Nghiên cứu xây dựng danh lục các loài thực vật thuộc lớp loa kèn (liliopsida) có tác dụng chữa bệnh phong thấp tê thấp thấp khớp tại trạm đa dạng sinh học mê linh

LỜI CAM ĐOAN Để đảm báo tính trung thực c a khóa luận, tôi xin cam đoan: hóa luận tốt nghiệp: “Nghiên cứu xây dựng danh lục các loài thực vật thuộc lớp Loa kèn Liliopsida có tác dụng c

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH - KTNN -

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH - KTNN -

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khoá luận này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và

sâu sắc nhất đến TS Lê Đồng Tấn và TS Hà Minh Tâm là những người đã

trực tiếp hướng dẫn, tận tình chỉ bảo tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

và hoàn chỉnh luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn ban lãnh đạo Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật, Trạm đa dạng sinh học Mê Linh - Vĩnh Phúc đã tạo điều kiện

thuận lợi cho tôi trong việc nghiên cứu, thu thập số liệu

Nhân dịp này tôi xin gửi lời cảm ơn tới CN Trịnh Xuân Thành (Trạm đa dạng sinh học Mê Linh - Vĩnh Phúc), cùng các thầy cô ở Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu

và hoàn thành khóa luận

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn tới những người thân và bạn bè đã luôn ở bên động viên, giúp đỡ và khích lệ tôi trong suốt thời gian tôi học tập

LỜI CAM ĐOAN

Để đảm báo tính trung thực c a khóa luận, tôi xin cam đoan:

hóa luận tốt nghiệp: “Nghiên cứu xây dựng danh lục các loài thực vật thuộc lớp Loa kèn (Liliopsida) có tác dụng chữa bệnh phong thấp – tê thấp – thấp khớp ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh” là công trình nghiên

cứu c a cá nhân tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn c a TS Lê Đồng Tấn, TS

Hà inh Tâm và sự giúp đỡ c a CN Trịnh Xuân Thành Các kết quả nghiên cứu trong khóa luận là trung thực và các thông tin trích dẫn trong khóa luận này đều được ghi rõ nguồn gốc

ĐHSP Hà Nội 2, ngày 10/ 05/ 2013

Sinh viên

Đỗ Thị Lan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Trên thế giới 3

1.2 Ở Việt Nam 4

1.3 Những nghiên cứu về thực vật thuộc lớp Loa kèn chữa bệnh phong thấp – tê thấp – thấp khớp ở Trạm đa dạng sinh học ê Linh 8

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, THỜI GIAN

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 10

2.1 Đối tượng nghiên cứu 10

2.2 Phạm vi nghiên cứu 10

2.2.1 Vị trí địa lí, địa hình 10

2.2.2 Địa chất, thổ nhưỡng 11

2.2.3 hí hậu th y văn 12

2.2.4Tài nguyên động thực vật rừng 12

2.3 Thời gian nghiên cứu 15

2.4 Phương pháp nghiên cứu 15

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 19

3.1 Danh lục các loài và bộ phận dùng 19

3.1.1 Danh lục các loài 19

3.1.2 ột số thông tin về phân loại và giá trị tài nguyên 23

3.2 Giới thiệu một số bài thuốc cho người mắc bệnh phong thấp – tê thấp – thấp khớp 39

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 42

TÀI LIỆU THAM KHẢO 43

Phụ lục 1 46

là phong tê thấp Phong tê thấp là bệnh thường gặp ở độ tuổi trung niên và cao tuổi Triệu chứng c a bệnh không biểu hiện rầm rộ, chỉ thoáng qua và lặp đi lặp lại Đau nhức tê buốt xuất hiện từng đợt phụ thuộc vào thời tiết và khí hậu đặc biệt là mùa đông xuân hoặc những khi sức khỏe bị trục trặc, suy giảm Bệnh thường gây khó khăn trong việc di chuyển và để lại hậu quả nghiêm trọng cho người bệnh Cho nên, việc nghiên cứu tài nguyên thực vật để khai thác và sử dụng hợp lý các cây cỏ có ích vào việc chữa trị bệnh này là hết sức cần thiết

