Kiểu nhân vật mang cốt rắn và chim trong truyện cổ tích thần kỳ việt nam

- Xem xét đặc điểm hình tượng kiểu nhân vật người mang lốt rắn và chim ở các phương diện: hình thức xuất hiện, khả năng khác thường, hành trạng đặc biệt để thấy được nét độc đáo của nh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

===***===

ĐỖ THỊ THU HƯƠNG

KIỂU NHÂN VẬT MANG LỐT RẮN

VÀ CHIM TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH

THẦN KỲ VIỆT NAM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

ThS.GVC NGUYỄN THỊ NGỌC LAN

HÀ NỘI - 2013

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình triển khai thực hiện khóa luận, người viết đã thường

xuyên nhận được sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo trong khoa

Ngữ Văn và các thầy cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam, đặc biệt là

ThS GVC Nguyễn Thị Ngọc Lan – người trực tiếp hướng dẫn

Người thực hiện khóa luận xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các

thầy cô giáo và các bạn sinh viên đã giúp đỡ, chỉ bảo tận tình, cũng như tạo

mọi điều kiện để người viết hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Hà Nội, ngày tháng 05 năm 2013

Người thực hiện

Đỗ Thị Thu Hương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung mà tôi trình bày trong khóa luận này

là kết quả nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫncủa Ths GVC

Nguyễn Thị Ngọc Lan Kết quả thu được là hoàn toàn trung thực và không trùng với kết quả nghiên cứu của những tác giả khác

Hà Nội, ngày tháng 05 năm 2013

Người thực hiện

Đỗ Thị Thu Hương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU VỀ KIỂU TRUYỆN NGƯỜI MANG LỐT VẬT VÀ KIỂU NHÂN VẬT NGƯỜI MANG LỐT RẮN - CHIM 10

1.1 Kiểu truyện người mang lốt vật 10

1.1.1 Cơ sở hình thành của kiểu truyện 10

1.1.2 Lược đồ cốt truyện cơ bản của kiểu truyện 114

1.1.3 Khảo sát các loại lốt của nhân vật trong kiểu truyện 20

1.2 Kiểu nhân vật người mang lốt chim 21

1.2.1 Nguyên nhân mang lốt 21

1.2.2 Giới tính của nhân vật 223

1.3 Kiểu nhân vật người mang lốt rắn 25

1.3.1.Ý nghĩa của nghĩa của hình tượng “rắn” 25

1.3.2 Sự xuất hiện của nhân vật 28

1.3.3 Giới tính nhân vật 29

CHƯƠNG 2.ĐẶC ĐIỂM HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT NGƯỜI MANG LỐT RẮN CHIM 32

2.1 Hình thức xuất hiện của nhân vật 334

2.2 Khả năng khác thường của nhân vật 400

2.3 Hành trạng đặc biệt của nhân vật 47

2.3.1 Kết hôn 47

2.3.2 Trút lốt 53

KẾT LUẬN 56

DANH MỤC TRUYỆN KHẢO SÁT 59

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 65

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong lĩnh vực nghiên cứu văn học, từ lâu truyện cổ tích đã được

đánh giá là một trong những bộ phận quan trọng trong thể loại tự sự dân gian

Có thể nói, truyện cổ tích thần kỳ với những kiểu truyện như: người mồ côi, người em út, người dũng sĩ … đã cho thấy sự đa dạng trong tư duy nghệ thuật của nguời xưa Không chỉ có vậy, truyện cổ tích thần kỳ còn có những nét đặc trưng riêng bởi sự đóng góp không nhỏ của kiểu nhân vật người mang lốt Kiểu nhân vật này đã tạo ra những hình tượng nhân vật đặc sắc của kho tàng truyện

cổ tích Việt Nam Các nhân vật vì một lý do nào đấy phải mang lốt các con vật như: cóc, ếch, chim, rắn, rùa, chồn, nai, dê, khỉ… và sau khi trải qua khó khăn, thử thách; nhân vật trút bỏ cái lốt xấu xí trở thành người Điều này thể hiện triết lý đạo đức, quan niệm thẩm mỹ, cũng như khát vọng vươn tới sự hoàn thiện của dân gian Qua khảo sát 100 truyện cố tích thần kỳ, chúng tôi nhận thấy: trong các loại lốt của nhân vật đã được khảo sát, chúng tôi nhận thấy lốt rắn và chim chiếm tỷ lệ lớn nhất Đây là hai con vật gần gũi, quen thuộc, có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống sinh hoạt và tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp…

Tìm hiểu về kiểu nhân vật người mang lốt nói chung, từ lâu đã là vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm Tuy nhiên, việc đi sâu khai thác vào một

kiểu nhân vật cụ thể - kiểu nhân vật người mang lốt rắn và chim cho đến nay

vẫn chưa có một công trình chuyên biệt nào Bởi thế, đây vẫn còn là một

“khoảng trống” cần được “lấp đầy” Với mong muốn đóng góp một cái nhìn cụ thể và toàn diện hơn về kiểu nhân vật trong truyện cổ tích, chúng tôi lựa chọn

đề tài: kiểu nhân vật mang lốt rắn và chim trong truyện cổ tích thần kỳ Việt

Nam

1.2 Truyện cổ tích là một thể loại lớn đựợc đưa vào nhà trường ở các cấp độ khác nhau, từ Mầm non, Tiểu học, Trung học cơ sở, Trung học phổ

thông, tới Cao đẳng, Đại học Sở dĩ truyện cổ tích có sự “ưu ái” như vậy là

bởi chính vai trò và chức năng của nó trong dạy và học Thông qua các tác phẩm cổ tích, giáo viên có thể thực hiện mục tiêu giáo dục, rèn luyện tư duy, giúp các em phân biệt được cái thiện và cái ác trong cuộc sống Với kiểu nhân

vật người mang lốt rắn và chim, sự sâu sắc về nội dung, những thay đổi kỳ ảo

về số phận, diện mạo và cuộc đời nhân vật đã đem lại cho trẻ thơ những nhận thức đúng đắn để hình thành bài học làm người Đặt các em vào những rung cảm mãnh liệt, biết yêu thương những con người xấu xí, bất hạnh, biết lên án cái phi lý, bất công Bằng lối kết thúc có hậu, với sự ban thưởng và hạnh phúc xứng đáng cho những người hiền lành, tốt bụng, có sự trừng phạt đúng cách với những con người xấu xa, truyện cổ tích thần kỳ đã góp phần đem lại niềm tin đích thực trong cuộc sống

Xuất phát từ thực tế dạy và học, từ vai trò, chức năng của kiểu nhân vật người mang lốt trong truyện cổ tích, đã đặt ra cho các nhà nghiên cứu đầu ngành sư phạm sự quan tâm đặc biệt tới tâm lý tiếp nhận của học sinh trong quá trình dạy học Mong muốn khi ra trường các em sẽ đạt hiệu quả cao trong dạy học văn học dân gian nói chung và truyện cổ tích nói riêng để nâng cao nhận thức, bồi dưỡng kỹ năng giảng dạy thực hành, thực hiện tốt vai trò của người giáo viên phổ thông

1.3 Không chỉ quan tâm đến những điều trên, lý do để tôi lựa chọn đề tài này còn xuất phát từ chính niềm say mê yêu thích của bản thân Bởi những

câu chuyện về kiểu nhân vật người mang lốt rắn và chim do dân gian sáng tạo

rõ ràng không phù hợp với hiện thực đời sống, thế nhưng lại hấp dẫn được người nghe bởi tính chất kỳ ảo hoang đường Ta tìm thấy ở đó cái mà thực tại không làm họ thỏa mãn, thấy được những giá trị tinh thần, những thông điệp

sống rung cảm thực sự từ trái tim người nghệ sỹ dân gian Bỏ qua những ham muốn, dục vọng tầm thường, đến với những chân lý chính đáng, những ước

mơ, lý tưởng, hạnh phúc và thành công Chính chất lãng mạn bay bổng làm say lòng người đó đã trở thành động lực, tạo hứng thú đặc biệt cho tôi khi lựa chọn đề tài

người mang lốt rắn và chim

- Xem xét đặc điểm hình tượng kiểu nhân vật người mang lốt rắn và

chim ở các phương diện: hình thức xuất hiện, khả năng khác thường, hành

trạng đặc biệt để thấy được nét độc đáo của nhân vật trong hệ thống nhân vật mang lốt của truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam

- Thông qua vấn đề được đề cập, phát hiện những giá trị nội dung ngữ

văn học, dân tộc học, văn hóa học… của kiểu hình tượng nhân vật này với các

kiểu nhân vật khác trong kho tàng truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam

3 Phạm vi nghiên cứu

3.1 Tư liệu

Chúng tôi lựa chọn đề tài có tên: kiểu nhân vật mang lốt rắn và chim

trong truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam, điều đó đã xác định rõ giới hạn phạm

vi tư liệu ở truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã khảo cứu các tập truyện cổ tích của các dân tộc Việt Nam và thu được 36 truyện có nhân vật

mang lốt rắn và chim Tuy số lượng chưa phải là nhiều, nhưng nó là cơ sở

bước đầu để chúng tôi có cái nhìn bao quát và đầy đủ hơn về kiểu nhân vật

3.2 Nội dung

Tìm hiểu những đặc điểm của kiểu nhân vật người mang lốt rắn và

chim, chúng tôi không chỉ giới hạn việc nghiên cứu trong phạm vi văn bản ngữ

văn mà còn tìm hiểu từ góc độ văn hóa học, dân tộc học….Ngoài ra khóa luận còn hướng tới việc nhận diện đặc điểm nổi bật của hình tượng nhân vật qua các dấu hiệu đặc trưng

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp liên ngành

5 Lịch sử vấn đề

Cùng với nhiều kiểu nhân vật khác, kiểu nhân vật người mang lốt rắn và

chim đã đem tới cho kho tàng truyện cổ tích Việt Nam một thế giới sắc màu

huyền ảo, mang đậm ý nghĩa giáo dục Chính vì thế trong vài thập kỷ trước đến nay, đã có nhiều tác giả bàn về kiểu nhân vật này trong các công trình nghiên cứu của mình

Năm 1981, nhà nghiên cứu Phan Đăng Nhật trong cuốn “Văn học các

dân tộc thiểu số Việt Nam” đã có nêu ý kiến về nhân vật người mang lốt Ông

đã khẳng định: “Nhân vật mang lốt là những người xấu xí, nghèo khổ Họ phải mang lốt cóc, dê, rắn, khỉ, chim, nhái, … nhưng họ có phẩm chất tốt đẹp

và tài năng hơn người” Tiếp đến, ông đã dành sự chú ý đánh giá sự thay đổi

số phận của nhân vật, khi nhân vật trút bỏ lốt xấu xí và trở thành những con người hoàn mĩ Những nhận xét của Phan Đăng Nhật có độ chính xác cao, song tất cả mới chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu văn bản ngữ văn mà chưa chú ý tới ý nghĩa dân tộc học của hình tượng nhân vật Khóa luận không chỉ tiếp nhận những nhận định trên mà còn nhấn mạnh thêm về ý nghĩa của yếu tố chưa được đề cập ấy

Trong công trình nghiên cứu “Quá trình chuyển hóa biểu tượng Chim -

Rắn từ huyền thoại cổ đến truyền thuyết Hùng Vương”, tác giả Phan Đăng

Nhật đã tiếp cận hình tượng rắn trong mối quan hệ với con người Nghiên cứu một số tác phẩm có hình tượng nhân vật rắn, tác giả đã đưa ra nhận định: rắn

và con người có quan hệ thân thiết, ruột thịt, thậm chí cùng chung một dòng máu Theo đó, ông khái quát hình tượng nhân vật rắn trong quan hệ của con người, mô hình hóa sự kết hợp giữa huyền thoại chim tổ và huyền thoại rắn để trở thành truyền thuyết mẹ Tiên Âu - bố Rồng Lạc sinh ra bọc trứng Có thể nói, ý kiến trên đã giúp chúng tôi có những căn cứ định hướng xác định rõ hơn về mối quan hệ về các hình thức xuất hiện của người mang lốt rắn

Năm 1998, nhà nghiên cứu Nguyễn Bích Hà trong cuốn “Thạch Sanh và

kiểu truyện dũng sĩ trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á”, đã có sự khảo

sát khá công phu về về môtip dũng sĩ diệt rắn ác Tác giả đã tìm hiểu nguồn gốc xuất thân của rắn, biểu hiện của rắn ở khía cạnh rắn là đối tượng mà con người cần tiêu diệt, là kẻ đối nghịch, gây tai họa cho con người Tác giả nhận xét: Từ thần thoại tới truyện cổ tích, hình tượng rắn trải qua một quá trình biến đổi khá phức tạp và sâu sắc cả về nội dung lẫn hình thức… Con rắn thần thoại mang đậm màu sắc văn hóa vùng, con rắn cổ tích là sáng tạo nghệ thuật mang dấu ấn từng dân tộc Theo tác giả, trong truyện cổ tích thần kỳ, hình tượng rắn được chia ra làm hai loại: “rắn khổng lồ hiền lành, và rắn hung dữ tàn ác - là kẻ thù không đội trời chung của con người” Tuy nhiên, trong công trình này, tác giả dành mối quan tâm của mình về mối quan hệ của con người với rắn ác Qua

đó, tác giả chỉ ra sự chuyển hóa đặc biệt về yếu tố thần kỳ được thể hiện ở truyện cổ tích Hình tượng nhân vật người mang lốt rắn với sự phân loại thứ hai

đã có được những thành công đặc biệt giúp chúng tôi liên hệ với đề tài

Năm 1999, tác giả Nguyễn Thị Huế đã khảo sát, và nghiên cứu về các

tài ba trong truyện cổ tích Việt Nam” Tìm hiểu kết cấu hình tượng nhân vật

qua các môtip, tác giả chỉ rõ người mang lốt là môtip đặc trưng của kiểu truyện Bên cạnh đó, việc xuất hiện với lốt là con vật đã phản ánh một cách gián tiếp và khá phức tạp sự du nhập vào truyện cổ tích thần kỳ những phong tục, tín ngưỡng xa xưa của nhiều dân tộc

Qua các môtip mà tác giả khảo sát, cùng với các con vật (người đội lốt khác) như: chồn, cóc, khỉ, rùa, dê… thì rắn cũng được đề cập đến như một

hình tượng phổ biến của môtip này, với các truyện tiêu biểu như: Chàng rắn (Gia Rai), Người lấy rắn (Lâm Đồng), Vợ chàng rắn (Tày) Ở đây, rắn được

đề cập đến như nhân vật trung tâm của truyện Theo tác giả thì những nhân vật xấu xí mà tài ba thường “là sản phẩm của sự hôn phối bất ngờ, kỳ lạ giữa người và thần linh” hoặc “có nguồn gốc từ thần linh” Nhìn chung, đây là một công trình nghiên cứu công phu, chúng tôi sẽ kế thừa những kết quả nghiên cứu này để làm rõ hơn về các yếu tố đặc điểm hình tượng nhân vật người

mang lốt rắn và chim

Năm 1999, tác giả Nguyễn Thị Ngọc Lan đã dành sự quan tâm cho đề

tài luận văn thạc sĩ tại trường Đại học Sư Phạm Hà Nội I với nội dung “Kiểu

truyện người mang lốt vật trong truyện cổ dân gian các dân tộc Việt Nam”

[9] Tác giả đã khảo sát tư liệu truyện cổ về người mang lốt trên các phương diện các loại lốt con vật được mượn làm cái lốt cho nhân vật Tác giả đã tìm thấy 25 loại lốt như: cóc, rắn, chim, ếch, rùa, thỏ, cá, … Trong đó có lốt rắn

và chim, điều này chứng tỏ kiểu nhân vật mang lốt rắn và chim cũng đã thu hút được sự quan tâm lớn của các tác giả dân gian

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Minh Hường với nhan đề “Hình tượng

rắn trong truyện cổ dân gian Việt Nam” đã tìm hiểu và đưa ra hệ thống 26

truyện có rắn là nhân vật người mang lốt Trong công trình này, tác giả đã chia tách các truyện thành các kiểu kết thúc khác nhau: có hậu và không có

hậu, từ đó nêu lên đặc điểm chung trong type người mang lốt vật, qua đó tác giả đã khái quát thể hiện những đặc điểm riêng về tính chất hình tượng nhân vật người mang lốt rắn Không chỉ có vậy, tác giả còn đề cập tới tiến trình diễn biến và kết cấu của các câu truyện người mang lốt rắn Từ việc xuất hiện thần bí, gặp gỡ các nhân vật là ai, bị nhân vật từ chối như thế nào, kết hôn với đối tượng thường là những con người ra sao, vướng phải những thử thách đa dạng ở các phương diện nào, vượt qua thử thách và thể hiện bản lĩnh tài năng thông minh, khác thường có gì đặc biệt Đây được xem là những định hướng

vô cùng quan trọng cho chúng tôi khảo sát một trong hai nhân vật mà đề tài đang đề cập đến

