Phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi tại Trường Quốc tế Koala House

Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã cho thấy tác động to lớn từ các kiểu phong cách giáo dục của cha mẹ đối với sự phát triển tâm sinh lý của trẻ.. Nhiệm vụ nghiên cứu lý luận

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ THỊ TỐ UYÊN

PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ ĐỐI VỚI CON

TỪ 3 ĐẾN 6 TUỔI TẠI TRƯỜNG QUỐC TẾ KOALA HOUSE

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ THỊ TỐ UYÊN

PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ ĐỐI VỚI CON

TỪ 3 ĐẾN 6 TUỔI TẠI TRƯỜNG QUỐC TẾ KOALA HOUSE

Chuyên ngành: Tâm lý học

Mã số: 60 31 04 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Trịnh Thị Linh

Hà Nội – 2015

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu mà tôi đã thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Trịnh Thị Linh Các trích dẫn và tài liệu sử dụng trong luận văn đều được dẫn nguồn và có độ tin cậy cao về mặt khoa học Số liệu và kết quả nghiên cứu của luận văn hoàn toàn trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội Ngày 12 tháng 7 năm 2015

Người cam đoan

Vũ Thị Tố Uyên

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy em trong suốt quá trình học tập

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Cô giáo Trịnh Thị Linh, người

đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên và cổ vũ cho em trong quá trình thực hiện luận văn

Tôi xin cảm ơn tập thể thầy cô giáo và phụ huynh các em học sinh trường Quốc tế Koala – House đã hợp tác với tôi trong quá trình điều tra thực tiễn

Tôi cũng xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 12 tháng 7 năm 2015

Tác giả

Vũ Thị Tố Uyên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ ĐỐI VỚI CON TỪ 3 ĐẾN 6 TUỔI TẠI TRƯỜNG MẦM NON QUỐC TẾ KOALA HOUSE 5

1.1 Tổng quan một vài công trình nghiên cứu về phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi 5

1.1.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài 5

1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước 10

1.2 Một số vấn đề lý luận về phong cách giáo dục của cha mẹ đối với trẻ mẫu giáo 14

1.2.1 Lý luận về phong cách giáo dục của cha mẹ 14

1.2.2 Lý luận về trẻ mẫu giáo 22

1.2.3 Phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi tại trường mầm non Quốc tế Koala House 26

1.2.4 Phong cách giáo dục của cha mẹ và sự phát triển tâm lý của trẻ 29 1.2.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến phong cách giáo dục của cha mẹ 33

Tiểu kết chương1 35

Chương 2 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 36

2.1 Vài nét về địa bàn và khách thể nghiên cứu 36

2.1.1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu 36

2.1.2 Vài nét về khách thể nghiên cứu 37

2.2 Tổ chức nghiên cứu 39

2.2.1 Tổ chức nghiên cứu về mặt lý luận 39

2.2.2 Tổ chức nghiên cứu thực tiễn 39

2.3 Phương pháp nghiên cứu 41

2.3.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu 41

2.3.2 Phương pháp chuyên gia 42

2.3.3 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi 42

2.3.4 Phương pháp phỏng vấn sâu 43

2.3.5 Phương pháp phân tích chân dung tâm lý 43

2.3.6 Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học 44

Tiểu kết chương 2 46

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 47

3.1 Thực trạng phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi tại trường Quốc tế Koala House 47

3.1.1 Phong cách giáo dục của cha mẹ nói chung 47

3.1.2 Phong cách giáo dục của cha mẹ trong từng lĩnh vực giáo dục gia đình 52

3.1.3 Mối liên hệ giữa PCGD của cha mẹ và tự đánh giá của cha mẹ về vai trò của họ trong giáo dục trẻ 57

3.2 Mối liên hệ giữa phong cách giáo dục của cha mẹ và sự phát triển tâm lý của trẻ 60

3.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến phong cách giáo dục của cha mẹ 70

3.3.1 Yếu tố nghề nghiệp của cha mẹ 70

3.3.2 Yếu tố thu nhập của cha mẹ 72

3.3.3 Yếu tố giới tính của trẻ 73

3.4 Phân tích chân dung tâm lý 75

Tiểu kết chương 3 83

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO i PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Bảng 1.1 Phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con 9

Bảng 2.1 Mẫu khách thể nghiên cứu theo nghề nghiệp và trình độ học vấn 38

Bảng 2.2 Mẫu khách thể nghiên cứu theo giới tính, độ tuổi và số con trong gia đình 38

Bảng 2.3 Độ tin cậy của bảng hỏi về phong cách giáo dục của cha mẹ 40

Bảng 3.1 Sự tương đồng trong PCGD của từng cặp bố mẹ 51

Bảng 3.2 PCGD của cha mẹ trong từng lĩnh vực giáo dục gia đình 53

Bảng 3.3 Phong cách giáo dục của cha mẹ và nhận định về vai trò của họ trong giáo dục trẻ 57

Bảng 3.4 PCGD và nhận định của cha mẹ về trách nhiệm của các bên liên quan khi trẻ có lỗi 59

Bảng 3.5 PCGD của cha mẹ và thái độ nhận lỗi của trẻ khi mắc sai phạm 61

Bảng 3.6 PCGD của cha mẹ và việc chia sẻ khó khăn của trẻ với họ 62

Bảng 3.7 PCGD của cha mẹ và sự tự tin ở trẻ 65

Bảng 3.8 Phong cách giáo dục của cha mẹ và khả năng tự lập của trẻ 67

Bảng 3.9 Dự báo tác động của PCGD mà cha mẹ sử dụng với sự phát triển của con 69

Bảng 3.10 Phong cách giáo dục của cha mẹ với nghề nghiệp của họ 70

Bảng 3.11 PCGD và thu nhập của cha mẹ trong gia đình 72

Bảng 3.12 PCGD của cha mẹ và giới tính của con 73

Biểu đồ 3.1 Phong cách giáo dục của cha mẹ nói chung 47

Biểu đồ 3.2 Phong cách giáo dục của bố và phong cách giáo dục của mẹ 50

Biểu đồ 3.3 Phong cách giáo dục của bố và phong cách giáo dục của mẹ trong từng lĩnh vực giáo dục gia đình 56

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

"Con người muốn trở thành con người cần phải có giáo dục” [2] Điều

đó đã được đúc kết trong suốt lịch sử phát triển của nhân loại Thực tế đã cho thấy nếu trẻ không được sống, không được giáo dục trong môi trường gia đình và xã hội thì khi lớn lên họ chẳng khác mấy các loài động vật Kinh nghiệm giáo dục truyền thống của cha ông ta cũng khẳng định:

Uốn cây từ thuở còn non Dạy con từ thuở con còn trẻ thơ

Có thể nói, quá trình nuôi dưỡng, giáo dục trẻ bắt đầu ngay từ khi trẻ vẫn còn trong bào thai của mẹ Khi trẻ cất tiếng khóc chào đời, thì chính môi trường gia đình, đặc biệt bố mẹ là người đầu tiên thực hiện vai trò, trách nhiệm cao cả đó Có thể khẳng định rằng, gia đình là “trường học” đầu tiên và cha mẹ là những nhà giáo dục đặt nền móng quan trọng đối với cuộc đời mỗi người Đúng như những gì mà nhà giáo dục A.X Macarencô đã nhận định:

“Những gì mà bố mẹ đã làm cho con trước 5 tuổi, đó là 90% kết quả của quá trình giáo dục Nói cách khác là những phẩm chất đạo đức, tính cách, cũng như những năng lực chuyên biệt của bố mẹ thường ảnh hưởng rất lớn đối với con cái trong gia đình” [2] Giáo dục gia đình, như vậy không những có tác dụng mạnh mẽ, có ý nghĩa sâu sắc đối với tuổi trẻ thơ, mà còn có ý nghĩa đối với cả cuộc đời của mỗi người Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã cho thấy tác động to lớn từ các kiểu phong cách giáo dục của cha mẹ đối với

sự phát triển tâm sinh lý của trẻ Các tác giả cũng khẳng định rằng, những gì

mà trẻ trải qua thời thơ ấu sẽ để lại dấu ấn không nhỏ cho chính họ trong việc gia nhập vào các mối quan hệ sau này

Ở Việt Nam, thực tế những năm gần đây, cho phép chúng tôi ghi nhận rằng tình trạng bạo lực học đường cũng như vi phạm pháp luật của trẻ thành niên có xu hướng gia tăng Bên cạnh những vấn đề về giáo dục học đường,

Ngược lại, không ít các ông bố, bà mẹ do thiếu kiến thức về sự phát triển tâm- sinh lý của trẻ, thiếu hiểu biết về các phương pháp giáo dục con nên lại rất khắt khe, cứng nhắc, thậm chí còn đánh đập con trẻ một cách tàn bạo, làm ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển tâm lý của trẻ Từng có thời gian làm việc ở trường mầm non Quốc tế Koala House, khi gặp gỡ các bậc phụ huynh có con ở độ tuổi này, chúng tôi nhận thấy rằng, không ít trong số họ đang rất băn khoăn, về việc “dạy dỗ” con em mình, thậm chí có người còn tỏ

ra vô cùng hoang mang, lo lắng Vì vậy, họ tìm đến các lớp học “làm bạn với con”, “dạy con không trừng phạt”, “kỷ luật không nước mắt”… với mong muốn tìm được cách thức giáo dục con hiệu quả nhất Điều này khiến chúng tôi rất trăn trở Bởi lẽ, theo ghi nhận chủ quan của chúng tôi cũng như của các

cô giáo ở đây thì trẻ ở trường Quốc tế Koala House nhìn chung khá nhanh nhẹn và thông minh so với trẻ cùng lứa tuổi Trong khi đó, các bậc phụ huynh vẫn còn nhiều băn khoăn, lo lắng về cách thức dạy con của họ Vậy thì, họ hiện đang sử dụng các phong cách giáo dục gì đối với trẻ? Phong cách đó có thể chịu sự chi phối của những yếu tố nào? Và liệu có sự khác biệt hay không giữa phong cách giáo dục của cha và mẹ đối với trẻ? Tất cả những điều này