Trạm đa dạng sinh học Mê Linh có diện tích khoảng gần 200 ha với hơn 1129 loài thực vật, trong đó nhiều loài đã và đang được sử dụng làm thuốc trong dân gian Để chuẩn bị đánh giá toàn diện giá trị làm thuốc c a hệ

thực vật nơi đây, chúng tôi đã chọn đề tài: “Nghiên cứu xây dựng danh lục các loài thực vật thuộc lớp Loa kèn (Liliopsida) có tác dụng chữa bệnh phong thấp – tê thấp – thấp khớp ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh”

Mục đích nghiên cứu

– Xây dựng danh lục các loài thực vật thuộc lớp Loa kèn có tác dụng chữa bệnh phong thấp – tê thấp – thấp khớp ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

– Đánh giá thực trạng về giá trị dược liệu và sử dụng các loài làm thuốc cho bệnh nhân bị phong thấp – tê thấp – thấp khớp

2

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

– Ý nghĩa khoa học: Góp phần bổ sung kiến thức về đa dạng nguồn tài nguyên thực vật và chuẩn bị cho việc đánh giá toàn diện về giá trị làm thuốc

c a hệ thực vật tại Trạm đa dạng sinh học ê Linh

– Ý nghĩa thực tiễn: ết quả c a đề tài phục vụ cho việc khai thác và

sử dụng hợp lí nguồn tài nguyên cây thuốc xung quanh khu vực con người

sinh sống, mang lại lợi ích chung cho cộng đồng

Điểm mới của đề tài

– Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu xây dựng danh lục các loài thực vật thuộc lớp Loa kèn có tác dụng chữa bệnh phong thấp – tê thấp – thấp

khớp ở Trạm đa dạng sinh học ê Linh

Bố cục của khóa luận: gồm 45 trang, 15 hình, 16 ảnh, 2 bảng được chia

thành các phần chính như sau: ở đầu (2 trang), chương 1 (Tổng quan tài liệu: 7 trang), chương 2 (Đối tượng, phạm vi, thời gian và phương pháp nghiên cứu: 9 trang), chương 3 ( ết quả nghiên cứu: 23 trang), kết luận và

kiến nghị: 1 trang), tài liệu tham khảo: 27 tài liệu; phụ lục

Hippocrat (460-370 TCN) được coi là tổ sư ngành y dược Ngoài những công trình về giải phẫu, sinh lý, ông còn đưa vào sử dụng hơn 200 cây thuốc [20]

Năm 384-322 (TCN), Aistote người Hy Lạp đã ghi chép và lưu giữ sớm nhất kiến thức về cây cỏ nước này Sau đó năm 340 (TCN) Theophraste với tác phẩm “Lịch sử thực vật” đã giới thiệu gần 480 loài cây cỏ và công dụng

c a chúng, tuy công trình c a ông mới chỉ dừng lại ở mức mô tả, thống kê, song nó đã mở đầu một giai đoạn tìm tòi, nghiên cứu sâu về lĩnh vực này [20]

Thầy thuốc người Hy Lạp Dioscorides năm 60-20 (TCN) giới thiệu 600 loài cây cỏ ch yếu để chữa bệnh trong tập sách “Dược liệu học”, trong đó có nhiều cây còn sử dụng trong y học ngày nay Đồng thời, ông cũng là người đầu tiên đặt nền móng cho nền y dược học [20]

Năm 79-24 (TCN), nhà tự nhiên học người La ã Plinus soạn thảo bộ sách “Vạn vật học” gồm 37 tập giới thiệu 1000 loài cây cỏ có ích [20]

Cuốn “ inh Thần Nông” thế kỷ I sau Công nguyên (SCN) đã ghi chép

364 vị thuốc Đây là cuốn sách tạo nền tảng cho sự phát triển liên tục c a nền

y học dược thảo Trung Quốc cho đến nay [20]

4

Năm 1595, Lý Thời Trân (1519-1593) người Trung Quốc đã tổng kết tất cả các kinh nghiệm về cây thuốc và dược liệu để soạn thành quyển “Bản thảo cương mục” Tác giả đã mô tả và giới thiệu 1.094 cây thuốc và vị thuốc

từ cây cỏ [20]

Năm 1952, tác giả người Pháp A.Pétélot có công trình “Les phantes de médicinalea du Cambodye, du Laos et du Viet Nam” gồm 4 tập nghiên cứu về cây thuốc và sản phẩm làm thuốc từ thực vật ở Đông Dương [20]

