Góp phần nghiên cứu sự đa dạng loài và biện pháp bảo tồn các loài cây thuộc bộ bồ hòn (sapindales dumort ) tại trạm đa dạng sinh học mê linh

Các loài cây thuộc bộ Bồ hòn ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh đa số là cây gỗ, có vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái, trong đó một số loài là cây gỗ lớn cho gỗ tốt, một số loài là

MỞ ĐẦU

Lý do chọn đề tài:

Nghiên cứu đa dạng và bảo tồn thực vật, đã trở thành một chiến lược trên toàn thế giới, nhằm phục vụ yêu cầu xây dựng qui hoạch, phát triển kinh tế, bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ nguồn gen, bảo vệ môi trường,

Các loài cây thuộc bộ Bồ hòn ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh đa số là cây gỗ, có vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái, trong đó một số loài là cây gỗ lớn cho gỗ tốt, một số loài là cho quả ăn, một số được dùng làm

thuốc, Chính vì vậy, tôi đã lựa chọn đề tài “Góp phần nghiên cứu sự đa

dạng loài và biện pháp bảo tồn các loài cây thuộc bộ Bồ hòn (Sapindales Dumort.) tại Trạm đa dạng sinh học Mê Linh”

Mục đích nghiên cứu:

Khảo sát tính đa dạng của bộ Bồ hòn (Sapindales) tại Trạm đa dạng sinh học Mê Linh thông qua đó góp phần bảo tồn và phát triển của bộ Bồ hòn tại Trạm

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn:

Ý nghĩa khoa học: Góp phần bổ sung vốn kiến thức về đa dạng thực vật

và chuẩn bị cho những nghiên cứu tiếp theo về đa dạng bộ Bồ hòn ở Việt Nam

Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả của đề tài phục vụ cho việc khai thác và sử

dụng hợp lý nguồn tài nguyên bộ Bồ hòn tại khu vực nghiên cứu, mang lại lợi ích chung cho cộng đồng

Điểm mới của đề tài:

Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về đa dạng bộ Bồ hòn tại Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

Bổ sung thêm 2 loài, 1 phân loài và 1 thứ mới vào Danh lục các loài thực vật tại Trạm đa dạng sinh học Mê Linh Đồng thời, loại trừ 1 loài ra khỏi Danh lục

Cung cấp một số thông tin về phân loại và giá trị tài nguyên cho các loài cây thuộc bộ Bồ hòn có ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Thuật ngữ "đa dạng sinh học" được đưa ra lần đầu tiên bởi hai nhà khoa học Norse và McManus vào năm 1980 Định nghĩa này bao gồm hai khái niệm có liên quan với nhau là: đa dạng di truyền (tính đa dạng về mặt di truyền trong một loài) và đa dạng sinh thái (số lượng các loài trong một quần

xã sinh vật) Cho đến nay đã có hơn 25 định nghĩa nữa cho thuật ngữ "đa dạng sinh học" này Trong đó, định nghĩa của tổ chức FAO (Tổ chức Lương – Nông Liên hiệp quốc) cho rằng: "đa dạng sinh học là tính đa dạng của sự sống dưới mọi hình thức, mức độ và mọi tổ hợp, bao gồm đa dạng gen, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái" Theo cách nói thông thường, đa dạng sinh học là khoa học nghiên cứu sự phong phú của tất cả các sinh vật sống trong tự nhiên,

ở mọi cấp độ từ tế bào đến hệ sinh thái [24]

Hiện nay, thuật ngữ đa dạng sinh học còn tương đối mới mẻ để chỉ tính phong phú của sự sống trên trái đất Nhưng thực chất những nghiên cứu của con người về đa dạng sinh học đã được tiến hành từ nhiều thế kỉ trước, dù đó

là những nghiên cứu không phải dựa trên quan điểm và học thuật đa dạng sinh học như hiện nay

Năm 2010 được coi là năm Quốc tế về đa dạng sinh học là năm của Hội nghị lần thứ X của Đảng đến Công ước về đa dạng sinh học, và năm của các mục tiêu đa dạng sinh học mới tại châu Âu và cấp độ toàn cầu [23]

1.1 Nghiên cứu về đa dạng sinh học trên thế giới

Vấn đề đa dạng sinh vật nói chung và đa dạng thực vật nói riêng, cũng như bảo tồn chúng, đã trở thành một chiến lược quan trọng trên toàn thế giới Nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời để hướng dẫn, giúp đỡ và tổ chức việc đánh giá, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh vật trên phạm vi toàn thế giới Đó là Hiệp hội quốc tế bảo vệ thiên nhiên (IUCN), Chương trình môi trường liên