Trong cuốn Giáo trình văn học dân gian, tác giả Phạm Thu Yến cũng

đã quan tâm tới các kiểu nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ Theo tác giả, truyện cổ tích xây dựng được một hệ thống nhân vật dựa trên sự phản ánh mâu thuẫn đấu tranh xã hội qua nhóm truyện người mồ côi, người em út, người lao động nghèo,… ca ngợi tình cảm đạo đức xã hội theo quan điểm của nhân dân qua tình nghĩa vợ chồng, tình bạn Tuy nhiên vấn đề về người mang lốt chỉ được tác giả đề cập chung chung trong hệ thống nội dung thứ hai mà chưa có sự khai thác tỉ mỉ, rõ rệt

Năm 2009, tiếp tục sự quan tâm về truyện cổ dân gian Việt Nam, tác

giả Nguyễn Thị Ngọc Lan có bài viết “Hình tượng chim – từ cội nguồn văn

hóa đến truyện cổ dân gian” Trong công trình này, tác giả nhận xét: “chim là con vật được dân gian đưa lên hàng đầu trong tín ngưỡng sùng bái tự nhiên –

“nhất điểu nhì xà” Trong nhận thức dân gian, chim mang ý nghĩa biểu tượng

đặc trưng đặc biệt với vai trò vật thiêng, có vị trí quan trọng trong đời sống của cư dân nông nghiệp” Tác giả đề cập tới mối quan hệ huyết thống gần gũi của con người với một giống động vật nào đó như chim hoặc rắn Cơ sở để

trong các truyện khảo sát là nữ là dựa vào các truyện như: Chàng K’ Dùng và

nàng K’ Làng của dân tộc Cơ Ho, Anh giữ rẫy của dân tộc Cà Tu, Chàng mồ côi và bầy chim công của dân tộc H- Mông Ngoài ra còn là các truyện kể về

người dũng sĩ qua các truyện: Thạch Sanh của dân tộc Việt, Chau Sanh Chau

Thông của dân tộc Khơ Me, Chàng Rôk- Kor, Đươm Tơ Rít của dân tộc Cà

Tu Tiếp thu ý tưởng của tác giả bài viết về hình tượng chim về với truyện cổ dân gian, chúng tôi triển khai vấn đề mở rộng hơn ở nhân vật người mang lốt chim trong thể loại truyện cổ tích thần kỳ

Cũng trong năm đó, tác giả Nguyễn Thị Ngọc Lan còn quan tâm tới đề

tài người mang lốt qua một báo cáo nghiên cứu: “Nhân vật mang lốt cóc

trong truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam’’ Trong công trình này, tác giả đã dẫn

dắt vấn đề đi theo một trình tự hợp lý, lôgic từ việc tạo lập cơ sở hình thành ban đầu của kiểu truyện, tới việc khảo sát các loại lốt và chỉ ra đặc điểm của

nhân vật người mang lốt cóc Trong quá trình khảo sát các truyện cổ tích có kiểu nhân vật người mang lốt, tác giả đã đề cập tới hai hình tượng nhân vật

mà đề tài của chúng ta đang quan tâm Đặc biệt, tác giả đưa ra số liệu thu

được trong quá trình khảo sát truyện người mang lốt với kiểu nhân vật người

mang lốt rắn chiếm 12% (trong tổng số 100 truyện khảo sát) Với niềm say

mê về truyện cổ tích thần kỳ ở kiểu nhân vật người mang lốt rắn và chim, đã tạo động lực cho chúng tôi tiếp tục suy ngẫm và tìm hiểu vấn đề này Vì thế bắt tay vào nghiên cứu đề tài cũng là một cách cho chúng tôi nhằm thỏa mãn nhu cầu khám phá của bản thân

Năm 2012, trong cuốn Giáo trình văn học dân gian, nhà nghiên cứu

Vũ Anh Tuấn (chủ biên) đã nêu ra những vấn đề về thể loại, quan niệm, đặc trưng, nội dung của truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích thần kỳ nói riêng, trong đó có hệ thống truyện người mang lốt vật Đưa ra dẫn chứng các nhân vật mang lốt như: chim, rắn, rùa, dê, khỉ, ếch…qua mô hình kết cấu:

nhân vật mang lốt ước mơ ( một chàng trai, cô gái đẹp, đưa ra các thử thách, vượt qua, trút lốt xấu xí để kết hôn); tác giả dẫn dắt hình thức xuất hiện khác thường của các nhân vật, trút lốt ra sao và được hưởng hạnh phúc xứng đáng như thế nào

Điểm qua tình hình nghiên cứu, có thể dẫn tới nhận xét như sau:

Vấn đề mà chúng tôi quan tâm đã từng được các nhà nghiên cứu chú ý khai thác nhưng vẫn còn sơ lược Đó là những nhận định có tính khái quát, mang tính chất giới thiệu và gợi mở Khi tìm hiểu vấn đề, chúng tôi đã xem

xét một số bài viết, công trình liên quan: luận án tiến sĩ Hình tượng rắn trong

truyện cổ dân gian Việt Nam của tác giả Trần Minh Hường, Nhân vật xấu xí

mà tài ba của phó tiến sĩ Nguyễn Thị Huế, “hình tượng chim – từ cội nguồn

văn hóa đến truyện cổ dân gian” và “nhân vật mang lốt cóc trong truyện cổ tích thần kỳ” của thạc sỹ Nguyễn Thị Ngọc Lan Có thể nói, trong các công trình đó, các tác giả tập trung vào kiểu nhân vật mang lốt nói chung và một phần đề cập tới kiểu nhân vật rắn, chim trong type truyện người mang lốt Với mục đích là muốn đi sâu tìm hiểu một trong số những nhân vật người

mang lốt của kho tàng truyện cổ tích thần kỳ, mà cụ thể ở đây là người mang

lốt rắn và chim, chúng tôi hướng tới tiếp cận hình tượng nhân vật từ góc độ

dân tộc học

Trên cơ sở nhìn nhận kinh nghiệm của người đi trước, tiếp thu kết quả và

khám phá đã được công nhận, chúng tôi triển khai đề tài: Kiểu nhân vật mang

lốt rắn và chim trong truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam với mong muốn tìm hiểu

kỹ và sâu sắc hơn dạng nhân vật độc đáo này

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ KIỂU TRUYỆN NGƯỜI MANG LỐT

VẬT VÀ KIỂU NHÂN VẬT NGƯỜI MANG LỐT RẮN - CHIM

1.1 Kiểu truyện người mang lốt vật

1.1.1 Cơ sở hình thành của kiểu truyện

Khi nghiên cứu giá trị của các truyện cổ tích, các nhà nghiên cứu đã hệ thống truyện cổ tích dựa trên kiểu nhân vật Từ đó, thuật ngữ “kiểu truyện”

được sử dụng Theo tác giả Nguyễn Bích Hà thì “kiểu truyện là tập hợp

những truyện kể có môtip cùng loại hình Trong một kiểu truyện có nhiều môtip nhưng không nhất thiết mỗi truyện trong kiểu truyện đó phải có tất cả các môtip chung”

Là một trong ba tiểu loại của truyện cổ tích Việt Nam, truyện cổ tích thần kỳ được xem là nhóm truyện xuất hiện sớm hơn cả, có gốc rễ sâu xa từ thế giới quan thần bí, từ những huyền thoại của thời kỳ nguyên thủy phong phú, hấp dẫn Đây là nhóm truyện mà ở đó, người đọc có thể nhận ra đời sống hiện thực khách quan, đặc biệt là bối cảnh tan rã của chế độ công xã nguyên thủy Khuynh hướng nổi bật của truyện cổ tích thần kỳ không phải là nhấn mạnh hiện thực mà là trình bày ước mơ, lý tưởng xã hội của nhân dân Lý tưởng xã hội làm cơ sở cho lý tưởng thẩm mỹ của truyện cổ tích thần kỳ là sự hướng về những tư tưởng đạo đức chất phác, sự công bằng, trong sáng của xã hội thị tộc Vậy nên hầu hết những vấn đề xã hội trong truyện cổ tích thần kỳ đều được giải quyết trong sự chi phối và có sự tác động trực tiếp hay gián tiếp của lực lượng thần kỳ, thể hiện ở các môtip, các nhân vật, cốt truyện,…

