Ảnh hưởng của nguồn giống và phương thức bảo quản đến sinh lí hạt một số giống lúa khi nảy mầm

LỜI CAM ĐOAN Tôi đã thực hiện nghiên cứu đề tài: “Ảnh hưởng của nguồn giống và phương thức bảo quản đến sinh lí hạt một số giống lúa khi nảy mầm”.. 15 Bảng 3.1: Nguồn giống và phương th

***********

NGUYỄN THỊ NHUNG

ẢNH HƯỞNG CỦA NGUỒN GIỐNG

VÀ PHƯƠNG THỨC BẢO QUẢN ĐẾN SINH LÍ HẠT MỘT SỐ GIỐNG LÚA

LỜI CẢM ƠN

Bằng tấm lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo

TS NGUYỄN VĂN ĐÍNH đã tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Tôi xin chân thành cảm ơn ThS Nguyễn Hồng Yến - Phó Chi cục trưởng Chi cục Bảo vệ thực vật tỉnh Hòa Bình cùng Tập thể cán bộ công tác tại Chi cục Bảo vệ Thực vật tỉnh Hòa Bình và tại các Trạm Bảo vệ thực vật huyện Lương Sơn, Cao Phong, Mai Châu, Lạc Sơn và Lạc Thủy đã nhiệt tình giúp đỡ tôi hoàn thành công việc thực địa và nghiên cứu khoa học trong thời gian thực hiện đề tài nghiên cứu này

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè đã luôn sát cánh ủng hộ và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian tôi thực hiện khóa luận

Hà Nội, ngày 20 tháng 05 năm 2011

Sinh viên

Nguyễn Thị Nhung

LỜI CAM ĐOAN

Tôi đã thực hiện nghiên cứu đề tài: “Ảnh hưởng của nguồn giống và

phương thức bảo quản đến sinh lí hạt một số giống lúa khi nảy mầm”

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Kết quả nghiên cứu của đề tài này đảm bảo tính chính xác, khách quan, trung thực, không trùng lặp với các tác giả khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2011

Sinh viên

Nguyễn Thị Nhung

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

FAO: Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc

NN&PTNT: Nông nghiệp và phát triển nông thôn

UBND: Ủy ban nhân dân

CNH, HĐH: công nghiệp hóa, hiện đại hóa

BUCAP: Biodiversity use and conservation application in community programe (Chương trình bảo tồn, ứng dụng đa dạng nguồn gen thực vật

ở cộng đồng)

DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU

Trang Bảng 1: Cơ cấu giống lúa tại các huyện trọng điểm

của tỉnh Hòa Bình 10 Bảng 2: Số lượng mẫu đã thu thập từ các huyện trọng điểm 15 Bảng 3.1: Nguồn giống và phương thức bảo quản một số giống lúa chủ yếu của nông dân tỉnh Hòa Bình 20 Bảng 3.2: Ảnh hưởng của phương thức bảo quản đến

khối lượng 1000 hạt (g) và độ ẩm của hạt một số giống lúa 22 Bảng 3.3: Ảnh hưởng của phương thức bảo quản đến một số

chỉ tiêu nảy mầm và nhiễm bệnh ở một số giống lúa 25 Bảng 3.4: Ảnh hưởng của nguồn giống và phương thức bảo quản đến sinh trưởng mầm một số giống lúa 26 Bảng 3.5: Mức độ nhiễm nấm bệnh ở các hình thức bảo quản

khác nhau của một số giống lúa do người dân bảo quản 29 Bảng 3.6: Ảnh hưởng của nguồn giống đến tỉ lệ nảy mầm

và sức nảy mầm của hai giống lúa: Q5 và Bao thai 31

MỤC LỤC

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục đích của đề tài 2

1.3 Nội dung nghiên cứu 1.4 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 3

1.5 Ý nghĩa của đề tài 4

Phần 2: NỘI DUNG Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Vai trò của cây lúa 5

1.2 Tình hình sản xuất lúa của tỉnh Hòa Bình 6

1.3 Tình hình sản xuất lúa của các huyện 9

1.4 Khái quát về bảo quản nông sản………… 11

1.5 Phương pháp bảo quản hạt lúa (hạt thóc)……….……….11

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu 15

2.2 Phương pháp nghiên cứu 15

2.3 Xử lí số liệu thí nghiệm 18

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 3.1 Nguồn cung cấp và các phương thức bảo quản một số giống lúa ở tỉnh Hòa Bình 19