hợp quốc (UNEP), Quỹ quốc tế về bảo vệ thiên nhiên (WWF), Viện Tài nguyên Di truyền quốc tế (IPGRI), Để tránh sự phá huỷ tài nguyên và duy trì sự sống một cách bền vững trên trái đất, Hội nghị thượng đỉnh bàn về môi trường và đa dạng sinh vật đã được tổ chức tại Rio de Janeiro (Brazil) tháng 6/1992 và 150 quốc gia đã ký vào Công ước về Đa Dạng sinh vật và bảo vệ chúng Từ đó nhiều cuộc Hội thảo được tổ chức và nhiều cuốn sách chỉ dẫn ra đời Năm 1990, WWF xuất bản sách về tầm quan trọng của đa dạng sinh vật; IUCN, UNEP và WWF đưa ra chiến lược bảo tồn thế giới; IUCN và WWF xuất bản cuốn Bảo tồn đa dạng sinh vật thế giới; IUCN và UNEP xuất bản sách chiến lược đa dạng sinh vật và chương trình hành động; Tất cả các công trình đó nhằm hướng dẫn và đề xuất phương pháp để bảo tồn đa dạng sinh vật, làm nền tảng cho công tác bảo tồn và phát triển trong tương lai WCMC (1992) công bố công trình đánh giá đa dạng sinh vật toàn cầu, cung cấp tư liệu về đa dạng sinh vật của các nhóm sinh vật khác nhau, ở các vùng khác nhau trên toàn thế giới làm cơ sở cho việc bảo tồn có hiệu quả [16, tr.5] Cùng với các công trình đó, đã có hàng ngàn cuộc hội thảo khác nhau được tổ chức nhằm thảo luận về quan điểm, phương pháp, cùng các kết quả đạt được ở khắp mọi nơi trên toàn thế giới Nhiều tổ chức quốc tế và khu vực được tạo thành mạng lưới phục vụ cho việc đánh giá bảo tồn và phát triển đa dạng sinh vật

Tất cả tình hình trên đây chứng tỏ tầm quan trọng vô cùng to lớn của vấn

đề đa dạng sinh học nói chung và đa dạng thực vật nói riêng đối với toàn thế giới, đối với mỗi quốc gia và đối với mỗi vùng lãnh thổ địa phương trong mỗi nước, đặc biệt là các Khu bảo tồn (Vườn Quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên, ) và sự cần thiết phải nghiên cứu đánh giá đa dạng sinh học, trong đó

có thực vật phục vụ cho mục đích bảo tồn nguyên vị (In – situ conservation) lâu dài

Cho đến nay, hầu hết các quốc gia đều đã và đang nghiên cứu đánh giá hay có những công trình về đa dạng thực vật trên cả nước hay mỗi khu vực ở các mức độ khác nhau, được công bố trong các tập sách chuyên khảo như Thực vật chí, Danh lục các taxon, tài nguyên, Sách đỏ, Danh lục đỏ, nghiên cứu các taxon, cũng như các bài báo trên tạp chí, báo cáo khoa học trong các hội nghị, hội thảo,

1 2 Nghiên cứu về đa dạng thực vật ở Việt Nam

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, do sự khác biệt lớn

về khí hậu từ vùng gần Xích đạo tới giáp vùng cận nhiệt đới, cùng với sự đa dạng về địa hình đã tạo nên sự đa dạng về thiên nhiên, cho nên hệ thực vật rất phong phú và được coi là một trong những trung tâm đa dạng sinh vật có tính

đa dạng sinh học cao trên thế giới với nhiều loài có giá trị khoa học và kinh tế cao, loài đặc hữu, nhiều nguồn gen quý hiếm

Theo các tài liệu đã công bố, Việt Nam có khoảng 17000 loài thực vật, trong đó ngành Tảo có 2200 loài, ngành Rêu 480 loài, ngành Khuyết lá Thông

1 loài, ngành Thông đất 55 loài, ngành Cỏ tháp bút 2 loài, ngành Dương xỉ

700 loài, ngành Hạt trần 70 loài và ngành Hạt kín 13000 loài [2]

Việc nghiên cứu, điều tra, đánh giá về đa dạng thực vật ở Việt Nam được tiến hành hơn 2 thế kỷ, nhưng các công trình mới chỉ được công bố nhiều ở khoảng 50 năm trở lại đây

Ngay từ cuối thế kỷ 18, nhà thực vật học người Pháp J Loureiro (1790) đã biên soạn cuốn sách đầu tiên về đa dạng thực vật Việt Nam của hệ thực vật Nam Bộ Tiếp theo là tác giả J B L Pierre (1790) về hệ Cây gỗ rừng Nam

Bộ Nửa đầu thế kỷ 20 các nhà thực vật học Pháp dưới sự chủ biên của H Lecomte (1907-1952) đã lần lượt xuất bản bộ sách Thực vật chí đại cương Đông Dương gồm 7 tập với 7004 loài, 1850 chi, 289 họ (ngành Hạt kín có

3366 loài, 1727 chi, 239 họ; ngành Dương xỉ và họ hàng Dương xỉ có 599 loài, 205 chi, 42 họ và ngành Hạt trần có 39 loài, 18 chi 8 họ, là nền tảng cho việc đánh giá đa dạng thực vật đến tận ngày nay [16, tr 6]

