Nghiên cứu mức độ ổn định di truyền của các dòng đột biến lúa ưu việt thu được khi xử lí đột biến giống lúa bắc thơm số 7

Trong bối cảnh hiện nay, diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp, do sự bùng nổ dân số làm tăng nhanh nhu cầu về nhà ở, nhu cầu về đô thị hóa, diện tích đất nông nghiệp bị lấy để

LỜI CẢM ƠN!

Lời đầu tiên tôi xin gửi lời cảm ơn tới TS Nguyễn Như Toản người đã

trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình cho tôi trong quá trình thực nghiệm đề tài này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới ban chủ nhiệm khoa Sinh – KTNN, các thầy cô giáo trong tổ bộ môn Di truyền – Tiến hóa và các bạn sinh viên giúp

đỡ và động viên tôi trong quá trình thực hiện nghiên cứu đề tài này

Trong quá trình nghiên cứu đề tài sẽ không thể tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến, bổ sung của các thầy cô và bạn đọc để đề tài này được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2011 Người thực hiện

Vũ Văn Quý

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả trong luận văn tốt nghiệp này đều là sự thực, do tôi thu thập số liệu từ thực nghiệm và qua sử lí thống kê, hoàn toàn không có sự sao chép hay bịa đặt

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN .1

LỜI CAM ĐOAN .2

MỤC LỤC .3

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ 6

DANH MỤC CÁC BẢNG .7

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 8

MỞ ĐẦU 9

1 Lí do chọn đề tài .9

2 Mục tiêu đề tài 10

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài .10

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 11

1.1 Nguồn gốc của cây lúa 11

1.2 Giá trị kinh tế của cây lúa .11

1.3 Đặc điểm nông sinh học của cây lúa 14

1.3.1 Khả năng đẻ nhánh 14

1.3.2 Chiều dài và chiều rộng lá đòng 15

1.3.3 Chiều cao cây .15

1.3.4.Chiều dài bông .16

1.4 Các yếu tố cấu thành năng suất 16

1.5 Tình hình sản xuất lúa trên thế giới và Việt Nam 18

1.5.1 Tình hình sản xuất lúa trên thế giới 18

1.5.2 Tình hình sản xuất lúa ở Việt Nam 18

CHƯƠNG 2 : ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN

CỨU 22

2.1 Đối tượng nghiên cứu 22

2.2 Nội dung nghiên cứu 22

2.3 Phương pháp nghiên cứu 22

2.3.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm .22

2.3.2 Phương pháp thu thập số liệu 23

2.3.3 Phương pháp xử lí số liệu 23

2.4 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 25

2.4.1 Địa điểm nghiên cứu .25

2.4.2 Thời gian nghiên cứu 25

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 26

3.1 Khả năng sinh trưởng của giống 26

3.1.1 Tỉ lệ nảy mầm và khả năng sống sót 26

3.1.2 Khả năng đẻ nhánh 28

3.1.3 Chiều dài lá đòng .29

3.1.4 Chiều rộng lá đòng .32

3.1.5 Chiều cao cây 33

3.2 Các yếu tố cấu thành năng suất 35

3.2.1 Chiều dài bông 35

3.2.2 Số bông/khóm 37

3.2.3 Số hạt chắc/bông và tỉ lệ hạt chắc 39

3.3 Trọng lượng 1000 hạt và năng suất lý thuyết 41

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 43

1 Kết luận 43

2 Đề nghị 44 PHỤ LỤC BẢNG 46 TÀI LIỆU THAM KHẢO 49

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

1 Biểu đồ 3.1: Tỉ lệ nảy mầm và khả năng sống sót 27

DANH MỤC CÁC BẢNG

1 Bảng 1.1: Giá trị dinh dưỡng của lúa gạo tính theo %

chất khô so với một số cây lấy hạt khác

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

FAO: Tổ chức nông lương thế giới

IRRI: Viện nghiên cứu lúa quốc tế

P1000: Trọng lượng 1000 hạt

WTO: Tổ chức thương mại thế giới

BT7: Giống lúa Bắc thơm số 7

NSLT : Năng suất lí thuyết

Trong bối cảnh hiện nay, diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp, do sự bùng nổ dân số làm tăng nhanh nhu cầu về nhà ở, nhu cầu về đô thị hóa, diện tích đất nông nghiệp bị lấy để xây dựng các khu công nghiệp phục

vụ cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước… Đây là một khó khăn lớn đối với ngành nông nghiệp, đặc biệt là ngành trồng lúa khi lúa gạo đang là nguồn lương thực chính cho hơn một nửa dân số trên thế giới

