Thế giới nhân vật trong truyện của l n tônxtôi (giai đoạn 1881 1910)

Với chức năng tổ chức khái quát những quy luật của cuộc sống con người, một tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật.. Lựa chọn đề tài Thế giới nhân vật trong truyện của L.Tônxtôi giai

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA: NGỮ VĂN

***************

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG

TRUYỆN CỦA L.N.TÔNXTÔI

(Giai đoạn 1881 - 1910)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

HÀ NỘI - 2011

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA: NGỮ VĂN

***************

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG

TRUYỆN CỦA L.N.TÔNXTÔI

(Giai đoạn 1881 - 1910)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học

Th.s LÊ THỊ THU HIỀN

HÀ NỘI - 2011

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn Th.S Lê Thị Thu Hiền - người đã tận tình

giúp đỡ em hoàn thành khoá luận này

Đồng thời, em cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ văn học nước ngoài, khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình học tập và nghiên cứu

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2011

Sinh viên

Nguyễn Thị Huệ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung mà tôi đã trình bày trong khoá luận tốt nghiệp này là kết quả quá trình nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn của các thầy cô giáo Những nội dung này không hề trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2011

Sinh viên

Nguyễn Thị Huệ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 8

3 Mục đích nghiên cứu 11

4.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

5 Phương pháp nghiên cứu 12

6 Cấu trúc khóa luận 12

Chương 1 Thế giới nhân vật 1.1 Khái niệm nhân vật 13

1.2 Thế giới nhân vật 13

1.2.1 Nhân vật quý tộc sám hối 14

1.2.2 Những người nông dân bình dị 19

1.2.3 Nhân vật bừng ngộ 25

Chương 2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 2.1 Nghệ thuật xây dựng qua biện pháp tả 34

2.1.1 Chân dung, ngoại hình 34

2.1.2 Thế giới đồ vật 42

2.2 Đối thoại 49

2.3 Độc thoại nội tâm 61

Kết luận 75

Tài liệu tham khảo 78

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Lep Nhikôlaiêvích Tônxtôi (1828 - 1910), nhà văn Nga thiên tài “Ngôi

sao sáng tiêu biểu cho văn học hiện thực Nga thế kỷ XIX” Với kinh nghiệm

sống phong phú, sự hiểu biết sâu sắc tâm lí con người cùng với sức sáng tạo tuyệt vời, trong hơn 60 năm cầm bút, L.Tônxtôi đã có được một khối lượng tác phẩm đồ sộ: 3 tiểu thuyết kiệt tác, một số vở kịch, những bài văn chính luận, hàng trăm truyện ngắn và hàng chục truyện vừa Các sáng tác đó đã phần nào phản ánh được một thời đại quan trọng trong lịch sử phát triển nước Nga vào giai đoạn của cuộc cải cách nông nô 1861 đến cách mạng năm 1905 Bản thân Lep Tônxtôi là một khối mâu thuẫn lớn M.Gorki từng nhận

định: “L.Tônxtôi là con người phức tạp nhất trong số các danh nhân chủ yếu

của thế kỷ XIX” Vào đầu những năm 80 của thế kỷ XIX, trong thế giới quan

của nhà văn đã xảy ra một bước ngoặt lớn, từ một quý tộc đại địa chủ

L.Tôxtôi chuyển sang lập trường nông dân gia trưởng Trong tác phẩm Tự thú ông viết: “Một bước ngoặt đã được chuẩn bị từ lâu và luôn tiềm ẩn trong tôi

đã xảy ra Đó là cuộc sống quanh tôi - những người giàu có học… không chỉ đối lập với tôi mà còn làm mất ý nghĩa của nó Nhân dân lao động, những người sáng tạo ra cuộc sống, việc làm của họ là sự nghiệp chân chính nhất đối với tôi” (dẫn theo [12, 40]) Qua những tác phẩm giai đoạn từ sau năm

1881, L.Tônxtôi đã phản ánh sâu sắc, rộng rãi những căn bệnh xã hội hiện hành và truyền bá thuyết đạo đức tôn giáo mà ông từng cho rằng đó là giải pháp đúng đắn cho những vấn đề xã hội