Trên cơ sở các công trình nghiên cứu trước đó, Pócs Tamás (1965) đã thống kê được ở miền Bắc 5190 loài Phan Kế Lộc (1996) đã thống kê được

hệ thực vật Việt Nam có 10361 loài, 2256 chi, 305 họ chiếm 4% số loài, 15%

số chi, và 57% số họ của thế giới (trong đó 9628 loài, 2010 chi, 291 họ cây hoang dại có mạch và 733 loài, 246 chi và 14 họ cây trồng; ngành Hạt kín chiếm 92,47% tổng số loài, 92,48% tổng số chi và 85,57% tổng số họ; ngành Dương xỉ kém đa dạng hơn theo tỷ lệ 6,45%, 6,27%, 9,97% về loài; ngành Thông đất đứng thứ 3 (0,58%), tiếp theo đến ngành Hạt trần (0,47%); hai ngành còn lại không đáng kể về họ, chi và loài Từ năm 1960 đến nay, bộ sách này đã và đang được một số nhà thực vật Pháp và Việt Nam biên soạn lại dưới tên Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam, đến nay đã công bố 29 tập với gồm 74 họ cây có mạch nghĩa là chưa đầy 20% tổng số các họ đã có [16, tr 6]

Công trình nổi tiếng về đa dạng quần xã thực vật trên phạm vi cả nước là của Thái Văn Trừng (1963-1978) Dựa trên quan điểm sinh thái phát sinh quần thể, tác giả chia thực vật Việt Nam thành các kiểu, kiểu phụ, kiểu trái và thấp nhất các ưu hợp Trong các yếu tố phát sinh thì khí hậu là yếu tố phát sinh ra kiểu thực vật, các yếu tố địa lý, địa hình, địa chất, thổ nhưỡng, khu hệ thực vật và con người là yếu tố phát sinh của các kiểu phụ, kiểu trái và ưu hợp Bên cạnh đó là các công trình Thảm thực vật Nam Trung bộ của Schimid (1974) và Trần Ngũ Phương (1970), [16, tr 6]

Đặc biệt, từ nửa cuối thế kỷ XX, đã có nhiều công trình là kết quả nghiên cứu, điều tra, đánh giá đa dạng thực vật Việt Nam của các tác giả trong nước

và nước ngoài rất có giá trị Lê Khả & cộng sự (1969-1976) nghiên cứu về

các loài thực vật thường gặp ở Việt Nam gồm 6 tập Phạm Hoàng Hộ 1972) nghiên cứu các loài thực vật ở miền Nam Việt Nam với 5326 loài [16,

(1970-tr 5] tiếp sau đó tác giả này có công trình nghiên cứu thực vật cả nước

(1991-1993, 1999-2000) với số lượng loài khá đầy đủ phục vụ tốt việc nghiên cứu

đa dạng thực vật Việt Nam đến ngày nay Trong 2 số tạp chí chuyên đề của Tạp chí Sinh học (1994-1995) nhiều tác giả đã công bố kết quả nghiên cứu thực vật các taxon với hàng trăm loài Đáng chú ý gần đây công trình là bộ sách 3 tập Danh lục các loài thực vật Việt Nam của nhiều tác giả (2001, 2003, 2005) đã công bố danh sách hơn 20000 loài thực vật trong cả nước; là tài liệu được công nhận mới và đầy đủ nhất, đáng tin cậy nhất từ trước đến nay; bộ sách là cơ sở tra cứu, chỉnh lý tên khoa học các taxon và nhiều thông tin khác Nguyễn Tiến Bân & cộng sự (1996, 2007) công bố hàng trăm loài thực vật quý hiếm có nguy cơ bị đe doạ tuyệt chủng ở Việt Nam Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2000) thống kê toàn bộ sự đa dạng của cây rừng Việt Nam với hàng nghìn loài Một công trình rất có giá trị nghiên cứu đa dạng thực vật là bộ sách Thực vật chí Việt Nam đã xuất bản được 11 tập, Phan Kế Lộc (1998) nghiên cứu kiểm kê về tính đa dạng hệ thực vật Việt Nam về thành phần loài Một số chuyên khảo về các taxon như A Schuiteman & E F

de Vogel (2000) về họ Lan ở Đông Dương L V Averyanov (1994) về họ Lan ở Việt Nam, Nguyễn Nghĩa Thìn (1995, 1999, 2007) về họ Thầu dầu ở Việt Nam, [16, tr 7]

Cùng với những công trình mang tính chất chung về taxon hay vùng lãnh thổ cả nước, còn rất nhiều công trình về kết quả nghiên cứu đa dạng thực vật của mỗi khu vực và các Khu bảo tồn (Vườn quốc gia (VQG), Khu bảo tồn thiên nhiên, ) được nghiên cứu hoặc công bố Có thể kể đến như đa dạng thực vật các VQG Cúc Phương (Ninh Bình), Hoàng Liên-Sa Pa (Lào Cai), Ba

Bể (Bắc Kạn), Cát Bà (Hải Phòng), Pù Mát (Nghệ An), Phong Nha-Kẻ Bàng

(Quảng Bình), Cát Tiên (Đồng Nai), Yok Đôn (Đắk Lắk), Xuân Sơn (Phú Thọ), Bạch Mã (Thừa Thiên-Huế), Tam Đảo (Vĩnh Phúc), Mũi Cà Mau (Cà Mau),… Đa dạng thực vật các Khu bảo tồn nhiên nhiên Khau Ca (Hà Giang),