đã thúc đẩy chúng tôi lựa chọn đề tài: “Phong cách giáo dục của cha mẹ đối

với con từ 3 đến 6 tuổi tại trường Quốc tế Koala House” để thực hiện trong

khuôn khổ của luận văn Thạc sĩ Tâm lý học

3 Đối tƣợng nghiên cứu

Các kiểu phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi đang học các lớp mẫu giáo tại trường Quốc tế Koala House và yếu tố ảnh hưởng tới các kiểu phong cách giáo dục này

4 Khách thể nghiên cứu

96 cặp cha mẹ có con từ 3 đến 6 tuổi đang học các lớp mẫu giáo tại trường Quốc tế Koala House

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu lý luận

Xây dựng cơ sở lý luận nghiên cứu phong cách giáo dục của cha mẹ đối với trẻ từ 3 đến 6 tuổi, cụ thể: làm rõ các khái niệm công cụ như phong cách giáo dục, trẻ mẫu giáo, phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi; xác định biểu hiện của các kiểu phong cách giáo dục cũng như các yếu tố tác động đến phong cách giáo dục được nghiên cứu

5.2 Nhiệm vụ nghiên cứu thực tiễn

Làm rõ thực trạng các phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi đang học các lớp mẫu giáo tại trường Quốc tế Koala House và các yếu

tố ảnh hưởng tới thực trạng này Trên cơ sở đó, đề xuất kiến nghị góp phần tạo dựng phong cách giáo dục phù hợp của cha mẹ với trẻ mẫu giáo hiện nay

6 Giả thuyết nghiên cứu

Các bậc cha mẹ có con từ 3 đến 6 tuổi đang học mẫu giáo tại trường Quốc tế Koala House sử dụng 3 kiểu phong cách giáo dục cơ bản trong quá

4

trình giáo dục con là: phong cách giáo dục dân chủ, độc đoán và tự do Trong

đó, phong cách giáo dục dân chủ được cha mẹ sử dụng nhiều nhất

Có sự khác biệt giữa cha và mẹ trong việc sử dụng các kiểu phong cách giáo dục

Giới tính của trẻ, nghề nghiệp của cha mẹ và thu nhập của họ là những yếu tố ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê tới việc sử dụng các kiểu PCGD của cha mẹ

7 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Trong đề tài này chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu 3 kiểu phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi đang học tại các lớp mẫu giáo như: phong cách giáo dục dân chủ, độc đoán và tự do

Về những yếu tố ảnh hưởng đến các kiểu phong cách giáo dục của cha

mẹ, chúng tôi chỉ tập trung tìm hiểu sự ảnh hưởng của các yếu tố khách quan

từ phía trẻ cũng như từ phía cha mẹ trẻ Các yếu tố chủ quan không được chúng tôi đề cập trong nghiên cứu này

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

8.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

8.3 Phương pháp chuyên gia

8.4 Phương pháp phỏng vấn sâu

8.5 Phương pháp phân tích chân dung tâm lý

8.6 Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học

5

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ

ĐỐI VỚI CON TỪ 3 ĐẾN 6 TUỔI TẠI TRƯỜNG

QUỐC TẾ KOALA HOUSE

1.1 Tổng quan một vài công trình nghiên cứu về phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi

1.1.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Có thể nói, phong cách giáo dục của cha mẹ từ lâu đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu của rất nhiều nhà khoa học xã hội, đặc biệt là các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực Tâm lý học và Giáo dục học Cụ thể:

Ở phương Tây:

Người đầu tiên phải kể đến là A X Macarenco (1988-1939), nhà giáo dục Xô Viết vĩ đại Theo ông “Con đường giáo dục của trẻ em có tác dụng mạnh mẽ là giáo dục bằng tấm gương sáng và các phẩm chất riêng của những người xung quanh – đặc biệt là cha mẹ” [dẫn theo 13] Macarenco luôn đề cao vai trò và tầm quan trọng trong giáo dục gia đình đối với trẻ lứa tuổi mầm non Ông khẳng định việc giáo dục trẻ mẫu giáo phải thông qua hoạt động trò chơi và lao động Cha mẹ chính là người đầu tiên xây dựng cho trẻ tình yêu thương gia đình và những người xung quanh Trong giáo dục con cái, nếu trẻ mắc lỗi các bậc cha mẹ không nên trách phạt con mà phải làm sao cho trẻ nhận thấy những việc làm chưa đúng để chúng có ý thức sửa sai Và ông cũng kịch liệt lên án việc giáo dục con bằng cách áp đặt, trừng phạt, ngăn cản và tạo ra các loại “uy quyền” của cha mẹ Những vấn đề nói trên được Macarenco gói gọn trong tác phẩm: Bài ca sư phạm và Cuốn sách của những người làm cha mẹ

6

Đồng quan điểm với Macarenco, Schaefer (1959) cũng khẳng định rằng mối quan hệ giữa cha mẹ, con cái, anh chị em trong gia đình có ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển và nhận thức xã hội của trẻ Và “chìa khóa” để các bậc cha mẹ mở cánh cửa tương lai con em mình chính là mối quan hệ gắn bó, thân thiện của cha mẹ với con cái trong gia đình Ông đã đưa ra mô hình lý thuyết về các kiểu giáo dục dựa trên 2 bình diện chính, độc lập và đối cực với nhau là: Sự yêu thương / ghét bỏ và sự kiểm soát / tự chủ Theo đó, các kiểu phong cách giáo dục dân chủ, độc đoán, thờ ơ hay nuông chiều được thiết lập (dẫn theo 22) cụ thể như sau:

Tự chủ Dân chủ Ghét bỏ

Yêu thương

Độc đoán Nuông chiều

Kiểm soát

Đặc biệt, vào những năm 60 của thế kỷ trước, Diana Baumrind chính là người đặt dấu ấn quan trọng cho các nghiên cứu đương đại về phong cách giáo dục của cha mẹ Theo bà hai yếu tố tạo nên phong cách giáo dục của cha

mẹ chính là sự đáp ứng của cha mẹ và sự kỳ vọng của cha mẹ đối với con Ở

đây, sự đáp ứng của cha mẹ được hiểu là sự trợ giúp của cha mẹ đối với con cái nhằm thỏa mãn những nhu cầu của trẻ Sự kỳ vọng của cha mẹ được thể hiện thông qua sự kiểm soát của họ đối với con cái của mình làm sao chúng trưởng thành, cư xử có trách nhiệm hơn Sự kết hợp của hai yếu tố này làm nên phong cách giáo dục của các bậc cha mẹ Căn cứ vào tính chất, cường độ của từng yếu tố mà D Baumrind phân chia phong cách giáo dục của cha mẹ thành 3 kiểu: phong cách giáo dục dân chủ, độc đoán và tự do [49]

Thờ ơ

7

Dựa trên công trình nghiên cứu của Baumrind , Maccoby và Martin (1983) đã bổ sung thêm 1 phong cách giáo d ục của cha me ̣ v ới con Theo đó, các tác giả này đưa ra 4 kiểu phong cách giáo dục của cha mẹ là: dân chủ, độc đoán, dễ dãi và bỏ mặc Các tác giả này cho rằng cha mẹ bỏ mặc rất ít đáp ứng yêu cầu của trẻ và cũng rất ít kiểm soát trẻ [55] Như vậy, có thể nói những nghiên cứu trên đây về các phong cách giáo dục của cha mẹ đã đặt nền tảng quan trọng cho các nghiên cứu lý thuyết đương đại về vấn đề này

Quá trình tìm hiểu về phong cách giáo dục của cha mẹ trong những năm gần đây, chúng tôi ghi nhận công trình nghiên cứu của Kellerhals và Montandon (1991) Hai ông đã phân ra 3 kiểu giáo dục chính: kiểu giáo dục mang tính “hợp đồng” đặc trưng bởi sự ít kiểm soát, nhấn mạnh tới động cơ, tới chiến thuật quan hệ; kiểu giáo dục theo “thể chế” cần nhiều đến sự kiểm soát hơn là đến động cơ

và quan hệ; kiểu giáo dục “gia trưởng của mẹ” đặc trưng bởi việc nhấn mạnh đến sự điều ứng cho thích hợp hơn là tính tự chủ, tự điều chỉnh Tương ứng với

đó là 3 phong cách giáo dục: Dân chủ, độc đoán và bao bọc [57]

Trên cơ sở nền tảng đó, năm 1993, 1999, Darling và Steinberg đã có rất nhiều đóng góp trong quá trình nghiên cứu phong cách giáo dục của cha mẹ đối với trẻ Các tác giả này khẳng định rằng: Trách nhiệm của cha mẹ và yêu cầu, đòi hỏi của cha mẹ là hai thành tố tạo nên những cha mẹ tốt Cha mẹ có trách nhiệm là người biết cân bằng rõ ràng giữa nhu cầu cao của cha mẹ với

sự đáp ứng tình cảm và công nhận quyền tự chủ của con cái Đây được xem như là một trong những yếu tố dự báo gia đình phù hợp nhất cho sự phát triển

từ thời thơ ấu tới tuổi trưởng thành của con trẻ [48]