Trong giai đoạn 1881 - 1910, L.Tônxtôi sáng tác khá nhiều, ngoài bộ

tiểu thuyết lừng danh Phục sinh ông còn để lại hàng loạt các truyện ngắn,

truyện vừa Những truyện này đã được các nhà nghiên cứu cũng như bạn đọc

đánh giá rất cao R.Rôlăng khi nhận xét truyện Cái chết của Ivan Ilich đã cho

rằng: “Đây là một trong những tác phẩm văn học Nga làm công chúng Pháp

xúc động hơn cả” Môpátxăng thì cao hứng muốn đánh đổi cả đời văn của

mình để lấy tác phẩm này Khi nói về truyện Cái chết của Ivan Ilich, V.B.Burênhin cho rằng: “Đây là truyện có ý nghĩa giáo huấn nhất trong tất

cả các tác phẩm được viết - một tác phẩm gây xúc động nhất Tônxtôi đã đưa

ra một mẫu mực nhỏ của chủ nghĩa hiện thực sâu sắc, của sự thật sâu sắc không tô vẽ mà chúng ta hiếm thấy ở những nghệ sĩ vĩ đại của ngôn từ”

M.Gorki khi đọc truyện Đức cha Xerghi lại “choáng váng vì vẻ đẹp của sự

trình bày, vì sự giản dị, và vì tin tưởng” Qua những nhận xét trên, chúng ta

có thể thấy tầm ảnh hưởng cũng như giá trị của các truyện của L.Tônxtôi giai đoạn này

Nhân vật là một trong những phương thức thể hiện tư tưởng của nhà văn Trong tác phẩm tự sự, nhân vật giữ một vai trò quan trọng Nó chính là mắt xích cơ bản kết dính các biến cố, các sự kiện, đóng vai trò quan trọng với sự vận hành của cốt truyện Nhân vật còn là nơi chủ yếu để nhà văn gửi gắm tư tưởng của mình Với chức năng tổ chức khái quát những quy luật của cuộc sống con người, một tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật

Là một đỉnh cao của văn học Nga, tác phẩm của Tônxtôi đã được đưa vào giảng dạy trong trường phổ thông cũng như đại học của Việt Nam Lựa

chọn đề tài Thế giới nhân vật trong truyện của L.Tônxtôi giai đoạn 1881 -

1910 chúng tôi mong muốn chỉ ra được thế giới quan mới lạ đồng thời góp

thêm một cách đọc, tìm hiểu một số truyện cuối đời của nhà văn

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Ngay từ trước cách mạng tháng Tám, độc giả Việt Nam đã tiếp xúc với các tác phẩm của L.Tônxtôi, song những tác phẩm lúc ấy chỉ được dịch qua ngôn ngữ trung gian là tiếng Pháp Cho tới những năm 60 của thế kỷ 20, ba

bộ tiểu thuyết mới được dịch và xuất bản trọn vẹn: Chiến tranh và hoà bình,

Anna Karênina, Phục sinh, cùng một số truyện ngắn được dịch, giới thiệu với

đông đảo bạn đọc Những tác phẩm này cũng đã được đưa vào nhà trường làm tài liệu phục vụ cho việc giảng dạy và học tập ở các bậc học trong nhà trường Việt Nam

L.Tônxtôi là một nhà văn lớn không chỉ của văn học Nga, mà còn toàn thế giới Các tác phẩm của ông đã được nghiên cứu sâu rộng, đặc biệt là bốn

truyện mà khoá luận này khảo sát: Cái chết của Ivan Ilich, Đức cha Xerghi,

Khatgi - Murat, Sau đêm vũ hội

Năm 1972, Tạp chí Văn học số 5 in bài của Nguyễn Hải Hà: “Hồ Chủ Tịch và một số tác phẩm Văn học Nga - Xô viết” Tác giả bài viết đã phân

tích sự am hiểu và đánh giá sâu sắc của Bác Hồ khi Người đọc và dịch các tác

phẩm văn học Nga - Xô viết Trong phần Hồ Chủ Tịch nói về một truyện ngắn

của Tônxtôi, Nguyễn Hải Hà đã đề cập đến một số vấn đề về quan niệm sáng

tác của Tônxtôi mà Hồ Chủ Tịch đã nêu ra trong bài viết nhân kỷ niệm 50 năm ngày mất của nhà văn Từ đó, tác giả cũng chỉ ra một số nét đặc sắc về

nội dung và nghệ thuật trong truyện Đức cha Xerghi

Năm 1978, Nhà xuất bản Văn hoá đã xuất bản hai tập Lep Tônxtôi của V

Sclốpxki do Hoàng Oanh dịch từ tiếng Nga Có thể coi đây là công trình viết tiểu sử về cuộc đời của Tônxtôi và quá trình sáng tác của ông tương đối dày dặn và công phu Cuốn sách trình bày tương đối tự do nhưng dựa trên những