Để đảm bảo cung cấp đủ lương thực cho dân số thế giới trong khi diện tích đất nông nghiệp không tăng, ngoài biện pháp luân canh tăng vụ thì sử dụng các giống mới có năng suất cao, chất lượng tốt thay thế các giống cũ cho năng suất thấp…

Việc tìm ra các giống mới để áp dụng vào sản xuất là rất quan trọng và được các quốc gia rất trú trọng đầu tư, phát triển Phương pháp tạo giống hiện nay được áp dụng rộng rãi ở nước ta và trên thế giới là phương pháp chọn dòng đột biến Phương pháp này kết hợp giữa tạo dòng đột biến sau đó chọn lọc đánh giá qua các thế hệ Phương pháp này có ưu điểm là không quá phức tạp, dễ áp dụng… và thời gian cho kết quả ngắn

Để được góp phần công sức vào việc chọn tạo các giống lúa mới có năng suất, chất lượng và để khẳng định phẩm chất của một số giống được tạo ra từ

việc xử lí đột biến, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu mức

độ ổn định di truyền của các dòng đột biến lúa ưu việt thu được khi xử lí đột biến giống lúa Bắc thơm số 7”

2 Mục tiêu đề tài

2.1 Tìm hiểu đánh giá khả năng phân li ở thế hệ sau của các thể đột biến 2.2 Tiến hành chọn lọc một số thể đột biến ưu việt (năng suất cao, thời gian sinh trưởng… ) để tạo dòng thuần, tạo giống mới

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

3.1 Ý nghĩa khoa học

Đánh giá được mức độ thuần của một số tính trạng ở thế hệ sau của các

dạng lúa đột biến ưu việt ở thế hệ thứ 7 tại một vùng sinh thái

Tìm hiểu và đánh giá được hiệu quả của các giống lúa đột biến trong công tác chọn tạo giống

3.2 Ý nghĩa thực tiễn

Góp phần vào việc tạo nguồn vật liệu khởi đầu cho công tác chọn tạo giống mới có năng suất cao, phẩm chất tốt, thời gian sinh trưởng ngắn… để thay thế các giống cũ kém hơn, từ đó tiến tới gieo trồng đại trà trên nhiều vùng sinh thái khác nhau

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Nguồn gốc của cây lúa

Các nhà khoa học như: A.G.Handri Cout & Louis Hedin (1944),

E Werth (1954), H Wissmonn (1957), Carl Sauer (1952), Jacques Barau

(1965, 1974), Soldheim (1969), Chester Gorman (1970)… đã lập luận vững

chắc và đưa ra giả thuyết cho rằng vùng Đông Nam Á là nơi khai sinh nền

nông nghiệp đa dạng sớm của thế giới [15]

Quê hương của cây lúa không như nhiều người tưởng là ở Trung Quốc

hay Ấn Độ mà là ở vùng Đông Nam Á Vì nơi đây có khí hậu ẩm và có điều

kiện lí tưởng cho phát triển nghề trồng lúa (lúa nước thích nghi với khí hậu

nhiệt đới và cận nhiệt đới) Theo kết quả khảo cổ học trong vài thập niên gần

đây, quê hương đầu tiên của cây lúa là vùng Đông Nam Á Những nơi mà dấu

ấn của cây lúa đã được ghi nhận là khoảng 10000 năm trước công nguyên

Còn ở Trung Quốc, bằng chứng về cây lúa lâu đời nhất chỉ 5900 đến 7000

năm về trước, và thường thấy ở các vùng xung quanh sông Dương Tử Từ

Đông Nam Á, nghề trồng lúa được du nhập vào Trung Quốc rồi lan sang Hàn

Quốc, Nhật Bản… những nơi mà cư dân chỉ quen với nghề trồng lúa mạch

Ngày nay, giới khoa học quốc tế kể cả các nhà khoa học hàng đầu của

Trung Quốc đồng thuận cho rằng quê hương của cây lúa nước là vùng Đông

Nam Á và Nam Trung Hoa [15]