Như vậy, những công trình nghiên cứu về dược liệu đã có từ lâu đời Hiện nay, với sự giúp đỡ c a khoa học công nghệ, việc nghiên cứu không chỉ dừng ở mô tả, nêu công dụng c a các loài theo kinh nghiệm dân gian mà đã

có những dẫn chứng về khả năng chữa bệnh c a chúng bằng việc nghiên cứu thành phần hóa học, tính chất dược lý trong tế bào Công nghệ chiết xuất các hoạt tính sinh học trong cây để sản xuất dược phẩm cũng được chú trọng rất nhiều

1.2 Ở Việt Nam

Ở Việt Nam, tập quán sử dụng cây thuốc đã có từ lâu Có thể nói, nó xuất hiện từ buổi đầu sơ khai, khi con người còn sống theo lối nguyên th y Trong quá trình tìm kiếm thức ăn, tổ tiên ta đã ngẫu nhiên phát hiện ra công dụng và tác hại c a nhiều loại cây Suốt một thời gian dài như vậy, tổ tiên ta

đã dần dần tích lũy được nhiều kinh nghiệm, biết lợi dụng tính chất c a cây

rừng để làm thức ăn và thuốc chữa bệnh

Dưới triều Trần (1244-1399) đã có kế hoạch tự túc thuốc Nam để kháng chiến Tướng Phạm Ngũ Lão đã trồng cây thuốc ở Vạn An và Dược Sơn (xã Hưng Đạo, Chí Linh, Hải Dương) để cung cấp cho quân y

Ở địa phương hạt Giao Th y, Sơn Nam (Nam Định), Dạ Cẩm, Hồng Châu (Cẩm Bình, Hải Dương) Tuệ Tĩnh đã mở nhiều cơ sở chữa bệnh làm phúc ở các chùa và gây phong trào trồng cây thuốc ở gia đình Ông là một đại

5

sư nước Việt dùng thuốc Nam, sắc thuốc chữa bệnh cho nhân dân với phương châm: “Thuốc Nam chữa bệnh người Nam” ông đã truyền bá y dược cổ truyền cho nhân dân trong các tác phẩm:

- “Nam dược thần hiệu” gồm 499 vị và 3.932 phương thuốc trị 184 loại bệnh, chia làm 10 khoa (năm 1752) Đây là tập sách thứ hai xuất hiện trong lịch sử nghiên cứu cây thuốc ở nước ta sau tập “Bản thảo thực vật toàn yếu”

do Phan Chu Tiên biên soạn (1492) là tập cây thuốc và dược liệu đầu tiên c a Việt Nam [20]

- “Các bài thuốc Nam và thập tam phương gia giảm” chép 13 cổ phương với bổ âm đơn do ông sáng chế để chữa các bệnh gia giảm theo chứng Các tài liệu này được in lại trong “Nam dược chính bản” sau được triều hậu Lê in lại trong “Hồng Nghĩa giác tứ y thư” (1727 và 1723) và được lưu truyền đến nay [20]

Thế kỷ XVIII, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1729-1791) đã thừa

kế dược học c a Tuệ Tĩnh chép vào tập “Lĩnh Nam bản thảo”, nội dung gồm

496 vị thuốc Nam c a “Nam dược thần hiệu” và phát hiện thêm hơn 300 vị nữa Tài liệu vĩ đại nhất c a ông là bộ sách “Hải Thượng y tông lĩnh” gồm 28 tập, 66 quyển viết về lý luận cơ bản, phương pháp chẩn đoán, trị bệnh [20]

Ngoài bộ sách trên còn kể đến tập “Vạn phương thập nghiệm” c a Nguyễn Nho và Ngô Văn Tĩnh gồm 8 tập, xuất bản năm 1763 Tập “Nam bang thảo mộc” c a Trần Nguyệt Phương mô tả 100 loài cây thuốc Nam, xuất bản năm 1858 [20]

Triều Tây Sơn (1788-1808) Nguyễn Hoành đã để lại tập “Nam dược” với 620 vị thuốc, các phương thuốc kinh nghiệm gia truyền [20]

Triều Nguyễn (1802-1845) có quyển “Nam dược tập quốc âm” c a Nguyễn Quang Lượng về phương thuốc dân gian [20]

6

Trong thời kỳ 1884-1945, thực dân Pháp thực hiện chính sách ngu dân, loại y học dân tộc nước ta ra khỏi danh sách bảo hộ, việc nghiên cứu gặp nhiều khó khăn