Na Hang (Tuyên Quang), Chạm Chu (Tuyên Quang), Hữu Liên (Lạng Sơn),

Pù Huống (Nghệ An), Yên Tử (Quảng Ninh) Các khu vực Tây Bắc; vùng núi

đá vôi Hoà Bình, Sơn La; vùng ven biển Phong Điền (Thừa Thiên-Huế); Khu

Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long; Trạm đa dạng sinh học Mê Linh, [16]

Bên cạnh những công trình nêu trên là các bài báo, sách chuyên khảo, các hội thảo trong nước và quốc tế, các công trình nghiên cứu đa dạng thực vật thể hiện ở bộ mẫu thực vật được điều tra thu thập bảo quản bền vững lâu dài ở các phòng Tiêu bản thực vật trong và ngoài nước như: Bảo tàng quốc gia lịch sử tự nhiên Paris (Pháp), Vườn Thực vật Hoàng Gia Anh – Kew (Anh), Vườn Thực vật New York (Hoa Kỳ), Viện thực vật Komarốp (Nga), Phòng tiêu bản thực vật Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (HN) với hơn 1 triệu mẫu tiêu bản, trường Đại học Khoa học Tự nhiên (HNU) với khoảng 1 triệu mẫu, Viện Sinh học nhiệt đới (VNM) có khoảng 500 nghìn mẫu, [12]

1 3 Những nghiên cứu về bộ Bồ hòn (Sapindales Dumortier, 1829) ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

Trạm đa dạng sinh học Mê Linh có diện tích hơn 170,3 ha (thuộc xã Ngọc Thanh, thị xã Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc) là khu vực nằm bên cạnh VQG Tam Đảo và là khu vực đầu nguồn của con suối Đại Lại do đó thảm thực vật ở đây hết sức phong phú Theo Nguyễn Tiến Bân và cộng sự (2001)

hệ thực vật tại đây có 171 họ thực vật với 669 chi và 1226 loài, trong đó bộ

Bồ hòn có 5 họ với 25 loài Đây là công trình duy nhất đề cập đến thành phần các loài cây thuộc bộ Bồ hòn (Sapindales), nhưng không đánh giá về giá trị tài nguyên và bảo tồn [9]

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, THỜI GIAN

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2 1 Đối tượng nghiên cứu

Các loài thuộc bộ Bồ hòn (Sapindales Dumort., 1829) ở Việt Nam, dựa trên cơ sở mẫu vật và tài liệu

Tài liệu: Các tài liệu về đa dạng các loài cây thuộc bộ Bồ hòn trên thế

giới và của Việt Nam và các tài liệu khác có liên quan

Mẫu vật: Các mẫu vật thực vật thuộc bộ Bồ hòn (Sapindales Dumortier,

1829) ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh, được thu thập trong các chuyến đi thực địa và các mẫu vật thuộc bộ này hiện được lưu giữ tại Phòng Tiêu bản thực vật Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (HN)

Ngoài ra, chúng tôi tham khảo các mẫu vật thu được tại Trạm để tìm các loài thuộc bộ Bồ hòn, từ đó xác định số loài thuộc bộ này tại khu vực nghiên cứu trước khi xây dựng Danh lục

2 2 Phạm vi nghiên cứu: Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

2.2.2 Địa hình

Khu vực nghiên cứu nằm ở phía Đông Nam dãy núi Tam Đảo thuộc tỉnh Vĩnh Phúc Đây là nơi có địa hình dốc, độ chia cắt mạnh, có nhiều dông phụ

gần như vuông góc với dông chính Độ dốc trung bình từ 15-25, nhiều nơi dốc từ 30-35; độ cao từ 100-520 m so với mực nước biển [9]

2.2.3 Địa chất và thổ nhưỡng

– Địa chất: Khu vực nghiên cứu là một bộ phận của dãy núi Tam Đảo nên có cấu tạo địa chất chủ yếu bằng hệ tầng phún trào axit gồm các lớp Rionit, Daxit kết tinh xen kẽ nhau, có tuổi 260 triệu năm

– Thổ nhưỡng: Nhìn chung các loại đá mẹ khá cứng, thành phần khoáng có nhiều thạch anh, Muscovit, khoáng phong hoá, hình thành nên các loại đất có thành phần cơ giới nhẹ, các hạt thô dễ bị rửa trôi và xói mòn, nhất là những nơi dốc cao bị xói mòn mạnh để trơ lại phần đá rất cứng (điển hình là khu vực

có độ cao 300-400m)

Theo nguồn gốc phát sinh trong vùng có hai loại đất chính sau:

+ Ở độ cao trên 300 m là đất Feralit mùn đỏ vàng

+ Ở độ cao dưới 300 m là đất Feralit đỏ vàng phát triển trên nhiều loại

đá khác nhau

Ngoài ra còn có đất dốc tụ phù sa ở ven các suối lớn trên độ cao dưới 100m Thành phần cơ giới của loại đất này là trung bình, tầng đất dày, độ ẩm cao, màu mỡ, đã được khai phá trồng lúa và hoa màu