sự việc có thật xảy ra với Tônxtôi Nội dung của cuốn sách rất phong phú,

trong đó có đề cập đến sự hình thành dự đồ và quá trình sáng tác hai tác phẩm

Cái chết của Ivan Ilich và Đức cha Xerghi

Trong lời giới thiệu cho tập truyện Xêvaxtôphôn của Tônxtôi (nhà xuất

bản Văn học Hà Nội in năm 1984 theo bản dịch từ tiếng Nga của Nguyễn Hải Hà), tác giả Nguyễn Hải Hà đã giới thiệu cho độc giả một số truyện vừa và truyện ngắn xuất sắc của Tônxtôi, đồng thời cũng phân tích khái quát nội dung tư tưởng chính của những tác phẩm này Nói về những truyện viết sau chuyển biến tư tưởng của Tônxtôi, tác giả đánh giá rất cao những truyện này

và coi đây là những viên ngọc quý của nền văn chương thế giới Nguyễn Hải

Hà nhận xét, điểm chung lớn nhất của bốn truyện đó là “sức tố cáo mãnh liệt”

và kĩ xảo điêu luyện “thể hiện tư tưởng” không dùng bạo lực chống lại điều

ác, chủ trương tu nhân tích đức của L.Tônxtôi

Trong cuốn Lý luận văn học của tác giả Hà Minh Đức, L.Tônxtôi được

nhắc đến nhiều lần với tư cách là nhà văn tâm lý bậc thầy thế giới và được đặt ngang hàng với những thiên tài bất hủ như: W.Shakespeare, J.W.Goethe

Năm 1999, Nhà xuất bản Văn hoá dân tộc đã xuất bản cuốn “Suy tư sống

động của Lep Tônxtôi” của S.Zweig (theo bản dịch của Nguyễn Dương Khư)

Trong cuốn sách tác giả cùng một lúc thực hiện hai việc: giới thiệu và dịch một số truyện ngắn được coi là tinh hoa trong sáng tác của Tônxtôi Đặc biệt S.Zweig đã phân tích sâu sắc tư tưởng của Tônxtôi trong những truyện đó, nhất là những suy tư sau chuyển biến tư tưởng của nhà văn

Năm 2001, cuốn Chân dung văn học (tập ba) đã giới thiệu tiểu sử, cuộc

đời, tư tưởng sáng tác của một số nhà văn, nhà thơ lớn trên thế giới Người viết Đỗ Hải Phong đã khái quát những nét chính trong từng giai đoạn sáng tác của Tônxtôi Về những tác phẩm cuối đời của ông, tác giả bài viết đã phân

tích những nét tư tưởng chính của truyện Cái chết của Ivan Ilich, đồng thời

đưa ra nhận xét rằng Tônxtôi viết truyện này với một văn phong mới, giản dị

và rạch ròi: “nhiều mối quan hệ mới được đơn giản đi, phân rõ trắng đen” Trong cuốn Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học

của viện sĩ M.B.Khrapchenkô theo bản dịch từ tiếng Nga của Lê Sơn và

Nguyễn Minh, có đánh giá về truyện Cái chết của Ivan Ilich: “Phong cách

truyện vừa Cái chết của Ivan Ilich hoàn toàn khác nhau về cơ bản, cũng như

chúng khác với những đặc điểm về phong cách của những tiểu thuyết và truyện ngắn của chính nhà văn đó vào thời kỳ những năm 50 - 70 [14, 145]

Tuy nhiên, M.B.Khrapchenkô vẫn chưa đưa ra những lời phân tích cho nhận định này

Tác giả Hà Thị Hòa trong cuốn Văn học Nga trong nhà trường đã giới

thiệu ngắn gọn về cuộc đời và sự nghiệp của một số nhà văn Nga trong đó có

tác giả Tônxtôi Người viết cũng đã nhận xét về truyện Cái chết của Ivan

Ilich: “Tác phẩm phản ánh những cái đáng sợ trong cuộc sống hàng ngày, khám phá bản chất những mối quan hệ con người và mở ra bí ẩn của tâm hồn

họ Tônxtôi đã chỉ ra cái quá trình hiện thực lịch sử mà Gorki gọi là sự phá sản của cá nhân trong những điều kiện tư sản” [12, 41]

Trong luận văn Nghệ thuật tự sự trong một số tác phẩm cuối đời của

Tônxtôi của tác giả Lê Thị Thu Hiền, luận văn đã chỉ ra những nét đặc sắc

trong nghệ thuật tự sự trong bốn truyện: Cái chết của Ivan Ilich, Đức cha

Xerghi, Sau đêm vũ hội, Khatgi - Murat Đây cũng là đối tượng mà chúng tôi

đang khảo sát, tuy nhiên ở đây chúng tôi khảo sát trên phương diện nhân vật Tônxtôi là nhà văn lớn, cũng bởi khi sáng tác ông hết sức nghiêm khắc với bản thân và không bao giờ thoả mãn với chính mình Trong bốn truyện

mà luận văn này nghiên cứu, chỉ có truyện Cái chết của Ivan Ilich được in khi nhà văn còn sống, còn lại đều được in khi nhà văn đã qua đời Truyện Khatgi