Sau cách mạng tháng 8 năm 1945 và chiến thắng Điện Biên Ph năm

1945 đã mở ra một con đường mới cho ngành Y học cổ truyền dân tộc phát triển Đảng và nhà nước ch trương xây dựng nền Y học dân tộc “đại chúng”,

“kết hợp Đông y và Tây y” với phương châm “tự lực cánh sinh” (Đỗ Tất Lợi, 2005) Vì vậy các nhà khoa học đã có điều kiện điều tra, phát hiện, thống kê, nghiên cứu tính năng, tác dụng các loài cây thuốc ở Việt Nam Từ năm 1960, công tác điều tra đã phát hiện và tập hợp được gần 2000 loài cây thuốc và khoảng 40 loài động vật làm thuốc từ những loài quý có giá trị đến những loài thường dùng theo kinh nghiệm dân gian

Năm 1965, GS.TS Đỗ Tất Lợi cho xuất bản bộ sách “Những cây thuốc

và vị thuốc Việt Nam” gồm 6 tập, giới thiệu trên 600 vị thuốc Công trình này sau đó được tái bản nhiều lần, không ngừng được tác giả bổ sung thêm các kết quả nghiên cứu mới trong nước và quốc tế, đến năm 1995 lên đến 792 loài,

Trương Công Quyền, Đỗ Tất Lợi và cộng sự với cuốn “Dược liệu Việt Nam” (1978) đã giới thiệu 415 loài thực vật làm thuốc, 68 loài và 15 bài thuốc chữa bệnh phong tê thấp Các tác giả cũng đã miêu tả khá chi tiết cách thu hái, bảo quản [20]

Năm 1990, tập thể các nhà khoa học Viện dược liệu đã giới thiệu 68 loài có khả năng chữa thấp khớp trên tổng số 399 loài trong cuốn “Cây thuốc Việt Nam” có kèm theo hình vẽ minh họa rất rõ ràng [20]

Năm 1995, Đỗ Huy Bích và cộng sự trong cuốn “Thuốc từ cây cỏ và động vật” đã đề cập tới 500 loài cây thuốc trong đó có 76 loài chữa bệnh phong tê thấp [20]

Nhà khoa học Võ Văn Chi là người có tâm huyết, ông đã thống kê 1.360 loài cây thuốc thuộc 192 họ trong ngành hạt kín ở miền Bắc Năm

1997, sau nhiều năm miệt mài nghiên cứu ông đã cho ra mắt cuốn sách “Từ điển cây thuốc Việt Nam” giới thiệu 3.200 loài thực vật có khả năng làm thuốc trong đó có 431 loài và 45 bài thuốc chữa thấp khớp Tác giả đã mô tả chi tiết từng cây có kèm theo hình vẽ minh họa, nơi phân bố, thành phần hóa học, công dụng và liều dùng Đặc biệt ông đã tham khảo kinh nghiệm sử dụng cây thuốc c a nhiều nước trên thế giới như: Trung Quốc, Ấn Độ, Philippin, Pháp… nên đã bổ sung được công dụng c a rất nhiều loài mà các nghiên cứu tại Việt Nam trước đây chưa đề cập tới [7] Năm 2012, ông đã cho ra mắt cuốn “Từ điển cây thuốc” bộ mới với 4.470 loài và 1500 ảnh màu, rất thuận tiện cho việc tra cứu Có thể nói đây là công trình đồ sộ nhất viết về cây thuốc Việt Nam hiện nay [8]

Cuốn sách “Cây cỏ Việt Nam” (1999) c a Phạm Hoàng Hộ gồm 3 tập

là cuốn sách rất có giá trị đối với những người làm về thực vật trong việc tra cứu, định loài Tuy tác giả ch yếu đi sâu vào việc miêu tả nhưng ông cũng đã

đề cập qua công dụng làm thuốc c a 1559 loài trong đó có 175 loài có khả năng làm thuốc [15]

Cùng với “Từ điển cây thuốc” c a Võ Văn Chi và “Những cây thuốc và

vị thuốc Việt Nam” c a Đỗ Tất Lợi, cuốn “Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam” là 3 bộ Dược liệu cây thuốc được đánh giá cao tại Việt Nam Với