Đất thuộc loại chua với pH là 3,5-5,5, độ dày tầng đất trung bình 30-40cm

2.2.4 Khí hậu thuỷ văn

– Khí hậu: Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa

– Thuỷ văn: Là một trong những khu vực đầu nguồn của nhiều suối nhỏ đổ vào hồ Đại Lải

Sông suối: có một suối nhỏ, nước chảy quanh năm, bắt nguồn từ điểm cực Bắc chảy dọc biên giới phía Tây giáp với VQG Tam Đảo và gặp suối

Thanh Lộc đổ vào hồ Đại Lải Ngoài ra còn có một số suối cạn ngắn chỉ có nước sau những trận mưa

2.2.5 Tài nguyên động thực vật rừng

– Khu hệ động vật: Theo kết quả điều tra năm 2003 của phòng Động vật có xương sống - Viện sinh Thái và Tài nguyên sinh vật, đã xác định thành phần phân loại học của 5 lớp thú, chim, bò sát, ếch nhái, côn trùng thuộc 25 bộ, 99

họ, 628 chi, 1148 loài Các họ có nhiều loài là: Thầu dầu (Euphorbiaceae) với

71 loài; Cà phê (Rubiaceae) 62 loài; Lan (Orchidaceae) 54 loài; Cói (Cyperaceae) 37 loài; Gừng (Zingiberaceae) 23 loài; Ráy (Araceae) 20 loài;

Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) 22 loài; Đơn nem (Myrsinaceae) 24 loài; Cúc (Asteraceae) 29 loài; Dâu tằm (Moraceae) 29 loài [9]

– Về hiện trạng thảm thực vật theo Lê Đồng Tấn, thảm thực vật trên khu vực hoàn toàn là các trạng thái thảm thực vật thứ sinh nhân tác từ trảng cỏ, trảng cây bụi đến rừng thứ sinh phục hồi tự nhiên hay rừng trồng [9]

2.2.6 Tình hình dân sinh kinh tế

Khu vực nghiên cứu nằm trên địa bàn xã Ngọc Thanh nơi có diện tích đất lâm nghiệp chiếm 51,8% tổng diện tích đất tự nhiên toàn xã, với mật độ dân số 139 người/km2, dân tộc Kinh chiếm 53%, dân tộc thiểu số chiếm 47%, thu nhập bình quân đầu người 3 triệu đồng/người/năm Trong khu vực nghiên

cứu không có dân sinh sống, tuy nhiên do tập quán của dân quanh vùng nên vẫn có một số tác động tiêu cực tới diện tích rừng trong khu vực nghiên cứu như: thả rông gia súc sau mùa vụ, lấy củi, măng và khai thác lâm sản phi gỗ

2 3 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 12/2009-04/2011

2 4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu “Đa dạng loài và biện pháp bảo tồn các loài cây thuộc bộ

Bồ hòn (Sapindales) tại Trạm đa dạng sinh học Mê Linh”, chúng tôi dựa vào phương pháp nghiên cứu của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997 và 2007) [13], [15]

Để nhận biết bộ Bồ hòn và các họ trong bộ này, chúng tôi dựa vào các tài liệu Cẩm nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật hạt kín ở Việt Nam của Nguyễn Tiến Bân (1997) [1] và Cẩm nang nghiên cứu đa dạng sinh vật của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) [13]; việc định loại mẫu vật dựa vào tài liệu Cây

cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ (2000) [8]; việc chỉnh lý tên khoa học dựa vào Danh lục các loài thực vật Việt Nam do Nguyễn Tiến Bân chủ biên [2] CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH

1 Nghiên cứu tài liệu:

Nghiên cứu các tài liệu về đa dạng sinh học trên thế giới và Việt Nam nhất là các tài liệu về đa dạng thực vật

Tổng hợp, phân tích các tài liệu trong và ngoài nước về taxon của bộ Bồ hòn (Sapindales Dumort., 1829), từ đó:

Lựa chọn hệ thống phân loại phù hợp cho việc xác định vị trí, giới hạn

và cách sắp xếp các taxon nghiên cứu

Nắm vững bản chất taxon cần nghiên cứu nhất là về: Hình thái để có thể nhận biết và thu thập được chúng khi nghiên cứu ngoài thực địa (thực tế việc nhận biết ngoài thiên nhiên là rất khó, nhất là đối với những người mới

nghiên cứu, cho nên phải dựa vào các chuyên gia); về phân bố (địa điểm, độ cao) để biết được những vị trí thường có các loài đang nghiên cứu; sinh học [(thông tin về thời gian mùa hoa, thời gian mùa quả, khả năng tái sinh); sinh thái (nơi sống, khả năng thích ứng, loại hình sinh thái thích hợp (ven biển, đồi trọc, rừng nguyên sinh hay thứ sinh,…), độ cao so với mặt biển]; Trên cơ sở