1.2 Giá trị kinh tế của cây lúa

Trên thế giới, lúa gạo là nguồn lương thực chủ yếu của hơn một nửa dân

số trên thế giới chủ yếu là ở các nước châu Á, châu Phi và châu Mỹ La Tinh

Là kế sinh nhai chủ yếu của nông dân, là nguồn cung cấp năng lượng lớn nhất

cho con người Điều này làm nó trở thành loại cây lương thực được con người

Ở những nước đang phát triển như ở nước ta thì số lượng lao động hoạt động trong ngành nông nghiệp mà chủ yếu là trồng lúa chiếm 80% dân số Vì vậy trồng lúa cũng góp phần giải quyết việc làm cho một lượng lớn lao động

Ở Việt Nam, với dân số trên 80 triệu người thì 100% người Việt Nam sử dụng lúa gạo làm lương thực chính Trong những năm gần đây, Việt Nam sản xuất lúa gạo không những đáp ứng đủ nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu

ra thế giới góp phần làm tăng thu nhập cho nông dân Đứng thứ hai thế giới

về xuất khẩu gạo sau Thái Lan.[17]

Sản phẩm chính của cây lúa là gạo làm lương thực, từ gạo có thể nấu cơm, chế biến thành các loại món ăn khác như: bánh đa nem, phở, bánh đa, bánh trưng, bún, rượu…

Xét về thành phần sinh hóa, lúa gạo giàu tinh bột, Protein, Lipit… và các Vitamin như:

+ Tinh bột: Hàm lượng tinh bột 62,4% là nguồn cung cấp chủ yếu calo, giá trị nhiệt lượng của lúa là 3594 calo Tinh bột được cấu tạo bởi Amylose và Amylopectin Amylose có cấu tạo mạch thẳng, có nhiều trong gạo tẻ Amylopectin có cấu tạo mạch ngang và có nhiều trong gạo nếp

+ Protein: Các giống lúa Việt Nam có hàm lượng Protein chủ yếu trong khoảng 7% - 8% Các giống lúa nếp có hàm lượng Protein cao hơn lúa tẻ + Lipit: Chủ yếu là ở lớp vỏ gạo Nếu ở gạo xay là 2,02% thì ở gạo đã xát chỉ còn 0,52%

+ Vitamin: Trong lúa gạo có một số loại vitamin nhất là vitamin nhóm

B như: B1, B2, B6, PP… lượng vitamin B1 là 0,45mg/100 hạt (trong đó ở phôi

là 47%, vỏ cám là 34,5%, hạt gạo là 3,8%)

Bảng 1.1: Giá trị dinh dưỡng của lúa gạo tính theo % chất khô so với

Các sản phẩm phụ của cây lúa:

+ Tấm: Sản xuất tinh bột, rượu cồn, axeton, phấn mịn, thuốc chữa bệnh + Cám: Dùng để sản xuất thức ăn tổng hợp, sản xuất vitamin B1, chế tạo sơn cao cấp hoặc là nguyên liệu xà phòng…

+ Trấu: Sản xuất nấm men làm thức ăn cho gia súc, làm vật liệu đóng gói hàng, vật liệu độn cho phân chuồng hoặc là chất đốt…

+ Rơm rạ: Được sử dụng cho công nghệ sản xuất giày, các tông xây dựng, đồ gia dụng (thừng, chão, mũ, giầy dép…) hoặc làm thức ăn cho gia súc, sản xuất nấm…

Như vậy, ngoài hạt lúa là bộ phận chính làm lương thực, tất cả các bộ phận khác của cây lúa đều được sử dụng phục vụ cho nhu cầu cần thiết Thậm chí rễ lúa còn nằm trong đất, sau khi thu hoạch cũng được cầy bừa vùi lấp làm cho đất tơi xốp, được vi sinh vật phân giải thành nguồn dinh dưỡng bổ sung cho cây trồng vụ sau.[16]