Đồng tình với quan điểm này, Ulla Bjornberg, cũng cho rằng cha mẹ thường sử dụng 3 kiểu phong cách giáo dục sau đây trong quá trình nuôi dưỡng trẻ: phong cách theo luật định; phong cách gia trưởng; phong cách theo thỏa thuận Tác giả cho rằng không thể lơ là trong việc giáo dục con cái ở tuổi

8

mầm non Mặc dù trẻ có đi lớp nhưng phần lớn thời gian trẻ vẫn ở nhà (thời gian ngủ, ăn sáng, ăn tối, hai ngày cuối tuần…) Vì vậy, cha mẹ cần thu xếp thời gian để “chơi” với trẻ một cách khoa học [56]

Cũng trên cơ sở kế thừa và phát huy những thành tựu nghiên cứu của

D Baumrind, nhóm tác giả Jessica M Miller, Colleen Dilorio và William Dudley (2002) đã chỉ ra mối liên hệ giữa phong cách giáo dục của các bà mẹ với tính xung đột và bạo lực ở thiếu niên Mỹ Kết quả cho thấy, ở những gia đình cha mẹ có phong cách giáo dục dễ dãi thì con cái họ thường có phản ứng

dữ dội và tiêu cực trong những tình huống có xung đột, ít làm chủ được bản thân khi chịu sự kích động Trong khi đó, ở những gia đình cha mẹ có phong cách giáo dục dân chủ hoặc độc đoán thì tính chất xung đột của trẻ thấp hơn Nói một cách khác, nhóm tác giả nhận thấy rằng phong cách giáo dục của mẹ

có liên quan tới các phản ứng của thanh thiếu niên trong các tình huống gây ra xung đột [54]

Tuy nhiên, khi tìm hiểu về phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con

ở độ tuổi này, tác giả Winsler (2005) nhận thấy chỉ có một số ít bố mẹ sử dụng phong cách giáo dục tương đồng trong quá trình giáo dục con Đây là cơ

sở để tác giả khẳng định rằng việc thống nhất trong cách giáo dục con của mỗi gia đình là vô cùng quan trọng và cần tìm ra những yếu tố tối ưu để có phương pháp nuôi dạy con cho phù hợp [42]

Gần đây nhất, tại một hội thảo giáo dục của Romania năm 2010 có đề cập đến phong cách giáo dục của cha mẹ gồm: “Phong cách lôi cuốn; phong cách kỉ luật; phong cách gắn bó quan hệ, phong cách tự do Ngoài ra, tại hội thảo còn đề cập tới kỹ thuật giáo dục và 4 yếu tố tác động tới giáo dục: Sự kiểm soát, động lực, luân lý, kỹ thuật trong các mối quan hệ Để thực hiện tốt vai trò giáo dục đòi hỏi cần có kỹ thuật giáo dục phù hợp với từng giai đoạn lứa tuổi” [53]

9

Như vậy, nhìn chung các công trình nghiên cứu về phong cách giáo dục

của cha mẹ đều đề xuất 3 đến 4 kiểu phong cách giáo dục khác nhau Tựu

chung lại, chúng tôi có thể tổng hợp trong bảng số liệu như sau:

Bảng 1.1 Phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con

Maccoby

&Martin (1983)

Kellerhal &

Montandon (1991)

Darling &

Steinberg (1993)

Ulla Bjornberg (2001)

Kiểu

PCGD

Dân chủ Dân chủ Dân chủ Dân chủ Dân chủ Lôi cuốn

Độc đoán Độc đoán Độc đoán Độc đoán Độc đoán Kỉ luật

Tự do Tự do Bỏ mặc Bao bọc Tự do Tự do

Nuông

Nuông chiều

Gắn bó quan hệ

Ở châu Á: Nếu như các công trình nghiên cứu ở phương Tây, phần lớn

tập trung tìm hiểu về các phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con và ảnh

hưởng từ các phong cách giáo dục đó đến sự phát triển của trẻ thì

ở châu Á, các công trình chủ yếu lại mang tính so sánh giữa phong cách giáo

dục của bố mẹ châu Á với phong cách giáo dục của bố mẹ châu Âu, châu Mỹ

Năm 1994, nghiên cứu của Chao [43], Chen và cộng sự (1997) cho

thấy các bậc cha mẹ châu Á vẫn duy trì quan điểm dạy dỗ truyền thống bằng

việc sử dụng uy quyền và các phương pháp độc đoán như đánh đòn đứa trẻ,

luôn dùng mệnh lệnh để áp đặt đối với trẻ, trừng phạt trẻ nghiêm khắc Chen

cũng khẳng định, kiểu nuôi dạy con cái theo cách chuyên quyền của các bậc

cha mẹ Trung Quốc vẫn tồn tại ở Đài Loan [47]

Mới đây nhất, nghiên cứu của Mimi Chang (2007), cũng nhận thấy sự khác biệt rất lớn về văn hóa trong cách sử dụng phong cách giáo dục của cha

mẹ người Mỹ gốc Trung Quốc với người Mỹ chính thống Kết quả nghiên cứu cho biết những cha mẹ gốc Trung Quốc hay sử dụng uy quyền của mình

để “quản lý” con cái và điều đó dẫn đến một kết quả là có sự xung đột về văn hóa giữa bố mẹ, con cái trong gia đình người Mỹ gốc Trung quốc [46]

Có thể nói rằng, hệ thống các công trình nghiên cứu trên thế giới tương đối đồ sộ với nhiều nội dung phong phú về phong cách giáo dục cũng như ảnh hưởng của các phong cách đó đến sự phát triển tâm lý của trẻ lứa tuổi thanh thiếu niên Tuy nhiên, các nghiên công trình nghiên cứu về phong cách giáo dục của cha mẹ đối với trẻ em lứa tuổi mầm non chưa nhắc đến nhiều và chưa thật sự nổi trội trong lĩnh vực nghiên cứu này Đó cũng là một trong số những

lý do gây sức hút cho các nhà khoa học tiến hành các nghiên cứu sau này đóng góp thêm thành tựu mới cho nhân loại

1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước

Trước hết phải kể đến tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục của cha mẹ đối với trẻ mầm non Bác nói : “Điều thứ năm trong phong trào thi đua “năm tốt” là xây dựng gia đình, nuôi con, dạy con cái tốt”, “ Không chỉ làm cho con cháu mình khỏe và ngoan mà phải cố gắng giúp đỡ cho tất cả

11

các cháu đều ngoan và khỏe” Ngoan và khỏe là các giá trị xã hội đi liền nhau, không thể có một giá trị đạo đức chung chung, trừu tượng mà giá trị đạo đức phải gắn với một con người cụ thể, một đứa trẻ khỏe mạnh Chỉ có trên nền tảng tự nhiên, một cơ sở vật chất phát triển chín muồi thì mới xây dựng được các giá trị xã hội khác Bác khẳng định thế hệ trẻ là tương lai của đất nước, vì thế phải ra sức chăm lo và giáo dục cho các cháu Và chính cha mẹ phải là người gương mẫu thực hiện các hành vi trong mọi lĩnh vực của đời sống để cho trẻ noi theo [24]

Trên tinh thần coi trọng giáo dục gia đình, năm 1975, các tác giả Vũ Hạnh, Trần Truyền, Đỗ Quảng đã viết cuốn “Bàn tay người mẹ - Kinh nghiệm giáo dục gia đình” Tác phẩm bao gồm những câu chuyện nhỏ kể về những kinh nghiệm giáo dục con trong gia đình Thông qua những câu chuyện này, các tác giả khẳng định, những người mẹ xuất thân từ những hoàn cảnh khác nhau, làm những công việc khác nhau, song họ đều có được cách thức giáo dục con khoa học Đó là dùng tình yêu thương, sự cảm nhận, chia sẻ

và sống với thế giới của con để hiểu con Thông điệp mà các tác giả của cuốn sách muốn gửi đến người đọc là để có thể giáo dục con hiệu quả thì điều quan trọng là cần phải hiểu đặc điểm riêng của con mình, luôn luôn lắng nghe để có thể chia sẻ với trẻ, có như vậy mới có thể đề ra những biện pháp, phương pháp và xây dựng cho chính mình một phong cách giáo dục phù hợp [10]

Cũng theo hướng nghiên cứu về phong cách giáo dục, năm 1993, Lê Tiến Hùng có nghiên cứu về chủ đề “Quyền uy và việc sử dụng quyền uy của cha mẹ trong giáo dục gia đình” Kết quả nghiên cứu cho thấy: Chất lượng giáo dục gia đình có thể được nâng cao nếu mỗi bậc cha mẹ có được định hướng đúng đắn trong sử dụng uy quyền của mình Tuy nhiên, tác giả mới chỉ

đề cập đến khía cạnh uy quyền của cha mẹ trong gia đình mà chưa đi sâu nghiên cứu đến ảnh hưởng của cách giáo dục đó đối với sự phát triển tâm sinh

lí của các con trong gia đình [15]

12

Đồng thuận với các quan điểm nêu trên, tác giả Ngô Công Hoàn (1993) trong “Tâm lý học gia đình” đã đề cập tới sự tác động qua lại giữa phong cách giáo dục con của cha mẹ với sự phát triển của trẻ Theo ông, mối quan hệ tốt đẹp của cha mẹ và con cái được thiết lập, có khả năng hình thành tính độc lập, tự chủ, tính năng động, tích cực xã hội cao cho con cái Khi cha

mẹ có phong cách giáo dục độc đoán, quyền uy quá mức, áp đặt, khắt khe thì con cái sẽ có sự phát triển lệch lạc như dễ duy kỷ và bất lực, tách ra khỏi bản thân, tránh tiếp xúc với thực tế, khuynh hướng muốn trốn vào mơ mộng, mộng tưởng, khó khăn khi tiếp xúc với xã hội và những trẻ cùng tuổi, thụ động, thiếu sáng kiến, bất lực trong tự vệ, mặc cảm tự ti, phụ thuộc, có khuynh hướng thoái lui [11]