3.2 Ảnh hưởng của nguồn giống và phương thức bảo quản đến một số chỉ tiêu sinh lí của hạt lúa giống 21

3.2.1 Ảnh hưởng của nguồn giống và phương thức bảo quản đến khối lượng 1000 hạt và độ ẩm của một số giống lúa 21 3.2.2 Ảnh hưởng của nguồn giống và phương thức bảo quản

đến tỉ lệ nảy mầm và nhiễm bệnh của một số giống lúa 24 3.2.3 Ảnh hưởng của phương thức bảo quản đến sinh lí,

nhiễm nấm và sinh trưởng mầm của một số giống lúa 26 3.3 Mức độ nhiễm nấm ở các phương thức bảo quản khác nhau

đến một số giống lúa 29 3.4 Ảnh hưởng của nguồn giống đến tỉ lệ nảy mầm và sức nảy mầm của hai giống lúa: Q5 và Bao thai 30

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Cây lúa nước trong những cây lương thực lâu đời nhất, phổ biến nhất Trên thế giới, về mặt diện tích gieo trồng lúa đứng thứ 2 sau lúa mì; về tổng sản lượng, lúa đứng thứ 3 sau lúa mì và ngô [1] Lúa được trồng ở 112 nước,

là lương thực của hơn 54% dân số thế giới

Dân số thế giới hiện nay là gần 7 tỉ người và sẽ đạt 8 tỉ người vào năm

2030 Sự gia tăng dân số đã đặt nhân loại vào tình trạng thiếu đói lương thực, đặc biệt thường xảy ra ở các nước chậm, đang phát triển

Theo đánh giá của FAO, năm 2009 có hơn 1 tỉ người trên thế giới bị thiếu ăn Bởi vậy, phát triển lương thực trở thành vấn đề thời sự của mỗi quốc gia Cây lúa nước là đối tượng được chú trọng nghiên cứu và đầu tư nhiều nhất bởi nó ảnh hưởng đến đời sống của 65% dân số thế giới [4] Để không ngừng mở rộng sản xuất, cây lúa nước đòi hỏi phải có nguồn giống tốt, chất lượng giống phải cao Bởi giống lúa vừa là mục tiêu, vừa là một biện pháp kĩ thuật để nâng cao năng suất và phẩm chất hạt gạo trong sản xuất lương thực

Trong nhiều năm qua việc lai tạo chọn giống lúa theo 3 hướng chính:

- Chọn tạo giống có chất lượng ngon phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu

- Chọn tạo giống có năng suất cao, ổn định cho vùng thâm canh

- Chọn tạo giống có năng suất cao, thời gian sinh tưởng ngắn, chống chịu sâu bệnh và chống chịu các điều kiện khó khăn

Ngày nay, giống vẫn được xem là một trong những yếu tố hàng đầu trong việc không ngừng nâng cao năng suất cây trồng Các nhà khoa học ước tính khoảng 30 - 50% mức tăng năng suất hạt của các cây lương thực trên thế giới là nhờ việc đưa vào sản xuất những giống tốt mới [5]

Muốn cây lúa sinh trưởng, phát triển tốt thì phải có hạt giống tốt và khỏe mạnh Gieo trồng hạt giống khỏe, có chất lượng cao là điều kiện cần thiết để cây lúa gieo trồng chịu đựng và vượt qua được biến động của điều kiện thời tiết bất lợi và những điều kiện bất lợi bên ngoài từ đó mới có thể cho năng suất cao và gia tăng chất lượng gạo, đáp ứng nhu cầu lương thực của nhân loại

Giống tốt nhưng phải được bảo quản thật tốt mới phát huy được hiệu quả trong sản xuất Ở Việt Nam nói chung và tỉnh Hòa Bình nói riêng với điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm thì quá trình bảo quản nông sản sau thu hoạch đặc biệt là bảo quản hạt giống lúa gặp khá nhiều khó khăn Với nhiều bất lợi của điều kiện môi trường như: vi sinh vật, sâu bệnh, chuột, mối là những nhân tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hạt giống