Nhân vật trung tâm của truyện cổ tích thần kỳ là những con người, nạn nhân có hoàn cảnh khó khăn trong xã hội với nhiều mâu thuẫn và xung đột xoay quanh Đó là những con người bất hạnh, xấu số, có địa vị thấp hèn, có số phận không may mắn Truyện cổ tích thần kỳ đã miêu tả những nhân vật ấy

theo khuynh hướng lý tưởng hóa, giải quyết số phận của họ theo một kết thúc

có hậu mang tính chất ước mơ Mỗi câu chuyện được xem là quá trình đi tìm kiếm hạnh phúc của những kiểu nhân vật đó Truyện cổ tích thần kỳ đã xây dựng những chi tiết truyện mang tính chất phổ biến về những con người, những kiểu nhân vật như thế

Kiểu truyện người mang lốt được xem là kiểu truyện cổ tích quen thuộc, hay được gọi là kiểu truyện nhân vật xấu xí mà tài ba Truyện thường kể về một nhân vật mang dáng vẻ bên ngoài dị dạng nhưng lại có tâm hồn trong sáng, tốt bụng, đặc biệt là có tài năng khác thường Tên nhân vật thường để đặt tên cho truyện, cốt truyện thường được thể hiện theo một mô hình

Cùng với những kiểu truyện về người mồ côi, người con riêng, người

em út, người dũng sĩ có tài lạ…, kiểu truyện người mang lốt cũng khá phổ biến trong hệ thống kho tàng truyện cổ tích Việt Nam Với những tập tục, nền văn hóa riêng biệt của con người, dân tộc mình đang sinh sống trên địa bàn lãnh thổ Việt Nam, thì họ đã tìm ra và gây dựng cho mình một bản vẽ riêng

biệt với đầy hoa văn tinh tế về câu chuyện người mang lốt Theo đó, ý nghĩa của thuật ngữ người mang lốt được hiểu dưới một hàm nghĩa nhỏ hẹp hơn là

người mang lốt động vật Ta có thể lấy dẫn chứng về vấn đề này như: Chàng Cóc, Chàng rể Khỉ (Ê đê), Chàng Rùa, Chàng Chồn (Thái), Lấy chồng Dê, Người lấy Ếch, Lấy vợ Cóc (Kinh), Vua Ếch, Chàng Cóc lấy vợ tiên (Lô Lô),

Cô gái lấy chồng trăn (Xê đăng),…

Sự xuất hiện của kiểu nhân vật này trong những dị bản kể thuộc nhiều dân tộc khác nhau đã góp phần tạo dựng nên màu sắc mới, tái hiện toàn diện

và sinh động về bức tranh hiện thực xã hội trong thời đại truyện cổ tích Mỗi truyện của từng dân tộc đều chứa đựng nội dung phong phú, đều có dáng vẻ riêng đáng chú ý, song chúng có những nét tương đồng trong cách kết cấu của kiểu truyện

Tổng hợp một số ý đánh giá của các nhà nghiên cứu Folklore ở Việt

Nam và thế giới, họ đều có chung ý kiến về quan niệm người mang lốt, là

truyện kể về những con người không may mắn và không có địa vị, phổ biến trong xã hội phân chia giai cấp và trong chế độ gia đình phụ quyền Với quan

niệm về người mang lốt, nhà nghiên cứu E M Mêlêtinxki cho rằng, đây là

một trong những “hiện tượng nhân vật mang trong mình tính chất dân chủ mạnh mẽ của truyện cổ tích hoang đường, có những cội rễ xã hội lịch sử chân thực” và chính trong diễn biến số phận đầy trắc trở, oan ức của nhân vật có thể thấy rõ “quá trình tan rã của chế độ nguyên thủy, của chế độ bộ tộc đến

gia đình…” [13] Ngoài ra, ông còn soi rọi vào giá trị của tác phẩm thông qua

các kiểu nhân vật như: mồ côi, người em, con riêng Qua đó, ông chứng minh nguồn gốc cũng như mối quan hệ lịch sử chặt chẽ đã được liên hệ về nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ nói chung và kiểu người mang lốt nói riêng Ông đánh giá, nghiên cứu nhân vật trong truyện cổ tích, coi đây chính

là chìa khóa để hiểu mỹ học của truyện cổ tích

Với sự ra đời của một số nhân vật người mang lốt, người ta thấy những

điều tưởng chừng như là phi lý Bởi lẽ, việc thụ thai và sinh nở vốn là một biểu hiện tuân theo một chiều hướng quy luật tự nhiên của con người Kết quả của quy luật tự nhiên ấy là sự ra đời của những đứa trẻ, chứ không phải là dê, rắn hay chim Thế nhưng, do những yếu tố trong quá trình sống, do sự lây nhiễm độc tố di truyền, hay một số tác động ngoài luồng khác thì việc một bà

mẹ sinh ra một đứa con tật nguyền là hoàn toàn có căn cứ chấp nhận được Có một số phận không may mắn như những con người khác, không được hoàn thiện về hình dáng và vẻ đẹp bên ngoài khiến cho những con người ấy phải hứng chịu nhiều thiệt thòi và đau khổ trong cuộc sống cả về vật chất và tinh thần Họ là những con người không may khi phải mang trên mình một hình

hài xấu xí, nhiều khuyết thiếu như trong các truyện Chàng gù, Chàng ghẻ

(Chăm), Chàng ngàn mụn hạt cơm (Thái) … Họ bị người đời, và thậm chí

ngay cả người thân của mình rẻ rúng, khinh miệt Vì thế, niềm hạnh phúc, ước

mơ, khát khao được có một cuộc sống bình thường , tất cả chỉ được họ gửi gắm trong một mong ước là mọi thứ sẽ có thể thay đổi để mình được tự tin, vững vàng Chính từ nhu cầu hiện thực ấy mà các tác giả dân gian đã sáng tạo

ra truyện kể về người mang lốt với sự hư cấu đẹp đẽ, lành mạnh, mượn cái thần kỳ để sáng tạo ra nhân vật thần kỳ với dụng ý nghệ thuật bênh vực, chia

sẻ cùng những con người bất hạnh, nhằm thể hiện khát vọng sống lạc quan, chủ nghĩa nhân đạo cao cả Đem cái bình đẳng và hạnh phúc xoa dịu đi nỗi đau mà họ phải chấp nhận, gánh chịu Từ đó chứng minh một điều rằng: nhân vật người mang lốt trong truyện cổ tích thực chất được xem là hình ảnh thu nhỏ, là góc khuất trong đời sống xã hội của một lớp người chẳng may bị tật nguyền, bị thiếu hụt về hình dáng, hay nói cách khác là không hoàn chỉnh về mặt hình thức như những con người khác trong cuộc sống đời thường

Một khía cạnh nữa cần được nói tới đó là việc phản ánh cơ sở thẩm mỹ

của kiểu nhân vật mang lốt rắn và chim Đó là việc các tác giả dân gian đã

khéo léo lồng ghép các yếu tố mang tính chất hư cấu tưởng tượng nhằm thể hiện khát vọng, và ước mơ hạnh phúc cháy bỏng của con người, phù hợp với khuynh hướng lý tưởng hóa những nhân vật bất hạnh như: người em út, người con riêng Vì thế, sáng tạo ra truyện kể về nhân vật mang lốt đã góp phần tạo nên màu sắc lý tưởng hóa cho truyện cổ tích thần kỳ: “một mặt dựa trên cơ sở những hồi tưởng về nền dân chủ nguyên sơ, về sự gắn bó của con người trong

bộ tộc của thời kỳ cộng đồng nguyên thủy, một mặt khác là kết tinh những ước mơ tới một chế độ xã hội công bằng trong tương lai” [13, 11] Điều đó lý giải vì sao kiểu truyện người mang lốt vật lại xuất hiện khá phổ biến như vậy trong truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam

1.1.2 Lược đồ cốt truyện cơ bản của kiểu truyện

Để phục vụ cho việc tìm hiểu đề tài đang nghiên cứu, chúng tôi đã tiến hành khảo sát kiểu truyện nhân vật mang lốt nói chung Từ những căn cứ dẫn chứng cụ thể trong truyện cổ tích thần kỳ của Việt Nam, chúng tôi đã bước đầu xác định được một số dạng cốt truyện cơ bản được trình bày như sau:

1.1.2.1 Cốt truyện gồm hai nhân vật chính

Người mang lốt vật – người chồng hoặc người vợ

Dựa trên sự hệ thống cốt truyện ta có lược đồ sau: Người mang lốt vật

 gặp được một chàng trai (hoặc cô gái) nhân hậu, tốt bụng  trút lốt  kết hôn (hoặc cũng có thể ngược lại kết hôn rồi mới trút lốt xấu xí)

Qua quá trình khảo sát, dạng cốt truyện này có số lượng không nhiều,

về cơ bản thì chi tiết của truyện khá đơn giản, hệ thống nhân vật xuất hiện tương đối ít: cốt truyện chủ yếu xoay quanh hai nhân vật chính: nhân vật mang lốt và chàng trai (hoặc cô gái) là người chồng (hay người vợ) của họ Chẳng hạn như người mang lốt chim hoặc cá Ví dụ:

Một chàng trai nghèo ở với mẹ, hàng ngày anh phải đi giữ rẫy Anh đã làm cái “túc” để thay mình giữ rẫy, nhưng mấy lần cái “túc” đều bị chim đến làm đứt Anh tức giận liền rình bắt chim và thấy chim trút bỏ bộ cánh, biến thành một cô gái đẹp Thấy vậy, anh liền giữ bộ cánh của cô gái ấy Mất cánh không

thể bay được nữa, cô gái phải làm vợ anh ( Anh giữ rẫy - dân tộc Cà Tu)

Hay trong một câu chuyện khác:

Một chàng trai nghèo tên là K’Làng chuyên làm nghề câu cá kiếm ăn Chàng câu được một con cá K’Dùng, liền đem về nuôi trong một chiếc ché

vỡ Một hôm chàng nằm mơ thấy từ chiếc ché hiện ra một cô gái vô cùng xinh đẹp Tỉnh dậy, chàng thấy cô gái ấy đang ở bên cạnh mình, từ đó, hai người trở thành vợ chồng và sống hạnh phúc bên nhau mãi mãi

(Chàng K’Làng và nàng tiên cá – Truyện cổ Mạ)

Hoặc như trong câu chuyện dưới đây:

Một con chim Ntợp (chim bồ câu) hát ghẹo chàng K’Dùng Chàng K’Dùng tức giận liền đem cung tên bắn vào chim, nhưng thấy chim đẹp quá, K’Dùng liền đem về nuôi Hàng ngày, chim biến thành một cô gái đẹp, hiện

ra chăm lo quét dọn nhà cửa và cơm nước cho K’Dùng Thấy lạ, K’Dùng sinh nghi liền rình trộm và bắt gặp nàng trút lốt chim thành người Từ đó hai người trở thành vợ chồng và chung sống bên nhau hạnh phúc

(Chàng K’Dùng và nàng K’Làng - Dân tộc Cơ Ho)

Có thể nhận thấy rằng, người mang lốt sau khi vượt qua những rào cản

khó khăn, sau những thử thách của cuộc sống đã gặp được đối tượng, họ trút

bỏ những tấm lốt xấu xí và ở lại trần gian để hưởng hạnh phúc lứa đôi Từ những dẫn chứng nêu trên, có thể nhận thấy trong các truyện có dạng cốt truyện này, nhân vật xuất hiện đơn giản, chỉ tập trung đi sâu vào diễn biến xoay quanh hai nhân vật chính, nên sự kiện gặp nhau và kết hôn cũng chỉ ở trong những bối cảnh không gian hẹp, những quan hệ còn chưa có yếu tố phức tạp đan cài Trong truyện hầu như vắng bóng nhân vật thứ ba: là nhân vật thách đố hay nhân vật gây tai họa Thường thì sẽ thấy nhân vật này xuất hiện trong dạng cốt truyện ba nhân vật chính mà chúng tôi đề cập ở phần sau Theo chủ quan của chúng tôi, có lẽ những truyện kể này ra đời tương đối sớm, khi đó mâu thuẫn gia đình và xã hội chưa bộc lộ rõ sâu sắc như ở giai đoạn sau Lúc này nhân vật người mang lốt vật do dân gian sáng tạo ra chỉ để thỏa mãn nhu cầu khám phá thế giới tự nhiên của những con người bình thường Chính vì vậy, những câu chuyện toát lên vẻ hiền hòa của một cuộc sống bình

dị Trong đó, nhân vật người mang lốt vật trở thành nơi gửi gắm những ước

vọng về một tương lai tươi sáng của nhân dân lao động

1.1.2.2 Cốt truyện ba nhân vật chính

Ngoài lược đồ cốt truyện trên thì loại cốt truyện thứ hai mà chúng tôi muốn đề cập tới đây gồm có ba nhân vật chính Ở dạng này, chúng tôi nhận thấy hệ thống truyện qua khảo sát đã phong phú và đa dạng hơn

a Nhân vật mang lốt vật – người chồng (hoặc người vợ) - bố chồng (hoặc bố vợ).Với dạng cốt truyện này, chúng tôi khái quát thành lược đồ chi tiết sau:

Nhân vật mang lốt gặp một chàng trai (cô gái) nhân hậu  gặp thử thách  vượt qua thử thách  kết hôn (hoặc: kết hôn  gặp thử thách  vượt qua thử thách)  trút lốt

Ta có thể thấy điều này qua một số truyện về người mang lốt cóc, dê, khỉ… Ví dụ:

Hai vợ chồng nghèo hiếm con, cầu khẩn mãi mong muốn có một đứa con Một hôm, lên nương trồng bí, hai vợ chồng trồng được một cây bí khác thường chỉ có một quả mà quả bí lại rất to và lớn nhanh Người vợ bổ bí và một con các nhảy ra, cóc lên thiên đình hỏi cưới cô út con Ngọc Hoàng làm

vợ Thấy cóc hình dạng xấu xí, lại muốn lấy con gái mình, Ngọc Hoàng liền

ra thử thách cho cóc san bằng ba ngọn núi trong một buổi sáng, và rồi lại bắt cóc đắp núi cao như trước Cóc làm ba ngọn núi phẳng lỳ rồi lại làm ba ngọn núi mọc lên Ngọc Hoàng tiếp tục ra các điều kiện khác như đi gieo nương rồi lại thu hồi các hạt rau trên nương Tất cả đều được cóc thực hiện, Ngọc Hoàng đã phải gả con gái út cho cóc Trong vùng mở hội, cóc liền trút lốt hóa thành chàng trai tuấn tú Vợ cóc thấy vậy liền đem đốt lốt cóc đi Từ đó, cóc không còn mang trên mình tấm lốt xù xì, xấu xí ấy nữa, và sống bên người vợ

của mình (Chàng cóc lấy vợ tiên – Truyện cổ Lô Lô)

Hay:

Một bà mẹ hiếm con sinh được một con dê đực Dê muốn lấy con gái phú ông nên đã đến làm thuê cho phú ông Phú ông không muốn bị mang tiếng thất hứa nên đưa ra sính lễ thách cưới để dê không thực hiện được: 100 trâu bò, 100 con lợn, một mâm vàng, một mâm bạc Dê đưa ra đầy đủ lễ vật

và trở thành chồng của cô út Dê trút lốt là chàng trai đẹp, từ đó hai vợ chồng chung sống hạnh phúc (Lấy chồng dê - Dân tộc Việt)

b Người mang lốt vật – người vợ - các cô chị vợ

Ở nhóm truyện có cốt truyện như thế này, chúng tôi miêu tả thành lược

đồ như sau:

Người mang lốt lấy được một cô gái đẹp (nhân vật hiện diện là cô con gái út)  trút lốt các cô chị ghen tỵ với em mình, tìm cách hãm hại  họ

bị trừng phạt  người mang lốt sống hạnh phúc bên vợ mình

Trong hệ thống những truyện có lược đồ cốt truyện này, để có thể dẫn đến sự gặp gỡ và kết hôn của người mang lốt vật và cô gái thì thường phải có một mối liên hệ dẫn đến hai người Đó chính là sự hiện diện của nhân vật là người cha hoặc người mẹ của cô gái Họ sẽ là vướng mắc phải một một lý do nào đó để phải gả con gái của mình cho người mang lốt Sau khi trút lốt mới dẫn đến sự ghen tỵ của các cô chị với em gái Ta có thể gặp dạng cốt truyện này trong một số truyện dưới đây:

Một ông lão muốn đào gánh để ngăn nước sông vào ruộng, nhưng làm mãi mà nước cứ bị cuốn đi không giữ được Ông muốn bẩy những hòn đá để ngăn nước trôi nhưng không ngờ đó là nhà của rắn Rắn liền cuốn lấy chân ông đòi cắn chết ông Ông van xin không được và hứa sẽ gả con gái cho rắn Rắn trút lốt, lấy cô út, người chị thấy em lấy được chồng đẹp liền nảy sinh ý

Ông bố có mười cô con gái, làm nghề bát cá nuôi con Một lần đi đặt

lờ, cá thấy kẽ hở liền đi mất, rùa giúp ông bắt lại cá và đòi trả công lấy con gái ông Nàng út chấp nhận lấy rùa để trả ơn cho cha

(Chàng rùa - Dân tộc Xê Đăng)

Hoặc như trong câu chuyện dưới đây:

Một ông già đi gánh mạ nhưng nặng quá không nhấc được liền có con lang ra gánh giúp, ông hứa gả con gái cho lang để trả ơn Cô con gái

Với những câu chuyện trên đây, có thể nhận thấy nhân vật kết hôn với

các “người mang lốt” không ai khác ngoài các cô con gái út Dưới cái nhìn

khinh miệt, kỳ thị trong cuộc sống và thân phận cùng bộ dạng xấu xí của các nhân vật người mang lốt thì chỉ có cô út - người có tấm lòng nhân từ sẵn sàng lấy họ để trả ơn hay giải thoát cho cha mẹ mình, cho gia đình, gánh cho các chị của mình một việc làm họ không mong muốn Chỉ có cô út đẹp người đẹp nết chấp nhận thua thiệt về mình, đồng ý lấy nhân vật mang lốt làm chồng.Việc xây dựng tài tình hình ảnh hai nhân vật có hai suy nghĩ và tâm hồn đạo đức khác nhau đã đưa người đọc tiếp cận dần với mâu thuẫn xã hội tồn tại trong cuộc sống gia đình Họ xa lánh hoặc tù chối dứt khoát việc tiếp xúc với các nhân vật xấu xí, giành mọi sự may mắn cho mình Nhiều khi cô út

bị các chị của mình cho là kỳ quặc hoặc bất thường, họ không tin tưởng và chế nhạo em làm những điều ngu ngốc Hình tượng những cô gái mang tấm lòng trong sáng, giàu tình thương, nhân hậu, và thông cảm với con người đã

tô đậm màu sắc luân lý đạo đức đối lập với các cô chị độc ác và thô lỗ khi muốn tranh chồng làm hại em Như vậy, những truyện cổ tích có dạng cốt truyện này đã phần nào phản ánh được một giai đoạn và hình thức phân chia trong gia đình của lịch sử xã hội

c Người mang lốt vật - người chồng (hoặc người vợ) - lực lượng gây tai họa ngoài xã hội (vua, chúa…)

Nếu như trong những truyện đã trình bày ở phần b, người gây tai họa và thử thách cho nhân vật mang lốt là những con người cùng nhau chung sống trong một mái nhà, thì đến với dạng cốt truyện này ta sẽ thấy sự hiện diện của lực lượng xã hội tồn tại bên ngoài Đó là những ông vua, những lão nhà giàu tham lam hiếu sắc muốn cướp vợ người khác Ta có thể nhận thấy dạng cốt truyện này qua tác phẩm sau:

Một chàng trai nghèo nhân hậu tên là Thàng Cao Chúa Một lần gánh củi ra chợ bán thấy con rắn sắp bị làm thịt liền cứu giúp Hôm sau, trên đường

về, có một cô gái gánh củi đi theo chàng Về nhà, chàng hỏi ra mới biết đó chính là con rắn được chàng cứu hiện thân và nguyện xin kết tóc xe duyên cùng chàng Thấy Thàng Cao Chúa có vợ đẹp, vua liền đòi chàng nhường vợ Nàng dùng mưu giết vua và chung sống hạnh phúc bên Thàng Cao Chúa

(Thàng Cao Chúa - Truyện cổ Nùng)

Những nhân vật trong truyện cổ tích có dạng cốt truyện này thường xuất hiện với tư cách là các nhân vật chính diện và phản diện Nhân vật chính diện là những con người nghèo khổ, được nhân vật người mang lốt xin được kết duyên Còn ông vua, chúa đất… là hình ảnh của những con người dùng quyền lực để đe dọa người khác nhằm thỏa mãn lòng tham Đó là những nhân vật phản diện trong tác phẩm

Qua lược đồ cốt truyện cơ bản của kiểu truyện ta thấy, ở dạng truyện thứ hai: ba nhân vật là phổ biến, chiếm số lượng, nội dung sâu sắc hơn cả Truyện có chiều sâu cả về nhân vật và tình tiết, đã thể hiện được mối quan hệ cực kỳ đa dạng giữa người mang lốt với các nhân vật khác Tuy nhiên, khi nhìn nhận phân tích kỹ hơn nữa về đề tài đang tìm hiểu thì “kiểu nhân vật

người mang lốt rắn và chim trong truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam” chỉ tập

trung vào mối quan hệ “người mang lốt - người vợ - bố vợ”

1.1.3 Khảo sát các loại lốt của nhân vật trong kiểu truyện

Theo Từ điển Tiếng Việt, “lốt”: là xác bọc bên ngoài của một số động

vật, là vỏ ngoài hay gọi là hình thức bên ngoài để che giấu, đánh lừa đi con người thật (SĐD, tr.584) Như vậy, có thể hiểu lốt là cái vỏ bọc khoác bên ngoài của đối tượng chứ không phải là đối tượng Cái vỏ bọc ấy được tạo ra với mục đích ngụy trang, đánh lừa, làm cho người khác nhầm tưởng đối tượng Nhân vật đội lốt là khi nhân vật khoác lên một vỏ ngoài khác hẳn với bản chất của mình để cho người khác nhầm tưởng nhằm thực hiện một mục đích nào đấy

Trong số 100 truyện cổ tích thần kỳ được chúng tôi khảo sát, có thể nhận thấy kiểu nhân vật người mang lốt vật trong truyện cổ tích thần kỳ của Việt Nam rất phong phú và đa dạng Đã có tới 25 loại lốt như: chồn, rắn, cóc, ếch, chim, trăn, dê, cá, khỉ… Cụ thể xin đưa ra một số loại chiếm tỷ lệ lớn mà chúng tôi đã thống kê được: chim và rắn 36%, cóc 20%, rùa 13%, ếch 10%,

cá 7%,… Trong đó ở một số truyện chúng tôi tìm được cả hai nhân vật mang

lốt rắn và chim cùng xuất hiện

Do gắn bó gần gũi với cuộc sống sinh hoạt đời thường của con người, nên đối tượng được các tác giả dân gian tin tưởng gửi gắm nhân vật cho mang lốt đều là những con vật vốn quen thuộc Đó là những con người được bao bọc bởi bề ngoài, hình thức của các loài vật như: rắn, chim, cóc, rùa, dê…

Trong đó, nhân vật mang lốt rắn và chim chiếm tỷ lệ nhiều nhất trong số tư

liệu khảo sát Cũng bởi lẽ cả hai con vật rắn và chim đều là những loài linh thiêng, là biểu tượng cho văn hóa nhân loại, cho văn hóa tín ngưỡng dân tộc, biểu tượng cho kiến trúc, điêu khắc, và các truyền thuyết lễ hội dân gian

1.2 Kiểu nhân vật người mang lốt chim

1.2.1 Nguyên nhân mang lốt

Nhân vật trong các thể loại tự sự luôn được xem là yếu tố cơ bản có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành và thúc đẩy sự phát triển của cốt truyện Với truyện cổ tích thần kỳ, nhân vật trung tâm - những con người bất hạnh, thua thiệt còn là nơi gửi gắm những quan niệm đạo đức, quan niệm thẩm mỹ, khát vọng của nhân dân lao động Hay nói cách khác, những nhân vật ấy mang tính chất đại diện cho cái đẹp, cái thiện theo tiêu chí đánh giá của dân gian