- Murat được nhà văn ấp ủ hơn 50 năm trời, sửa đi, sửa lại tới hàng chục lần

nhưng ông vẫn không hài lòng với văn bản cuối cùng

Trong thư từ trao đổi với Tônxtôi, nhà nghiên cứu V.V.Xtaxốp đã nhận

xét về Cái chết của Ivan Ilich: “rốt cuộc thì đây là nghệ thuật chân chính, sự

thật và cuộc sống chân chính” Nhạc sĩ thiên tài Traicốpxki trong bức thư gửi

một người bạn đã khẳng định: “Tôi đã đọc Cái chết của Ivan Ilich, hơn lúc

nào hết, tôi tin rằng, L.Tônxtôi là người vĩ đại nhất trong số các nhà văn nghệ

sĩ từng tồn tại trên đời này”

Gần một thế kỉ đã trôi qua, nhưng những tác phẩm của Tônxtôi vẫn thu hút được sự quan tâm chú ý của các nhà nghiên cứu, lí luận phê bình văn học Bốn truyện mà khoá luận khảo sát cũng đã được giới nghiên cứu đề cập đến trong các công trình của mình Đó là những tư liệu quý giá để chúng tôi tiếp thu trong quá trình thực hiện đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu

L.Tônxtôi được coi như cây đại thụ của nền văn học Nga Những sáng tác của ông đã được giới nghiên cứu, phê bình đánh giá rất cao, và được nghiên cứu một cách có hệ thống Tuy vậy, các sáng tác này chủ yếu là những

cuốn tiểu thuyết kinh điển như: Chiến tranh và hoà bình, Phục sinh,

Karênina Trước năm 1881, Tônxtôi sáng tác truyện ngắn không nhiều Tới

giai đoạn sau, ông đã sáng tác hàng loạt các truyện ngắn Mạnh dạn lựa chọn

đề tài thế giới nhân vật trong truyện L.Tônxtôi (giai đoạn 1881 - 1910 ) chúng

tôi muốn làm sáng tỏ hệ thống nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong các truyện trên

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Do khuôn khổ của khoá luận cũng như khả năng hạn hẹp của người viết, chúng tôi nghiên cứu, khảo sát thế giới nhân vật trong bốn truyện của L.Tônxtôi đã được dịch sang tiếng Việt gồm:

Cái chết của Ivan Ilich (1884 - 1886)

Đức cha Xerghi (1890 - 1891 - 1895 - 1898) Sau đêm vũ hội (1903)

Khatgi - Murat (7/1896 - 1897 - 1901 - 1902 - 1904) Văn bản chúng tôi sử dụng để trích dẫn là: Lep Tônxtôi - Truyện chọn

lọc, Nhà xuất bản Cầu Vồng - Matxcơva in năm 1986 theo bản dịch của Nhà

xuất bản Văn học - Hà Nội, người dịch Nguyễn Hải Hà - Thuý Toàn

Qua khoá luận này, chúng tôi sẽ làm rõ thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong bốn truyện giai đoạn 1881 - 1910 của L.Tônxtôi

5 Phương pháp nghiên cứu

Việc nghiên cứu sử dụng những phương pháp sau:

Phương pháp tiếp cận hệ thống

Phương pháp nghiên cứu thi pháp học

Phương pháp khảo sát thống kê

6 Cấu trúc khoá luận

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung khóa luận tốt nghiệp này được triển khai theo hai chương:

Chương 1: Thế giới nhân vật Chương 2: Nghệ thuật xây dựng nhân vật Cuối cùng là danh mục tài liệu tham khảo

CHƯƠNG 1 THẾ GIỚI NHÂN VẬT 1.1 Khái niệm nhân vật

Về khái niệm nhân vật có rất nhiều quan niệm khác nhau:

Theo Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên, nhân vật văn học là “con người cụ thể được miêu tả

trong tác phẩm văn học” [10, 235]

Còn Từ điển văn học của Lại Nguyên Ân định nghĩa: “Nhân vật là yếu

tố quan trọng nhất trong tác phẩm và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc hoạ Nhân vật do đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm văn học” [1, 186]