Qua khảo sát các phương pháp bảo quản hạt giống chủ yếu của tỉnh Hòa Bình, tôi nhận thấy các hình thức bảo quản chủ yếu là: bảo quản trong bao bố, mê bồ, chum, vại, thùng gỗ và trong các bao nilon kín Bằng các hình thức bảo quản đó, bà con sử dụng lúa thu hoạch từ vụ trước làm giống cho vụ sau Để đánh giá được sự ảnh hưởng của các hình thức bảo quản khác nhau đến sinh lí hạt giống cũng như chất lượng hạt giống như thế nào và mong muốn khuyến cáo bà con nông dân có phương pháp bảo quản hạt giống tốt nhất, tôi tiến hành nghiên cứu:

"Ảnh hưởng của nguồn giống và phương thức bảo quản đến sinh lí hạt một số giống lúa khi nảy mầm"

- Khuyến cáo người nông dân về cách bảo quản và sử dụng nguồn giống lúa trong sản xuất

1.3 Nội dung nghiên cứu

- Khảo sát nguồn giống và cách bảo quản hạt giống của một số giống lúa chủ yếu ở tỉnh Hòa Bình

- Đánh giá ảnh hưởng của nguồn giống và phương thức bảo quản đến một số chỉ tiêu sinh lí, nhiễm bệnh của một số giống

+ Sinh trưởng của mầm (rễ mầm, lá mầm)

- Đánh giá ảnh hưởng của phương thức bảo quản đến tỉ lệ nhiễm nấm của một số giống lúa

- Đánh giá ảnh hưởng của nguồn giống đến tỉ lệ nảy mầm, sức nảy mầm của hai giống Q5 và Bao thai trong cùng một điều kiện bảo quản

1.4 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

1.5 Ý nghĩa của đề tài

1.5.1 Ý nghĩa khoa học

Kết quả của đề tài sẽ bổ sung các dẫn liệu về nguồn giống và cách bảo quản giống lúa của người nông dân hiện nay ở tỉnh Hòa Bình Kết quả của đề tài còn bổ sung các dẫn liệu về ảnh hưởng của phương thức bảo quản đến một

số chỉ tiêu sinh lí của hạt một số giống lúa

1.5.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả của đề tài là bằng chứng để đưa ra lời khuyến cáo cho người sản xuất lúa ở tỉnh Hòa Bình nói riêng và các tỉnh có điều kiện tương tự về sử dụng nguồn giống và cách bảo quản giống tốt nhằm nâng cao năng suất, tăng thu nhập cho người sản xuất

PHẦN 2: NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Vai trò của cây lúa

Cây lúa nước (Oryza sativa L.) đã trở thành cây lương thực chủ yếu của

con người từ rất lâu Có khoảng 40% dân số thế giới coi lúa gạo là nguồn lương thực chính, 25% dân số sử dụng lúa gạo trên 50% khẩu phần lương thực hàng ngày Như vậy, lúa gạo ảnh hưởng đến đời sống của 65% dân số thế giới [4]

Ở những nước có nền kinh tế đang phát triển như nước ta thì số lượng lao động phục vụ trong nông nghiệp mà chủ yếu là trồng lúa chiếm phần rất lớn (hơn 80%) Như vậy, cây lúa góp phần vào việc giải quyết việc làm cho một lượng lớn lao động và giải quyết vấn đề an ninh lương thực quốc gia

Trên thế giới, tình hình sản xuất lúa gạo trong 3 thập kỷ gần đây đã có mức tăng trưởng đáng kể Tuy tổng sản lượng của lúa tăng trưởng 70% trong

30 năm nhưng do dân số tăng quá nhanh nhất là ở các nước đang phát triển (Châu Á, Châu Phi, Châu Mỹ La Tinh) Như vậy, cây lúa đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết vấn đề an ninh lương thực thế giới

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của công nghệ sinh học kết hợp với những tiến bộ của khoa học kĩ thuật (KHKT), các nhà khoa học đã chọn tạo ra các giống lúa có năng suất cao, chất lượng tốt, khả năng chống chịu sâu bệnh cao đã đưa nước ta lên một bước tiến lớn trong sản xuất lúa gạo Đặc biệt, nước ta đã trở thành nước đứng thứ 2 trên thế giới (sau Thái Lan) về xuất khẩu gạo và hàng năm đã góp phần lớn vào tổng thu nhập quốc dân (GDP)

Các sản phẩm của cây lúa có nhiều giá trị khác nhau nhưng quan trọng nhất là gạo Gạo cung cấp các chất dinh dưỡng cho sự sống con người như: tinh bột, protein, chất béo, vitamin (B1, B2, B6, PP)

