Quan hệ kinh tế asean eu giai đoạn (1996 2008)

Dưới những tác động của khu vực và quốc tế thì quan hệ kinh tế ASEAN - EU từ năm 1996 - 2008 đã có những bước tiến triển mới, mối quan hệ này đã tác động đến nền kinh tế hai khu vực, Việ

2

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian nghiên cứu hoàn thành khóa luận tốt nghiệp, Tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của các Thầy Cô giáo trong khoa Lịch Sử – Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2 Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy cô Đặc biệt, là cô giáo – Thạc Sỹ Nguyễn Thị Tuyết Nhung – Người đã trực tiếp hướng dẫn tôi trong thời gian qua

Qua đây, tôi cũng xin chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp của các bạn sinh viên trong khoa Lịch Sử đã giúp đỡ tôi thực hiện khóa luận này

Là một sinh viên lần đầu nghiên cứu khoa học, chắc chắn đề tài của tôi không tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy, tôi rất mong sự đóng góp ý kiến của quý thầy cô và các bạn sinh viên

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, Tháng 05 năm 2012

Sinh Viên

Nguyễn Thị Huyền

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những kết quả nghiên cứu trong khóa luận tốt nghiệp này là thành quả của riêng tôi dưới sự hướng dẫn và giúp đỡ của cô giáo – Thạc Sỹ Nguyễn Thị Tuyết Nhung Nội dung khóa luận không trùng với bất

cứ một công trình nghiên cứu nào, nếu sai tôi xin chịu trách nhiệm

Hà Nội, Tháng 05 năm 2012

Sinh Viên

Nguyễn Thị Huyền

Trước bối cảnh đó thì ở châu Âu đã thành lập Cộng đồng kinh tế châu

Âu (EEC) năm1957, rồi phát triển thành Cộng đồng châu Âu (EC) năm 1967, sau đó tiếp tục phát triển thành Liên minh châu Âu (EU), với mức độ liên kết cao hơn giữa các thành viên Ở châu Á, dưới tác động của khu vực cũng đã hình thành Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) năm 1967 Liên minh châu Âu và Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á đã thiết lập quan hệ với nhau từ những năm 70 của thế kỷ XX cho đến nay và không ngừng được củng

cố và phát triển

5

Quan hệ ASEAN - EU là nòng cốt của quan hệ Á - Âu một mối quan

hệ mới được đánh dấu bằng Hội nghị thượng đỉnh Á - Âu, được tiến hành tháng 3/1996, tại Bangkok nhằm thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa hai khu vực Tiến trình ASEAN - EU giữ vai trò quan trọng trong việc xúc tiến và phát triển mối quan hệ này Quan hệ ASEAN - EU đã thể hiện đặc điểm nổi bật của thời kỳ mới là xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa, chủ nghĩa khu vực, chủ nghĩa đa phương, sự phụ thuộc lẫn nhau chặt chẽ hơn bao giờ hết giữa các quốc gia và xu hướng các quốc gia tập trung ưu tiên phát triển sức mạnh kinh tế

Dưới những tác động của khu vực và quốc tế thì quan hệ kinh tế ASEAN

- EU từ năm 1996 - 2008 đã có những bước tiến triển mới, mối quan hệ này

đã tác động đến nền kinh tế hai khu vực, Việt Nam là một thành viên của ASEAN, vậy khi quan hệ ASEAN - EU được đẩy mạnh thì đã tác động đến Việt Nam

Từ những lý do trên, tôi chọn đề tài “Quan hệ kinh tế ASEAN - EU giai đoạn (1996 - 2008)” làm khóa luận tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Quan hệ ASEAN - EU là nòng cốt của quan hệ Á - Âu Vì vậy có rất nhiều nhà nghiên cứu, tổ chức nghiên cứu quan tâm đến vấn đề này, đặc biệt

là các trung tâm nghiên cứu của các quốc gia EU cũng như ASEAN Trong đó

có cả các công trình nghiên cứu có giá trị của các học giả Việt Nam Các công trình nghiên cứu này có quy mô từ nhỏ đến lớn, nghiên cứu về các khí cạnh khác nhau, thời điểm khác nhau, về kinh tế, chính trị, đặc điểm quan hệ, cơ

hội và thách thức của mối quan hệ Như trong đề tài “Hợp tác kinh tế EU với ASEAN và Việt Nam” của Trần Mạnh Tảo, đã nói về quan hệ kinh tế ASEAN

- EU những năm trước thế kỷ XXI, nhấn mạnh về các vấn đề mậu dịch, đầu tư

và thương mại trước sự tác động của khủng hoảng tài chính tiền tệ châu Á

6

Trong đề tài “Quan hệ ASEAN - EU thời hậu kỳ chiến tranh lạnh” của

Thân Phương Nga, cũng đã nói lên được quan hệ kinh tế ASEAN - EU sau những năm 90 của thế kỷ XXI, và triển vọng của mối quan hệ này, nhưng chưa nói lên được những tác động hay ảnh hưởng của bối cảnh khu vực và quốc tế đối với mối quan hệ này

Ngoài ra còn có các bài báo tạp chí nghiên cứu về quan hệ kinh tế

ASEAN - EU như: Bài “EU - ASEAN những quan hệ đang được thức đẩy”

của PGS.TS Bùi Huy Khoát (1995), bài viết đã đưa ra được một số nhu cầu

mà cả ASEAN và EU cần có sự hợp tác

Năm 2001, Thạc sĩ Hoàng Xuân Hòa viết bài “Đặc điểm quan hệ thương mại ASEAN - EU và những tác động đối với các chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam”, bài viết đã nói về đặc điểm quan hệ thương mại

Năm 2003, TS Hoàng Xuân Hòa đã viết bài “Thúc đẩy quan hệ kinh tế

EU - ASEAN: cơ hội phát triển cho các nước thành viên mới ASEAN” đã nói

lên tác động của quan hệ kinh tế EU - ASEAN với các nước thành viên mới của ASEAN tạo điều kiện thuận lợi cho các nước này hội nhập kinh tế…

Ngoài các đề tài và bài báo tạp chí do các nhà nghiên cứu Việt Nam

nghiên cứu thì còn có các đề tài của các học giả nước ngoài như: “ASEAN and EU Foring New Linkafer and Stratefic Alliancer”, Chia Siow Yue, 1997,

Đề tài này phân tích chính sách của ASEAN đối với liên minh châu Âu, những ảnh hưởng qua lại của các ngành kinh tế vĩ mô và vi mô, về vấn đề

7

thương mại, những khó khăn, thuận lợi và những liên kết đầu tư; những liên minh chiến lược giữa ASEAN - EU những kinh nghiệm được rút ra từ mối quan hệ qua lại của ASEAN - EU

Trong bài viết của Rolf J Langhammer “giá trị biểu hiện của hợp tác kinh tế ASEAN - EU sau khủng hoảng: phải trăng đó là sự hợp tác không tương xứng, yếu kém hoặc không hiệu quả?” bài viết này đã nêu lên sự tác

động của khủng hoảng kinh tế tiền tệ đối với quan hệ kinh tế ASEAN - EU… Tuy vậy, một câu hỏi nổi cộm vẫn còn đặt ra đó là: Dưới tác động của bối cảnh mới của khu vực và quốc tế nửa sau những năm 90 của thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, thì thực trạng phát trển quan hệ kinh tế ASEAN - EU như thế nào? Tác động đến hai khối, trong đó có nền kinh tế Việt Nam ra sao? Thì vẫn còn chưa có câu trả lời thỏa đáng

3 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài “Quan hệ kinh tế ASEAN - EU giai đoạn từ 1996 - 2008”

tác giả của khóa luận muốn dùng một cách khái quát, hệ thống và biện chứng, dựa trên những cơ sở tư liệu thực tế để phân tích quan hệ kinh tế trong giai đoạn này

Nghiên cứu quan hệ kinh tế ASEAN - EU trong giai đoạn từ 1996 - 2008 người viết mong muốn trả lời các câu hỏi sau:

- Trong bối cảnh khu vực và quốc tế mới nó đã tác động đến quan hệ kinh tế ASEAN - EU như thế nào?

- ASEAN và EU tại sao lại cần thiết lập mối quan hệ với nhau?

- Thực trạng của quan hệ kinh tế ASEAN - EU trong giai đoạn này như thế nào? Nó có sự phát triển hay tụt hậu? Có tác động gì đến hai tổ chức?

- Việt Nam cũng là thành viên của tổ chức ASEAN, vậy quan hệ kinh tế

ASEAN - EU có tác động như thế nào đối với Việt Nam?