Trong hệ thống nhân vật của truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam, kiểu nhân vật người mang lốt thực sự là một hình tượng nổi bật, sản phẩm sáng tạo có tính chất hư cấu nghệ thuật của người nghệ sỹ dân gian Từ cái nhìn khái quát, tổng thể về kiểu nhân vật người mang lốt, chúng tôi lựa chọn tìm hiểu hai dạng

nhân vật tiêu biểu Đó là người mang lốt rắn và chim

Chim là một trong những loài động vật phổ biến của vùng sông nước Phương Nam nói riêng và mọi miền nói chung Nhìn từ góc độ văn hóa, con chim được đồng nhất với mặt trời, điều này đã được lý giải một cách khá thuyết phục “chim là thế giới bên trên và là biểu tượng của mặt trời” Con chim tượng trưng cho mặt trời và là đại diện cho thế giới bên trên “Cái thế giới mà con người chỉ có thể ngước nhìn lên chứ không thể với tới” Vì thế mà chim được chọn làm đối tượng để người mang lốt thể hiện mơ ước, lý tưởng của con người, gửi gắm những khát vọng bình dị, hiền hòa về một cuộc sống an lành, may mắn, khát vọng cầu thân với tự nhiên

Trong kết quả khảo sát người mang lốt chim cho thấy, các nhân vật đi kèm yếu tố thần kỳ, hư cấu Với kiểu nhân vật người mang lốt chim ở các dân tộc Việt Nam thì sự xuất hiện do yếu tố ngẫu nhiên mà sinh thành nên Và

chết hóa thân thành chim rồi lại thành người Hay cũng là do sự hóa thân nhằm thực hiện một mục đích nào đó Chứng minh điều ấy qua các dẫn chứng

đã chứng khảo sát, chúng tôi có bảng sau:

1 Bảy chị em Giáy Bị chị hãm hại, chết hóa thân thành

chim rồi sống lại

2 Hoàng tử rắn Cao Lan Bị chị hãm hại, chết hóa thân thành

chim rồi sống lại

3 Chàng rắn Mông Bị chị hãm hại, chết hóa thân thành

chim rồi sống lại

và nàng K’Làng

Cơ Ho Khi xuất hiện đã mang lốt chim,

không liên quan tới việc sinh đẻ

5 Anh giữ rẫy Cà Tu Khi xuất hiện đã mang lốt chim,

không liên quan tới việc sinh đẻ

6

Chàng mồ côi

và bầy chim công

Cà Tu Khi xuất hiện đã mang lốt chim,

không liên quan tới việc sinh đẻ

7 Kủ và Kỉ Pu Péo Khi xuất hiện đã mang lốt chim,

không liên quan tới việc sinh đẻ

8 Người vợ chim H-Mông Là con gái út của Sao, khi xuất hiện

đã mang lốt chim

không liên quan tới việc sinh đẻ

10

Chàng Niăn Gia- Rai Khi xuất hiện đã mang lốt chim, do

sự biến hóa bất bất ngờ để chiến đấu với kẻ thù

11 Klang Niết Ka Pa Cô Khi xuất hiện đã mang lốt chim,

không liên quan tới việc sinh đẻ

12 Chàng Kuplụu

Ârpụ Arpuụt

Pa Cô Khi xuất hiện đã mang lốt chim,

không liên quan tới việc sinh đẻ

13 Tào Thi Thốn Thái Là con gái út của Then, khi xuất

hiện đã mang lốt chim

Như vậy, có thể khái quát được rằng: nhân vật người mang lốt chim trong truyện cổ tích thần kỳ xuất hiện như sau:

Trước hết, nhân vật người mang lốt chim xuất hiện với cách tự thân, độc lập đã sẵn có mà không thông qua sự sinh đẻ thần kỳ Bản thân nhân vật

đã mang lốt chim ngay từ khi câu chuyện được bắt đầu, hiện ra để thực hiện

một hành động, việc làm nào đó Truyện cổ tích Chàng K’Dùng và nàng

K’Làng của dân tộc Cơ Ho là đại diện cho nhận định trên Con chim hát ghẹo

chàng K’Dùng, chàng tức giận, lấy tên bắn vào chim nhưng thấy chim đẹp lại mang về nuôi Chim trút lốt thành một cô gái đẹp

Thứ hai là nhân vật người mang lốt chim được sinh ra một lần nữa, khi

bị hãm hại dẫn tới cái chết Tác phẩm Hoàng tử rắn của dân tộc Cao Lan là

minh chứng cho cách nhân vật xuất hiện này

Thứ ba, nhân vật mang lốt chim là con của thần linh, có mối quan hệ với thần linh Cô con gái đội lốt chim là con gái út của Sao, con út của Then

(Người vợ chim- H-Mông; Tào Thi Thốn- Thái )

Như vậy, có thể thấy nguyên nhân xuất hiện của các nhân vật người mang lốt chim rất đa dạng Trong đó kiểu thứ nhất chiếm số lượng hơn cả là 8/13 Đó là các nhân vật tạm thời mang ngoại hình không giống con người thật của mình trong chốc lát nhằm thưc hiện một mục đích nào đó như : hát

ghẹo chàng trai (Chàng K’Dùng và nàng K’Làng - Cơ Ho); phá cái túc của anh giữ rẫy (Anh giữ rẫy - Cà Tu ); xuống tắm dưới hạ giới (Tìm mẹ - Dao)

Tiếp sau đó là kiểu thứ hai chiếm 3/13, mang lốt nhằm che giấu đi thực tại của bản thân mình và hoàn toàn tự nguyện, không bị phù phép hay bắt buộc

qua các truyện như (Bảy chị em - Giáy; Hoàng tử rắn - Cao Lan) Cuối cùng

là kiểu thứ ba chiếm 2/13 (Tào Thi Thốn – Thái; Người vợ chim -H’ Mông)

1.2.2 Giới tính của nhân vật

vật mang lốt

4 Chàng K’Dùng và nàng K’Làng Cơ Ho Nữ

Trong các truyện khảo sát về người mang lốt chim ở truyện cổ tích thần

kỳ Việt Nam thì 12/13 truyện nhân vật mang lốt là nữ Còn lại 1/13 truyện nhân vật mang lốt là nam Các nhân vật nữ mang lốt chim trong truyện một mặt phải hóa thân để mong muốn tìm lại người chồng và những đứa con của mình khi bị hãm hại Một mặt thể hiện mong muốn, khát vọng hay sở thích của bản thân khi làm một điều gì đó Nhưng chung quy lại các cô gái, chàng trai trong truyện đều đã tìm lại hay tìm cho mình được những người chồng, người vợ hiền lành tốt bụng Việc khảo sát hình tượng các nhân vật mang lốt

và giới tính của nhân vật sẽ giúp chúng ta lý giải được nhiều đặc điểm của nhân vật

1.3 Kiểu nhân vật người mang lốt rắn

1.3.1 Ý nghĩa của hình tượng “rắn”

Trong truyện cổ tích thần kỳ, người mang lốt được xem là một hình

tượng đặc biệt Bên cạnh hình tượng người mang lốt chim - con vật của trời đất linh thiêng, thì hình tượng người mang lốt rắn cũng có những nét độc đáo

Rắn không chỉ là loài vật sống được ở khắp mọi nơi, mà nó còn là biểu tượng cho linh hồn bất tử, sức mạnh tối cao, là đất, nước, lửa, là sự quyết đoán, khôn ngoan, nhanh nhẹn…

Rắn còn là hình tượng có ý nghĩa linh thiêng, gắn với tín ngưỡng tôn giáo dân tộc Rắn được xem là mẫu gốc quan trọng nhất của con người, là cầu nối giữa trần gian và cõi thần thánh Tục thờ rắn là một tín ngưỡng nguyên thuỷ của người Việt, rắn được coi là tổ họ, là gốc, là tiền thân của rồng -

giống nòi của cha ông ta Huyền thoại “Con Rồng cháu Tiên” chính là huyền

thoại chim tổ và rắn bố để trở thành mẹ Tiên Âu – bố Rồng Lạc sinh ra bọc trứng, nở ra trăm con

Hơn nữa, nó còn là biểu trưng cho sự sống trường tồn vĩnh hằng, là chúa tể của bản thể sống và tất cả sức mạnh của thiên nhiên Đó là vị thần đầu tiên ta gặp lại ở buổi khởi đầu của tất cả các truyền thuyết về hình thành vũ trụ, tổ tiên của huyền thoại, là vị thần khai hóa Ngoài ra, rắn còn được xem là thủy thần bởi ý niệm về sông nước của cư dân làm nông nghiệp Không chỉ như thế, ở một số nơi rắn còn biểu trưng là chúa tể của phụ nữ, là mẹ, là sức mạnh của người phụ nữ hòa quyện với vẻ đẹp của rắn