Hiện nay, các nhà khoa học đã tạo ra những giống lúa đặc biệt có giá trị dinh dưỡng cao như: các giống có hạt gạo chứa nhiều sắt, chứa nhiều vitamin

A, chứa nhiều Protein…

1.3 Đặc điểm nông sinh học của cây lúa

1.3.1 Khả năng đẻ nhánh

Ở điều kiện bình thường sau cấy 5 -7 ngày cây lúa có thể bén rễ hồi xanh, chuyển sang đẻ nhánh Trời âm u, thiếu ánh sáng, nhiệt độ thấp thời gian bén rễ hồi xanh kéo dài 15 – 20 ngày, thậm chí là 25 – 30 ngày ở vụ chiêm phía Bắc Thời kì đẻ nhánh, cây lúa sinh trưởng nhanh và mạnh về rễ

và lá, thời kì này quyết định đến sự phát triển số nhánh/khóm

Khả năng đẻ nhánh liên quan trực tiếp đến sự tổ hợp của các alen thuộc

3 locus “ Ti-1”, “Ti-2”, “Ti-3”, đẻ nhánh khỏe là tính trạng lặn và được kiểm soát bởi các alen ti1, ti2, ti3

Những cây đồng hợp tử về các alen trội của các locus “Ti-1”, “Ti-2”,

“Ti-3” đẻ nhánh rất yếu hoặc không đẻ nhánh Tùy theo số cặp alen trong kiểu gen nhiều hay ít mà khả năng đẻ nhánh mạnh hay yếu Bằng phương pháp chiếu xạ hạt giống, các tác giả đã thu được các đột biến làm tăng khả năng đẻ nhánh ở các mức độ khác nhau: đẻ nhánh khỏe hoặc rất khỏe từ các giống lúa

đẻ nhánh trung bình Các đột biến này di truyền sang M2 theo tỉ lệ phân li của các phép lai đơn (Đỗ Hữu Ất)[1],(Đào Xuân Tân)[9]

Theo Jones (1936), Ramiah (1953), và Grist (1968), khả năng đẻ nhánh của của cây lúa được kiểm tra bởi ít nhất 3 gen đa phân và tính trạng này chịu ảnh hưởng của điều kiện môi trường

1.3.2 Chiều dài và chiều rộng lá đòng

Trên một nhánh lúa, các lá lúa ra kế tục nhau và được sắp xếp so

le Số lượng lá lúa trên thân chính tùy thuộc vào giống Giống có thời gian sinh trưởng dài thì số lá nhiều và ngược lại Lá hình thành đầu tiên (sau lá mầm) là lá nguyên thủy, lá này không có phiến lá mà chỉ có bẹ lá

Lá hình thành cuối cùng là lá đòng Trong đời sống cây lúa, lá thứ hai

tính từ trên xuống luôn hoạt đông mạnh nhất nên lá này gọi là lá công năng Lá đòng là lá ra cuối cùng nên nằm trên cùng, vì vậy nó tiếp nhận nhiều ánh sáng nhất Từ sau khi lúa trỗ, lá đòng hoạt động không kém lá công năng nhưng do ra sau, trẻ hơn và ở phía trên nên có vai trò lớn nhất trong nuôi dưỡng bông lúa

Phiến lá rộng là trội không hoàn toàn, tính trạng chiều rộng lá đòng được kiểm soát bởi nhiều gen.[ Kikuchi và cộng sự (1978)]

1.3.3 Chiều cao cây

Chiều cao cây là một tính trạng nông sinh học quan trọng, liên quan đến khả năng chống đổ và trực tiếp ảnh hưởng đến năng suất của cây lúa

Theo nghiên cứu của TS Đào Xuân Tân (1994) và Đỗ Hữu Ất (1997) trên một số giống lúa nếp và lúa tẻ đặc sản đều kết luận: “Đột biến lặn về chiều cao cây có thể xuất hiện theo 2 hướng là dạng thấp hơn dạng gốc (lùn

và nửa lùn) và dạng cao hơn dạng gốc (tùy vào đặc điểm của giống và liều lượng phóng xạ”) Theo hai tác giả này, tương tác cân bằng giữa 2 locus I và