8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu:

Đề tài nghiên cứu về “Quan hệ kinh tế ASEAN - EU (1996 - 2008)”, vì

vậy mà đối tượng nghiên cứu là quan hệ kinh tế đa phương giữa hai tổ chức ASEAN và EU

+Thời gian: Đề tài nghiên cứu trong lĩnh vực quan hệ kinh tế, trong giai đoạn từ năm 1996 đến năm 2008 Mốc đầu tiên được đánh dấu bằng hội nghị thượng đỉnh Á - Âu (3/1996) và mốc cuối là khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2008

+ Không gian: Tác giả đi sâu vào nghiên cứu quan hệ kinh tế đa phương giữa hai khối ASEAN và EU vì vậy các nước trong hai khối đều được nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả đã sử dụng phương pháp lịch sử như một phương pháp chủ yếu Trước hết, là việc sưu tầm, tập hợp nguồn tư liệu liên quan đến quan hệ kinh

tế ASEAN - EU (1996 - 2008), qua các sách báo, tạp chí, phương tiện truyền thông đại chúng… Trên cơ sở đó chắt lọc nội dung phục phụ cho đề tài Nguồn tư liệu được sắp xếp, triển khai theo thứ tự thời gian, thống nhất chặt

9

chẽ với nhau tạo sự đồng bộ, hoàn chỉnh chặt chẽ về mặt nội dung của bài khóa luận

Tác giả còn kết hợp sử dụng phương pháp nghiên cứu liên nghành khác,

có cơ sở phương pháp chuyên nghành tương thích để giải quyết vấn đề Như thống kê, so sánh, logic…Để sử lý các nguồn tư liệu khác nhau và giải quyết những nhiệm vụ của đề tài Đặc biệt giữ vai trò quan trọng là phương pháp logic nó giúp tác giả có thể quán xuyến được toàn bộ bài khóa luận một cách logic hợp lý

6 Đóng góp của đề tài

Quan hệ kinh tế ASEAN - EU là một vấn đề rất quan trọng, vì vậy có rất nhiều nhà nghiên cứu cũng như các tổ chức nghiên cứu đã nghiên cứu vấn đề này Trên sự kế thừa những thành tựu đã đạt được của các nhà nghiên cứu trước, tác giả khóa luận đã đi sâu vào nghiên cứu về quan hệ kinh tế đa phương ASEAN - EU (1996 - 2008) Trên cơ sở đó đã đưa ra những nhận xét, những thành tựu, những tác động của quan hệ kinh tế ASEAN - EU đối với hai bên Bài khóa luận đã đưa ra được một cách khái quát hơn, hệ thống hơn

về thực trạng quan hệ kinh tế ASEAN - EU từ trước đến nay, đặc biệt là trong giai đoạn (1996 - 2008)

7 Kết cấu đề tài

Khóa luận ngoài phần Mở đầu và Kết luận thì gồm hai chương chính Chương 1 Bối cảnh khu vực và quốc tế tác động đến quan hệ kinh tế ASEAN - EU

Chương 2 Thực trạng của quan hệ kinh tế ASEAN - EU (1996 - 2008)

và tác động

10

Chương 1 BỐI CẢNH KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ TÁC ĐỘNG ĐẾN

QUAN HỆ KINH TẾ ASEAN - EU

1.1 BỐI CẢNH KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ KINH TẾ ASEAN - EU

1.1.1 Bối cảnh quốc tế

Sau chiến tranh thế giới thứ hai, thế giới đã hình thành trật tự hai cực: Một là các nước Xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu; Hai là các nước tư bản chủ nghĩa do Mỹ đứng đầu Thế giới diễn ra một cuộc chiến tranh lạnh kéo dài gần nửa thế kỷ và các cuộc chạy đua vũ trang diễn ra gay gắt giữa hai cực Gắn liền với trật tự hai cực là sự kỳ thị giữa các quốc gia tư bản chủ nghĩa và Xã hội chủ nghĩa, là ngọn cờ tập hợp lực lượng theo ý thức về việc nền kinh tế thế giới bị chia thành 2 khối riêng rẽ Trật tự hai cực đã tác động

to lớn và toàn diện mọi mặt đời sống kinh tế

Sau khi trật tự hai cực chấm dứt bằng sự sụp đổ của Liên Xô và các nước Xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu, thay đổi lớn đầu tiên là trong so sánh lực lượng và phương thức dàn xếp lực lượng trên thế giới Nước Mỹ trở thành siêu cường quốc gia duy nhất còn lại, tuy nhiên lại bị cạnh tranh bởi nhiều cường quốc khác đang vươn lên Cục diện này xác định một trật tự mới đang trong quá trình hình thành, một trật tự nhất siêu nhiều cường, đây là yếu tố cơ bản của đời sống quốc tế trong thời kỳ mới

Nền tảng cho những biến đổi to lớn trong quan hệ quốc tế đó là do tác động của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại và những thành tựu của nó Tạo sự phát triển vượt bậc của lực lượng sản xuất đã làm hình thành nên những xu thế mới trong đời sống quốc tế Nổi trội trong đó là xu thế toàn cầu hóa như là một tất yếu và sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng lớn của các

11

quốc gia trên thế giới Toàn cầu hóa kinh tế tác động đến các nền kinh tế Sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất đã dẫn đến một xu thế lớn đang chi phối sự phát triển của thế giới hiện đại, đó là quá trình toàn cầu hóa Toàn

cầu hóa (tiếng Anh là Globalization), xét về bản chất là quá trình gia tăng

mạnh mẽ những mối liên hệ ảnh hưởng, tác động lẫn nhau trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, xã hội, chính trị giữa các quốc gia, các dân tộc trên toàn thế giới Trong các nội dung trên thì toàn cầu hóa kinh tế vừa là trung tâm, vừa là động lực thúc đẩy quá trình toàn cầu hóa các lĩnh vực khác Về bản chất, toàn cầu hóa kinh tế là sự gia tăng nhanh chóng các hoạt động kinh

tế vượt qua mọi biên giới quốc gia và khu vực, tạo ra sự tùy thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế trong sự vận động phát triển hướng tới một nền kinh tế thế giới hội nhập và thống nhất Toàn cầu hóa có tác động tích cực và tiêu cực đến nền kinh tế thế giới nói chung và quan hệ kinh tế ASEAN - EU nói riêng Như vậy trước bối cảnh xu thế toàn cầu hóa ngày càng mở rộng thì nó đã tác động sâu sắc đến hai tổ chức ASEAN và EU Chính vì những biến đổi cơ bản trên, bối cảnh thế giới giai đoạn này mang những đặc điểm mới:

Thứ nhất, đó là sự khuyếch tán quyền lực trong quan hệ quốc tế Một thế giới đa cực đang hình thành Các cường quốc đang vừa hợp tác vừa cạnh tranh để gia tăng sức mạnh của bản thân, thiết lập vị trí thuận lợi cho mình Không chịu sự kiềm chế của hai phe, hai cực, các quốc gia vừa và nhỏ cũng

có cơ hội vươn lên, đóng vai trò ngày càng quan trọng trong đời sống quốc tế, góp phần làm tăng cường xu thế dân chủ hóa trong quan hệ quốc tế Bên cạnh

đó, các quốc gia đều có xu hướng đa phương, đa dạng hóa quan hệ, thể hiện

xu thế của chủ nghĩa đa phương trong quan hệ quốc tế

Thứ hai, xu thế chủ đạo trên thế giới là xu thế hòa bình, “đối thoại thay cho đối đầu” Điều này xuất phát từ nhận thức mới về an ninh, về bạn thù và đặc biệt là ý thức về sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng lớn giữa các quốc gia

12

Các quốc gia đều nhận thức rằng phương thức để cạnh tranh và giải quyết mâu thuẫn hiện nay không phải là giống nhau, xung đột với nhau mà phải lôi kéo, dính líu, ràng buộc nhau, vừa hợp tác vừa đấu tranh với nhau Vũ lực đã không còn là phương thức hữu hiệu để giải quyết các vấn đề trong quan hệ đối ngoại, vì một quốc gia trong thế giới ngày nay bị ràng buộc quá nhiều Thứ ba, yếu tố kinh tế trở thành yếu tố trung tâm trong xây dựng sức mạnh quốc gia Có thể gọi đây là một phần cơ bản của quy luật phát triển trong thời kỳ mới Trong mấy trục năm trước đây, nghĩ tới an ninh là người ta nghĩ tới an ninh quốc phòng Ngày nay, nếu các quốc gia không tập trung vào phát triển kinh tế nâng cao thực lực quốc gia, thì đây là nguy cơ to lớn nhất đối với an ninh của họ Lý do của sự ưu tiên kinh tế này là sự giải phóng sức sản xuất của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện nay, với những phát triển vượt bậc trong thông tin liên lạc, giao thông vận tải, nhu cầu chu chuyển mạnh mẽ của các dòng tài nguyên, sự phân công lao động ở mức độ tinh vi hơn trên thế giới khiến cho các quốc gia phải tập trung để đáp ứng Nó cũng tạo thuận lợi bởi sự thực khách quan là nền kinh tế thế giới đã không chịu những ngăn cách của hai khối trong chiến tranh lạnh Như một nhà nghiên cứu đã nói, thế giới đang chuyển từ cách tiếp cận địa chính trị sang cách tiếp cận địa kinh tế Các quốc gia tư bản chủ nghĩa và chủ nghĩa xã hội vẫn cùng tồn tại trên thế giới, nhưng họ không ngăn cách bởi ý thức hệ, mà lại ràng buộc với nhau bởi lợi ích kinh tế