Nhân vật văn học có thể có hoặc không có tên riêng Nhân vật văn học

có khi là những con vât trong truyện cổ tích, đồng thoại, bao gồm thần linh,

ma quỷ… Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Chẳng hạn có thể nói, nhân dân là nhân vật chính trong tác

phẩm Đất nước đứng lên của nhà văn Nguyên Ngọc Trong phạm vi khóa

luận này, chúng tôi khảo sát các nhân vật là con người cụ thể

1.2 Thế giới nhân vật

Qua khảo sát bốn tác phẩm, chúng tôi nhận thấy L.Tônxtôi đã xây dựng thế giới nhân vật khá phong phú mà mỗi nhân vật là đại diện cho tầng lớp của mình, xuất hiện đủ loại tầng lớp, có giai cấp quý tộc, tăng lữ, nông dân, binh lính…

Dựa vào định nghĩa nhân vật đã nêu ở trên, qua việc thống kê bốn truyện ngắn, chúng tôi thấy có ba kiểu nhân vật như sau:

1.2.1 Nhân vật quý tộc sám hối

Truyện Cái chết của Ivan Ilich được viết do trường hợp một người quen

của tác giả là viên biện lý của toà án vùng Tula Ivan Ilich Metsnhikốp chết vì

bệnh ung thư Khi đọc những trang truyện đầu tiên của truyện Cái chết của

Ivan Ilich, độc giả dường như không có hứng thú bởi ta biết nhân vật chính

Ivan Ilich đã chết Ông ta chết trước khi chúng ta biết ông ta là ai, ông ta là người như thế nào? Nhưng, truyện không kể về sự khủng khiếp của cái chết

mà là sự khủng khiếp của cuộc đời Ivan Ilich trước khi chết Câu chuyện về

STT Tên tác phẩm

Số lượng nhân vật

Nhân vật chính Kiểu nhân vật chính

Ilich

39 Ivan Ilich Quý tộc sám hối,

những người nông dân bình dị

những người nông dân bình dị

cuộc đời đã qua của Ivan Ilich là “câu chuyện đơn giản, bình thường nhất và

khủng khiếp nhất” [9, 247]

Mở đầu câu chuyện là hình ảnh một xác chết: “Người chết nằm như mọi

người chết thường nằm, đặc biệt nặng nề lạnh ngắt, chân tay lạnh cứng, chìm lút trong nệm quan tài, đầu ngả vĩnh viễn trên gối và phơi ra vầng trán vàng như sáp ong với hai bên thái dương hói và lõm, chiếc mũ nhô ra như đè lên môi trên” [9, 241] Bộ mặt mang hàm ý nhắc nhở, một lời trách móc với

người còn sống Khi nhận được tin “Ivan Ilich đã từ trần” đám đồng sự không thương xót mà trái lại còn thích thú, hí hửng với ý nghĩ “hắn ta chết chứ

không phải mình” Mỗi người theo đuổi một ý nghĩ riêng, cái chết của Ivan

Ilich là dịp để họ có được ít lợi lộc nào đó, có thể là sự thay đổi địa vị, hoặc của mình hoặc của người thân Trong lễ cầu hồn của Ivan Ilich, bản chất của

họ lại được thể hiện rõ ràng hơn Dáng đứng của Xvátxơ “choãi hai chân, hai

tay quặt ra sau lưng, nghịch nghịch chiếc mũ lễ” được miêu tả chẳng hợp tí gì

với buổi lễ cầu hồn Piốt Ivanôvích dù là bạn đồng học với Ivan Ilich ở trường

tư pháp và tự coi mình là người chịu ơn bạn, nhưng ông ta cũng có thái độ

khó chịu song vẫn cố thực hiện phép xã giao mà ông cho là “rất đáng ngán”

Cả hai trao đổi với nhau bằng ánh mắt, và vẫn sẽ tham gia chơi bài dường như

đã được ấn định và không thể phá bỏ dù cho đã có người chết là bạn của họ

Bà quả phụ Praxkôvia Phêđôrốpna trong lễ cầu hồn cũng biết “bắt đầu khóc”

hay thôi khóc làm sao cho đúng lúc, cho hợp cảnh Bà cũng không thôi dò hỏi

Piốt Ivanôvích xem mình được bao nhiêu tiền trợ cấp khi chồng chết, và “làm

thế nào để rút được nhiều hơn thế nữa không?” Nghĩa tử là nghĩa tận, nhưng

trước cái chết của Ivan Ilich, những con người quý tộc kia đã bộc lộ bản chất của những kẻ giả dối, ích kỷ, sống vì quyền lợi của cá nhân Đó là bộ mặt thật của tầng lớp quý tộc đương thời mà ngòi bút hiện thực của L.Tônxtôi đã phản ánh rõ nét