Kết quả nghiên cứu này đã được khẳng định thông qua tác phẩm “Gia đình và vấn đề giáo dục gia đình” (1994) của Trung tâm nghiên cứu gia đình

và phụ nữ Công trình nghiên cứu này khẳng định có nhiều gia đình quá nuông chiều, thả mặc nên trẻ dễ hư hỏng, hỗn láo; ngược lại có những gia đình cha mẹ quá thiên về việc sử dụng quyền uy, bạo lực, roi vọt cũng gặp những thất bại do hậu quả tiêu cực của cách giáo dục đó đối với con em mình

Từ đó, nhóm nghiên cứu thấy được tầm quan trọng trong việc sử dụng phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con Tuy nhiên, việc kết hợp sử dụng phương pháp nào cho hợp lý với con mình còn tùy thuộc vào nhận thức của cha mẹ về con cái họ một cách chính xác [31]

Cùng bàn về vấn đề này, tác giả Phạm Khắc Chương (1998) đã đi sâu nghiên cứu về “Uy quyền của bố mẹ trong giáo dục gia đình” Ông nhận thấy

có những bậc cha mẹ khi sai bảo, yêu cầu con cái thực hiện một vấn đề nào đó được chúng vâng lời, chấp hành, hoàn thành một cách tốt đẹp, nghiêm túc Nhưng cũng có những bậc cha mẹ khi sai bảo, yêu cầu hay ngăn cản con cái

về một hành động nào đó, chúng lại ương bướng, chỉ trích lại bố mẹ ở những

13

mặt thiếu sót Điều đó phản ánh một phần vị trí uy quyền của bố mẹ trong giáo dục gia đình Đây chính là cơ sở để nghiên cứu vấn đề giáo dục gia đình đối với trẻ [2]

Bên cạnh đó, nghiên cứu mới đây của Trương Thị Khánh Hà (2011)

đã góp phần làm phong phú thêm các nghiên cứu về phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con lứa tuổi thanh niên hiện nay Kết quả điều tra thực tiễn 180 sinh viên, tác giả đi đến kết luận: sinh viên có cha mẹ độc đoán (khoảng 35% trong tổng số) có thể đạt kết quả học tập khá tốt, nhưng các

kỹ năng xã hội kém hơn và tự đánh giá thấp hơn so với những sinh viên có cha mẹ uy tín Theo đó, tác giả cho rằng phong cách uy tín có ảnh hưởng tốt nhất đến sự phát triển của con trẻ về trí tuệ, tình cảm cũng như sự phát triển các kỹ năng xã hội [8]

Khi tìm hiểu các công trình nghiên cứu về phong cách giáo dục của cha

mẹ ở trong nước, chúng tôi cũng ghi nhận các công trình nghiên cứu của tác giả Vũ Thị Khánh Linh với một số công bố trên nhiều tạp chí khác nhau như:

“Phong cách giáo dục của cha mẹ trong lĩnh vực giáo dục gia đình” (tạp chí Khoa học Giáo dục, 2011), “Một số vấn đề lý luận về phong cách giáo dục của cha mẹ” (tạp chí Giáo Dục, 2011), “Phong cách giáo dục của người mẹ trong các lĩnh vực giáo dục gia đình” (tạp chí Tâm lý học, 2012) Qua đó, tác giả khẳng định rằng: Trong thực tiễn giáo dục, các bậc cha mẹ được nghiên cứu sử dụng cả 3 loại phong cách giáo dục: dân chủ, độc đoán và tự do Có sự khác biệt về kiểu phong cách giáo dục giữa các bậc cha mẹ trong những gia đình khác nhau, giữa cha mẹ trong cùng một gia đình Các gia đình cha mẹ có phong cách giáo dục trùng nhau chiếm tỉ lệ thấp Phong cách giáo dục chiếm

ưu thế nhất là phong cách giáo dục dân chủ, kế đến là phong cách giáo dục độc đoán và chiếm tỉ lệ thấp nhất là phong cách giáo dục tự do Các yếu tố nghề nghiệp, trình độ học vấn, độ tuổi cũng có ảnh hưởng đến phong cách

14

giáo dục của cha mẹ Tuy nhiên, sự ảnh hưởng đó không thật rõ rệt Không có phong cách nào hoàn toàn chiếm ưu thế trong một nhóm nghề nghiệp, độ tuổi hay trình độ học vấn của cha mẹ [20]

Cũng trong thời gian này, tác giả Trần Thị Bích Trà (2012) đã thực hiện công trình nghiên cứu với tiêu đề “Thực trạng giáo dục gia đình đối với trẻ mầm non” [30] Tác giả đã đề cập tới những vấn đề nổi bật là nhiều phụ huynh chưa nhận thức hết được vai trò giáo dục của cha mẹ đối với trẻ mầm non và những khó khăn của cha mẹ trong giáo dục trẻ tại gia đình Tuy nhiên, công trình nghiên cứu này chỉ tìm hiểu thực trạng giáo dục nên chưa đi sâu xem xét phong cách giáo dục của cha mẹ đối với trẻ mầm non cũng như ảnh hưởng của nó tới sự phát triển tâm lí của trẻ

Tóm lại, việc tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước cho phép chúng tôi ghi nhận sự đa dạng, phong phú của các nghiên cứu về giáo dục gia đình nói chung cũng như phong cách giáo dục của cha mẹ nói riêng Hầu hết, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào việc nhấn mạnh thực trạng cũng như tầm quan trọng của giáo dục gia đình đối với sự phát triển của trẻ Trong phạm vi hiểu biết của chúng tôi, khía cạnh các phong cách giáo dục của cha mẹ đối với trẻ mầm non dường như vẫn chưa thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu Đây chính là một trong những lý do thúc đẩy chúng tôi tiến hành nghiên cứu này

1.2 Một số vấn đề lý luận về phong cách giáo dục của cha mẹ đối với trẻ

từ 3 đến 6 tuổi

1.2.1 Lý luận về phong cách giáo dục của cha mẹ

1.2.1.1 Khái niệm phong cách

a Định nghĩa

Trong "Từ điển tiếng Viê ̣t " của Hoàng Phê (2000) phong cách đư ợc hiểu như sau:

15

- Là vẻ riêng trong lối sống , cách làm việc của 1 ngườ i hay 1 kiểu loại người nào đó : chẳng ha ̣n như phong cách sống , phong cách lãnh đạo

- Phiên dạng của ngôn ngữ có những đă ̣c điểm trong viê ̣c lựa cho ̣n , kết hợp và tổ chức các phương tiê ̣n ngôn ngữ liên quan đến nhiê ̣m vu ̣ giao tiếp:

- Toàn bộ các thủ pháp sử dụng ngôn ngữ đặc trưng cho từng nhà văn , tác phẩm, thể loa ̣i

- Việc lựa cho ̣n các phương tiê ̣n ngôn ngữ theo nguyên tắc , sắc thái tu từ, biểu cảm: chẳng ha ̣n như phong cách trang tro ̣ng [28]

Theo Vũ Dũng phong cách là toàn bô ̣ những nét riêng biê ̣t ta ̣o nên đ ặc trưng của mỗi cá nhân , mỗi dân tô ̣c trong hành vi , ứng xử và ngôn ngữ của

Đồng thuận với quan điểm này, tác giả Nguyễn Quang Uẩn cũng cho rằng: phong cách là hệ thống những nguyên tắc, phương pháp, cách thức biểu hiện và đặc thù của một người hay một nhóm người được thể hiện trong hoạt động cơ bản của họ [35]

Như vậy, nhìn chung, phong cách có thể được hiểu là:

- Hệ thống các phương pháp, thủ thuật…quy định những đặc điểm riêng biệt giữa cá nhân với cá nhân

16

- Hệ thống những phương tiện có hiệu quả, giúp cá nhân thích nghi với những thay đổi môi trường (nhất là môi trường xã hội), là sự linh hoạt, cơ động, mềm dẻo của các phương pháp, thủ thuật ứng xử mà mỗi cá nhân sử dụng

- Hệ thống những phương pháp, thủ thuật tiếp nhận, phản ứng, hành động tương đối ổn định, bền vững của cá nhân

Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi quan niệm rằng: phong cách là hệ

thống những nguyên tắc, phương pháp, cách thức biểu hiện tương đối ổn định của mỗi cá nhân tạo thành sắc thái riêng trong hoạt động cơ bản của họ

b Đặc điểm của phong cách

Theo tác giả Ngô Công Hoàn [14], phong cách có 2 đặc điểm như sau:

Một là, tính tương đối ổn định được biểu hiện ở hai nội dung dưới đây:

Thứ nhất là cấu tạo cơ thể, hình thể, bao gồm: cấu tạo và chức năng hoạt động của các bộ phận cơ thể, các bộ vị trên nét mặt và chức năng hoạt động của chúng Ví dụ cá nhân có dáng, người cao, thanh mảnh, đi đứng nhẹ nhàng, phản ứng hành vi nhẹ nhàng, nhanh chóng Ngược lại, cá nhân có cấu tạo béo mập, đi đứng chậm chạp, phản ứng chậm, nói năng ấp úng

Thứ hai là phần ổn định một số chức năng hoạt động cá nhân có thể không liên quan gì đến cấu tạo cơ thể Ví dụ, hành vi ngôn ngữ cá nhân được thể hiện lưu loát, khúc chiết, rõ ràng hoặc ngược lại, không chịu sự chi phối bởi cấu tạo cơ thể Hoặc cách đi, đứng tiếp nhận thông tin và phản ứng, nhanh, chậm các cá nhân ít chịu sự chi phối của cấu tạo cơ thể Phần