Bước sang thế kỷ XXI, thế giới có nhiều biến đổi quan trọng Điều này cũng đã tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của thế giới nói chung, quan hệ giữa các quốc gia và khu vực nói riêng Tác động đến quan hệ kinh tế ASEAN - EU Đó là chủ nghĩa khủng bố quốc tế xuất hiện Đặc biệt là sự kiện khủng bố tại Mỹ ngày 11/9/2001 đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của mọi quốc gia trên thế giới, do vậy nhu cầu hợp tác quốc tế trong việc chống khủng

13

bố là khách quan, được đặt ra với mọi quốc gia, khu vực và toàn cầu Nhiều vấn đề phức tạp nảy sinh như : vấn đề vũ khí hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên, Iran, cuộc chiến ở Irắc, chủ nghĩa khủng bố quốc tế gia tăng mạnh mẽ trong thời gian gần đây như khủng bố ở Madrid, Tây Ba Nha năm 2004, ở Anh và

Ai cập, tình hình bất ổn ở Irắc và Trung Đông… Đang đặt ra trước thế giới nói chung, quan hệ EU - ASEAN nói riêng nhu cầu tăng cường hợp tác về mọi mặt nhất là lĩnh vực an ninh chính trị chống khủng bố quốc tế tạo môi trường ổn định cho phát triển kinh tế

1.1.2 Bối cảnh khu vực

Trước những tác động to lớn của quốc tế thì bối cảnh khu vực cũng tác động không nhỏ đến mối quan hệ của hai khối ASEAN và EU Khi trật tự thế giới mới đang được hình thành còn nhiều biến đổi to lớn về cả chính trị và kinh tế nó tác động đến quan hệ kinh tế ASEAN - EU như cuộc khủng kinh tế

- tiền tệ châu Á bắt đầu từ tháng 6/1997 Sau một thời kỳ tăng trưởng cao và

ổn định khoảng 10 năm, tưởng rằng các nước ASEAN sẽ tiếp tục tăng trưởng

và trở thành NICS Hậu quả khắc nghiệt của cuộc khủng hoảng đối với tăng trưởng kinh tế đã hủy bỏ nhiều những thành tựu đã đạt được trong những năm tăng trưởng nhanh Bắt đầu từ cuộc khủng hoảng tiền tệ, nó đã tác động một cách nghiêm trọng tới toàn bộ cơ cấu kinh tế của từng nước ASEAN đặc biệt

là lĩnh vực tài chính Cuộc khủng hoảng này đã ảnh hưởng không chỉ tới nội

bộ trong các thành viên như nạn thất nghiệp, giảm lương chi phí công cộng…

Nó còn ảnh hưởng tới quan hệ kinh tế của ASEAN - EU Vì khi bị khủng hoảng kinh tế các nước ASEAN sẽ bị suy giảm về các hoạt động kinh tế cả nhật khẩu và xuất khẩu, sự sụp đổ của một số ngành công nghiệp, sự bất ổn

về hệ thống ngân hàng và các nước ASEAN đã đưa ra các chính sách mậu dịch hướng nội Như vậy, trước ảnh hưởng to lớn của cuộc khủng hoảng kinh

EU có thể giữ vai trò quan trọng giúp cho việc mở rộng xuất khẩu của ASEAN Trong cuộc khủng hoảng Mê-hi-cô 1994, khu vực mậu dịch tự do Bắc Mỹ là nơi cung cấp thị trường cho việc nhập khẩu của Mê-hi-cô ASEAN cần một giải pháp tương tự nhưng không giống như Mê-hi-cô, họ không có lợi thế của nhóm khu vực với những thành viên có thị trường rộng lớn Nhật Bản có thể giữ vai trò này bằng việc mở rộng thị trường kinh tế trong nước của mình nhưng với những biện pháp mà chính phủ Nhật đưa ra thì rất khó có thể dựa theo đó để phục hồi nền kinh tế EU có thể giữ vai trò này bằng việc tạo thuận lợi cho hàng xuất khẩu của ASEAN, loại bỏ mọi hàng rào phi thuế quan như những biện pháp phá giá và những chừng phạt mậu dịch liên quan tới môi trường

Một lĩnh vực khác nơi mà EU có thể tham gia là nâng cấp hàng chế tạo xuất khẩu của ASEAN để duy trì sức mạnh của chúng Sự bào mòn tính cạnh tranh của hàng chế tạo là do sự tăng lương nhanh hơn tăng năng suất và tính

15

cạnh tranh về công nghệ gây ra Việc phá giá từng bước đồng tiền có thể coi

là giải pháp lâu dài để phục hồi cạnh tranh Thực tế, câu trả lời nằm trong việc cải thiện công nghệ EU có thể hợp tác với các nước ASEAN để nâng cấp công nghệ việc làm này cho phép tìm thấy lợi thế cạnh tranh mới

Thứ hai, đầu tư: Cuộc khủng hoảng kinh tế - tiền tệ đã ảnh hưởng tiêu cực tới đầu tư của EU trong khu vực Đông Nam Á nhưng nó đã đưa ra những

cơ hội mới cũng như những thay đổi cơ cấu và hình thức đầu tư tương lai của

EU ở ASEAN Những thất bại kinh doanh do tăng trưởng kinh tế thấp đi đã làm giảm giá trị đầu tư của EU và điều này có thể sẽ ảnh hưởng tới dòng đầu

tư trực tiếp EU trong khu vực Điều kiện kinh doanh mới ở ASEAN đã làm cạn kiệt nguồn vốn duy trì hoạt động của mình và đối với những nhà xuất khẩu, phải mở rộng để đáp ứng những sự tăng trưởng xuất khẩu có thể Ngoài những lĩnh vực đầu tư truyền thống Nguồn vốn của EU cũng có thể đổ về lĩnh vực tài chính Ở Thái Lan, cuộc khủng hoảng này đã cho phép đầu tư nước ngoài tham gia vào các ngành như ngân hàng, một lĩnh vực mà trước đây là đóng cửa đối với bên ngoài

Cùng với đầu tư trực tiếp, tập hợp những đầu tư của EU cũng có thể giúp ASEAN hướng đầu tư vào thời kỳ tương đối dài hơn do vậy cần neo chúng vào nền kinh tế trong nước Mô hình đầu tư này sẽ giảm nhanh Để thực hiện chiến lược này, cần có một cơ cấu thị trường vốn sâu sắc hơn Trước hết là việc phát triển thị trường chứng khoán để tài trợ cho những đầu

tư dài hạn Những nguồn vốn ngắn hạn của EU kể cả lương hưu và quỹ thường xuyên cũng cần được khuyến khích ra nhập vào mô hình đầu tư này Trong 8 năm gần đây, ASEAN đã có những chương trình phát triển hạ tầng rộng rãi Chúng có ảnh hưởng bất lợi do yêu cầu của một lượng tài chính quá lớn và dung lượng nhập khẩu cao Rất nhiều trong số các dự án đó được

tư nhân hóa như hệ thống điện, nước, giao thông, công cộng Nhiều chương

16

trình đó đã bị ngừng lại và hiện rất cần những nguồn vốn mới Để tiếp tục những dự án này, chính phủ các ASEAN cho phép đầu tư nước ngoài lớn hơn

và những cơ hội mới cho các nhà đầu tư EU

Cuộc khủng hoảng kinh tế và tiền tệ ở ASEAN đã gây ra thay đổi căn bản về cơ cấu kinh tế, tiềm năng tăng trưởng và khuynh hướng phát triển Với

tư cách là những đối tác mậu dịch và đầu tư truyền thống, EU có thể hỗ trợ để cải thiện những ảnh hưởng tiêu cực của cuộc khủng hoảng và giúp cho việc phục hồi Mặc dù ASEAN chỉ chiếm một phần nhỏ trong mậu dịch và đầu tư của EU nhưng EU có thể giữ một vai trò quan trọng trong sự phục hồi của ASEAN Thực tế, quan hệ giữa hai khối cần được củng cố hơn nữa qua việc phát triển mậu dịch và mở rộng quy mô đầu tư Mậu dịch giữa hai nhóm nước nên mở rộng quy mô theo hướng mở cửa cho hàng xuất khẩu của ASEAN vào thị trường EU Sự phát triển hơn nữa liên kết EU cũng góp phần cải thiện quan hệ mậu dịch