8

2 tập sách, các tác giả đã giới thiệu 920 loài cây và 80 động vật được lựa chọn

từ hơn 4000 cây thuốc và 400 động vật làm thuốc hiện biết trong đó có 215 loài và 164 bài thuốc chữa bệnh phong tê thấp [5], [6]

Ngoài những công trình nghiên cứu thuốc trên toàn lãnh thổ Việt Nam còn có những công trình nghiên cứu cây thuốc c a từng vùng, từng địa phương

Đến nay, với sự phát triển c a các ngành khoa học công nghệ thì việc nghiên cứu cây thuốc không chỉ dừng ở việc đánh giá độ đa dạng và công dụng c a chúng mà mở rộng sang nghiên cứu một số hoạt tính sinh học như diệt vi khuẩn, virut, côn trùng, lấy tinh dầu…để có thể chiết rút và sản xuất thuốc

Có thể nói nền Y học cổ truyền nước ta có một kho tàng phong phú không chỉ về nguồn tài nguyên cây thuốc mà còn có các phương thuốc trị bệnh dân gian Việc điều tra, nghiên cứu, thống kê những loài có giá trị làm thuốc, tìm hiểu kinh nghiệm trị bệnh c a các đồng bào dân tộc sinh sống trên khắp đất nước ta vẫn là một vấn đề cần được quan tâm hơn nữa Nó không chỉ góp phần làm phong phú thêm kho tàng y học dân tộc nước nhà, bảo tồn và phát huy nền văn hóa dân tộc mà còn giúp bảo tồn đa dạng sinh học đảm bảo cho sự phát triển bền vững

1.3 Những nghiên cứu về thực vật thuộc lớp Loa k n chữa ệnh phong thấp – tê thấp – thấp khớp ở Tr m đa d ng inh học Mê Linh – Vĩnh Phúc

Trạm đa dạng sinh học ê Linh có diện tích gần 200 ha (thuộc xã Ngọc Thanh, thị xã Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc) là khu vực nằm bên cạnh VQG Tam Đảo và là khu vực đầu nguồn c a con suối Đại Lại, do đó thảm thực vật ở đây hết sức phong phú Theo Vũ Xuân Phương và cộng sự (2001) hệ thực vật tại đây có 171 họ thực vật với 669 chi và 1226 loài, trong đó có rất nhiều thực

9

vật có tác dụng chữa bệnh cho con người Đây là công trình duy nhất nghiên cứu xây dựng danh lục các loài thực vật thuộc lớp Loa kèn có tác dụng chữa bệnh phong thấp – tê thấp – thấp khớp ở Trạm đa dạng sinh học ê Linh

10

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, THỜI GIAN

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu

Các loài thực vật thuộc lớp Loa kèn có tác dụng chữa bệnh phong thấp – tê thấp – thấp khớp ở Trạm đa dạng sinh học ê Linh và khu vực xung quanh xã Ngọc Thanh dựa trên cơ sở mẫu vật và tài liệu

Với diện tích trên 170,3 ha trong đó chiều dài khoảng 3.000 m, chiều rộng trung bình khoảng 550 m (chỗ rộng nhất khoảng 800 m, chỗ hẹp nhất khoảng 300 m)

hu vực Trạm có toạ độ:

21o23’57’’ - 21o23’35’’ vĩ độ Bắc

105o42’40’’ - 105o42’40’’ kinh độ Đông Phía Bắc giáp huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên

Phía Đông và phía Nam giáp hợp tác xã Đồng Trầm, xã Ngọc Thanh, thị xã Phúc Yên

Phía Tây giáp vùng ngoại vi Vườn Quốc gia Tam Đảo, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc

Đây thuộc vùng bán sơn địa phía Bắc huyện ê Linh, là phần kéo dài

về phía Đông Nam c a dãy Tam Đảo, có địa hình đồi và núi thấp với xu

11

hướng thấp dần từ Bắc xuống Nam

Địa hình khu vực nghiên cứu phần lớn là đất dốc, độ chia cắt sâu với nhiều dông phụ gần như vuông góc với dông chính, độ dốc trung bình từ 15-

đỉnh núi Đá trắng) Ở khu vực Trạm các bãi bằng rất ít nằm rải rác dọc theo ven suối phía Tây

Hình 2.2.1 Bản đồ địa hình Tr m ĐDSH Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc

2.2.2 Địa chất - Thổ nhưỡng [18]