ổn định này có thể kiểu hình thần kinh hoặc do thói quen tạo ra Phần ổn định này ở các cá nhân khác nhau, không giống nhau, từ đó làm nền tảng vững chắc cho phong cách

Hai là tính linh hoạt, cơ động: Phần này được biểu hiện ra bên ngoài rất

sống động, linh hoạt, tạo ra các sắc thái khác biệt hấp dẫn ở mỗi cá nhân Phần linh hoạt cũng có hai phần:

17

Thứ nhất là, sự linh hoạt, cơ động phụ thuộc vào lứa tuổi, nghề nghiệp, giới tính, tình trạng sức khỏe Ví dụ: Sự đi lại của mỗi cá nhân chịu sự chi phối của lứa tuổi, tuổi trẻ nhanh nhẹn hơn tuổi già vẫn con người đó Vẫn con người đó nếu từ nghề lái xe chuyển sang kinh doanh, các phản ứng sẽ khác nhau Tình trạng sức khỏe tốt, trong lúc đang hưng phấn người ta có thể quyết định hành động nhanh, chính xác, khi vẫn con người đó đang buồn chán, bệnh tật người ta sẽ do dự, thậm chí từ chối hành động

Thứ hai là, các thao tác, hành vi cá nhân chịu sự chi phối bởi các đối tượng, phương tiện và điều kiện hoạt động Chúng ta đều nhận biết rằng đối tượng hoạt động của cá nhân thường xuyên thay đổi Ví dụ: thầy giáo đi dạy học bài dạy hôm nay khác bài hôm qua Phương tiện phục vụ cho hoạt động cũng khác (hôm nay thầy dạy có Micro hỗ trợ, hôm qua có máy chiếu ) Điều kiện hoạt động cũng thay đổi liên tục Từ những yếu tố, đối tượng, phương tiện và điều kiện phân tích trên làm thay đổi các cách thể hiện thao tác hành vi cá nhân, cách biểu đạt cảm xúc, tình cảm cá nhân

Như vậy, phần linh hoạt, cơ động của phong cách mà các cá nhân thể hiện trong hoạt động của mình chịu sự chi phối của nhiều yếu tố, có những yếu tố chậm thay đổi như lứa tuổi, nghề nghiệp, tình trạng sức khỏe Nhưng

có nhiều yếu tố tác động rất nhanh, thay đổi nhanh, đôi khi làm cho hành động cá nhân mang tính bột phát, ngẫu hứng Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp thiếu các thông tin, dữ liệu để hành động thì các cá nhân hành động bột phát và ngẫu hứng cũng khác nhau Ví dụ: có người thận trọng, có người kèm theo các lời nói hoặc cử chỉ hài hước Vì vậy, chỉ riêng phong cách ngôn ngữ nói chúng ta cũng nhận thấy có các phong cách: phong cách ngôn ngữ nói giàu chất trí tuệ; phong cách ngôn ngữ khoa học; phong cách ngôn ngữ nói giàu hình tượng

Sự phối hợp hai thành phần của phong cách rất cơ động, tùy thuộc vào đối tượng, điều kiện và phương tiện hoạt động Tuy nhiên, nhìn toàn

18

thể phong cách cá nhân chịu sự chi phối rất lớn của những định hướng nhận thức cá nhân, vốn sống kinh nghiệm cá nhân, đặc biệt là những thói quen, hành vi cá nhân Trong những ảnh hưởng đến phong cách cá nhân thì thói quen hành vi và vốn sống kinh nghiệm cá nhân chi phối mạnh nhất vào

sự khác biệt cá nhân về phong cách Qua phong cách cá nhân, ta cũng có thể dự liệu được phần nào vốn sống kinh nghiệm cá nhân và thói quen hành

vi của họ Mỗi cá nhân sở hữu riêng cho mình một phong cách, phong cách hoạt động góp phần tạo ra khác biệt cho cá nhân trong hoạt động Đó cũng

là bản sắc cá nhân thể hiện qua hoạt động cá nhân, hoạt động xã hội, hoạt động sinh tồn của mỗi con người

1.2.1.2 Khái niệm giáo dục

a Định nghĩa

Theo Vũ Dũng: Giáo dục là hoạt động có mục đích, có kế hoạch nhằm truyền lại cho thế hệ mới những kinh nghiệm mà các thế hệ trước đó đã tích lũy được, hình thành nhân cách của con người theo những yêu cầu của xã hội, chuẩn bị cho họ có kiến thức, tâm thế tham gia vào cuộc sống xã hội và hoạt động lao động sản xuất

Giáo dục được xem là quá trình tích cực có sự tác động qua lại giữa nhà giáo dục và người được giáo dục Các chuyên ngành Tâm lí học khác nhau như Tâm lý học đại cương, Tâm lý học phát triển, Tâm lý học sư phạm, Tâm

lý học nhân cách… có đóng góp rất lớn cho sự nghiệp giáo dục Những chuyên ngành khoa học này nghiên cứu các quy luật phát triển tâm lí người, quá trình phát triển nhân cách, quá trình cá nhân lĩnh hội tri thức, cung cấp những cơ sở tâm lí nhằm xây dựng các phương pháp và điều kiện tối ưu đem lại hiệu quả giáo dục” [3]

Cũng theo cách hiểu đó, tác giả Hồ Lê định nghĩa khái quát lại như sau:

“Giáo dục là dạy dỗ, rèn luyện” [19]

19

Đồng thuận với quan điểm của các tác giả trên, tác giả Phạm Thành Nghị khẳng định: Mỗi một nền văn hóa cố gắng truyền lại cho thế hệ sau những kiến thức, niềm tin, kỹ năng, hành vi và thái độ có giá trị nhất Sự truyền đạt có chủ ý đó được gọi là giáo dục

Theo ông, giáo dục (nghĩa rộng) bao gồm cả quá trình dạy học, cung cấp kiến thức, phát triển tư duy, phương pháp, phát triển trí tuệ của người học

và quá trình giáo dục hình thành nhân cách về các mặt xã hội, giá trị, đạo đức, thẩm mỹ v.v.[25]

Nói một cách khác, giáo dục (nghĩa rộng) là quá trình xã hội hóa nhân cách được tổ chức một cách có mục đích, có kế hoạch, thông qua các hoạt động được tổ chức hợp lý và các quan hệ giữa người giáo dục và người được giáo dục, nhằm giúp mỗi cá nhân chiếm lĩnh những kinh nghiệm xã hội – lịch sử của loài người, phát triển sức mạnh vật chất và tinh thần của họ (thế hệ và từng cá nhân), trên cơ sở phù hợp với các yêu cầu của sự phát triển xã hội [32]

Đồng thuận với cách hiểu của các tác giả trên, tác giả Hà Thị Mai cũng khẳng định: Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt, bản chất của giáo dục

là sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội của các thế hệ loài người, nhờ có giáo dục mà các thế hệ nối tiếp nhau phát triển, tinh hoa văn hoá nhân loại và dân tộc được kế thừa, bổ sung và trên cơ sở đó mà xã hội loài người không ngừng tiến lên [23]

Xuất phát từ các quan điểm nêu trên, chúng tôi cho rằng: Giáo dục là

hoạt động có mục đích, có kế hoạch, tác động qua lại giữa con người với con người nhằm trao đổi thông tin, lĩnh hội những tri thức, kinh nghiệm xã hội lịch sử loài người đã tích lũy được để từ đó hình thành nhân cách con người theo yêu cầu xã hội

b Tính chất của giáo dục:

Theo tác giả Hà Thị Mai [23], giáo dục có 5 tính chất sau đây:

20

- Giáo dục là một hiện tượng đặc biệt chỉ có ở xã hội loài người Giáo dục xuất hiện, phát triển gắn bó cùng loài người Ở đâu có con người, ở đó có giáo dục – giáo dục mang tính phổ biến Khi nào còn loài người lúc đó còn giáo dục – giáo dục mang tính vĩnh hằng

- Giáo dục là một hình thái ý thức xã hội, là hiện tượng văn minh của

xã hội loài người

+ Về bản chất, giáo dục là sự truyền đạt và tiếp thu kinh nghiệm lịch

sử xã hội của các thế hệ loài người;

+ Về mục đích, giáo dục là sự định hướng của thế hệ trước cho thế hệ sau; + Về phương thức, giáo dục là cơ hội giúp mỗi cá nhân đạt tới hạnh phúc và là cơ sở đảm bảo cho sự kế thừa, tiếp nối và phát triển những thành quả văn hóa của xã hội loài người

- Giáo dục là một hiện tượng có tính lịch sử: Giáo dục ra đời theo nhu cầu của lịch sử xã hội Một mặt nó phản ánh trình độ phát triển của lịch sử, bị qui định bởi trình độ phát triển của lịch sử Mặt khác nó lại tác động tích cực vào sự phát triển của lịch sử

- Giáo dục có tính giai cấp: Trong xã hội có giai cấp, giáo dục được sử dụng như công cụ của giai cấp cầm quyền nhằm duy trì quyền lợi của mình thông qua mục đích, nội dung và phương pháp giáo dục

- Giáo dục có tính dân tộc: Mỗi quốc gia đều có một truyền thống lịch

sử, có nền văn hóa riêng, cho nên giáo dục ở mỗi nước cũng có những nét độc đáo, những sắc thái đặc trưng Tính dân tộc của giáo dục được thể hiện trong mục đích, nội dung, phương pháp và sản phẩm giáo dục của mình