Ngoài bị tác động bởi cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ châu Á thì quan

hệ kinh tế ASEAN - EU còn bị tác động bởi chính bản thân các khối:

Thứ nhất, Liên minh châu Âu đang trong quá trình phát triển mạnh mẽ

cả về chiều rộng và chiều sâu, quá trình này đã đạt được những thành tựu cực

kỳ to lớn nhưng cũng đang nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp đòi hỏi phải giải quyết Sau khi Hiệp ước Maastricht được thông qua, EU đã có bước phát triển

về chất, đặc biệt đáng chú ý là việc hình thành Liên minh Kinh tế - Tiền tệ với việc ra đời của đồng tiền chung châu Âu - đồng Euro Cho đến nay khu vực đồng Euro đã có 12 nước tham gia, đồng Euro đã trở thành phương tiện thanh toán và dự trữ ngoại tệ quan trọng của nhiều nước Hiện nay liên minh châu

Âu đang tích cực chuẩn bị các điều kiện để đưa quan hệ giữa các nước lên tầm cao mới bằng việc gắn kết chặt chẽ hơn quan hệ các nước trong khu vực quốc phòng an ninh, tư pháp Việc các nước thành viên cùng nhau phê chuẩn

17

Hiến pháp mới của châu Âu vừa qua thể hiện bước tiến trong qua trình liên kết về chiều sâu Tuy nhiên, những khó khăn trong thời gian gần đây đặc biệt việc một số nước nói không với bản Hiến pháp mới, những mâu thuẫn lợi ích của các nước thành viên liên quan tới ngân sách của EU làm cho EU lâm vào tình trạng khủng hoảng sâu sắc Hiện nay sự mâu thuẫn của các nước thành viên EU cho thấy sự thống nhất lãnh đạo giữa Pháp và Đức không đủ sức lôi kéo con tầu EU đi theo một hướng mà đã xuất hiện rất nhiều lực cản từ chính mâu thuẫn trong bản thân các nước thành viên EU

Vấn đề EU mở rộng vào ngày 1/5/2004 vừa qua cũng đã tác động mạnh

mẽ đến quan hệ kinh tế ASEAN - EU Trong lịch sử phát triển của mình, đây

là lần mở rộng lớn nhất với việc kết nạp thêm 10 thành viên mới từ Đông Âu

và vùng Ban Tích, đưa dân số EU tăng thêm 20%, lãnh thổ tăng thêm 34%, GDP tăng thêm 5% Mở rộng EU có ý nghĩa chính trị hết sức to lớn, bởi vì lần đầu tiên các nước Đông Âu đối lập với chính thể chính trị trong nhiều thập

kỷ đã trở thành thành viên của EU, ý tưởng thống nhất châu Âu đã trở thành hiện thực, vị trí vai trò của EU trên thế giới được tăng cường rõ rệt Về kinh tế

EU trở thành khối kinh tế thương mại lớn nhất thế giới Tuy nhiên, mở rộng

EU hiện nay cũng đặt ra nhiều thách thức cho EU Nhưng rõ ràng với khối liên kết ngày càng mở rộng và phát triển như vậy sẽ có tác động mạnh mẽ đến quan hệ với bên ngoài nói chung, với quan hệ kinh tế ASEAN nói riêng

Thứ hai, trong những năm qua ASEAN không ngừng phát triển cả về chiều rộng và chiều sâu Hiện nay ASEAN bao gồm 10 các quốc gia và đang tích cực hoàn thiện việc xây dựng Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN (AFTA)

và Khu vực Đầu tư ASEAN (AIA), cũng như việc tăng cường hợp tác với các nước láng giềng Đông Bắc Á Đặc biệt, ý tưởng về xây dựng cộng đồng ASEAN là bước phát triển về chất trong quan hệ hợp tác giữa các nước thành viên Việc xây dựng Cộng đồng ASEAN được các nhà lãnh đạo ASEAN

Thứ ba, quan hệ hợp tác Á - Âu ngày càng phát triển mạnh mẽ, đặc biệt

là sau hội nghị thượng đỉnh ASEM V tại Hà Nội tháng 10/2004 Sau khi EU công bố chiến lược mới với khu vực châu Á năm 1994, sáng kiến của ASEAN về việc hình thành Diễn đàn hợp tác Á - Âu đã được các nước EU, Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc hưởng ứng nhiệt liệt Kết quả là tháng 3

- 1996 Hội nghị ASEM đầu tiên đã được tổ chức tại thủ đô Bangkok (Thái Lan) với sự tham gia của 7 nước ASEAN, 15 nước EU, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản Có thể nói ASEM I là Hội nghị mang tính lịch sử, mở đầu cho quan hệ hợp tác Á - Âu mà EU và ASEAN là nòng cốt, các ASEM tiếp theo là bước tiến theo chiều sâu của quá trình đó Tại Hội nghị này, các nhà lãnh đạo Á - Âu đã thỏa thuận về các biện pháp nhằm thúc đẩy đối thoại chính trị, tăng cường hợp tác kinh tế, hợp tác tài chính, triển vọng của hợp tác

Á - Âu trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự ra đời của đồng Euro Tiếp theo ASEM III và IV đã tìm kiếm những biện pháp thúc đẩy hơn nữa hợp tác Á -

Âu trong bối cảnh mới, đặc biệt là sau sự kiện khủng bố 11 - 9 tại Mỹ ASEM

V tại Hà Nội tháng 10 - 2004 là thành tựu rõ rệt nhất trong việc thúc đẩy hợp

19

tác Á - Âu đi vào thực chất và hiệu quả hơn Đặc biệt tại Hội nghị này, lần đầu tiên ASEM đã làm thủ tục kết nạp thành viên mới Mười nước thành viên chính thức của nước còn lại của EU và 3 nước còn lại của ASEAN đã trở thành thành viên chính thức của ASEM Như vậy việc tăng cường hợp tác Á -

Âu là nhân tố quan trọng thúc đẩy mạnh mẽ quan hệ kinh tế EU - ASEAN trong thời gian gần qua và tương lai

Như vậy, sự phát triển quan hệ kinh tế ASEAN - EU chịu sự tác động của rất nhiều yếu tố, trong đó xu thế tác động theo hướng tăng cường sự hợp tác giữa hai khối thể hiện ngày càng rõ nét Điều đó xuất phát từ yêu cầu và mục đích của hai phía Trong bối cảnh toàn cầu hóa phát triển mạnh mẽ hiện nay, sự tăng cường về chiều rộng và chiều sâu của cả hai khối tạo nhiều cơ hội mở rộng hơn nữa quan hệ hợp tác giữa hai khu vực trong tương lai

1.2 SỰ CẦN THIẾT CỦA QUAN HỆ KINH TẾ ASEAN - EU

1.2.1 Sự cần thiết quan hệ kinh tế ASEAN - EU từ phía ASEAN

Trước bối cảnh thế giới mới, một xu thế khu vực hóa toàn cầu hóa nó đã dẫn đến sự chuyển biến nhiều mặt trong quan hệ ASEAN - EU Nó đã đem lại nhu cầu hợp tác của cả hai bên, đặc biệt là từ phía các nước ASEAN vì

Ai Len, Thụy Điển, Áo và Phần Lan Đây là khối kinh tế hùng mạnh và là một trong những trung tâm chính trị, kinh tế quan trọng của thế giới, chiếm 1/6 diện tích địa cầu, với dân số 386 triệu người, GDP khoảng 8.000 tỷ USD Trong 15 nước thành viên có 4 nước đứng trong hàng ngũ các nước công

20

nghiệp phát triển nhất thế giới: Đức, Pháp, Anh và Italia Về kinh tế EU đạt trình độ phát triển cao, đặc biệt là ngành chế tạo cơ khí, hóa chất, dược phẩm dệt, điện tử, nguyên tử, năng lượng, khai khoáng dầu khí, chế biến, nông sản Thương mại, EU là một trung tâm buôn bán hàng đầu thế giới chiếm 1/5 kim ngạch toàn cầu Các bạn hàng chính là Mỹ, Nhật Bản và ASEAN Các nước thành viên EU đạt trình độ phát triển khá tương đồng, hiện đang ở giai đoạn phát triển cao của quá trình nhất thể hóa kinh tế, xóa bỏ hàng rào thuế quan, sử dụng một đồng tiền chung cho các nước thành viên Hiện nay,

EU đang hoạt động với tư cách là một khối thống nhất có thể coi như một quốc gia khổng lồ - siêu quốc gia Tại nhiều diễn đàn quốc tế, EU chỉ cử đại diện duy nhất của mình với tư cách cả khối như tại diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) hoạt động như một bên đối thoại của ASEAN