Hàm lượng xenlulozơ trong gạo cao làm cho gạo là loại thức ăn dễ tiêu hóa, hệ số tiêu hóa cao

Ngoài gạo cung cấp calo cho sự sống con người, các bộ phận khác của cây lúa cũng có rất nhiều lợi ích: rơm, rạ làm chất đốt hoặc thức ăn dự trữ cho chăn nuôi trâu bò; thân cây sau khi thu hoạch được cày vùi làm phân bón; trấu dùng để độn chuồng và hiện nay trấu hun là nguyên liệu giá thể để giâm cành các loại hoa; rơm rạ dùng để làm giá thể nuôi nấm (nấm rơm, nấm sò)

Gạo còn dùng để sản xuất bia, rượu, cồn, làm bánh kẹo, axeton, thuốc chữa bệnh; cám được sử dụng nhiều trong chăn nuôi gia súc, nuôi trồng thủy sản, dùng trong dược phẩm (sản xuất thuốc B1), mĩ phẩm, sơn; rơm rạ còn dùng làm vật liệu xây dựng, sản xuất giấy

Với những lợi ích to lớn mà cây lúa mang lại, cây lúa đã trở thành cây trồng phổ biến và chủ lực của nhiều nước trên thế giới Lúa gạo đã trở thành mặt hàng có giá trị xuất khẩu Ở Việt Nam, lúa là cây lương thực hàng đầu cung cấp năng lượng duy trì sự sống cho người dân Nó giữ vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an toàn lương thực thực phẩm Ngoài ra, còn là cây trồng đóng góp giá trị lớn nhất trong ngành nông nghiệp

1.2 Tình hình sản xuất lúa của tỉnh Hòa Bình

Hòa Bình là một tỉnh miền núi có vị trí chiến lược quan trọng đối với

sự phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc, cách thủ đô Hà Nội 76 km có diện tích tự nhiên là 466.252 ha Trong đó, đất lâm nghiệp 329.317 ha chiếm 70,6%; đất nông nghiệp 66.758 ha, chiếm 14,32% còn lại là các loại đất khác chiếm 15,1% [2]

Theo báo cáo của Sở NN&PTNT: Vụ Xuân 2010, toàn tỉnh cấy gần 15.950 ha lúa, trong đó tỉ lệ giống lúa tiến bộ đạt 86,5% Năng suất bình quân ước đạt trên 53 tạ/ha Trong đó nhiều địa bàn của huyện Kim Bôi, thành phố Hòa Bình, Lương Sơn đạt năng suất bình quân gần 60 tạ/ha [8]

Lúa, 22%

Ngô, 30.30%

Cây màu khác, 21.80%

Cây thực phẩm, 8%

Cây công nghiệp ngắn ngày, 17.90%

Biểu đồ 1: Cơ cấu cây trồng chính của tình Hòa Bình năm 2011

Trong sản xuất cây nông nghiệp, cây lúa là cây trồng có vị trí quan trọng nhất Diện tích lúa ruộng năm 2009 tăng 1.853 ha so với 1996 Trong đó diện tích của 5 huyện có cánh đồng lớn: Lạc Sơn, Kim Bôi, Tân Lạc, Lương Sơn, Yên Thủy chiếm gần 73% diện tích lúa ruộng toàn tỉnh Một trong những thành tựu quan trọng trong sản xuất lúa của tỉnh là trong những năm gần đây đẩy mạnh gieo cấy các giống lúa có năng suất, chất lượng cao và sản xuất các giống lúa lai như: Nghi hương 2308, Nhị ưu 838, Nhị ưu 63, Bồi tạp sơn thanh, Dự ưu 527 (chiếm trên 45% diện tích gieo trồng của tỉnh) Ngoài

ra một số giống lúa thuần phù hợp với điều kiện của tỉnh như: Khang dân, Q5, AYT.77, TH3-3 và áp dụng các biện pháp thâm canh mới vào sản xuất như chương trình 3 giảm - 3 tăng đã làm cho năng suất tăng lên đáng kể Từ 29 tạ/ha (1996) tăng lên khoảng 49 tạ/ha (2009) Trong đó có nhiều huyện đạt trên 52 tạ/ha như ngoại vi thành phố Hòa Bình đạt 53tạ/ha; huyện Lương Sơn đạt 52,1 tạ/ha; các huyện Kim Bôi, Lạc Sơn đạt khoảng 52 tạ/ha Do năng suất lúa tăng nhanh nên tuy diện tích tăng không lớn song sản lượng tăng khá lớn Năm 2009 đạt trên 200.000 tấn tăng 86.000 tấn so với năm 1996