1.2.1.3 Khái niệm phong cách giáo dục của cha mẹ

a Định nghĩa

Trong tiếng Anh phong cách giáo dục của cha mẹ được hiểu là

“Parenting Style” Đây là cụm từ gồm 2 từ “Parenting” có nghĩa là việc giáo

21

dục con của cha mẹ và “Style” là phong cách, cách thức thực hiện một công việc nào đó của mỗi cá nhân, mang nét đặc trưng riêng của cá nhân đó

Theo Từ điển Bách khoa toàn thư mở phong cách giáo dục của cha mẹ

là một cấu trúc tâm lý thể hiện các cách thức đặc trưng của cha mẹ sử dụng trong việc giáo dục con cái của mình [60]

Với cách hiểu cụ thể về phong cách giáo dục của cha mẹ, tác giả Trương Thị Khánh Hà có quan điểm như sau: Giáo dục của cha mẹ là tập hợp các hành động đặc thù, diễn ra đồng thời hay riêng lẻ, nhằm tác động một cách có mục đích lên sự phát triển nhân cách của trẻ Phong cách giáo dục của cha mẹ là một cấu trúc tâm lý thể hiện các chiến lược mà cha mẹ thường sử dụng trong việc nuôi dạy con cái [8]

Kế thừa và phát huy kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, tác giả

Vũ Thị Khánh Linh cho rằng phong cách giáo dục của cha mẹ là hệ thống thái

độ, hành động tương đối ổn định được cha mẹ sử dụng trong quá trình giáo dục con, trở thành sắc thái riêng của mỗi bậc cha mẹ và được các con cảm nhận và tiếp nhận hệ thống hành động đó [21]

Trong phạm vi đề tài nghiên cứu này, chúng tôi hoàn toàn đồng thuận với quan điểm của các tác giả ở trên Theo đó, chúng tôi quan niệm rằng:

Phong cách giáo dục của cha mẹ là hệ thống các nguyên tắc, phương pháp, cách thức, biểu hiện tương đối ổn định mà cha mẹ sử dụng nhằm giáo dục con theo cách riêng của mỗi người

b Phân loại phong cách giáo dục của cha mẹ

Như trong phần tổng quan các công trình nghiên cứu mà chúng tôi đã trình bày ở trên, có thể nói, có rất nhiều cách phân loại phong cách giáo dục con của cha mẹ Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu này, chúng tôi đồng thuận với cách phân loại các phong cách giáo dục của Baumrind Theo đó, chúng tôi cho rằng phong cách giáo dục của cha mẹ được thể hiện cụ thể như sau:

22

+Phong cách giáo dục dân chủ: Cha mẹ có phong cách giáo dục dân chủ thường thể hiện nhiều sự ấm áp và nồng nhiệt với trẻ, đưa ra những luật lệ phù hợp với lứa tuổi của trẻ và sẵn sàng thảo luận những luật lệ đưa ra mặc dù cha mẹ sẽ là người quyết định cho thảo luận đó Những luật lệ và những mong đợi mà cha mẹ đưa ra đối với con rất rõ ràng

+ Phong cách giáo dục độc đoán: Ngược lại với phong cách cha mẹ dân chủ, cha mẹ độc đoán luôn cố gắng kiểm soát, kể cả kiểm soát hành vi và cảm xúc của trẻ; cha mẹ ít thể hiện tình cảm nồng ấm với trẻ Cha mẹ thuộc kiểu phong cách này thường rất quyết đoán, thích nắm quyền, nghiêm khắc có phần cứng nhắc, hà khắc, thiếu linh hoạt Khi trẻ làm gì sai hoặc thất bại thì cha mẹ sẽ trừng phạt trẻ thậm chí là dùng những hình phạt về thể chất (đánh đập trẻ) Cha mẹ độc đoán không giải thích lý do đằng sau những luật lệ họ đưa ra và yêu cầu tre phải tuân thủ nghiêm ngặt

+ Phong cách giáo dục tự do (dễ dãi): được mô tả bởi sự nồng ấm cao của cha mẹ nhưng với sự kiểm soát thấp Ở bất cứ khía cạnh nào thì cha mẹ cũng chỉ can thiệp khi con gặp rắc rối hoặc đi chệch hướng và có rất ít những

kỷ luật dành cho trẻ Với việc thiếu cấu trúc và thiếu kiểm soát không có nghĩa là cha mẹ không chăm sóc hoặc bỏ mặc con cái nhưng vì cha mẹ tin rằng trẻ sẽ phát triển và trưởng thành tốt nhất khi chúng được độc lập và học qua cách trải nghiệm trực tiếp trong cuộc sống

Đây chính là 3 kiểu phong cách giáo dục mà đề tài dựa vào để triển khai cho phần nghiên cứu thực tiễn ở chương 3

1.2.2 Lý luận về trẻ mẫu giáo

1.2.2.1 Định nghĩa

Theo Vũ Thị Nho, trẻ em lứa tuổi mầm non thuộc giai đoạn 3 – 6 tuổi với hoạt động chủ đạo là trò chơi đóng vai Nhờ các trò chơi này mà trẻ mô phỏng lại trong trò chơi những mối quan hệ giữa con người với con người Nhờ đó mà trẻ dần dần phát triển nhân cách với tư cách là một thành viên của xã hội [26]

23

Trong giáo trình “Sự phát triển tâm lý trẻ em lứa tuổi mầm non” tác giả Nguyễn Ánh Tuyết đã dựa vào lí luận của D.B.Encônin, để phân định lứa tuổi của trẻ em theo hoạt động chủ đạo Theo đó, trẻ từ 3 tuổi đến 6 tuổi được gọi là tuổi mẫu giáo với hoạt động chủ đạo là vui chơi mà trò chơi đóng vai theo chủ

đề là trung tâm Tuổi mẫu giáo là giai đoạn phát triển mạnh mẽ với tốc độ hết sức nhanh chóng mà sau này khó có thể tìm thấy ở bất cứ một giai đoạn phát triển nào Đó là giai đoạn đầu tiên của quá trình hình thành nhân cách với các chức năng tâm lí đang được biến đổi về chất so với trước đây: từ những hoạt động định hướng bên ngoài chuyển thành những hoạt động định hướng bên trong; nhiều chức năng tâm lí bậc cao được hình thành và phát triển mạnh; tính chủ định trong hoạt động tâm lí biểu hiện rõ nét…Nhưng nổi bật hơn cả là tính

dễ xúc cảm, tính đồng cảm và tính hình tượng trong hoạt động tâm lí [33]

Trong từ điển Tâm lý học, Vũ Dũng lại cho rằng lứa tuổi tiền học đường là lứa tuổi từ 3 – 6, 7 tuổi Hoạt động đặc trưng của lứa tuổi này là hoạt động vui chơi Nó có ý nghĩa rất lớn đối với sự hình thành nhân cách của trẻ Giai đoạn này có thể chia thành các thời kỳ sau: Lứa tuổi tiền học đường nhỏ

3 – 4 tuổi; Lứa tuổi tiền học đường nhỡ 4 – 5 tuổi và lứa tuổi tiền học đường lớn 5 – 7 tuổi [3]

Tóm lại, quan niệm về trẻ mẫu giáo chưa thực sự thống nhất về độ tuổi giữa các nhà tâm lý học trẻ em Tuy nhiên, trong khuôn khổ nghiên cứu của

đề tài này, chúng tôi đồng thuận với quan điểm cho rằng: trẻ mẫu giáo là trẻ

còn nhỏ, có độ tuổi từ 3 đến 6 tuổi

1.2.2.2 Đặc điểm tâm - sinh lý của trẻ từ 3 đến 6 tuổi

Theo Vũ Thị Nho, ở trẻ từ 3 đến 6 tuổi đã xảy ra sự trưởng thành nhanh chóng về hình thái cũng như não bộ: trọng lượng của não tăng nhanh chóng (từ 1.100 gram lên 1.300 gram), bộ xương được cốt hóa, cơ to ra, cơ quan hô

Bên cạnh trò chơi, hoạt động có sản phẩm cụ thể cũng đóng vai trò không kém quan trọng trong sự hình thành, phát triển tâm lý ở lứa tuổi này Những hoạt động như vẽ, nặn, ghép hình, xây dựng… giúp đứa trẻ lĩnh hội được phương thức hoạt động, lĩnh hội được trình tự hoạt động, tạo ra những rung cảm thẩm mỹ, năng lực sáng tạo cũng như nhiều phẩm chất khác

Lứa tuổi này sự tăng trưởng về thể chất, sự phong phú về đời sống xã hội cũng như hoạt động giúp trẻ đạt được mức độ phát triển phong phú về nhiều mặt Đây là giai đoạn phát triển của cảm giác, tri giác, tưởng tượng, tư duy, ngôn ngữ mạnh mẽ

Về mặt tư duy, trước hết phải kể đến bước phát triển lớn liên quan đến việc chuyển từ tư duy hành động định hướng bên ngoài thành những hành động định hướng bên trong theo cơ chế nhập tâm Kiểu tư duy bằng tay (trực quan - hành động) của thời kỳ ấu nhi đang chuyển dần sang kiểu tư duy trực quan – hình tượng Nó phát triển mạnh mẽ trong suốt tuổi mẫu giáo Cùng với

nó ở trẻ hình thành tư duy mang tính suy luận, dựa trên những biểu tượng cụ thể về thế giới khách quan

Bước vào 5-6 tuổi, ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo phát triển mạnh, đạt chất lượng cao cả về mặt phát âm, vốn từ và những hình thức ngữ pháp Ở giai