Như vậy, bản thân các nước EU là những nước có nền kinh tế phát triển, khoa học công nghệ hiện đại đáp ứng được yêu cầu cấp thiết mà ASEAN đang cần Đặc biệt trong giai đoạn này, với những thành tựu trong phát triển công nghệ mà ASEAN đã đạt được cuối thập kỷ 80, các nước này đều đặt mục tiêu phấn đấu trở thành các nước công nghiệp mới NICs, vì thế nhu cầu thu hút các nguồn lực từ bên ngoài như ODA, FDI, công nghệ, thị trường, trở nên vô cùng cấp thiết với các nước ASEAN Ngoài Mỹ, Nhật đều là đối tác lớn của ASEAN, ASEAN phụ thuộc khá nặng nề vào thị trường EU và nguồn vốn đầu tư của EU Thực tế hiện nay, EU vẫn là khu vực dẫn đầu thế giới về đầu tư nước ngoài Tổng đầu tư nước ngoài của EU chiếm tới 45% tổng giá trị đầu tư trực tiếp trên thế giới Trong khi đó đầu tư trực tiếp nước ngoài của Nhật là 12% và Mỹ là 16% Trong nhiều lĩnh vực công nghệ, các nước EU hiện đang dẫn đầu trên thế giới Do vậy mà EU có tầm quan trọng lớn đối với chính sách đối ngoại của ASEAN

21

* Mục đích chính trị

Trong chiến tranh lạnh, sự công nhận của EU đối với ASEAN mang ý nghĩa không nhỏ cho ASEAN bớt bị cô lập và phụ thuộc, thì sau chiến tranh lạnh EU tiếp tục là một trong những đối tác, không những còn là đối tác lớn,

mà ASEAN luôn cần để đa dạng hóa quan hệ của mình Quan hệ ASEAN -

EU chính trị không mang ý nghĩa trọng tâm nhưng nó vẫn có ý nghĩa trong việc nâng cao vị thế của ASEAN và giúp ASEAN giảm sự phụ thuộc vào Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc Đặc biệt là từ sau khi Liên Xô sụp đổ và vấn đề Campuchia được giải quyết, Mỹ và Nga đã quyết định rút bỏ sự có mặt về

quân sự ở Đông Nam Á, đã tạo nên “khoản trống quyền lực” trong khu vực

khiến các cường quốc khu vực Trung Quốc và Nhật Bản muốn nhảy vào lấp chỗ trống Đây dĩ nhiên không phải là điều ASEAN mong muốn, vì thế nhu cầu cần quan hệ với EU để tạo sự cân bằng ảnh hưởng trong khu vực trở nên cấp thiết hơn Trong những năm 80, ASEAN cần EU ủng hộ trong vấn đề Campuchia và người tị nạn Sau chiến tranh lạnh, ASEAN lại chứng kiến một đảo lộn lớn nữa về cân bằng lực lượng trong khu vực khi Mỹ rút khỏi Philippin và Nga giảm sự có mặt ở khu vực này ASEAN phản ứng bằng cách lập ra ARF, nhằm lôi kéo tất cả các cường quốc lớn vào một cơ chế an ninh

"mềm" ở Đông Nam Á và châu Á - Thái Bình Dương, trong đó EU cũng có

vai trò Sự lo lắng về lợi thế của bên thứ ba cũng là một động cơ khiến ASEAN thúc đẩy quan hệ với EU Hơn nữa, đối với ASEAN, EU là một

cường quốc đặc biệt - một cường quốc “lành”, nghĩa là không có những tham

vọng nguy hiểm ở khu vực, cho nên sự hiện diện của EU ở khu vực sẽ là một

sự hiện diện tích cực đối với ASEAN

1.2.2 Sự cần thiết quan hệ kinh tế ASEAN - EU từ EU

* Mục đích kinh tế

Đối với EU, khu vực Đông Nam Á là nơi cung cấp chủ yếu một số những sản phẩm quan trọng của thế giới Các nước ASEAN bao gồm 10 quốc

22

gia trong vùng Đông Nam Á: Brunei, Indonesia, Malaysia, Phillipin, Singapore, Thái Lan, Việt Nam, Lào, Campuchia, Myanmar với hơn 433 triệu người, GDP khoảng 600 tỷ USD/năm (năm 1995) Có nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên và lao động rồi rào Sau thời thực dân, một số nước châu Âu vẫn duy trì mối quan hệ thương mại và đầu tư khá chặt chẽ với các nước ĐNA

EU cũng rất khâm phục những thành tựu công nghiệp hoá của các nước ASEAN trong những năm 70 và 80 Những năm 90, cùng với quá trình nhất thể hoá châu Âu, EU cơ cấu lại các mối quan hệ kinh tế của mình, trong đó khẳng định quan hệ truyền thống với những khu vực có nhiều tiềm năng như Đông Nam Á vốn có tốc độ phát triển nhanh nhất thế giới cho đến trước cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ gần đây Trong những năm 70, sự lo ngại trước việc quan hệ EU - ACP thu hút hết luồng thương mại và đầu tư đã khiến ASEAN phải thiết lập cơ chế hợp tác ASEAN - EU Trong những năm 90, khi chiến tranh lạnh kết thúc, thế giới diễn ra theo một xu thế mới Địa vị của Mỹ đang được củng cố và mạnh lên Vị thế này liên quan chặt chẽ với cuộc cách mạng tin học, với công cuộc cải cách và điều chỉnh kinh tế của Mỹ Thêm vào

đó là chiến lược tiến vào châu Á, Mỹ đã không ngừng củng cố được địa vị của mình trong quan hệ quốc tế

* Mục đích chính trị

EU có nhiều lý do chính trị hơn khi quan hệ với ASEAN Trong một thời gian dài sau chiến tranh thế giới thứ hai, mối quan tâm chính của EU là hồi phục kinh tế Sau khi đã hồi phục trong những năm 50, và thời kỳ "Hoàng kim" trong thập kỷ 60, sang những năm 70, châu Âu tự tin hơn và bắt đầu tìm kiếm vai trò quốc tế và sự có mặt trên thế giới Vì mục đích đó cơ chế Hợp tác chính trị châu Âu (EPC) đã ra đời năm 1969 Ngay lập tức, những biến động tại Đông Nam Á những năm 70 đã thu hút sự chú ý của châu Âu Châu

Âu cũng thấy rõ hơn sự trưởng thành của ASEAN khi lần đầu tiên tổ chức này tiến hành Hội nghị thượng đỉnh tại Bali năm 1976 Sau chiến tranh lạnh,

23

EU thúc đẩy hợp tác ASEAN - EU là nhằm đối phó với những thách thức mới trên thế giới EU cũng muốn dùng quan hệ với ASEAN đối trọng lại ảnh hưởng ngày càng tăng của Mỹ và Nhật ở châu Á - Thái Bình Dương EU lo rằng ASEAN tăng cường quan hệ với NAFTA, thông qua APEC sẽ tạo ra sân chơi không bình đẳng, làm tổn hại lợi ích của EU Vì thế để đối lại, cơ chế hợp tác ASEAN - EU phải được duy trì Hợp tác ASEAN - EU còn là đầu cầu cho EU tiến vào các thị trường khác ở châu Á - Thái Bình Dương Sự tham gia của EU vào ARF là cơ hội cho EU lấy lại vai trò chính trị và an ninh mà

nó đã bị mất ở khu vực này từ sau chiến tranh thế giới thứ hai

Như vậy, rõ ràng cả hai bên Âu - Á, ASEAN - EU đã và đang cần đến bên nhau EU không muốn trực tiếp bị tụt hậu sau Bắc Mỹ và Nhật Bản ở khu

vực châu Á khi Mỹ công khai tuyên bố “gắn chặt” tương lai của mình với

khu vực này Còn châu Á hiện nay cũng đang mong muốn mở rộng cơ hội đầu tư ở châu Âu Trong buôn bán thế giới ASEAN muốn có EU như một đối trọng với Mỹ ở một số lĩnh vực Về chính trị các nước này cũng mong muốn tiếp tục sự hiện diện của EU tại các diễn đàn khu vực để tạo đà cho nỗ lực của ASEAN trong các cuộc thảo luận về an ninh khu vực

Tiểu kết

Trước bối cảnh quốc tế và khu vực có nhiều thay đổi nó đã tác động đến quan hệ kinh tế ASEAN - EU giai đoạn 1996 - 2008 Nhất là sau chiến tranh lạnh kết thúc, Xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ, thế giới hình thành trật tự đa cực Cùng với đó là xu thế toàn cầu hóa lan rộng ra khắp thế giới khiến cho không một quốc gia nào có thể phát triển một cách độc lập, các quốc gia có sự gắn bó và phụ thuộc lẫn nhau Trước những bối cảnh đó thì nhu cầu hợp tác giữa các quốc gia, các khu vực là rất cần thiết vì vậy mà cả ASEAN và EU đều tìm mọi lý do để thiết lập mối quan hệ với nhau Đặc biệt là trước xu thế lấy kinh tế là yếu tố trung tâm để khẳng định

để đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa thì ASEAN rất cần thiết lập quan hệ kinh tế với EU Các nước EU thuộc nhóm nước có nền kinh tế phát triển nhưng vẫn thiết lập quan hệ với ASEAN bởi vì mục tiêu chính trị là chủ yếu Tuy nhiên, thì quan hệ với ASEAN sẽ tạo điều kiện cho EU tiến vào thị trường khác ở châu Á - Thái Bình Dương

25

Chương 2 THỰC TRẠNG QUAN HỆ KINH TẾ ASEAN - EU (1996 - 2008)

VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG

2.1 THỰC TRẠNG QUAN HỆ KINH TẾ ASEAN - EU

2.1.1 Lịch sử và thể chế quan hệ ASEAN - EU

Cộng đồng kinh tế châu Âu (EEC) là đối tác đối thoại đầu tiên đã thiết

lập quan hệ không chính thức với các nước ASEAN năm 1972 Từ đó, Nhóm

nghiên cứu chung giữa ASEAN - ECC (JSG) đã được thiết lập để tìm ra

những nỗ lực hợp tác chung giữ hai khu vực Vào tháng 2 - 1977, cuộc họp

đặc biệt của các ngoại trưởng ECC và Ủy ban Đại Diện thường trực

(COREPER), để qua đó ASEAN có thể tăng cường tiếng nói của mình đối với

chủ nghĩa bảo hộ đang gia tăng tại các nước ECC Khi đó quan hệ hợp tác

ASEAN và ECC cũng chính thức được thành lập Quan hệ này được đánh dấu

bởi bước tiến quan trọng khi phó thủ tướng kiêm ngoại trưởng Cộng hòa Liên

bang Đức, ngài Hans - Dietrich Genscher đề xuất với Ngoại trưởng Thái Lan

kiêm chủ tịch Uỷ ban thường trực ASEAN, Tiến sĩ Upadit Panchriyangkun

việc thúc đẩy quan hệ thường xuyên ở cấp Bộ trưởng giữa ASEAN và ECC Sau đó, Hội nghị bộ trưởng ASEAN - EEC lần thứ nhất đã được tổ chức tại

Brusels vào tháng 9/1978 Hợp tác với ECC được thể chế hóa vào ngày 7 3

-1980 bằng việc ký kết Hiệp định hợp tác EC - ASEAN tại Hội nghị Bộ trưởng

ASEAN - EEC lần thứ hai tại Kuala Lumpur (Malaysia) Hiệp định hợp tác

ASEAN - EU đã nâng mối quan hệ giữa hai liên kết này lên một tầm cao mới

Các hội nghị ASEAN - EU gồm các hội nghị ngoại trưởng và các Hội

nghị Bộ trưởng kinh tế Kể từ lần tiếp xúc, đã có 12 hội nghị ngoại trưởng

được tổ chức Các hội nghị này thường kéo dài trong hai ngày: Một ngày

giành cho quan hệ kinh tế và một ngày giành cho các vấn đề chính trị Về vấn

đề kinh tế, tại hội nghị ngoại trưởng Người ta thường bàn đến những vướng

26

mắc về mặt nguyên tắc xẩy ra trong quá trình hợp tác Hội nghị Bộ trưởng kinh tế lần đầu tiên được tổ chức tại Bangkok (Thái Lan) vào năm 1985 và lần thứ 2 năm 1991 tại Lúc-xem-bua (Bỉ) nhằm đưa ra đường lối cho việc hợp tác song phương trong các lĩnh vực chủ chốt như hợp tác về công nghiệp, hợp tác trong các lĩnh vực đào tạo và có bổ xung nội dung du lịch và chống ma túy

Uỷ ban hỗn hợp ASEAN - EU (JCC) có nhiệm vụ giám sát các hoạt động hợp tác giữa ASEAN - EU trong khuôn khổ hiệp định JCC thường họp

18 tháng một lần, địa điểm thay đổi giữa Brucxen và một quốc gia Đông Nam

Á đóng vai trò “điều phối viên” chịu trách nhiệm về quan hệ với EU Đại

diện chính thức của EU tại JCC là Uỷ ban châu Âu Đại diện của các nước thành viên EU cũng tham dự cuộc họp của JCC và tham gia tư vấn JCC có 5

ủy ban trực thuộc, phân chia chức năng theo các lĩnh vực hợp tác: Thương mại, kinh tế, khoa học công nghệ, ma túy và lâm nghiệp

Các hội nghị đa phương diễn ra rất đa dạng và phong phú như hội nghị sau Hội nghị Bộ trưởng ngoại giao, diễn đàn khu vực… Nhưng quan trọng nhất là Hội nghị cấp cao Á - Âu mà nòng cốt là ASEAN - EU Mục đích của các cuộc Hội nghị cấp cao Á - Âu là thiết lập mối quan hệ hợp tác gắn bó mới giữa 2 khu vực trong đó hợp tác kinh tế là quan trọng nhất, đồng thời cùng

mở ra sự hợp tác về chính trị và an ninh, tạo ra thế cân bằng giữa ba trung tâm kinh tế - chính trị thế giới là Bắc Mỹ, Tây Âu và Đông Á

Quan hệ ASEAN - EU còn được điều chỉnh bởi các nguyên tắc về hợp tác tài chính kinh tế EU 1992 với các nước đang phát triển châu Á và châu La Tinh Quy tắc này bao gồm hai mặt: Trợ giúp về tài chính - kỹ thuật và hợp tác kinh tế

Trợ giúp tài chính kỹ thuật là những trợ giúp ưu tiên giành cho những nước nghèo nhất để phát triển nông nghiệp và an toàn lương thực Các ưu tiên dài hạn bao gồm bảo vệ môi trường và các nguồn lực tự nhiên Hợp tác kinh

27

tế trong quy tắc này nhằm phục phụ cho lợi ích chung của EU và đối tác: tạo môi trường thuận lợi, nắm bắt những thời cơ phát triển thương mại quốc tế và thúc đẩy vai trò của các thương gia trong nền kinh tế

Ngoài ra, để điều chỉnh quan hệ hợp tác phát triển kinh tế ASEAN - EU còn rất nhiều chương trình trong từng lĩnh vực cụ thể

Thứ nhất: Trong lĩnh vực đầu tư thương mại:

+ Trung tâm thông tin thương mại châu Âu có chức năng là cung cấp thông tin thương mại cho cả hai phía EU và đối tác về hoạt động thương mại,

cơ hội thương mại, số liệu thống kê về thương mại địa phương, số liệu về các công ty, các điều kiện về cơ sở hạ tầng, chi phí các yếu tố sản xuất, các quy tắc và tiêu chuẩn…Ngoài ra còn tổ chức cuộc hội thảo giữa các nhóm doanh nghiệp ASEAN và EU để trao đổi kinh nghiệm, tận dụng thế mạnh kỹ thuật của cả hai phía trong từng lĩnh vực cụ thể

+ Chương trình đối tác đầu tư của EU ra đời vào năm 1988 cung cấp những công cụ tài chính hữu hiệu thông qua việc hỗ trợ thành lập các liên doanh giữa các công ty EU và ASEAN vì lợi ích của cả hai bên

+ Chương trình đầu tư châu Á nhằm làm giảm những cản trở thương mại và đầu tư giữa hai khối

Thứ hai: Trong lĩnh vực năng lượng, có hai chương trình:

+ Trung tâm quản lý, đào tạo nghiên cứu năng lượng ASEAN - EU

1989 đóng tại Indonesia với mục đích thúc đẩy liên kết giữa hai khối trong lĩnh vực năng lượng

+ Chương trình chuyển giao công nghệ lấy năng lượng từ các chất thải sinh học

Thứ ba: Trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật, một hệ thống các Trung tâm công nghệ khu vực đang được xây dựng nhằm cải thiện tiềm năng công nghệ môi trường khu vực…, và các chương trình hợp tác giữa các trường đại học

28

Những trình bày trên cho thấy những quy định pháp lý và thể chế quan

hệ kinh tế giữa ASEAN - EU được xây dựng khá hoàn chỉnh, tạo điều kiện củng cố mối quan hệ hợp tác kinh tế giữa hai khối trong giai đoạn này và trong cả tương lai

2.1.2 Thực trang quan hệ kinh tế ASEAN - EC trước năm 1996

Quan hệ thương mại và đầu tư được hình thành sớm hơn rất nhiều so với các đối tác khác như Nhật, Mỹ, NICs nhưng lại thấp hơn về thị phần và tốc độ tăng trưởng Vào nửa đầu thế kỷ này EC là đối tác thương mại và đầu tư lớn nhất do mối quan hệ thực dân truyền thống với các nước thành viên ASEAN