T vốn có của các giống lúa cổ truyền tạo nên sự ổn định của tính trạng này Đột biến đã phá vỡ sự cân bằng giữa các locus kiểm tra chiều cao cây Do vậy

sự biến đổi của locus I và T hoặc một trong các locus D sẽ tạo ra các dòng đột biến có chiều cao cây khác nhau và khác với giống gốc (Đỗ Hữu Ất)[1],(Đào Xuân Tân)[9]

1.3.4 Chiều dài bông

Theo Vanderstock J.E (1910), Jones (1982) và Ramiah (1930) khi lai giữa giống lúa bông dài và giống lúa bông ngắn cho thấy: “kiểu hình bông dài

là trội so với kiểu hình bông ngắn và phân ly theo kiểu gen đa phân” Điều đó chứng tỏ có nhiều gen chi phối tính trạng chiều dài bông

Theo TS Đào Xuân Tân (1994), đột biến lặn đã xuất hiện ở locus Lp (hay Sp) đã tạo ra alen lp (hay sp), ở M2 có dạng bông dài lplp (hay spsp) Tùy theo sự có mặt của một trong hai cặp gen trên hoặc cả 2 cặp mà ở M2xuất hiện các thể đột biến có dạng bông ngắn khác nhau (Đào Xuân Tân)[10]

Lưu ý rằng: chiều dài bông cần kết hợp hài hòa với chiều dài cổ bông Bông dài mà cổ bông cũng dài thì dễ gẫy Bông dài mà cổ bông trỗ không thoát (cổ bông không thoát khỏi bẹ lá đòng) thì tỷ lệ lép cao, giảm năng suất Bông dài vừa, hạt xếp xít, số gié nhiều là xu thế chung được nhiều nhà chọn tạo giống quan tâm

1.4 Các yếu tố cấu thành năng suất

Mỗi yếu tố cấu thành năng suất lúa đều liên quan đến một giai đoạn phát triển cụ thể của cây lúa, mỗi một yếu tố đóng một vai trò khác nhau nhưng đều nằm trong một hệ quả liên hoàn tạo nên hiệu suất cao nhất mà trong đó các yếu tố đều có liên quan mật thiết với nhau Như vậy, mỗi giai đoạn sinh trưởng, phát triển đều liên quan và tạo nên năng suất hạt sau này Vì vậy, chăm sóc, quản lí tốt ở tất cả các giai đoạn phát triển của cây lúa là điều hết sức cần thiết để nâng cao hiệu suất và năng suất cây lúa

Số nhánh lúa sẽ quyết định số bông và đó cũng là yếu tố quan trọng nhất

để có năng suất cao Có thể nói số bông đóng góp trên 70% năng suất, trong khi đó số hạt/bông, số hạt chắc/bông và trọng lượng hạt đóng góp gần 30%

Số bông/đơn vị diện tích hình thành bởi 3 yếu tố: mật độ cấy, số nhánh hữu hiệu, điều kiện ngoại cảnh và yếu tố kĩ thuật (ánh sáng, nhiệt độ, phân bón…) Mật độ cấy là cơ sở của việc hình thành số bông/đơn vị diện tích Tùy vào giống lúa và các điều kiện thâm canh như: thời vụ, đất đai, nước, phân bón… mà quyết định mật độ cấy thích hợp để có thể tăng tối đa số bông/đơn

vị diện tích Một yếu tố hết sức quan trọng là điều chỉnh sao cho số bông hữu hiệu/đơn vị diện tích là cao nhất và thích hợp nhất

Trong thực tế, các nhánh hữu hiệu kết thúc trước khi phân hóa đòng từ

10 – 12 ngày Hơn nữa, yếu tố mùa vụ cũng liên quan đến việc đẻ nhánh hữu hiệu Việc điều chỉnh quần thể ruộng lúa có tỉ lệ số nhánh hữu hiệu cao nhất

là tiền đề để nâng cao năng suất lúa đến mức tối đa là biện pháp kĩ thuật quan trọng trong sản suất lúa