đó, xác định điểm và tuyến nghiên cứu phù hợp với việc nghiên cứu

Kế thừa có chọn lọc kết quả nghiên cứu của các tác giả nghiên cứu trước

đó, nhằm hiểu rõ khu vực nghiên cứu, thành phần và tính chất hệ động thực vật nơi nghiên cứu, nhất là taxon sẽ nghiên cứu Đây được xem là cơ sở dữ liệu rất quan trọng

2 Nghiên cứu thực địa: Tham gia các chuyến điều tra, nghiên cứu thực

địa để thu thập mẫu vật, phân tích mẫu ở trạng thái tự nhiên, tìm hiểu các thông tin về sinh thái, phân bố và các thông tin có liên quan khác

Xác định địa điểm và tuyến thu mẫu: Để thu mẫu đầy đủ và đại diện

cho khu vực nghiên cứu tiến hành xây dựng các tuyến điều tra, các ô tiêu chuẩn tại các hệ sinh thái để tiến hành điều tra thu thập mẫu vật, nghiên cứu

và theo dõi đặc điểm sinh học các loài trong bộ Bồ hòn, vì không thể đi hết các điểm Tuyến đường đi phải xuyên qua các môi trường sống của khu vực nghiên cứu, có thể chọn nhiều tuyến theo các hướng khác nhau cắt ngang các vùng đại diện cho khu vực nghiên cứu Tuyến thu mẫu được thiết lập phụ thuộc vào địa hình khu vực nghiên cứu Tùy yêu cầu của công tác nghiên cứu

mà thu mẫu theo tuyến hoặc theo ô tiêu chuẩn

Xây dựng ô tiêu chuẩn đặc trưng cho toàn bộ quần xã nghiên cứu Trong phạm vi của đề tài xây dựng ô tiêu chuẩn với kích thước 50 x 40 m

Phương pháp thu mẫu: Chất lượng mẫu đặc trưng cho từng loài, một

mẫu vật đầy đủ là mẫu vật có cả cơ quan dinh dưỡng (cành, lá,…) và cơ quan sinh sản (hoa, quả)

Dùng kéo cắt cành để thu mẫu, ở cây cao có thể trèo hoặc dùng kéo chuyên dụng để cắt Mỗi cây thu từ 3-10 tiêu bản hoặc nhiều hơn, cây có hoa đơn tính phải thu cả cành mang hoa đực và cành mang hoa cái Cùng một cây thu mẫu ở cả cành non và cành già để thấy được sự biến đổi theo di truyền, cùng một loài thu ở nhiều địa điểm khác nhau để thấy được sự biến đổi theo sinh thái

Sau khi thu, mẫu được cắt tỉa sao cho mẫu đặt gọn trong 1 tờ báo có kích thước 40 x 30 cm (các vật đi kèm để bảo quản mẫu như kẹp mẫu, tủ sấy, tủ bảo quản, đều tuân theo kích thước) Đối với mẫu có kích thước lớn, chỉ giữ lại phần đặc trưng nhất Nếu mẫu quá lớn, phải cắt mẫu ra từng phần rồi đánh dấu để sau dễ quan sát

Sau khi cắt tỉa, mẫu được đeo Eteket, các mẫu trên cùng một cây được đánh cùng một số hiệu mẫu

Dùng bút chì hoặc bút chuyên dụng (không phai mực khi ngâm tẩm) ghi chép những thông tin về đặc điểm của mẫu vật (kích thước cây, đặc điểm thân, cành, lá, màu sắc và mùi vị hoa, quả,…), phân bố, toạ độ (dùng GPRS

để xác định), sinh thái, giá trị sử dụng, vào sổ lý lịch tiêu bản và ghi các thông tin tóm tắt (nơi thu, người thu, ngày thu, số hiệu mẫu, các thông tin khác) vào phiếu Eteket

Trong quá trình thu mẫu, nên chụp ảnh toàn bộ cây và mẫu vật

Xử lý và bảo quản mẫu: Sau khi đeo nhãn, mẫu được cắt tỉa và đặt gọn

trong một tờ báo gấp tư, trên mỗi tiêu bản phải rõ các phần quan trọng cho việc nhận biết: lá (mặt trên, mặt dưới), lá kèm, hoa, quả, sau đó xếp mẫu

thành chồng nhỏ và dùng cặp mắt cáo để ép chặt mẫu (mỗi kẹp khoảng 15-30 mẫu), các cặp mẫu được sấy bằng tủ sấy ở nhiệt độ 70-800C trong 3 ngày liên tục hoặc phơi nắng đến khô, trong thời gian này, mỗi ngày nên thay báo mới

để mẫu chóng khô Nếu không có điều kiện để làm khô mẫu ngay thì các mẫu được bó chặt và cho vào túi polyetylen, sau đó đổ cồn (50-70o) vừa đủ thấm vào các bó mẫu để bảo quản, thời gian bảo quản không nên quá một tháng