Ví dụ cho tới năm 1960, với tư cách là nước mẫu quốc Anh đã đầu tư rất lớn vào Malaysia và Singapore Lĩnh vực được đầu tư lớn nhất là ngành sơ chế Ngược lại, Malaysia và Singapore cũng là thị trường nhập khẩu lớn hàng chế tạo của Anh Quan hệ giữa Hà Lan và Indonesia cũng có tình trạng tương tự

Từ đầu những thành viên ASEAN phát triển cực kỳ nhanh chóng, còn quan hệ

EC với ASEAN bị chững lại Kết quả, Mỹ, Nhật trở thành đối tác quan trọng hơn về thương mại đầu tư với ASEAN Hơn nữa, từ giữa những năm 80, khi các nước ASEAN đang ở thời kỳ tăng trưởng nhanh thì bị những nguồn mậu dịch và đầu tư mới từ Đài Loan, Hồng Kông, Hàn Quốc xuất hiện và tăng dần

Sự phát triển của những đối tác mới làm cho phần của EC trong mậu dịch và đầu tư của ASEAN giảm đi hơn nữa

Sau đây, chúng ta sẽ xem xét thực trạng quan hệ kinh tế giữ hai khối này trong hai giai đoạn chính:

Giai đoạn thứ nhất trước năm 1996

Giai đoạn thứ hai từ năm 1996 - 2008

2.1.2.1 Thực trang quan hệ kinh tế ASEAN - EC trước năm 1996

* Thương mại

EC có quan hệ với ASEAN rất sớm, là tổ chức đầu tiên thừa nhận tiềm năng của ASEAN ngay khi ASEAN mới thành lập (1967), nhưng vẫn tụt sau

Chỉ đến năm 1980, Hiệp định hợp tác giữa ASEAN - EC được ký để hai bên đẩy quan hệ thương mại lên mức cao hơn Đặc biệt là trong những năm gần đây Chính phủ Cộng hòa Liên bang Đức đang giữ chức chủ tịch EU, đã công bố tài liệu giải thích vì sao cần đầu tư phát triển thương mại với ASEAN

và châu Á của chính phủ Bon Theo quan điểm này nếu các công ty ở châu

Âu không hoạt động ở châu Á thì họ sẽ mất khả năng cạnh tranh của mình, mất đi tư thế dẫn đầu của một lục địa trên thế giới EC chú ý cải thiện quan hệ mậu dịch hai chiều thay vì chỉ đơn giản hạn chế hàng nhập khẩu từ châu Á mỗi khi cần cạnh tranh ở khu vực này Mặt khác trong cạnh tranh giữa ba trung tâm lớn: Mỹ, Nhật, Tây Âu; EC có thể bị gạt ra khỏi khu vực châu Á - Thái Bình Dương vì trong tổ chức APEC vốn bao gồm tất cả các nước có nền kinh tế phát triển năng động của khu vực này, thì Mỹ và Nhật có vị trí quan trọng, còn EC lại không có chân đứng Hầu hết các nhà lãnh đạo EC đều đánh giá cao tiềm năng của châu Á - Thái Bình Dương, trong đó họ coi ASEAN là hạt nhân thúc đẩy Mỹ, Nhật, EC đầu tư nhanh vào khu vực này Theo tính toán của các nhà kinh doanh Âu - Mỹ thì sức mua của khu vực này hiện đã lớn hơn Mỹ hoặc EC và triển vọng đến năm 2005 sẽ lớn hơn cả Mỹ và EU cộng lại [2, tr.63]

Từ năm 1986 trở lại đây, quan hệ kinh tế buôn bán giữa ASEAN và EC

có bước phát triển đáng khích lệ Bình quân buôn bán giữa EC và ASEAN

30

tăng 20% Kim ngạch xuất khẩu của EC sang ASEAN tăng mạnh vào cuối thập kỷ 80, từ khoảng 8,5 tỷ USD năm 1987 lên 18,5 tỷ USD năm 1991 Xuất khẩu của ASEAN sang EC cũng tăng cao tương tự: khoảng 11 tỷ USD năm

1987 lên 24 tỷ USD năm 1991 Do đó tỷ trọng ASEAN trong tổng kim ngạch xuất khẩu của EC cũng tăng từ 3,6% lên 4% trong thời kỳ này[2, tr.63]

Buôn bán hai chiều EC với Đông Á (bao gồm cả ASEAN) năm 1993 vượt mức buôn bán giữa EC - Bắc Mỹ, đạt 60 tỷ USD, gấp 4 lần so với ASEAN từ lâu đã vượt kim nghạch buôn bán của EC với 70 nước châu Phi - Caribe - Thái Bình Dương(ACP) theo công thúc LOME Đối với ASEAN, EC

là bạn hàng lớn thứ ba sau Nhật Bản và Mỹ Hàng xuất khẩu chính sang thị trường EC là quấn áo, hàng dệt và thực phẩm nông sản… Các nước ASEAN nhập về chủ yếu là các thiết bị điện, điện tử, nguyên liệu hóa chất

Từ nguồn Eurosat, thương mại trong giai đoạn từ 1980 - 1995 có sự thay đổi về cơ cấu, các mặt hàng xuất nhập từ ASEAN sang EC và xuất khẩu từ

EC sang ASEAN Nếu như vào năm 1980, khoảng 2/3 giá trị xuất khẩu của ASEAN sang EU có lượng xuất khẩu hàng nguyên liệu thô như gỗ, bột sắn và dầu dừa thì đến năm 1995 không chỉ riêng EU có lượng xuất khẩu hàng chế tạo lớn hơn sang ASEAN mà ngay cả với các nước ASEAN, hàng chế tạo cũng là hàng xuất khẩu quan trọng nhất sang EU Nếu so sánh với nhập khẩu sản phẩm thành phần của EC từ ASEAN cũng đặc biệt tăng nhanh Từ chỗ chỉ chiếm 9% năm 1975, năm 1993 ASEAN đã chiếm tới 22% tổng giá trị nhập khẩu hàng chế tạo của EC từ các nước đang phát triển Tuy nhiên, xuất khẩu hàng chế tạo trong giá trị hàng xuất khẩu của EC vẫn lớn hơn con số này của ASEAN cả về tỷ trọng và giá trị tuyệt đối Năm 1995, xuất khẩu hàng chế tạo

từ EU sang ASEAN chiếm tới 89,3% tổng giá trị hàng xuất khẩu sang ASEAN với con số là 24801,5 triệu EUC Trong khi đó, xuất khẩu hàng chế tạo của ASEAN sang EU là 24345,8 triệu ECU bằng 81,3% tổng giá trị hàng

31

xuất khẩu Máy móc và công cụ vận tải đều chiếm vị trí quan trọng nhất trong nhóm hàng chế tạo của ASEAN - EU Xuất khẩu máy móc và công cụ vận tải của EU sang ASEAN chiếm tới 62% giá trị hàng chế tạo và 55% tổng giá trị hàng xuất khẩu của EU Còn xuất khẩu máy móc và công cụ vận tải của ASEAN sang EU chiếm tới 54% giá trị hàng chế tạo và 44% tổng giá trị hàng xuất khẩu Xuất khẩu hàng cơ sở của ASEAN sang EU tăng không đáng kể và giảm mạnh về tỷ trọng Năm 1980, xuất khẩu nhóm hàng này chiếm tới gần 50% tổng giá trị xuất khẩu của ASEAN sang EC, tới năm 1995, con số này chỉ còn là 18%

Riêng về hàng nông sản, xuất khẩu hàng nông sản của ASEAN sang EC tăng bình quân 4%/ năm từ năm 1990 tới năm 1995 và đạt 7 tỷ USD năm

1996 Trong số 15 nước EC, Đức và Hà Lan là những thị trường lớn nhất, thu hút hơn 40% nông phẩm xuất khẩu của ASEAN, sau đó là Anh, Pháp và Italia Năm mặt hàng nông phẩm xuất khẩu hàng đầu của ASEAN là dầu thực vật, cao su thiên nhiên, thủy sản, dau quả và sắn Năm mặt hàng này chiếm khoảng 70% tổng giá trị xuất khẩu nông sản của ASEAN sang EC Hiện nay