Sản xuất Vụ Chiêm - Xuân 2010 - 2011, theo dự báo thời tiết có nhiều diễn biến phức tạp, khó lường, khô hạn diễn ra gay gắt Hiện tại, các hồ, đập thủy lợi mới tích nước được khoảng 60% Do vậy chủ trương của Tỉnh, Ngành nông nghiệp chỉ đạo các địa phương chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, quản lí chặt chẽ các nguồn nước, điều tiết sử dụng nước tiết kiệm, chủ động đủ giống phân bón, thuốc bảo vệ thực vật Không cấy lúa ở những diện tích không chủ động nước tưới, chuyển sang trồng các loại cây sử dụng ít nước Chủ động phòng chống dịch bệnh, tăng cường áp dụng khoa học kĩ thuật vào sản xuất [14]

Theo kế hoạch, tổng diện tích Vụ Chiêm - Xuân 2010 - 2011 toàn tỉnh

là 78.600 ha trong đó cây Vụ Đông năm 2010 ước đạt 9.000 ha và Vụ Xuân

2011 phấn đấu gieo trồng 69.600 ha Riêng cây lương thực có hạt Vụ Chiêm - Xuân là 35.000 ha, tổng sản lượng cây có hạt đạt 174.650 tấn Trong đó, có 84.000 tấn lúa, 90.650 tấn ngô Để sản xuất Vụ Chiêm - Xuân đạt kế hoạch đề

ra, ngay từ đầu tháng 11, Sở NN&PTNT đã tổ chức triển khai kế hoạch sản xuất yêu cầu các địa phương tuân thủ nghiêm ngặt tính thời vụ Chủ động cung ứng giống vật tư, phân bón theo yêu cầu của nông dân, đảm bảo đủ cơ cấu giống theo kế hoạch đã định Chú ý sử dụng giống ngắn ngày, có tiềm năng năng suất cao, chống chịu sâu bệnh, thực hiện đầu tư thâm canh, chăm sóc, bảo vệ theo đúng quy trình khuyến cáo

Xác định cơ cấu trà và thời vụ gieo cấy lúa, căn cứ theo từng loại đất, từng cánh đồng và nguồn nước thuận tiện cũng như đặc điểm thời tiết của từng vùng để bố trí cơ cấu trà, giống hợp lí Từng bước mở rộng diện tích các giống lúa có năng suất, chất lượng cao nhằm đáp ứng hai mục tiêu là đảm bảo

an ninh lương thực và sản xuất hàng hóa, tăng thu nhập cho hộ dân Trong đó, trà lúa Chiêm - Xuân sớm chiếm 5% diện tích, trà xuân chính vụ từ 40 - 45% diện tích và trà xuận muộn chiếm 45 - 50% diện tích Lịch gieo mạ bắt đầu từ

ngày 20/11 và kết thúc gieo cấy vào cuối tháng 2/2011 Cơ cấu giống chủ yếu là: C70, Xi23, Dt10, TRB1, BC15, MĐ25, MĐ1, Nghi hương 2308, Khang dân, Bồi tạp sơn thanh, Q5, DB6, AYT.77, TH3-3, TH3-4 Trong đó mở rộng diện tích cấy các giống lúa lai phấn đấu đạt 40% diện tích Đặc biệt, chú

ý những chân ruộng thường xuyên bị nhiễm rầy trong những vụ vừa qua nên chọn những giống lúa kháng rầy, kiên quyết không cấy các giống cũ, giống thoái hóa, năng suất thấp Đồng thời, cần thực hiện tốt các biện pháp kĩ thuật gieo mạ che phủ nilon để chống rét và phòng ngừa tập đoàn rầy truyền bệnh vàng lùn, lùn xoắn lá cho mạ, chăm sóc không để mạ già, mạ ống, cấy đúng thời vụ và tăng cường chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh kịp thời để cây trồng phát triển tốt đạt năng suất, sản lượng cao [9]