Chất hiện thực còn được phản ánh sâu sắc qua hình tượng Ivan Ilích Nhà văn kể lại cho bạn đọc những năm tháng tuổi trẻ của nhân vật chỉ trong chín

trang giấy nhưng rất ấn tượng: “Tại tỉnh lị, nhà tư pháp ăn diện bảnh bao

cũng có gian díu với một phu nhân Cũng có một cô chuyên may trang phục

nữ, có những bữa chè chén với các sĩ quan phụ tá ngự tiền tới công cán và những chuyến xuống xóm “chị em” sau bữa ăn tối, có việc quỵ luỵ quan thầy, thậm chí quỵ luỵ cả bà vợ ông ta” [9, 249]

Ivan Ilich có một cuộc sống sinh hoạt luôn lặp lại ngày qua ngày Ông dậy lúc chín giờ, uống cà phê và tới toà án Vào giờ nghỉ giữa chừng ông hút thuốc lá và trò truyện phiếm Thời giờ còn lại ông đánh bài uyn - tơ hoặc khiêu vũ với đám quý tộc cũng rảnh rỗi như ông ta Còn công việc, ông không

ưa thích cũng chẳng buồn chán Cái công việc của Ivan Ilich cũng được so

sánh khá thú vị với công việc của vị bác sỹ: “Nào cảnh đợi chờ, nào vẻ bệ vệ

giả tạo của bác sỹ, vẻ bệ vệ quen thuộc mà ông từng thấy của mình ở toà án, nào gõ gõ nghe nghe, nào những câu hỏi yêu cầu những câu trả lời định sẵn

và hiển nhiên là không cần thiết Mọi việc đã diễn ra đúng y như ở toà án Ở toà án ông giữ bộ mặt như thế nào với các bị cáo thì ở đây, các bác sỹ nổi tiếng giữ vẻ mặt như vậy đối với ông” [9, 265] Đó là cách làm việc chung của

giới công chức đương thời mà Tônxtôi đã khái quát qua hình tượng Ivan Ilich

Cả những sở thích của Ivan Ilich cũng rất tẻ nhạt: “Những kẻ không giàu

lắm cứ học đòi bắt chước những người giàu có và bởi thế những kẻ học đòi này lại đâm ra giống nhau: nào vải bọc lót đồ gỗ, đồ đạc bằng gỗ mun, hoa hoét nào thảm, nào đồ trang trí, thứ mà tất cả những người thuộc hạng nào

đó cố bày ra cho giống với tất cả những người thuộc hạng mình Ngôi nhà của Ivan Ilich cũng được bài trí giống như thế, khiến cho người ta thậm chí không hề chú ý tới, nhưng ông ta cứ tưởng ngôi nhà của mình đặc biệt lắm!”

[9, 259 - 260] Cuộc sống gia đình đối với Ivan Ilich chủ yếu là làm sao để có

“đủ tiện nghi về việc ăn uống, có đủ giường chiếu và có những người trông

nom nhà cửa” [9, 254] Cuộc đời ông trôi đi trong những cuộc trò chuyện

phiếm với bạn bè, những bữa ăn và những ván bài uyn - tơ Ông coi đó là

“ánh sáng của ngọn nến” cuộc đời mình, là cuộc sống như mong ước: “thoải

mái dễ chịu và lịch sự” Cuộc sống dễ chịu, lịch thiệp ấy chỉ bao gồm những

niềm vui tầm thường, vô nghĩa trong cuộc sống thường ngày của ông Tất cả những việc làm, sở thích, hành động của Ivan Ilich cũng là của một bộ phận trí thức quý tộc Nga đương thời Qua hình tượng Ivan Ilich, nhà văn đã vạch trần bộ mặt giả dối của cuộc sống quý tộc Nga Với Tônxtôi, cuộc sống của giới trí thức, giàu sang không những ghê tởm mà còn mất hết ý nghĩa của cuộc sống

Cái chết của Ivan Ilich gây hứng thú cho bạn đọc không chỉ bởi “sự thật sâu sắc” mà còn bởi tính giáo huấn cao của nó nữa Vậy, cuộc sống của Ivan