EC vẫn là địa chỉ quan trọng đối với hàng nông sản của ASEAN chiếm 16% tổng nông sản xuất khẩu của ASEAN Mặc dù gặp cạnh tranh quyết liệt trên thị trường EC, các nước ASEAN vẫn tăng thị phần của mình một cách ổn định Thị phần của ASEAN trong tổng nông sản nhập khẩu của EC đã tăng từ 5,3% năm 1985 lên 7,6% năm 1990 và 8,5% năm 1996 Trong số các nước ASEAN, Thái Lan, Indonesia và Malaysia là những nước xuất khẩu nông sản lớn nhất sang EC Cả ba nước chiếm khoảng 85% tổng số nông sản xuất khẩu của ASEAN sang EC Hàng nông sản xuất khẩu của ASEAN sang EC phần nào bị cản trở bởi các chính sách hạn chế buôn bán của EC như thuế nhập khẩu hay hạn ngạch để bảo hộ các nhà sản xuất trong nước Chế độ thuế quan leo thang của EC khiến cho ASEAN phải chịu tỷ lệ thuế quan ngày càng cao

32

do họ có xu hướng chuyển dần sang sản xuất các sản phẩm có giá trị gia tăng

Về nhập khẩu, giá trị nông sản nhập khẩu của ASEAN từ EC đã tăng từ 1,1 tỷ USD năm 1990 lên 2,2 tỷ năm 1996 Trong những năm tới người ta dự tính xuất khẩu nông phẩm của ASEAN sang EU sẽ tăng nhiều do đồng tiền mất giá làm cho hàng xuất khẩu của những nước này có khả năng cạnh tranh cao hơn [11, tr.10 - 11]

Bảng 1: Thương mại giữa ASEAN và EC giai đoạn 1980 - 1995

Thực phẩm và động vật sống

Nước giải khát và thuốc lá

Nguyên liệu thô

Dầu chất béo và sáp

Các sản phẩm xăng dầu

Hàng chế tạo

Hóa chất

Phân loại theo nguyên liệu

Máy móc và công cụ vận tải

Các hàng chế tạo khác

Hàng hóa khác

Tổng số

3045,22 1296,05 106,34 1555,57 447,26 220,15 2447,19 35,15 951,2 770,00 690,76 784,70 6857,2

5350,66 180,61 106,92 1614,16 1090,02 243,65 24345,8 511,73 3070,43 13171,3 6986,12 606,24 29940,2

322,19 106,29 106,29 25,57 9,72 48,90 4534,83 680,58 677,67 2851,31 325,2 463,56 5396,37

1510,85 721,60 409,23 348,64 31,38 365,54 24801,5 3177,12 3706,17 15288,5 2629,71 1081,26 27759,1

Nguồn: Eurostat[11, tr.47].

Thương mại giai đoạn này phản ánh quan hệ kinh tế giữa ASEAN và

EU ngày càng phát triển Cả hai khối đã có sự trao đổi với số lượng lớn về hàng hóa

Năm 1995 EU đã xuất khẩu tổng số hàng hóa sang ASEAN là 27759,1

và ASEAN cũng xuất khẩu sang EU là 29940,2 Như vậy một mặt có thể

33

khẳng định sự trao đổi hàng hóa giữa ASEAN và EU là khá lớn và tổng cán cân xuất nhập khẩu của EU đối với ASEAN luôn thâm hụt Lý do chủ yếu vì các chính sách ưu đãi mà EU đã giành cho các nước ASEAN Ví dụ như chế

độ ưu đãi GSP của EU giảm thuế để cho các mặt hàng của ASEAN có thể cạnh tranh được với hàng của các nước EC Cũng trong giai đoạn này do các nước ASEAN đang tích cực đẩy mạnh công nghiệp hóa hiện đại hóa nên nhu cầu nhập hàng máy móc và công nghệ vận tải lên cao nên từ năm 1980 đến năm 1995 tăng hơn 5 lần (từ 2851,3 lên 15288,5) [9, tr.12]

* Đầu tư

Đầu tư là một lĩnh vực hết sức quan trọng trong quan hệ kinh tế ASEAN

- EC Kể từ 80, đầu tư của EC vào ASEAN tăng lên nhanh chóng Tổng giá trị đầu tư của EC vào ASEAN tăng lên 83,5% từ mức hơn 4 tỷ USD năm 1980 lên gần 7.7 tỷ năm 1985 Cho tới năm 1993 con số này đã lên tới 23 tỷ Với mức đầu tư như thế này, EC luôn là một trong những nhà đầu tư quan trọng nhất ở khu vực ASEAN EC đứng thứ hai, chỉ sau Nhật và trên Mỹ, trong các nguồn FDI vào ASEAN thời kỳ này EC đầu tư vào ASEAN chiếm 21,7%, Nhật 26% còn Mỹ chiếm 17%

Đơn vị triệu USD Đơn vị%

Nguồn: Eurostat [9, tr.24]

Từ những năm 80, nhận thức rõ hơn của hai bên về tầm quan trọng của đầu tư

EC tăng lên thể hiện bằng việc Hội nghị bộ trưởng kinh tế ASEAN - EC 1985 nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường đầu tư của EC vào ASEAN như một động lực trong quan hệ kinh tế và tiếp đó là sự ra đời của các ủy ban phối hợp đầu tư JICO ở thủ đô của các nước ASEAN để thúc đẩy đầu tư EC vào khu vực

Đầu tư của EC vào các nước đang phát triển châu Á, bao gồm Đông, Nam và Đông Nam Á rất nhỏ, chỉ khoảng 3% Trong những năm 90, FDI của NICs lớn hơn của EC Ví dụ, năm 1993, phần FDI của NICs ở Malaysia là 26,7%, Indonesia là 32,4%, philippin là 32,9% tính bình quân, phần FDI của

EC ở ASEAN là 15% Riêng ở Singapore và Philippin, con số này có cao hơn

là 26,9% và 17,1% Riêng năm 1993, Indonexia nhận được một khối lượng FDI lớn nhất từ EC sau đó là Malaysia, Singapore, Thái Lan và Philippin Đầu tư của EC chủ yếu vào các ngành chế tạo như: Giao thông vận tải, chế biến lương thực, hóa chất, các sản phẩm điện và dầu khí ngoài ra là xây dựng, nông nghiệp và khai khoáng Tầm quan trọng của các khoản đầu tư của EC được phản ánh bởi sự đóng góp của nó vào giá trị mới tạo ra, xuất khẩu trực tiếp và nghiên cứu triển khai Ví dụ, trong trường hợp của Singapore, so sánh các hoạt động nước ngoài trong ngành chế tạo, ta thấy các công ty châu Âu sử dụng ít lao động hơn các công ty Mỹ và Nhật Xét về mặt giá trị mới tạo ra và nghiên cứu triển khai, các công ty châu Âu đứng thứ hai sau Mỹ [11, tr 13]

35

* Hỗ trợ tài chính

EC là các nước có nền kinh tế phát triển hàng đầu thế giới như Anh, Pháp, Italia… Vì thế mà tiềm năng kinh tế của các nước thành viên EC là rất lớn Trước bối cảnh toàn cầu hóa, khu vực hóa các nước EC mở rộng quan hệ đối ngoại ra các nước các khu vực khác trên thế giới đặc biệt là các nước ASEAN Khi EC - ASEAN được coi là nòng cốt của quan hệ hợp tác Á - Âu Khi đó hợp tác với các nước ASEAN thì một vấn đề lớn nảy ra đó là các nước ASEAN chủ yếu là các nước có nền kinh tế đang phát triển có nguồn lao động rồi rào, tài nguyên phong phú nhưng lại thiếu vốn và khoa học kỹ thuật Hiểu

rõ được điều đó thì các nước EC đã đưa ra các chính sách nhằm hỗ trợ tài chính cho các nước nhằm các mục đích:

- Nâng cao cơ sở hạ tầng ở các nước ASEAN để thuận lợi cho đầu tư của các nước EC vào ASEAN

- Các nước ASEAN chủ yếu là thuộc địa cũ của các nước EC như Việt Nam, Lào, Campuchia là thuộc địa của Pháp…Với việc tài trợ nguồn tài chính để phần nào bù đắp lại cho các nước thuộc địa

- Các nước EC muốn có thể mở rộng ảnh hưởng hay vị thế của mình thì cần làm cho các nước ASEAN nhanh chóng phát triển hơn Với các viện trợ kinh tế này thì các nước EC có vai trò quyết định hơn trong quan hệ giữa ASEAN - EC

Đối với các nước ASEAN các hỗ trợ này là một nguồn tài chính rất quan trọng trong công cuộc xây dựng đất nước của mình, nhất là nó có thể sử dụng trong những lĩnh vực cơ sở hạ tầng, phúc lợi công cộng, phát triển cân bằng

mà sự phát triển nhanh chóng của kinh tế thị trường không làm được Trong thực tế ASEAN nhận hỗ trợ khá lớn từ EC, với tổng từ năm 1976 (khi EC bắt đầu quyết định giành một phần trong ngân sách viện trợ cho các nước ngoài Không Liên Kết và thuộc nhóm ACP) đến năm 1990 là 663,9 triệu ECU Năm 1991, EC đã cung cấp ODA lớn thứ hai của ASEAN Các lĩnh vực hỗ