Theo nguồn gốc phát sinh trong vùng có hai loại đất chính sau:

- Ở độ cao trên 300 m là đất Feralit mùn đỏ vàng Đất có màu vàng ưu

12

thế do độ ẩm cao, hàm lượng sắt di động và nhôm tích luỹ cao Do đất phát triển trên đá ácma axit kết tinh chua nên tầng đất mỏng, thành phần cơ giới nhẹ, tầng mùn mỏng, không có tầng thảm mục, đá lộ đầu nhiều trên 75%

- Ở độ cao dưới 300 m là đất Feralit vàng đỏ phát triển trên nhiều loại

đá khác nhau, đất có khả năng hấp phụ không cao do có nhiều khoáng sét phổ biến là aolinit

Ngoài ra còn có đất dốc tụ phù sa ven suối ở độ cao dưới 100 m Thành phần cơ giới c a loại đất này là trung bình, tầng đất dày, độ ẩm cao, màu mỡ,

đã được khai phá để trồng lúa và hoa màu

Đất thuộc loại chua với độ pH 3,5-5,5 độ dày tầng đất trung bình 30-40

cm

2.2.3 Khí hậu - thuỷ văn [18]

Đây là vùng nhiệt đới gió mùa, nằm trong vùng khí hậu chung c a đồng

tháng có nhiệt độ cao là tháng 6, tháng 7 và tháng 8 Còn mùa lạnh vào các tháng 12, tháng 1 và tháng 2 Nhiệt độ cao điểm trong các tháng nóng nực lên

hè từ 27-29o

Lượng mưa từ 1.100-1.600 mm/năm, phân bố không đều, tập trung vào mùa hè từ tháng 6-8 hàng năm, ở đây có 2 mùa gió thổi rõ rệt là gió mùa Đông Bắc (từ tháng 10 đến 3 năm sau) và gió mùa Đông Nam (từ tháng 4 đến tháng 9) Độ ẩm trung bình là 80% Là khu vực đầu nguồn c a nhiều suối nhỏ

đổ vào hồ Đại Lải

2.2.4 Tài nguyên động thực vật rừng [18]

- hu hệ đông vật: Theo kết quả điều tra năm 2003 c a phòng động vật

có xương sống – Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật, đã xác dịnh thành phần phân loại c a 5 lớp thú, chim, bò sát, ếch nhái, côn trùng thuộc 25 bộ, 99 họ,

461 loài

là: Thông đuôi ngựa (Pinus massoniana Lamb.), Thông nhựa (Pinus merkusii Jungh & Vriese), eo tai tƣợng (Acacia auriculiformis A Cunn ex Benth.), Keo lá tràm (Acacia confusa err.), Bạch đàn (Eucalyptus globulus Labill.)

Rừng trồng: gồm có rừng thuần loại (rừng Bạch đàn, eo tai tƣợng,

eo lá tràm, Thông nhựa) và rừng hỗn giao (Bạch đàn - eo tai tƣợng, Bạch

14

đàn - Keo lá tràm, Thông - Keo lá tràm)

Như vậy, rừng trồng ch yếu là cây nhập nội với phương thức trồng thuần loại hay hỗn giao đơn giản Rừng chưa khép tán nên khả năng chống xói mòn bảo vệ đất rất hạn chế Nhiều nơi phần lớn đã khai thác nhưng không được trồng lại hay chăm sóc nên chất lượng rừng rất thấp Trên những diện tích này khả năng phục hồi lại thảm thực vật là rất khó khăn do đất đai bạc màu và đã bị suy thoái nghiêm trọng

Hình 2.2.2 Bản đồ đa d ng thực vật Tr m ĐDSH Mê Linh

15

2.3 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 10/2011 – 05/2013

2.4 Phư ng ph p nghiên cứu

Để nghiên cứu “Nghiên cứu xây d ng danh lục các loài th c v t thuộc

lớp Loa kèn (Liliospida) có tác dụng chữa b nh phong th p – tê th p –th p khớp ở Tr m a d ng sinh học Mê Linh” chúng tôi sử dụng phương pháp

nghiên cứu thực vật học dân tộc học phối hợp các phương pháp nghiên cứu về

đa dạng và tài nguyên thực vật phổ biến hiện nay (theo Nguyễn Nghĩa Thìn, 2007)

Các bước tiến hành cụ thể gồm:

Bước 1: Nghiên cứu tài liệu

Nghiên cứu tài liệu về thực vật trên thế giới và Việt Nam nhất là các tài liệu về cây thuốc Việt Nam

Trên cơ sở các tài liệu về giá trị sử dụng c a thực vật từ đó:

- Nắm vững bản chất taxon cần nghiên cứu như:

+ Hình thái để có thể nhận biết ngoài thực địa (thực tế việc nhận biết ngoài tự nhiên là rất khó nhất là đối với người mới nghiên cứu, cho nên phải dựa vào các chuyên gia)

+ Phân bố (địa diểm, độ cao) để biết được vị trí các loài đang nghiên cứu

+ Sinh học (thông tin về thời gian ra hoa, quả, khả năng tái sinh)

+ Sinh thái (nơi sống, khả năng thích ứng, loại hình sinh thái thích hợp) Trên những cơ sở trên để xác định điểm và tuyến nghiên cứu phù hợp với hướng nghiên cứu

ế thừa có chọn lọc kết quả nghiên cứu c a các tác giả nghiên cứu trước đó nhằm hiểu rõ khu vực nghiên cứu, thành phần và tính chất hệ thực

16

vật nơi nghiên cứu, nhất là các taxon nghiên cứu Đây có thể coi là cơ sở dữ liệu rất quan trọng

Bước 2: Nghiên cứu thực địa

- Phư ng ph p điều tra cộng đồng

Trong quá trình nghiên cứu cộng đồng, chúng tôi sử dụng hai phương pháp nghiên cứu là RRA và PRA [11], [19]

- Tiến hành thu mẫu

Sau khi đã phỏng vấn xong thì cùng với người được phỏng vấn ra thực địa để thu mẫu

Thu mẫu: Các mẫu vật được thu thập theo kinh nghiệm sử dụng c a

người dân địa phương

Các mẫu tiêu bản tốt phải đảm bảo có đầy đ các bộ phận đặc biệt là cành, lá cùng với hoa, quả (đối với cây lớn) hay cả cây (cây thảo nhỏ hay dương xỉ) Các cây lớn thu từ 3-5 mẫu trên cùng cây; các cây thảo nhỏ và dương xỉ thì thu 3-5 cây (mẫu) sống gần nhau Điều này là rất cần thiết để bổ sung cho nhau trong quá trình định mẫu và trao đổi mẫu vật [17], [21] Các mẫu được thu thập phải có tỷ lệ tương đối phù hợp với kích thước chuẩn c a mẫu tiêu bản: 41 x 29 cm

Tuy nhiên trong điều tra thực vật dân tộc học, các mẫu tiêu bản thu được thường không đầy đ các tiêu chuẩn trên Trong các trường hợp này, chúng tôi tiến hành thu thập các mẫu vật có thể (cành, lá, hoa, quả, hạt, rễ… ) các mẫu này không đ cơ sở để xác định chính xác tên khoa học nhưng có thể định hướng cho quá trình thu thập thông tin kèm theo và thu mẫu tiêu bản bổ sung sau này

Bên cạnh các mẫu thực vật điển hình thì để mô phỏng cho giá trị sử dụng, chúng tôi còn thu thập các mẫu thực vật dân tộc học - các mẫu thực vật chứa đựng giá trị tri thức dân tộc như: bộ phận dùng, các bộ phận có đặc điểm

17

để phân biệt bởi tri thức dân tộc, các sản phẩm có nguồn gốc từ thực vật… [11], [15]

Ghi chép thông tin: Các thông tin liên quan đến mỗi mẫu vật phải

được ghi chép ngay tại hiện trường Các thông tin về thực vật cần có như: Dạng sống, đặc điểm thân, cành, lá, hoa, quả trong đó đặc biệt lưu ý đến các thông tin không thể hiện được trên mẫu tiêu bản khô như màu sắc hoa, quả khi chín, màu c a nhựa, dịch, m , mùi, vị c a hoa quả nếu có thể biết được… Bên cạnh đó, các thông tin về thời gian, địa điểm thu mẫu, điều kiện tự nhiên, sinh thái nơi sống, mật độ, người thu mẫu… cũng nên được ghi cùng [11], [22]