Số hạt/bông nhiều hay ít tùy thuộc vào số gié lúa, số hoa phân hóa cũng như hoa thoái hóa Toàn bộ quá trình này nằm trong thời kì sinh trưởng sinh thực (từ làm đòng đến trỗ) Số lượng gié, hoa phân hóa được quyết định ngay

từ đầu của quá trình làm đòng Thời kì này bị ảnh hưởng bởi sinh trưởng của cây lúa và điều kiện ngoại cảnh, các yếu tố này cũng ảnh hưởng trực tiếp đến

sự thoái hóa hoa Nguyên nhân là do thiếu dinh dưỡng ở thời kì làm đòng hoặc do hoàn cảnh bất thuận như trời rét, âm u, thiếu ánh sáng, bị ngập, hạn, sâu bệnh… ngoài ra cũng có nguyên nhân do đặc điểm của giống

Tỉ lệ hạt chắc/bông cũng là yếu tố quan trọng quyết định năng suất lúa

Tỉ lệ này được quyết định ở thời kì trước và sau trỗ, nếu gặp điều kiện bất thuận trong thời kì này thì tỉ lệ hạt lép sẽ cao Tỉ lệ hạt lép/bông không chỉ bị ảnh hưởng của các yếu tố nói trên mà còn bị ảnh hưởng bởi đặc điểm của giống Thường tỉ lệ hạt lép tương đối lớn, trung bình là 5 – 10%, ít là 2 – 5%, cũng có khi là trên 30% thậm chí còn cao hơn

1.5 Tình hình sản xuất lúa trên thế giới và Việt Nam

1.5.1 Tình hình sản xuất lúa trên thế giới

Theo số liệu của FAO năm 2006 có 114 nước trên thế giới trồng lúa và phân bố ở tất cả các châu lục trên thế giới Trong đó châu Phi có 41 nước trồng lúa, châu Á là 30 nước, bắc Trung Mỹ là 14 nước, Nam Mỹ là 13 nước, châu Âu là 11 nước và châu Đại Dương là 5 nước Với diện tích trồng có biến động và đạt khoảng 152 triệu ha Năng suất lúa bình quân xấp xỉ 4,0 tấn/ha

Jamaica là nước có diện tích trồng lúa nhỏ nhất với 24 ha Năng suất lúa cao nhất đạt 9,45 tấn/ ha tại Australia và thấp nhất là 0,9 tấn/ ha tại IRAQ Năm

2009, diện tích lúa toàn thế giới đạt 161 triệu ha với sản lượng 679 triệu tấn, năng suất 4,2 tấn/ha.[18]

Hiện nay, Thái Lan vẫn là nước xuất khẩu gạo nhiều nhất thế giới nhờ tập trung vốn, giống… và áp dụng các khoa học kỹ thuật vào trong sản xuất Ngày nay, các nhà khoa học vẫn tiếp tục nghiên cứu để tạo ra những giống mới có chất lượng tốt, chống chịu được sâu bệnh và các điều kiện ngoại cảnh bất lợi nhằm nâng cao năng suất, đáp ứng nhu cầu lương thực cho nhân loại do ngày nay diện tích trồng lúa ngày càng giảm Ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nhằm thay thế dần sức người

1.5.2 Tình hình sản xuất lúa ở Việt Nam

* Quá trình phát triển nghề trồng lúa ở Việt Nam

Nghề trồng lúa ở Việt Nam có lịch sử lâu đời nhất so với nghề trồng lúa

ở các nước châu Á Theo các tài liệu khảo cổ ở Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam… cây lúa đã có mặt từ 3000 – 2000 năm trước công nguyên Tổ tiên chúng ta đã thuần hóa cây lúa dại thành cây lúa trồng và đã phát triển nghề trồng lúa đạt được những tiến bộ như ngày nay

Trước năm 1945, diện tích trồng lúa chủ yếu ở hai đồng bằng Bắc bộ và Nam bộ là 1,8 và 2,7 triệu ha với năng suất bình quân 13 tạ/ha và sản lượng thóc tương ứng là 2,4 – 3,0 triệu tấn Trong thời gian này, chủ yếu sử dụng là các giống lúa cũ, ở miền Bắc sử dụng các giống lúa cao cây, thâm canh, dễ

thành xuân chính vụ (80 – 90%) diện tích Một số giống lúa xuân đã có năng suất cao hơn hẳn lúa chiêm, có thể cấy được cả hai vụ chiêm và vụ mùa Do thay đổi cơ cấu sản xuất lúa, kết hợp với áp dụng hàng loạt các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới nên sản xuất lúa ở Việt Nam ngày càng phát triển và đạt được những thành tựu đáng kể