Với từ những ý nghĩa trên, rắn được chọn là nhân vật trung tâm cho con người mang lốt vật Kiểu nhân vật này chiếm một số lượng lớn với 27% số tư liệu khảo sát Có khi là con một vị thần, là con của vua Thủy tề, là hoàng tử,… với những mục đích khác nhau như: muốn giúp đỡ người làm các công việc khó khăn quá sức, giết chết các con vật hung ác gây tai họa cho vợ, cho gia đình vợ, chứng tỏ khả năng siêu phàm và có thể vượt qua được mọi thách thức… Để có thể hiểu rõ hơn về điều này, chúng tôi đã có sự so sánh qua quá trình khảo sát:

STT Tên truyện Dân tộc Nguyên nhân mang lốt

tới việc sinh đẻ

tới việc sinh đẻ

3 Chuyện chàng Đu- Lơ Cà Tu Tự xuất hiện, không liên quan

tới việc sinh đẻ

tới việc sinh đẻ

tới việc sinh đẻ

tới việc sinh đẻ

7 Nàng Pia Rơ Chôm Tà Ôi Tự xuất hiện, không liên quan

tới việc sinh đẻ

tới việc sinh đẻ

tới việc sinh đẻ

10 Sự tích Nong Kheo Thái Tự xuất hiện, không liên quan

tới việc sinh đẻ

tới việc sinh đẻ

tới việc sinh đẻ

tới việc sinh đẻ

15 Bảy chị em Giáy Hoàng tử, con trai vua Thủy tề

17 Chiếc quạt thần Gia Rai Hoàng tử, con trai vua Thủy tề

22 Người con gái thần rắn Việt Là rắn thần

24 Lấy chồng rắn Ra Glai Tự xuất hiện, không liên quan

tới việc sinh đẻ

Nông

Tự xuất hiện, không liên quan tới việc sinh đẻ

26 Bơ lô - Đu Lơ Tà Ôi Tự xuất hiện, không liên quan

tới việc sinh đẻ

tới việc sinh đẻ

1.3.2 Sự xuất hiện của nhân vật

Như vậy, qua quá trình thống kê, chúng tôi thấy các nhân vật mang lốt rắn được xuất hiện trong truyện dưới bốn hình thức dưới đây:

Thứ nhất, nhân vật mang lốt độc lập tồn tại, không qua sự sinh đẻ thần

kỳ hay một lực lượng siêu nhiên nào Bản thân nhân vật đã mang lốt rắn ngay

từ khi truyện bắt đầu hiện ra nhằm thực hiện một mục đích nào đó

Chẳng hạn, trong truyện Chàng rắn của dân tộc Gia Rai, ông già Mơ

tao không về nhà được vì trời mưa đã làm trôi mất chiếc cầu, ông liền nói nếu

ai giúp tôi bắc cầu qua sông tôi sẽ gả con gái cho Bỗng nhiên một con rắn

xuất hiện nằm vắt ngang người qua hai bên bờ sông làm thành chiếc cầu giúp

ông Mơ tao sang sông

Cách xuất hiện thứ hai: các nhân vật rắn có nguồn gốc là con của một

vị thần, liên quan tới thánh thần linh thiêng Tiêu biểu cho kiểu xuất hiện này

là truyện Anh lác làm vua của dân tộc Chăm Anh lác đang ngồi trước hang

trong gò, thấy con rắn bị đám trẻ con đuổi đánh Chúng liền bỏ con rắn đó quay sang trêu chọc anh, nhờ thế, rắn trườn xuống hố của anh mà thoát chết Hôm sau anh lác tỉnh dậy thấy có cô gái bên cạnh mình, hỏi ra thì mới biết đó chính là con rắn bị đuổi đánh Rắn tự xưng danh tánh là con của một vị thần

Hình thức xuất hiện thứ ba là nhân vật mang lốt vật được sinh ra là thủy thần, sông nước Họ là các hoàng tử của vua Thủy Tề mang lốt rắn hiện lên để bắt đền hay đời trả ơn khi đã giúp đỡ Chẳng hạn: Một ông già có ý ngăn nước sông tưới ruộng, liền lấy những hòn đá to chắn nước, nhưng không ngờ đó là nhà của rắn Rắn hiện ra đòi cắn chết ông già Nhà chẳng có

gì quý gí để đền cho rắn, nên ông già hứa gả con gái cho Rắn lấy con gái của

ông già đưa xuống thủy cung và trút lốt thành hoàng tử khôi ngô tuấn tú (Chàng rắn – Dân tộc Cao Lan)

Hình thức xuất hiện cuối cùng, người mang lốt là rắn thần, đã yêu thương con người và mong muốn lấy được những cô giá xinh đẹp ấy làm vợ

Trong truyện Sự tích cầu vồng của dân tộc Hà Nhì, Xí Pừ là một cô gái nhà

nghèo xinh đẹp, ngoan hiền Tiếng nàng thánh thót như tiếng chim hót, tóc nàng dày mượt hơn dây móc, da trắng hơn gốc cây chuối rừng mới bóc, môi

đỏ như hoa dé to mới nở Vào một ngày đẹp trời, Xí Pừ gặp rắn thần, sau đó hiện thân thành một chàng trai khỏe mạnh, tuấn tú Hai người kết duyên thành

vợ chồng

Trong bốn kiểu xuất hiện trên, kiểu thứ nhất (tự xuất hiện không qua sinh đẻ thần kỳ) chiếm tỷ lệ lớn nhất 17/27 truyện Tính cả tổng số với kiểu nhân vật người mang lốt chim thì nguyên nhân mang lốt này chiếm tới 24/36

truyện trong tổng số được đưa ra khảo sát Không chỉ có vậy, trong số truyện

cổ tích được chúng tôi khảo sát có những trường hợp, kiểu nhân vật có cả lốt chim và lốt rắn cùng xuất hiện trong một truyện

1.3.3 Giới tính nhân vật

Cùng có sự giống nhau là mang lốt vật, song hiện thân thật sự của nhân vật lại khác nhau Đó là giới tính của người mang lốt Nếu như trong người mang lốt chim, giới tính của nhân vật mang lốt đều là nữ thì ở nhân vật mang lốt rắn có gì khác biệt Ta sẽ cùng xem xét qua bảng thống kê sau:

người mang lốt

16 Bà Chóa Việt Nam

22 Người con gái thần

Trong kiểu nhân vật người mang lốt rắn thì nhân vật chủ yếu là nam 22/27, số nhân vật là nữ chiếm tỷ lệ nhỏ, 5/27 nhân vật Nguyên nhân giới tính nam chiếm số lượng đông đảo là do rắn đại diện cho phương diện sức mạnh, phù hợp với quy luật để chọn nhân vật là nam… Các nhân vật rắn là nam khi hết phép hoặc trút lốt sẽ là các chàng trai tốt, thành viên tài giỏi của cả cộng đồng Nhân vật là nam thường là người có tài năng, là hoàng tử con vua Thủy tề hay là các vị thần Nhân vật rắn là nữ thường là những con người hiền lành, nết na, hiện ra để giúp đỡ các nhân vật và người khác liên quan trong truyện

Từ việc khảo sát và thống kê như trên, có thể nhận thấy kiểu nhân vật

người mang lốt chim và rắn trong truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam là phong

phú, sinh động Thông qua các hình tượng nhân vật khá đặc biệt, độc đáo này, người nghệ sỹ xưa đã thể hiện quan điểm thẩm mỹ, tinh thần nhân đạo hướng tới mục đích ca ngợi lao động, con người lao động Đồng thời, qua những câu

chuyện diễn biến về cuộc đời, số phận của các nhân vật trong truyện, tác giả dân gian muốn khẳng định một thông điệp về cuộc sống, thể hiện một niềm tin nơi tâm linh: Những lực lượng thần linh, lực lượng siêu nhiên sẽ là những đấng quyền năng luôn bảo vệ cho người lao động - những người được coi là xấu xí, tầm thường trong xã hội Khảo sát hình tượng nhân vật ở các phương diện nguyên nhân mang lốt và giới tính nhân vật sẽ giúp chúng tôi lý giải về đặc điểm (hình thức, hành trạng,…) và cội nguồn dân tộc của hình tượng kiểu

nhân vật người mang lốt rắn và chim ở các chương sau