Phân chia mẫu theo họ và chi: trước khi phân tích các mẫu cây phải biết

mẫu cây thuộc họ nào, bằng cách sắp xếp theo từng họ Để làm nhanh cần có các chuyên gia có kinh nghiệm về phân loại bộ Bồ hòn để giảm nhẹ công việc

và thời gian hoặc chúng ta theo bảng chỉ dẫn nhận nhanh các họ của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) sau đó dùng các khóa xác định họ và chi để xác định

Đối chiếu mẫu nghiên cứu với bộ mẫu lưu: Chúng tôi sẽ mang mẫu của

chúng tôi so với bộ mẫu lưu để có tên sơ bộ từ đó có cơ sở để xếp riêng tên mẫu hay vẫn tiếp tục sử dụng khóa định loại để xác định tiếp

3 Xử lý mẫu vật và phân tích mẫu

Dụng cụ: Kính lúp (bao gồm kính lúp thông thường và kính lúp màn

hình), kim mổ, kẹp, khay mổ, thước đo kích thước mẫu, máy ảnh,

Phương pháp tiến hành: Mẫu vật được phân tích từ tổng thể bên ngoài

đến các chi tiết bên trong, phân tích từ các đặc điểm hình thái lớn đến nhỏ Đối với mẫu vật khô phải làm cho hoa và quả cần phân tích trở lại trạng thái ban đầu bằng cách đun sôi hoặc ngâm cồn pha loãng (khoảng 40 độ), sau đó dùng kim nhọn tách từng bộ phận để quan sát

Trong khi phân tích mẫu, phải ghi chép các đặc điểm, vẽ hình, chụp ảnh Sau đó, kết hợp với các tài liệu chuyên ngành (bản mô tả gốc, các chuyên khảo, thực vật chí, ) và mẫu vật chuẩn (typus) – nếu có để xác định tên khoa học của mẫu vật

4 Phân loại

Sau khi đã phân tích mẫu, tiến hành xác định tên khoa học bằng cách tra khoá định loại (dựa vào các tài liệu) Nếu vẫn còn nghi ngờ, tham khảo ý kiến các chuyên gia nghiên cứu về taxon mình quan tâm

5 Viết báo cáo: Được tiến hành trên cơ sở tổng hợp kết quả nghiên cứu,

từ đó lập danh sách các loài, đánh giá đa dạng taxon trong các ngành, đánh giá sự đa dạng về thành phần loài, về giá trị bảo tồn, về phân bố, (tùy mục đích nghiên cứu) và cuối cùng hoàn chỉnh các nội dung khoa học khác theo quy định

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3 1 Thành phần loài

3 1 1 Danh lục các loài

Qua nghiên cứu tài liệu, khảo sát thực tế và phân tích mẫu vật tại Phòng Tiêu bản thực vật thuộc viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, tôi thấy rằng: 1) Ngoài các loài thuộc bộ Bồ hòn theo Nguyễn Tiến Bân công bố năm

2001, còn có thêm loài Allophylus viridis Radlk là loài mọc hoang dại;

Amesiodendron chinense (Merr.) Hu được trồng bổ sung vào năm 2007 và Dimocarpus longan Lour đang bị hoang dại hóa (mọc rải rác ở các đường

mòn trong rừng)

2) Căn cứ vào tài liệu và mẫu vật, chúng tôi thấy loài Nephelium

lappaceum L chỉ có ở miền Nam dưới dạng cây trồng, dạng hoang dại chỉ có

thứ Nephelium lappaceum var pallens (Hiern) Leenh (khác loài chuẩn bởi

mặt dưới lá chét không có lỗ tuyến); tương tự như vậy, Trạm đa dạng sinh học

Mê Linh cũng chỉ có phân loài Dimocarpus fumatus (Blume) Leenh ssp

indochinensis (khác loài chuẩn (chỉ có ở Boneo-Indonesia) bởi có lỗ tuyến

gần khắp nách gân gần mép lá)

3) Loài Chôm chôm nam (Nephelium hypoleucum Kurz) hiện biết chỉ có

ở Thừa Thiên-Huế (Bạch Mã), Đà Nẵng (Bà Nà), Kon Tum (Sa Thầy), Bình Dương (Thủ Dầu Một), Đồng Nai (Biên Hòa, Trảng Bom), Tp Hồ Chí Minh (Thủ Đức); còn ở Mianma, Lào (Savannakhet), Campuchia, Thái Lan cho nên, tôi mạnh dạn đưa ra khỏi danh lục các loài thuộc bộ Bồ hòn tại Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

Như vậy, Trạm đa dạng sinh học Mê Linh hiện biết có 25 loài, 3 phân loài và 2 thứ thuộc 15 chi 5 họ (Bảng 1)

Bảng 1 Danh lục các loài cây thuộc bộ Bồ hòn (Sapindales Dumort.) ở Trạm

đa dạng sinh học Mê Linh

STT Nguyễn Tiến Bân và cs (2001) Phạm Thị Mai Hương (2011)

ACERACEAE

HIPPOCASTANACEAE

SABIACEAE

6 Meliosma pinnata ssp angustifolia

(Merr.) Beuseker

Meliosma pinnata ssp angustifolia

(Merr.) Beuseker

7 Meliosma simplicifolia ssp fordii

(Forb & Hemsl) Beusekom

Meliosma simplicifolia ssp fordii

(Forb & Hemsl) Beusekom

SAPINDACEAE

12

ssp indochinensis

14 Lepisanthes tetraphylla (Vahl) Radlk Lepisanthes tetraphylla (Vahl) Radlk

16 Mischocarpus pentapetalus (Roxb.)

Radlk

Mischocarpus pentapetalus (Roxb.)