25

đoạn này đã manh nha phát triển loại tư duy “tiền khái niệm” (Piaget gọi là

“tiền thao tác”) sẽ chiếm vị trí quan trọng ở giai đoạn sau

Thêm vào đó, quá trình tưởng tượng phát triển rất mạnh ở lứa tuổi này thể hiện trong các trò chơi phân vai theo chủ đề Tuy nhiên hình ảnh tưởng tượng của trẻ còn nghèo, còn mang nặng màu sắc xúc cảm chưa thoát khỏi ý

muốn chủ quan

Ở tuổi này “cái tôi” của trẻ đã hình thành và dần dần trở thành ý thức

về bản thân Trẻ một mặt ngày càng tách mình ra khỏi người lớn, mặt khác muốn bắt chước để xử sự như người lớn Trong hoạt động chơi, nhất là chơi đóng vai theo chủ đề, trẻ dần dần phát triển tính tự lực, tự do, chủ động Nó thiết lập được “một xã hội trẻ em” với bạn bè, thiết lập được mối quan hệ giữa

nó với người khác Cũng trong sự phát triển đó, trẻ nhận ra giới của mình, vị trí của mình trong gia đình, trong nhóm bạn… Vào cuối tuổi mẫu giáo, trẻ nhận thức ra mình là một thành viên của xã hội Đây là bước phát triển quan trọng trong sự hình thành nhân cách trẻ

Đặc điểm nổi bật về sự hình thành nhân cách ở lứa tuổi này là những

hệ thống thứ bậc động cơ hành vi ở trẻ em Đầu tiên, ở trẻ xuất hiện những động cơ, hành vi có liên quan đến ý thức bản ngã, đến sự hình thành “cái tôi” với tư cách là một thành viên xã hội Dần dần những động cơ này chuyển thành động cơ tự khẳng định, tự ý thức thể hiện ở chỗ muốn làm điều gì người lớn vui lòng, muốn được khen, muốn làm cái gì có ích cho người khác (làm đồ chơi cho em bé, tặng quà cho mẹ…) Ở trẻ đã sớm hình thành động cơ thứ bậc

Trong khi chơi đóng vai, trẻ phải thực hiện theo những quy tắc, nhiệm

vụ nhất định, phải chơi “đúng luật” từ đó trẻ dần dần có ý thức nghĩa vụ và tình cảm trách nhiệm được hình thành Nhờ vui chơi, nhờ quan hệ với bè bạn, với người lớn, ở trẻ hình thành và phát triển những phẩm chất nhân cách của con người Những quá trình hành động tự do không chủ định nhường chỗ cho

26

tính chủ định, tính có ý thức là đặc trưng cơ bản chuẩn bị cho trẻ bước sang những hoạt động mới mang tính nghiêm túc, mang chất lượng mới là hoạt động học tập ở giai đoạn sau

Có thể nói rằng, với đặc điểm phát triển tâm – sinh lý như trên, trẻ mẫu giáo đã hoàn toàn lĩnh hội được những yêu cầu về mặt giáo dục từ môi trường xung quanh đối với trẻ Khả năng chú ý có chủ định ở trẻ dần được củng cố qua thời gian Vì vậy, việc bố mẹ áp dụng các phong cách giáo dục phù hợp với trẻ trong giai đoạn này sẽ có tác dụng không nhỏ đến sự hình thành và phát triển nhân cách lành mạnh của trẻ về sau

1.2.3 Phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi tại trường Quốc tế Koala House

1.2.3.1 Định nghĩa

Xuất phát từ những gì chúng tôi đã trình bày ở trên, chúng tôi xác định

phong cách giáo dục của cha mẹ đối với con từ 3 đến 6 tuổi tại trường Quốc tế

Koala House là: hệ thống các nguyên tắc, các phương pháp, cách thức hành

động độc đáo, riêng biệt, tương đối ổn định của cha mẹ phù hợp với trẻ ở độ tuổi

từ 3 đến 6 nhằm giúp trẻ lĩnh hội các mẫu hành vi trong cuộc sống

1.2.3.2 Các tiêu chí phân loại phong cách giáo dục của cha mẹ

Dựa trên kết quả nghiên cứu của Baumrind [49, 50, 51] và Darling & Steinberg [48] về các tiêu chí phân loại phong cách giáo dục, chúng tôi thấy rằng các tác giả đều căn cứ vào 2 tiêu chí đó là: tính chất, mức độ kiểm soát / yêu cầu hoặc sự giúp đỡ / đáp ứng của cha mẹ trong hành động giáo dục con

để phân loại PCGD Những cha mẹ kiểm soát / yêu cầu cao đối với trẻ trong khi đáp ứng / giúp đỡ thấp thuộc vào nhóm PCGD độc đoán Ngược lại, những cha mẹ kiểm soát / yêu cầu thấp đi đôi với đáp ứng / giúp đỡ thấp đối với trẻ được chúng tôi xếp vào nhóm các cha mẹ có PCGD tự do Nếu sự

a Phong cách giáo dục dân chủ

Trong ăn uống, cha mẹ luôn nhẹ nhàng nhắc nhở, hướng dẫn, động viên con ăn ngủ theo giờ, đúng cách, đủ lượng và hợp vệ sinh theo quy định đã được thống nhất từ trước của cả gia đình Cha mẹ không chỉ thể hiện tình yêu thương, chăm sóc con trong từng bữa ăn, giấc ngủ mà cha mẹ còn là người

“bạn” của con, cùng con chia sẻ và tham gia các hoạt động vui chơi với con Nếu con trẻ có sai phạm thì cha mẹ là người giải thích cho con hiểu và khích

lệ, động viên khi thấy con tiến bộ hơn

Đối với việc kết bạn của con, cha mẹ tôn trọng lựa chọn của con và luôn bên cạnh để giúp con hiểu thêm về những người bạn xung quanh, phân biệt được những mặt tốt, mặt xấu ở bạn Thông qua đó, xây dựng tình cảm bạn bè trong sáng và thân thiện ở trẻ

Song song với việc làm này, cha mẹ cũng rất quan tâm đến thái độ và hành vi ứng xử của con với bạn bè cũng như với người lớn tuổi Cha mẹ luôn

cố gắng giải thích và nhắc nhở, động viên con phải lễ phép chào hỏi người lớn, biết nói lời cảm ơn khi được người lớn cho quà và giúp đỡ Đặc biệt, khi con nói tục, chửi bậy, cãi lại người lớn… cha mẹ luôn phê bình, nhắc nhở dứt

28

khoát để lần sau không tái phạm Đồng thời, cha mẹ vẫn yêu cầu con phải xin lỗi khi đã sai phạm

Ở phong cách giáo dục dân chủ, cha mẹ chỉ là người định hướng, giúp

đỡ để con tự giải quyết khi có vấn đề chứ không làm thay cho các con Cha

mẹ với con cái rất gần gũi, thân thiện, luôn có sự trao đổi và chia sẻ Khi con gặp khó khăn con có thể tâm tình, chia sẻ để cùng cha mẹ giải quyết Tuy nhiên, các con cũng hiểu rõ kỷ luật và chấp hành kỷ luật một cách tự nguyện,

tự giác khi được cha mẹ giải thích rõ ràng, cặn kẽ

Cha mẹ có phong cách giáo dục dân chủ ý thức rõ vai trò trách nhiệm của mình đối với những sai phạm của con Đồng thời, họ cũng hiểu và đưa ra những nhắc nhở nhẹ nhàng, giải thích dễ hiểu phù hợp với lứa tuổi khi thấy con phạm lỗi và có hành động chống đối lại bố mẹ Những cha mẹ có phong cách giáo dục này, thường tạo ra ở trẻ sự vui vẻ, tự tin khi giao tiếp và hòa đồng với mọi người

b Phong cách giáo dục độc đoán

Cha mẹ đòi hỏi sự vâng lời, tuân lệnh và phục tùng ở trẻ Trong ăn, ngủ cha mẹ thường nghiêm khắc bắt con luôn phải làm theo những chỉ định mà họ đưa ra nếu không sẽ bị quát mắng / trừng phạt Cha mẹ độc đoán ít khi để ý đến thái độ và cảm giác của con

Đối với việc kết bạn của con, cha mẹ thường là người chủ động tìm hiểu bạn cho con, nếu thấy bạn không tốt thì nghiêm cấm ngay lập tức Khi con và bạn gây sự, đánh nhau…cha mẹ hay đánh, phạt con mà không hỏi rõ con nguyên nhân vì sao

Đặc biệt, trong cách ứng xử của con với người lớn, cha mẹ độc đoán hay tỏ ra bực tức, khó chịu khi thấy con cư xử chưa đúng mực và nghiêm khắc phê bình, trừng phạt con mà thường không có giải thích gì Cụ thể, nếu thấy con nói tục, chửi bậy, cãi lại người lớn, cha mẹ hay lớn tiếng quát /mắng,

có khi còn đánh con và bắt phải xin lỗi ngay để lần sau con không tái phạm

29

Ở phong cách giáo dục này, cha mẹ là người quyết định mọi việc cho con vì theo họ con vẫn còn nhỏ chưa biết gì Tuy nhiên, họ thường yêu cầu rất cao ở con nhưng lại không nhìn nhận vai trò, trách nhiệm của mình đối với sai phạm của con mà bắt các con phải tự làm, tự chịu Trong mối quan hệ với trẻ, cha mẹ thường ít thể hiện sự nồng ấm, yêu thương nên quan hệ giữa họ và con cái có phần xa cách Các con thường cảm thấy sợ hãi khi chúng làm gì sai và cũng ít tìm đến cha mẹ nếu có khó khăn Vì vậy, trẻ có xu hướng trở nên nhút nhát, e ngại, ít giao tiếp và hay phụ thuộc vào bố mẹ Chúng luôn có ý thức tuân theo quy định, luật lệ đã được cha mẹ đặt ra

c Phong cách giáo dục tự do

Cha mẹ có xu hướng nuông chiều, dễ dãi với con vì muốn con được sáng tạo, con cần được động viên và khen ngợi nên cha mẹ rất ít khi đưa ra luật lệ

và bất kỳ sự trừng phạt nào đối với con Hầu hết trong sinh hoạt của con, cha

mẹ luôn để tùy trẻ, không ép buộc Nhiều khi cha mẹ cũng dễ chấp nhận và ủng hộ, đáp ứng những nhu cầu của con như: cho con xem ti vi thoải mái, để con ngủ thêm đi học muộn cũng được, để con tùy ý quyết định trong việc kết bạn và chơi cùng bạn…