Từ năm 1979 – 1985, sản lượng lúa cả nước tăng từ 11,8 lên 15,9 triệu tấn, nguyên nhân là do ứng dụng giống mới, tăng diện tích và năng suất Tính riêng hai năm 1988 và 1989 sản lượng lương thực tăng 2 triệu tấn/năm

Từ khi thực hiện đổi mới (1986) đến nay, Việt Nam đã có những tiến bộ vượt bậc trong sản xuất lúa, đưa nước ta từ chỗ là nước thiếu ăn triền miên đã không những đảm bảo đủ nhu cầu lương thực trong nước mà còn xuất khẩu từ

3 – 4 triệu tấn/năm, trong những năm gần đây đứng hàng thứ hai trên thế giới

về xuất khẩu gạo nhiều nhất.[16]

* Triển vọng và thách thức đối với nghề trồng lúa ở Việt Nam

Những thuận lợi và triển vọng

Cây lúa là cây lương thực chính trong mục tiêu phát triển nông nghiệp của Việt Nam để đảm bảo cững chắc an ninh lương thực quốc gia và xuất khẩu Hiện nay, tính đến năm 2009 diện tích trồng lúa cả nước khoảng 7,2 triệu ha, năng suất lúa trung bình 5,3 tấn/ha, sản lượng dao động trong khoảng 38,5 - 39 triệu tấn, xuất khẩu gạo đạt 5,8 triệu tấn Trong giai đoạn tới, sẽ duy trì diện tích trồng lúa ở mức 7,0 triệu ha, phấn đấu năng suất trung bình khoảng 50 tạ/ha, sản lượng lương thực 38 triệu tấn và xuất khẩu ở mức 4,5 – 5,0 triệu tấn gạo chất lượng cao

Ở nước ta, đầu tư cho khoa học công nghệ nông nghiệp ngày càng tăng, kết hợp với tiếp thu những thành tựu khoa học công nghệ về lúa của các nước trong khu vực và trên thế giới Hệ thống cơ chế, chính sách của nhà

sản xuất lúa ngày càng tăng để đảm bảo tiêu dùng trong nước và xuất khẩu,

do dân số Việt Nam dự kiến đến năm 2020 sẽ vào khoảng 100 triệu người và dân số thế giới tăng lên gấp rưỡi

Điều kiện tự nhiên của Việt Nam hoàn toàn thích hợp cho sản xuất lúa Nông dân Việt Nam có kinh nghiệm trồng lúa lâu đời Năng suất, sản lượng lúa ngày càng tăng do ngày càng có nhiều giống mới thâm canh, năng suất, chất lượng cao, có khả năng thích ứng rộng và chống chịu sâu bệnh Việc xuất khẩu gạo ngày càng tăng về số lượng và chất lượng góp phần ổn định đời sống cho người nông dân, là lực lượng chiếm đại đa số trong tổng số hơn 80 triệu dân Việt Nam

Nước ta có địa hình phức tạp, chủ yếu là đồi núi Nhưng nghề trồng lúa đã phát triển rất lâu đời và tập trung chủ yếu ở ba vùng trồng lúa lớn là: đồng bằng sông Hồng, vùng duyên hải miền Trung và đồng bằng Nam bộ Ngoài ra, Việt Nam đã gia nhập WTO, đây là cơ hội lớn tạo điều kiện thuận lợi cho lúa gạo và các loại sản phẩm nông nghiệp khác có quyền bình đẳng tham gia vào thị trường thương mại nông sản của thế giới

+ Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật có xu hướng tăng, ảnh hưởng đến chất lượng nông sản

+ Tham gia vào thị trường thương mại thế giới có sự đòi hỏi rất khắt khe về chất lượng nông sản Do vậy phải có sự đầu tư một cách đồng bộ từ sản xuất đến đánh giá kiểm định chất lượng, bảo quản và vận chuyển tiêu thụ