1.3 Tình hình sản xuất lúa của các huyện

Các huyện cũng tập trung thực hiện theo đúng kế hoạch, chỉ đạo của Bộ NN&PTNT, UBND tỉnh, Sở NN&PTNT về cơ cấu sản xuất Vụ Chiêm - Xuân 2010 - 2011 Căn cứ vào khả năng thâm canh và điều kiện sinh thái của mỗi vùng để lựa chọn bộ giống thích hợp cho từng địa phương Sử dụng các giống lúa có tiềm năng năng suất cao, chống chịu sâu bệnh khá

Mở rộng diện tích các giống lúa năng suất, chất lượng cao nhằm đáp ứng hai mục tiêu là đảm bảo an ninh lương thực và sản xuất hàng hóa

Những địa phương đã và đang triển khai chương trình BUCAP, chương trình sản xuất giống nông hộ nên khuyến khích nông dân sử dụng bộ giống đã được chọn lọc, khảo nghiệm và thích ứng với điều kiện sinh thái [10]

Có thể khái quát tình hình sản xuất của các huyện như trong bảng 1

Bảng 1: Cơ cấu giống lúa tại các huyện trọng điểm của tỉnh Hòa Bình Tên huyện Diện tích gieo cấy Lúa Lai Lúa thuần

Lương Sơn Vụ Chiêm: 2.050 ha

Vụ Mùa: 3.050 ha

Chiếm 15%

Nhị ưu 838 Bồi tạp sơn thanh, TH3-3, TH3-4, Việt lai 24

Chiếm 85% Khang dân, Q5, AYT.77, Bao thai

Mai Châu S nhỏ: 920 ha

Chiếm 60%

Nhị ưu 838 Nhị ưu 64, Việt lai 24, Nghi hương

2308

Chiếm 40% Khang dân, Q5, CR203, BC15, Hương thơm số 1, Bắc thơm số 7

1.4 Khái quát về bảo quản nông sản

Bảo quản nông sản bao gồm bảo quản giống và bảo quản các nông sản phẩm khác Nó đòi hỏi phải nắm vững bản chất của các hiện tượng sống của nông sản, mối quan hệ khăng khít giữa môi trường với sản phẩm và những hoạt động sinh học có ảnh hưởng trực tiếp đến nông sản phẩm trong quá trình bảo quản Mục đích của việc bảo quản nông sản nhằm:

- Bảo quản giống để đảm bảo cho quá trình tái sản xuất mở rộng

- Đảm bảo cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến

- Bảo quản bán thành phẩm sơ chế

- Sơ chế bảo quản tại chỗ trong điều kiện của những xí nghiệp công nông nghiệp liên hợp

Quá trình bảo quản nông sản đúng kĩ thuật sẽ cung cấp được nguồn giống tốt cho quá trình tái sản xuất Từ đó, đảm bảo năng suất cũng như chất lượng sản phẩm của vụ sau Mặt khác, bảo quản tốt còn cung cấp các sản phẩm chất lượng đến tay người tiêu dùng, bởi sản phẩm sau khi thu hoạch thường không được sử dụng ngay Trong thời gian đó sản phẩm có thể bị hao hụt hay hư hại hoặc sinh tính độc

Có các phương pháp bảo quản nông sản chủ yếu [11]:

- Bảo quản nông sản ở trạng thái thoáng

- Phương pháp bảo quản kín

- Bảo quản nông sản thực phẩm trạng thái lạnh

- Bảo quản bằng phương pháp hóa học

- Bảo quản trong khí quyển điều chỉnh

1.5 Phương pháp bảo quản hạt lúa (hạt thóc)

Lúa giống phục vụ cho công tác gieo trồng được cung cấp bởi nhiều nguồn khác nhau Có thể từ các trung tâm giống cây trồng, có thể do bà con nông dân tự bảo quản và sử dụng lúa từ vụ trước làm giống hoặc do các bà

con buôn bán, trao đổi với nhau Do điều kiện bảo quản giống của các nguồn khác nhau là không giống nhau vì thế tỉ lệ nảy mầm cũng như sức nảy mầm

sẽ có sự khác biệt

- Các phương pháp bảo quản lúa giống

Thóc là loại hạt có vỏ trấu nên bảo quản có nhiều thuận lợi vì lớp vỏ trấu có tác dụng hạn chế sự xâm nhập của các nhân tố bên ngoài Tuy vậy, quá trình bảo quản thóc cũng chịu ảnh hưởng rất lớn của điều kiện ngoại cảnh Muốn bảo quản thóc tốt người ta dùng các biện pháp khác nhau, đảm bảo các yêu cầu sau:

- Giữ cho thóc không bị ẩm ướt, không bị men, mốc và xảy ra hiện tượng tự bốc nóng, không có sâu mọt

- Với số lượng ít có thể đựng trong các dụng cụ bảo quản như chum, vại, bao, thùng gỗ

- Với số lượng nhiều thì chứa trong các kho lớn làm bằng các vật liệu khác như gạch, xi măng

Trong điều kiện bình thường và làm khô theo kiểu phơi nắng, khoảng 3 tháng hạt lúa vẫn nảy mầm tốt, đạt tới 90% nhưng khoảng 6 tháng sau tỉ lệ nảy mầm chỉ còn 60 - 70% và khoảng 9 - 10 tháng sau thì hầu hết hạt không nảy mầm Đây là điều khó khăn cho người dân vùng trồng một vụ lúa một năm Để bảo quản hạt giống lúa từ vụ này sang vụ năm sau (khoảng 8 tháng) nên áp dụng một số phương pháp bảo quản hiệu quả [12]

Theo kinh nghiệm chỉ phơi hạt giống lúa một nắng là đạt độ ẩm 12% Thường khi lúa mới gặt ở ruộng về độ ẩm được khoảng 25% Phơi nắng nhẹ làm sao rút độ ẩm xuống 18% và sau nắng thứ 2 mới rút độ ẩm xuống 12% là đạt yêu cầu Phơi hạt giống trong điều kiện nhiệt độ không cao là tăng sức sống của hạt giống và bảo quản được lâu dài hơn

Để hạt giống trong kho càng lâu thì hạt giống càng kém nảy mầm Đó

là điều xảy ra cho tất cả các loại giống khác nhau Nếu đựng hạt trong bao đay hay nilon dệt (không kín) hạt giống rất nhanh mất sức nảy mầm dù được phơi rất khô có thể là do độ ẩm của hạt tăng hoặc nhiễm nấm bệnh làm cản trở quá trình phát triển của hạt ở giai đoạn phát sinh lá mầm Theo kinh nghiệm thì khi phơi lúa đạt 12% thì cho hạt lúa vào bao nilon buộc kín là tốt nhất Sau

đó, toàn bộ bao nilon được đựng trong bao bố đã bỏ vài cục vôi sống dưới đáy

để hút ẩm thường xuyên

Nơi bảo quản hạt giống phải khô ráo, thoáng mát và tránh ánh nắng trực tiếp chiếu vào Bao giống phải được kê lên bằng gỗ, không nên kê bằng gạch hay vật liệu khác Theo kinh nghiệm trên thì hạt giống sau 8 tháng vẫn

có tỉ lệ nảy mầm khoảng 85 - 90% và sức sống của cây con vẫn phát triển bình thường

Trên thực tế, khi khảo sát các phương pháp bảo quản ở một số hộ dân thuộc các huyện nói trên thì thấy có rất nhiều phương pháp bảo quản như:

- Bảo quản trong mê bồ: bảo quản trong bao bố, bao da rắn trọng lượng 40 - 50 kg/bao hoặc trong mê bồ từ 500 – 1000 kg Cách này đơn giản nhưng không bảo quản được lâu, thường từ 2 - 3 tháng do dễ tái ẩm làm lúa bị vàng hơi và sâu mọt tấn công

- Bảo quản trong chum, vại, thùng gỗ, thùng sắt: lúa được phơi khô, làm sạch và đổ vào chum, vại và đậy kín lại không khí bên ngoài không vào được Thời gian bảo quản được 3 - 6 tháng Tuy nhiên, không bảo quản được nhiều do tốn nhiều chum, vại và nơi chứa

- Bảo quản kín: hạt lúa được chứa trong 2 lớp bao, bao da rắn ở bên ngoài và bao nilon ở trong cột kín lại, bảo đảm không khí từ môi trường không thể thấm qua lớp bao Ôxi trong bao sẽ giảm dần do sự hô hấp của hạt

và sâu mọt, như thế sẽ làm cho sâu mọt chết Với phương pháp này có thể bảo

quản giống lúa một năm mà chất lượng vẫn tốt Đây là phương pháp bảo quản hạt giống chủ yếu hiện nay [13]

Các phương pháp này có đặc điểm và tính ưu việt khác nhau Điều kiện bảo quản quyết định độ ẩm của hạt từ đó quyết định đến quá trình nảy mầm của hạt khi gieo trồng