Đối với việc ứng xử của con với người lớn, cha mẹ chỉ nhắc nhở đại khái nếu thấy con có sai phạm, cũng có khi cha mẹ để con tự do thể hiện vì cho rằng chúng còn nhỏ, lớn lên con sẽ biết cách điều chỉnh hành vi cho phù hợp

Vì vậy, khi trẻ có lỗi, con rất dễ dàng nhận lỗi vì không sợ bị bố mẹ trách phạt Những ông bố bà mẹ này cho rằng mình chỉ là người đứng quan sát con còn quyền quyết định là ở con Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái rất thân thiện, gắn bó Cha mẹ có phong cách giáo dục này thường có xu hướng tạo ra

sự tự do, thoải mái trong mọi hoạt động ở trẻ

1.2.4 Phong cách giáo dục của cha mẹ và sự phát triển tâm lý của trẻ

Phong cách giáo dục của cha mẹ có ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của trẻ Nghiên cứu của Baldwin, Kalhorn và Breese (1945), nhấn mạnh

30

rằng khi một đứa trẻ xuất thân từ gia đình dân chủ, đến tuổi đến trường, nó có những tiến bộ xã hội đáng kể Trẻ hòa đồng với mọi người và đó là một thủ lĩnh vui vẻ; trẻ thân thiện và phóng khoáng; trẻ tự tin, thanh thản và ổn định

về mặt cảm xúc Vì trẻ có mối quan hệ tốt với bố mẹ nên thích ứng rất nhanh với các thầy cô giáo ở trường [dẫn theo 29]

Thomas Gordon cũng khẳng định: “Thái độ dân chủ của bố mẹ là yếu tố thuận lợi cho sự phát triển trí tuệ Qua nhiều năm, chỉ số thông minh của những trẻ có bố mẹ độc đoán giảm đi Trong khi đó, chỉ số thông minh của những trẻ có

bố mẹ dễ dãi gần như không thay đổi Ngược lại, những trẻ có bố mẹ dân chủ, có trí thông minh tăng lên theo thời gian Cha mẹ dân chủ dạy dỗ con trong một bầu không khí được xây dựng dựa trên sự tự do, yêu thương và kích thích trí tuệ Vì thế, ở trường con cái họ thường đạt được những điểm số cao hơn về khả năng sáng tạo, tổ chức, tính kiên trì, sự ham hiểu biết và óc tưởng tượng Chúng thường giữ vị trí thủ lĩnh và tỏ ra trưởng thành về mặt tâm lý” [29]

Nghiên cứu của Erikson cho hay: nếu cha mẹ thường xuyên ngăn cấm hoặc trừng phạt thì đứa trẻ sẽ mất lòng tin vào bản thân, trở nên sợ sệt, nhút nhát và hay thất bại Cảm giác thất bại có thể trở nên bền vững trong suốt cuộc đời sau này của chúng Còn nếu cha mẹ luôn khích lệ, ủng hộ trẻ thì dần dần trẻ sẽ nắm vững các kỹ năng mới Khi trẻ tự thực hiện được các hành động cơ bản mà không cần có sự giúp đỡ của người lớn thì chúng cảm thấy tự tin hơn [dẫn theo 9]

Trong nghiên cứu về tâm lý trẻ mẫu giáo, tác giả Trương Thị Khánh Hà nhận thấy: “Ở giai đoạn lứa tuổi này, không phải trẻ nào cũng có đời sống tình cảm diễn ra tốt đẹp Giáo dục gia đình có vai trò đặc biệt đối với sự phát triển cảm xúc ở trẻ Một số nghiên cứu cho thấy có mối tương quan khá chặt giữa ứng xử cảm xúc của cha mẹ và biểu hiện cảm xúc của con Nếu cha mẹ

là những người ứng xử cảm xúc hợp lý, vui vẻ, tự tin thì con của họ cũng

31

thường tự tin, vui vẻ, ứng xử cảm xúc hợp lý hơn Nếu cha mẹ là những người

dễ bị kích động, căng thẳng, hay dọa dẫm, đánh mắng trẻ thì đứa trẻ cũng hay

sợ hãi, hay rơi vào trạng thái căng thẳng hơn” [9]

Nghiên cứu gần đây của Vũ Thị Khánh Linh cũng khẳng định: Trong những gia đình cha mẹ có phong cách giáo dục dân chủ thì con cái có tính tích cực và chủ động giao tiếp cao Nhưng lại kém tích cực trong những gia đình cha hoặc mẹ có phong cách giáo dục độc đoán và càng kém tích cực hơn trong những gia đình mà cả hai cha mẹ có kiểu phong cách giáo dục này [21]

Baumrind (Baumrind, 1972, 1975) và những nhà nghiên cứu sau này đều cho thấy r ằng những trẻ có cha me ̣ quyền uy thường không cởi mở và có tính nhút nhát , hầu nh ư hoă ̣c hoàn toàn không có ý muốn đô ̣c lâ ̣p , chúng thường cau có và dễ bực tức Ở tuổi thiếu niên , nhất là con trai , thường có những phản ứng gay gắt về những người xung quanh , có tính cấm đoán và hay pha ̣t mà ở đó chúng đã lớn lên, đôi khi chúng trở thành những đứa trẻ khó bảo và có tính hay gây gổ Còn với trẻ của những cha mẹ uy tín (dân chủ), thường có khả năng thích ứng tốt hơn so với những trẻ khác Chúng thường tự tin, vui vẻ, có khả năng tự kiểm soát và có uy tín về mặt xã hội [dẫn theo 7]

Nghiên cứu điển hình nhất về mối tương quan giữa phong cách của nhà giáo dục đối với các biểu hiện hung tính của trẻ do K.Lewin và các cộng tác viên thực hiện đã chỉ ra rằng: Những đứa trẻ được giáo dục bằng phong cách độc đoán thường có những biểu hiện hẫng hụt, gia tăng các ứng xử hung tính Trong bầu không khí này, hung tính hoặc mạnh hoặc gần như không có gì (vô cảm) nếu ảnh hưởng trấn áp của nhà giáo dục có phong cách độc đoán đủ mạnh Những trẻ chịu ảnh hưởng của phong cách giáo dục tự

do, hung tính cũng cao, chúng cảm thấy hẫng hụt khi đón nhận những tác động giáo dục có phần “tùy tiện” của những nhà giáo dục có phong cách tự

do Biểu hiện hung tính ít xuất hiện nhất trong nhóm trẻ được đón nhận sự

32

giáo dục từ những nhà giáo dục có phong cách dân chủ Hung tính được giải tỏa đều đều và bầu không khí do phong cách giáo dục dân chủ tạo ra là có hiệu quả nhất [dẫn theo 21]

Maccoby và Martin (1983), cũng nhận định: Kiểm soát, độc đoán hay

dễ dãi không giới hạn, đều không có lợi cho việc tự đánh giá bản thân của trẻ Hình ảnh bản thân của trẻ chỉ phát triển tích cực khi cha mẹ không áp đặt giới hạn mà đưa ra yêu cầu của mình và định hướng bằng cách giao cho trẻ quyền lựa chọn ở mức độ nhất định [dẫn theo 29]

Tuy nhiên, bên cạnh đó, một số nghiên cứu khác lại cho rằng những đứa trẻ của những cha mẹ có tính quyết đoán thường thích ứng tốt hơn so với những đứa trẻ khác So với những đứa trẻ khác, những đứa trẻ này tự tin hơn, hoàn toàn tự kiểm soát mình và có uy tín về mặt xã hội Thời gian trôi đi, sự tự đánh giá cao được phát huy ở những đứa trẻ này, còn ở trường chúng học tập giỏi hơn so với những đứa trẻ được cha mẹ giáo dục với các phong cách hành vi khác (Buri, Louiselle & Mueller, 1988; Dornbusch, 1987) [dẫn theo 7]

Tình hình rất bất lợi đối với những trẻ em mà cha mẹ có tính thờ ơ Đôi khi sự dung túng cũng kéo theo sự ghét bỏ công khai và thiếu sự nhiệt tình, không gì có thể ngăn cản được đứa trẻ có những xung đột mang tính hủy hoại nhất [7]

Như vậy, nhìn chung, phần lớn các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng

đa số trường hợp trẻ sống trong những gia đình cha mẹ dân chủ thì con cái thường phát triển tình cảm tích cực đối với cha mẹ và người thân, phát triển trí tuệ, ham hiểu biết, có năng lực học tập, có thái độ và hành vi vị tha Trẻ có khả năng thiết lập các quan hệ rộng rãi với người khác, phát triển khả năng tự đánh giá bản thân, dễ dàng chấp nhận và tuân theo những quy tắc hành vi của cha mẹ, cô giáo Ngược lại, trẻ em trong những gia đình cha mẹ dễ dãi, tự do

có năng lực nhận thức và năng lực xã hội rất thấp [dẫn theo 21]