Ilich trước khi chết liệu có thể thay đổi, liệu Ivan Ilich có thể nhận cuộc sống trước kia của mình đầy những giả dối hay y cứ mãi đắm chìm trong cuộc sống không ra sống của y? Một biến cố đã xảy ra trong cuộc đời ông Khi Ivan Ilich sắp xếp cuộc sống tốt đẹp thuê nhà, treo rèm cửa sổ bằng dạ, một bất ngờ khiến ông bị bệnh Chính trong khoảng thời gian này, Ivan Ilich có điều kiện suy ngẫm lại cuộc sống trước kia của mình Ông đi ngược trở lại những vết chân của mình, đi tìm vật đã mất, đi tìm cuộc đời bị đánh rơi Ông hồi tưởng lại cuộc sống thời niên thiếu của mình, lúc là sinh viên trường tư pháp cho tới khi trở thành tay biện lý già có trong tay tất cả: tiền bạc, địa vị và gia đình yên ấm (theo như ông nghĩ) Không phải đó là những điều ông mong muốn sao? Nhưng tới lúc bị bệnh, ông chợt nhận ra một điều Cái cuộc đời

mà ông kiếm tìm, vun đắp suốt mấy mươi năm qua có cái gì đó “không ổn”

Khi ông có địa vị trong xã hội, tiền bạc, thì bạn bè đồng nghiệp của ông tỏ ra kính trọng cho rằng ông là người hạnh phúc Vợ con ông cũng vì thế mà tự

hào về ông Nhưng sau khi lâm bệnh thì tất cả đều thờ ơ, lạnh nhạt và dần xa

lánh ông Ivan Ilich cảm thấy mình “Cô độc giữa một thành phố đông người,

giữa vô vàn người quen biết và gia đình mình”[9, 294] Ông luôn bị giằng xé,

giày vò bởi cuộc sống giả dối, vô nghĩa đã qua của mình Ivan Ilich chỉ nhận

ra bản chất của họ, và của chính bản thân mình trước khi chết có vài ngày:

“Cả bà vợ, cả con gái và con trai ông, cả gia nhân và những người quen

thuộc, lẫn các bác sỹ, và chủ yếu là bản thân ông, đều biết rằng mọi người chỉ quan tâm tới chỗ rốt cuộc liệu ông có nhanh chóng nhường chỗ, giải thoát người sống khỏi sự vướng víu do việc có mặt của ông gây ra, và tự giải thoát khỏi những đau khổ của mình hay không” [9, 279] Những cái mà trước kia

ông luôn hăm hở, hài lòng với nó: tiền bạc, danh vọng, nhà cửa, đồ đạc sang trọng, những ván bài uyn - tơ… giờ đây không còn ý nghĩa với ông nữa Ông

nhận ra cuộc sống giả dối, sự vô nghĩa của nó: “Không có lẽ nào cuộc sống

lại vô nghĩa, xấu xa như thế?” Ivan luôn trăn trở “Sống ư? Sống như thế nào? Sống như anh sống ở toà án, khi viên lục sự sướng lên: Toà ra… ” [9,

293] Ông không đón nhận cái chết trong thanh thản, mà trong sự giày vò, đau đớn khi nhận ra ý nghĩa của cuộc sống bên bờ vực của cái chết Khi chịu sự giày vò bản thân, Ivan Ilich cũng có những phút thanh thản khi có anh hầu

Ghêraxim bên cạnh: “Sức khoẻ, sức lực, sức sống trong mọi người khác làm

cho Ivan mất lòng, chỉ có sức lực và sức sống của Ghêraxim là không làm ông phiền lòng, mà còn xoa dịu ông” [9, 282] Nhìn khuôn mặt Ghêraxim,

ông tự hỏi mình: “Có lẽ mình đã sống không ra sống chăng?” Trong thời

gian bị bệnh, suy nghĩ về cuộc sống đã qua, từ lúc còn bé, khi đi học, lấy vợ,

đi làm Ivan Ilich đã biết được mình đã sống vô nghĩa: “ Không ổn Tất cả

những gì mình đang sống là dối trá, lập luận, nó che lấp khiến mình không thể thấy sự sống và cái chết” [9, 298] Ông hối hận về cuộc sống đã qua Và

trong lúc hấp hối, ông nghĩ: “Phải mình giày vò họ, họ đáng thương nhưng

khi mình chết họ sẽ dễ chịu hơn” Ông muốn giải thoát cho người thân và giải

thoát cho chính bản thân mình bằng việc chấp nhận cái chết Thực sự lúc đó

ông nghĩ: “Cái chết ở đâu? Cái chết là như thế nào? Chẳng có nỗi sợ nào cả,

vì ngay cả cái chết cũng chẳng có” [9, 301] Cái chết thực ra không đáng sợ

và ông đã chấp nhận chết Còn gì đáng sợ hơn cái chết? Đó chính là cuộc sống không ra sống của Ivan Ilich trước kia

