kì

mạn lục là tấm gương thủy chung, tiết liệt

Vũ Thị Thiết trong Chuyện người con gái Nam Xương “tính đã thùy

mị, nết na lại thêm có tư dung tốt đẹp” Trong mối quan hệ gia đình, nàng

“giữ gìn khuôn phép, không từng để lúc nào vợ chồng phải đến thất hòa” Chồng đi lính nàng một mình ở nhà nuôi mẹ già, con thơ “Cách biệt ba năm giữ gìn một tiết” nhưng cuối cùng Vũ Nương lại phải chịu oan ức Vì thương nhớ chồng nên nàng thường chỉ bóng mình trên vách đùa với con rằng đó là cha nó và chính điều này đã trở thành nguyên nhân trực tiếp dẫn đến nỗi oan uổng của nàng Nàng đã tìm đến cái chết để khẳng định tấm lòng trong sạch như ngọc Mị Nương, như cỏ Ngu Mĩ của mình

Nhân vật Nhị Khanh trong Chuyện người nghĩa phụ ở Khoái Châu

cũng là một phụ nữ tiết nghĩa thủy chung Nhị Khanh được miêu tả “tuy hãy còn nhỏ nhưng sau khi về nhà họ Phùng, khéo biết cư xử với họ hàng hòa mực và thờ chồng rất cung thuận, người ta đều khen là người nội trợ hiền” Trong suốt thời gian dài xa cách nàng thủ tiết chờ chồng không bị tiền bạc quyền uy mua chuộc Trọng Quỳ, chồng nàng vì ham mê cờ bạc, chơi bời, phóng đãng lại mắc kế của Đỗ Tam nên đã mang nàng ra để cá cược Thua cược, Nhị Khanh thuộc về người ta tuy nhiên người con gái như nàng đâu dễ chấp nhận, nàng “quyết không mặc áo xiêm của chồng để đi làm đẹp với người khác” Cuối cùng Nhị Khanh chọn cái chết nhất định không chịu đem thân trao vào tay kẻ khác Ở nhân vật này nổi bật lên tính cách của con người chung thủy Trong xã hội cũ một người con gái có nhan sắc, sống nhờ ở nhà người chờ chồng trên sáu năm mà vẫn giữ gìn tấm lòng son sắt, việc đó đâu phải dễ Nhưng nàng có thể chờ chồng trong cảnh “bơ vơ trơ trọi” giữa những

“lời giăng gió cợt trêu” chứ nàng không thể chấp nhận cũng như không thể chịu nổi sự phụ bạc của người chồng Nhị Khanh chọn cái chết là một điều tất yếu nhưng kì lạ thay chết đi mà thương nhớ vẫn khôn nguôi Bởi vậy mà khi

người vợ hiền, dịu dàng, rộng lòng tha thứ cho những sai lầm của chồng, lo lắng cho các con Có thể khẳng định rằng Nhị Khanh tiêu biểu cho tính cách trung hậu, đảm đang, tiết nghĩa đầy tình thương đối với chồng con của người phụ nữ trong xã hội xưa

Ngoài ra Vũ Thị Thiết và Nhị Khanh trong hai truyện trên đều là những người hiếu thảo Vũ Nương thay chồng chăm sóc mẹ già tận tình Khi mẹ chồng ốm nặng nàng “hết sức thuốc thang lễ bái thần phật và lấy lời ngọt ngào khôn khéo khuyên lơn” khiến cho người mẹ chồng đã nói “xanh kia quyết chẳng phụ con, cũng như con đã chẳng phụ mẹ” Khi mẹ mất nàng thương xót lo ma chay cúng bái không khác gì cha mẹ đẻ vậy Người ta thường nói mẹ chồng nàng dâu nhưng ở đây Vũ Nương đã trở thành nàng dâu thảo Còn người nghĩa phụ ở Khoái Châu chấp nhận cảnh sống đơn côi lẻ bóng “phấn nhạt hương phai, hồng rơi tía rụng” để khuyên chồng ra đi phụng dưỡng cha già nơi xa xôi hẻo lánh Tựu chung lại họ đều là những người phụ

nữ biết hi sinh, sống vì người khác

Cũng đề cao sự thủy chung, Dương Thị trong Chuyện đối tụng ở Long

cung mặc dù rơi vào hang ổ của thần Thuồng Luồng nhưng tấm lòng luôn nhớ

về người chồng trên trần gian Nàng nhắn nhủ tới chồng mình: “người vợ xấu

số ở bến nước xa xăm, lúc nào cũng vẫn thương nhớ đến chàng” Nàng Thúy

Tiêu trong Chuyện nàng Thúy Tiêu cũng vậy Vốn là một ca nhi hát rất hay lại

có khiếu văn chương, khi được Sinh lấy về làm vợ nàng đã học thầm theo chồng mỗi khi chồng đọc sách rồi nhanh chóng thơ từ ngang hàng với Sinh

Vì xinh đẹp nàng bị quan Trụ quốc họ Thân bắt cướp, đến khi nhận được thư của chồng nàng làm thơ biên thư lại ngay để nói nên nỗi lòng cũng như khẳng định sự chung thủy của mình:

“Chương Đài cành liễu nghiêng chao, Biệt ly mang nặng biết bao oán sầu

Duyên may hóa rủi ngờ đâu, Ngậm hờn nuốt tủi chịu rầu cho xong

Bẽ bàng đổi khác tư dong, Tóc xanh biếng chải, môi hồng biếng tô.”