Radlk

18 Nephelium cuspidatum var

bassacense (Pierre) Leenh

Nephelium cuspidatum var

bassacense (Pierre) Leenh

19 Nephelium hypoleucum Kurz

Pometia pinnata Forst & Forst f

23 Xerospermum noronhianum (Blume)

Blume

Xerospermum noronhianum (Blume)

Blume

26 Turpinia montana (Blume) Kurz Turpinia montana (Blume) Kurz

3.1.2 Sự đa dạng về thành phần loài thuộc bộ Bồ hòn (Sapindales) ở Trạm

so với VQG Tam Đảo và Thái Nguyên

So sánh với hệ thực vật ở VQG Tam Đảo [10] và tỉnh Thái Nguyên [13] chúng tôi thấy số loài trong bộ Bồ hòn (Sapindales) ở Trạm đa dạng sinh học

Mê Linh phong phú về số lượng loài hơn (25 loài so với 7 loài ở Tam Đảo và

22 loài ở Thái Nguyên) Tuy nhiên về thành phần của các loài trong bộ thì có những sự khác biệt giữa các vùng (Bảng 2)

Bảng 2 Danh lục các loài thuộc bộ Bồ hòn (Sapindales) tại Trạm đa dạng

sinh học Mê Linh, VQG Tam Đảo và Thái Nguyên

VQG Tam Đảo

(Vũ Xuân Phương – 2005)

Trạm đa dạng sinh học Mê Linh (Phạm Thị Mai Hương – 2011)

Tỉnh Thái Nguyên (Nhiều tác giả - 2006) ACERACEAE

Acer sinense Pat

Acer heptaphlebium

Gagnep

Acer heptaphlebium

Gagnep

Acer oblongum Wall ex

angustifolia (Merr.) Beuseker

Meliosma pinnata (Roxb.)

Walp

fordii (Forb & Hemsl)

Beusekom

(Roxb.) Walp

SAPINDACEAE

Allophylus caudatus Radlk

Allophylus petelotii Merr Allophylus petelotii Merr

Allophylus viridis Radlk

Cardiospermum halicacabum L

Nephelium cuspidatum var

bassacense (Pierre) Leenh

Nephelium lappaceum var

pallens (Hiern) Leenh

Schleichera oleosa (Lour.)

3.2 Một số thông tin về phân loại

1 Thích lá quạt, Tích thụ lá quạt (Acer flabellatum Rehd [ex Veitch,

1904] 1905) – họ Thích (Aceraceae): Gỗ trung bình, cao 10-15 m; lá xẻ 5-7 thùy chân vịt, màu đỏ trước khi rụng; mùa quả tháng 8-9 Mọc rải rác trong rừng; còn có tại Lào Cai (Sapa), Khánh Hòa (Vọng Phu), Lâm Đồng, Trung Quốc (Vân Nam) Gỗ khá tốt, có thể dùng trong xây dựng, làm cán công cụ

và đóng tàu thuyền; vỏ có nhiều tannin [2, tr 1010]

2 Thích bảy gân, Tích thụ bảy gân (Acer heptaphlebium Gagnep

1947) – họ Thích (Aceraceae): Gỗ trung bình, cao 15 -20 m Mọc rải rác trong rừng; còn có ở Vĩnh Phúc (Tam Đảo), Kon Tum (Tu Inh), Lâm Đồng (Đà Lạt) và một số nước khác (Lào) [2, tr 1011]

3 Thích mười nhị, Tích tụ lá nguyệt quế, Tích tụ mười nhị; Prai co

(Acer laurinum Hassk 1843) – họ Thích (Aceraceae): Gỗ cao 20-25 m; mùa

hoa tháng 5-6, mùa quả tháng 9-10 Mọc rải rác trong rừng; còn có ở Lào Cai, Cao Bằng, Vĩnh Phúc, Ninh Bình, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế, Kon Tum, Gia Lai, Lâm Đồng và một số nước khác (Trung Quốc) Gỗ khá tốt, có thể dùng đóng tàu thuyền, làm thùng xe ô tô, đóng đồ gỗ thông thường [2, tr 1011]

4 Kẹn, Mắc kẹn, Mạy kho, Mã dẻ, Kẹn Trung Quốc, Sa la tử (Aesculus

assamica Griff 1854) – họ Kẹn (Hippocastanaceae): Gỗ trung bình, cao

15-20 m; lá kép chân vịt, mọc đối; mùa hoa tháng 2-3, mùa quả tháng 9-10 Mọc rải rác trong rừng thường xanh và rừng thứ sinh; còn có ở một số tỉnh miền