CHƯƠNG II ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu

* Các thể đột biến ưu việt đã được chọn tạo trong tập đoàn các đột biến thu được từ giống Bắc thơm số 7 do tiến sĩ Nguyễn Như Toản và Viện Di truyền Nông nghiệp cung cấp

* Đặc điểm của giống Bắc thơm số 7 (BT7): Là giống lúa ngắn ngày, chất lượng cao và có mùi thơm Được nhập nội từ Trung Quốc vào năm 1992 và được gieo trồng khá nhiều nơi ở các tỉnh phía Bắc

BT7 có thời gian sinh trưởng trong vụ mùa là 115 – 120 ngày, vụ xuân

135 – 140 ngày Chiều cao cây lúa trung bình khoảng 90 – 95 cm Đẻ nhánh khá, hình thái gọn, bông mang nhiều hạt (160 – 175 hạt/bông) Tỉ lệ hạt lép

10 – 12%, khối lượng 1000 hạt 20 – 21gram Dạng hạt nhỏ, thon dài, gạo trong, cơm mềm có mùi thơm

Khả năng chống đổ từ trung bình, nhiễm rầy nâu, đạo ôn khô vằn từ nhẹ đến trung bình, nhiễm bạc lá nặng, năng suất trung bình 4,5 – 5,5 tấn/ha/vụ Nhược điểm chính của giống là tính thích ứng chưa cao, khả năng chống chịu với sâu bệnh kém, thân cây mềm dễ đổ, cho năng suất thấp

2.2 Nội dung nghiên cứu

Khảo sát các chỉ tiêu nông - sinh học của các cá thể thu được ở thế hệ sau

từ các thể đột biến ưu việt

Lựa chọn được một số cá thể có tiềm năng cao về năng suất, sức chống chịu… để tạo dòng làm cơ sở cho việc làm thuần và tạo giống mới

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm

Giống được chọn đem ngâm ủ, cho nảy mầm, gieo mạ sân

+ Ngâm ủ hạt giống: Trước khi ngâm ủ cần phơi lại hạt giống Chọn hạt tốt, mẩy, loại bỏ hạt lép Ngâm giống trong nước ấm 2 ngày 1 đêm, cứ 12 giờ thay nước ngâm một lần

+ Cho hạt nảy mầm: Sau khi hạt hút đủ nước, đem ủ để hạt nảy mầm Trong quá trình ủ, nên vảy nước định kì và trộn đều để hạt nảy mầm đều + Mạ sân: Rải một lớp bùn mỏng lên sân hay nền đất cứng Nếu đất xấu

có thể trộn thêm phân chuồng mục đã ủ với lân Gieo hạt đã nảy mầm đủ dài Tưới nước giữ ẩm, che nilon tránh gió lạnh

Khi mạ được từ 3 – 4 lá thật là nhổ cấy được Khi lấy mạ bứng cả mảng, sau đó tách thành các khóm nhỏ

Hình thức cấy: 1 rảnh/khóm, 40 khóm/m2

Chăm sóc đúng theo qui trình chung và theo thời vụ, thời tiết

Mỗi giống được trồng trong 100m2/1ô trên cùng khu tự nhiên và được bố trí lặp lại 3 lần ngẫu nhiên

Gieo ngày 12/06/2010

Cấy ngày 30/06/2010

Gặt ngày 20/09/2010-25/09/2010

2.3.2 Phương pháp thu thập số liệu

Theo dõi, ghi chép lại các số liệu đặc điểm nông sinh học được khảo sát theo quy trình (được xác định theo “hệ thống tiêu chuẩn đánh giá nguồn gen lúa” của IRRI năm 1996) (phụ lục bảng)

X X

Độ lệch chuẩn:

2 1

n i i

1

n i i

2.4 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

2.4.1 Địa điểm nghiên cứu

Tại xã Cao Minh - thị xã Phúc Yên - tỉnh Vĩnh Phúc

2.4.2 Thời gian nghiên cứu

Tiến hành thực nghiệm nghiên cứu trong vụ mùa năm 2010