Chính nhờ sự thông minh của mình nàng đã liên lạc với chồng trong thời gian Sinh ở trong phủ của Trụ quốc qua nàng hầu Kiều Oanh Cuối cùng nàng bất chấp mọi hiểm nguy bỏ trốn cùng Sinh cho trọn nghĩa vợ chồng, thỏa lòng mong ước nhớ nhung

Nàng Lệ Nương trong Chuyện Lệ Nương cũng là người con gái thủy

chung Nàng và Phật Sinh yêu nhau nhưng trong thời kì chiến tranh, một lần quân ta thua trận nàng đã bị bắt Khi bị ép buộc sang Trung Quốc Lệ Nương

đã quyết tìm cái chết trên tổ quốc mình chứ nhất định không chịu nhục nhã làm nô lệ trao thân cho kẻ khác trên đất người

Phẩm chất tốt đẹp không phải chỉ những nhân vật chính diện mới có mà ngay cả khi xây dựng nhân vật phản diện thì những người phụ nữ trong

Truyền kì mạn lục về phương diện nào đó cũng có Trong Chuyện kỳ ngộ ở trại Tây nàng Liễu, nàng Đào đều có tài năng văn chương họa thơ rất hay

Đào Hàn Than (Nghiệp oan của Đào Thị) là người thông hiểu âm luật và chữ

nghĩa được tuyển làm cung nhân trong triều Nàng có tài họa thơ đối đáp rất nhanh, chuyện có đoạn viết như sau:

“Một hôm vua thả thuyền chơi trên sông Nhị, rồi đi lần đến tận bến Đông Bộ Đầu Vua lãng ngâm rằng:

Vụ ế chung thanh tiểu,

Sa bình thụ ảnh trường

(Mù tỏa tiếng chuông nhỏ, Cát phẳng bóng cây trường (dài))

Hàn than ngư hấp nguyệt,

Cổ lũy nhạn minh sương

(Bến lạnh cá đớp nguyệt, Lũy cổ nhạn kêu sương)

Vua khen ngợi hồi lâu rồi nhân đó gọi là “Ả Hàn Than.”

Như vậy Truyền kì mạn lục có 11 truyện nói đến nhân vật nữ thì cả 11

người phụ nữ đó đều có sắc có tài và có những nét phẩm chất tốt đẹp

Đoàn Thị Điểm khi viết Truyền kì tân phả cũng xây dựng nên bốn hình

tượng người phụ nữ đẹp người đẹp nết hai tiên nữ hai người trần nhưng họ đều là những bậc “quốc sắc thiên hương” Nổi bật lên ở họ là nét đoan trang, khuôn phép giàu lòng vị tha Ngoài tứ đức “công dung ngôn hạnh” họ còn được trời phú cho phẩm chất tài hoa, một tâm hồn phong phú và tình cảm nồng thắm

Cung nữ Bích Châu trong Truyện đền thiêng ở cửa bể là người con gái

“thông hiểu âm luật Lê Viên, theo đối văn từ Nghệ Phố” nàng rất thông minh

am hiểu tường tận nhiều thứ Nàng còn thảo kế sách giúp nhà vua trị nước an dân, việc làm đó khiến cho vua Trần Duệ Tông phải tấm tắc khen ngợi:

“không ngờ một nữ nhi lại thông tuệ đến thế! Thật là một Từ Phi ở trong cung của trẫm vậy.”

Nổi bật lên phẩm chất tốt đẹp ở Bích Châu là sự hi sinh, nàng đã nhảy xuống bể để cứu nhà vua cũng như cả hải thuyền nàng tình nguyện đến với cái chết và nói với nhà vua: “Thiếp tuy phận gái nhưng cũng được theo đòi bút nghiên, có tin mê những việc ma quỷ đâu Nhưng khốn việc đã đến nơi, thế không dừng được Ví bằng nấn ná e rằng xảy ra tai biến, có khi hải thuyền

bị vỡ tan vậy Vả lại khi hành quân, tướng sĩ là trọng, ân ái là nhẹ, đời xưa có người giết vợ vứt con cũng là do vạn bất đắc dĩ.” Rồi ngay sau đó nàng nhảy xuống bể nước mênh mông sóng cuộn ào ào và còn vẳng lại lời từ biệt hòa

vào tiếng sóng “kính tạ quân vương từ nay vĩnh biệt” Như vậy từ lời nói đến việc làm đều cho ta thấy Bích Châu là người phụ nữ gan dạ, dũng cảm, quả quyết Cái chết của nàng thật đáng trân trọng