Các thông tin về thực vật dân tộc học được ghi chép thông qua tri thức

c a người cung cấp thông tin Có thể phỏng vấn trực tiếp hay quan sát cách thức thực hiện các tri thức đó để thu nhận thông tin Các thông tin cần ghi là: tên dân tộc c a cây, ý nghĩa c a tên, mục đích sử dụng, bộ phận dùng, cách khai thác, bảo quản và sử dụng, nguồn gốc thông tin… Ngoài ra, do mẫu thực vật dân tộc thường không có đầy đ các bộ phận để quan sát trực tiếp nên cán

bộ điều tra đề nghị người cung cấp tin mô tả các bộ phận còn thiếu tuy nhiên những mô tả này chỉ để tham khảo và định hướng tiếp theo chứ không được coi là các mô tả thực vật vì cách nhìn nhận, mô tả c a người dân không hoàn toàn trùng khít với cách mô tả thực vật c a người nghiên cứu Các thông tin

có thể được vào phiếu điều tra ngay tại hiện trường hoặc ghi vào sổ tay sau đó đến cuối ngày phải vào phiếu

Xử lý mẫu: Trong khi thực địa, các mẫu được cắt tỉa cho phù hợp sau

đó kẹp vào giữa hai tờ báo (kích thước 45 x 30 cm) và được ngâm trong dung dịch cồn 40o

giữa hai tờ báo khô, cứ như vậy thành từng tập, kẹp bằng kẹp mắt cáo để

18

mang đi phơi hoặc sấy khô ẫu có thể được xử lý độc và khâu hay không là tùy vào yêu cầu cụ thể [22]

Bước 3: X c định tên cây

Việc định tên được sử dụng theo phương pháp hình thái so sánh Cơ sở

để xác định là dựa vào các đặc điểm phân tích được từ mẫu vật, các thông tin ghi chép ngoài thực địa, từ đó so sánh với các khoá phân loại đã có hay với các bản mô tả, hình vẽ Các tài liệu thường xuyên được dùng là: Cẩm nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật hạt kín ở Việt Nam [1], Cây cỏ Việt Nam [15]

Các mẫu vật phức tạp, không có nhiều đặc điểm nhận dạng sẽ được chuyển cho các chuyên gia phân loại sâu để giám định

Bước 4: Lập danh lục loài

Từ các mẫu tiêu bản đã có tên, chúng tôi tiến hành lập danh lục thực vật, Tên khoa học c a các loài được kiểm tra và chỉnh lý theo bộ “Danh lục các loài thực vật Việt Nam” Danh lục cuối cùng được xây dựng theo nguyên tắc: Tên các họ và trong mỗi họ thì tên cây được sắp xếp theo thứ tự abc Trong bảng danh lục có các cột là: Stt, tên phổ thông, tên khoa học, họ thực

vật, chế biến và sử dụng, bộ phận dùng, nhóm công dụng

Bước 5: Tổng hợp tài liệu và viết o c o

Được tiến hành trên cơ sở tổng hợp kết quả nghiên cứu, từ đó lập danh sách các loài, cung cấp một số thông tin về phân loại , về phân bố, về công dụng chữa bệnh c a thực vật đang nghiên cứu (tùy mục đích nghiên cứu) và cuối cùng hoàn chỉnh các nội dung khoa học khác theo quy định

tự a,b,c… Lập bảng so sánh thành phần loài tại khu vực nghiên cứu

Đã xác định đƣợc 13 loài thuộc 8 họ thực vật thuộc lớp Loa kèn có tác

dụng chữa bệnh phong thấp – tê thấp – thấp khớp

20

Bảng 1 Danh lục c c loài cây thuộc lớp Loa k n có t c dụng chữa ệnh phong thấp – tê thấp –thấp khớp ở

Tr m đa d ng inh học Mê Linh – Vĩnh Phúc

STT

CÁCH DÙNG

BỘ PHẬN DÙNG

Khoa học Việt Nam Khoa học Việt Nam

1 ACORACEAE XƯƠNG BỒ Acorus gramineus Soland Thạch xương

Tươi hoặc khô

- sắc thuốc Toàn cây

(Roxb.) Schott, Lân tơ uyn Tươi hoặc khô

– sắc thuốc Toàn cây

4 HYPOXIDACEAE HẠ TRÂ Curculigo capitulata

(Lour.) Kuntze, Cồ nốc hoa đầu Tươi hoặc khô

- sắc thuốc Toàn cây