Người liệt nữ ở An Ấp cũng hiện lên với phẩm chất và tư dung tốt đẹp làm vợ thứ một vị tiến sĩ trẻ tuổi nàng có tài “thêu thùa khâu vá rất khéo, lại giỏi văn thơ Khi về nhà chồng tự sửa mình theo khuôn phép, lễ độ với chồng” Tuy làm vợ lẽ nhưng nàng rất quan tâm đến gia thất cũng như công việc của chồng, nhờ tài văn thơ mà nàng đã họa thơ để khuyên can chồng những việc nên làm hay không nên làm khiến người chồng phải nể phục và nghe theo Nàng còn hiện lên là người phụ nữ nặng tình nặng nghĩa hết lòng yêu thương chồng Điều này thể hiện rõ qua việc chồng nàng được cử đi sang Trung Quốc kết nối bang giao, nghe tin nàng vô cùng lo lắng “nước mắt tràn xuống như mưa” Khi tiễn chồng lên đường nàng có làm một bài thơ trong đó

có những câu như:

“Chàng vịnh phú “hoàng hoa” cầm roi ngựa lên đường

Thiếp ngâm thơ “chiết liễu” gạt nướt mắt tiễn biệt

Chàng đi sứ được du lịch Bắc quốc thỏa mãn chí bình sinh

Thiếp ở nhà trèo lên núi trời Nam ngậm ngùi buồn hết sức

Tìm đâu được liều thuốc tiên

Để khi tỉnh dậy khoan khoái được nghe tin tức tốt.”

Đặc biệt người liệt nữ này có tấm lòng thủy chung nhớ thương chồng

da diết Ở nhà mỗi khi ngắm cảnh soi gương nàng lại đau từng khúc ruột rồi lại ngâm thơ để kí thác tâm sự của mình, gửi nỗi nhớ đến người chồng nơi phương xa Nàng sống trong sự nhớ nhung ly biệt đến khi được tin tức của chồng lại là tin xấu, chồng đã mất trên đường trở về khiến nàng mê man bất tỉnh nỗi đau không sao tả nổi Rồi đến ngày lễ tiểu tường của chồng nàng đã

còn nghĩa lý gì đâu Việc làm của nàng đã được triều đình biết đến và cho lập đền thờ và phong là “Trinh liệt phu nhân từ” ban cấp ruộng thờ, bốn mùa tế lễ

và ngôi đền rất linh thiêng Như vậy, người liệt nữ ở An Ấp không phút giây nào là không nhớ đến người chồng nơi phương xa dù rằng chồng đã chết nàng cũng không đành lòng sống một mình trên dương gian, quả đúng là người phụ

nữ tiết liệt

Còn trong Truyện nữ thần ở Vân Cát, Giáng Tiên là người “âm luật

tinh thông thổi ống tiêu và gẩy đàn không khác gì Tương Phi và Lộng Ngọc” hơn nữa còn có tài văn thơ Sau khi lấy Đào Lang nàng về nhà chồng thờ cha

mẹ chồng rất có hiếu, phải đạo làm con giữ trọn khuôn phép Giáng Tiên vốn

là một tiên nữ ở trên trời do phạm lỗi bị đẩy xuống trần gian, khi hết hạn nàng trở về cõi tiên nhưng vẫn nặng lòng với dương gian Tâm sự của nàng được các tiên nữ khác thấu hiểu tâu lên thượng đế cho nên Giáng Tiên được phong làm Liễu Hạnh công chúa và trở về nhân gian thăm cha mẹ, chồng con, khuyên chồng về đạo tu thân tề gia Công chúa chu du nay đây mai đó ban phúc lành cho người hiền và trừng phạt kẻ ác Nàng là một tiên nữ từ cõi trần bước xuống dương gian với những phẩm chất tốt đẹp

Tiên nữ Hà Giáng Kiều trong Cuộc gặp gỡ kỳ lạ ở Bích Câu cũng vậy

Nàng “sau khi tiệc vui hoa đuốc, phụng thờ gia tiên rất có hiếu trông nom việc nhà rất chăm chỉ nâng niu khăn lược, cung phụng cấp dưỡng” và nàng cũng rất giỏi văn thơ Giáng Kiều là người phụ nữ trọng nghĩa vợ chồng, dù bị chồng đánh, đuổi đi nhưng nàng vẫn luôn dõi theo chồng mình, nàng từng nói với lang quân: “…khi biệt ly, đi mười bước có đến chín lần quay đầu lại, nhưng không đi thì không cảm động được lòng chàng Chàng thực sự là người cao nghĩa, nghe những tình ý trong thơ từ, câu nào cũng là sắt đá, thiếp bụng

dạ nào lại nỡ vội bỏ mà đi!” Nàng quả là cao thượng, có khả năng cảm hóa