Trước khi chết, Ivan Ilich đã thức tỉnh, và sám hối cho phần đời trước kia

ông đã sống Viết truyện Cái chết của Ivan Ilich, Tônxtôi không hề gieo vào

lòng người đọc tâm trạng lo âu, bất ổn trước cái chết, mà trái lại ông đã cổ vũ con người tìm ra ý nghĩa đích thực cuộc sống của mình

1.2.2 Những người nông dân bình dị

Văn học hiện thực Nga thế kỷ XIX đã phản ánh những mối xung đột của đời sống xã hội một cách chân thực và sâu sắc Tônxtôi đã kế thừa thành tựu của các tác giả Puskin, Tuốcghênhep… Ông không chỉ miêu tả, phản ánh những xung đột của cá nhân và xã hội, mà tập trung miêu tả những xung đột hết sức căng thẳng quyết liệt giữa chế độ tàn bạo của Nga hoàng Nhikôlai I và đời sống nhân dân lao động

Tuy L.Tônxtôi xuất thân từ tầng lớp quý tộc, song cuộc đời ông lại gắn

bó với làng quê Chính những năm tháng sống ở trại ấp quê nhà ấy, cùng việc thay đổi tư tưởng, chuyển sang chế độ nông nô gia trưởng, khiến ông có thể

quan sát, miêu tả nông dân một cách sâu sắc Nhà văn đã khẳng định: “Sức

mạnh là ở trong nhân dân chứ không phải ở trong chúng ta” Tư tưởng đó

của Tônxtôi từng xuất hiện trong tác phẩm Anna Karênina qua hình tượng

nhân vật Kônxtantin Lêvin Lêvin là một ông chủ trại ấp giàu có, quản lí toàn

bộ gia sản đồ sộ ba ngàn mẫu ruộng của bố mẹ để lại Anh say mê, hoà vào

cảnh lao động cùng bà con nông dân: “vừa kính trọng, vừa yêu thương những

người mugic với mối tình mà chàng hấp thụ cùng với dòng sữa của người vú nuôi nông dân” Lêvin coi nông dân là “giai cấp ưu tú nhất của nước Nga”

Qua khảo sát chúng tôi thấy trong bốn truyện những người nông dân đều xuất hiện Tônxtôi đã chỉ rõ những mặt mạnh, mặt yếu của họ Ngay trong

truyện Khatgi - Murat, nhân vật Akxinia, vợ của anh lính Ápđêép đã ngoại tình và khi nghe tin chồng chết, bên ngoài ả “gào rú” thương tiếc chồng, nhưng “trong thâm tâm lại vui mừng trước cái chết của Piốt” Tuy vậy, trong các tác phẩm của mình, người nông dân đã được L.Tônxtôi khám phá ra “cái

gốc tốt đẹp” trong bản chất của họ Đó là sự chân thật, cần cù, thiện lương…

và cả tinh thần chính nghĩa, muốn chống lại cái ác trong xã hội

Trong truyện Cái chết của Ivan Ilich, chính anh hầu Ghêraxim đã giúp

Ivan Ilich trong những ngày cuối đời có được sự thanh thản trong tâm hồn Anh đã giúp Ivan biết được rằng trên đời này vẫn luôn có sự quan tâm giữa

người với người, bên cạnh sự lừa lọc và giả dối “Ghêraxim làm việc đó một

cách nhẹ nhõm, tự nguyện, giản dị và đôn hậu, khiến Ivan Ilich hết sức cảm động” [9, 281] Trong khi hoài nghi tất cả mọi người, Ivan vẫn luôn tin tưởng

Ghêraxim, luôn tìm cách giữ Ghêraxim bên mình Trong chuỗi dài đau khổ của cuộc đời mình, Ghêraxim như là một sự an ủi cho Ivan Ilich Anh có suy

nghĩ khá giản đơn: “Tất cả chúng ta rồi sẽ chết Tại sao lại không chịu khó

làm lụng?” [9, 283] Bởi vậy anh làm việc mà không thấy nặng nề, hy vọng

rồi cũng có người chịu khó giúp anh khi anh lâm vào cảnh đó Nét khoẻ khoắn, sự chân thành giản dị của Ghêraxim đã giúp Ivan Ilich nhận ra mặt tốt

đẹp của cuộc sống này Cái chết của Ivan Ilich đã thể hiện thái độ phủ nhận

cuộc sống của giai cấp quý tộc một cách quyết liệt và bày tỏ niềm tin mãnh liệt vào cuộc sống tốt đẹp ở tương lai qua hình ảnh anh nông dân Ghêraxim của Tônxtôi

Trong truyện Đức cha Xerghi xuất hiện hai người phụ nữ thuộc hai giai

cấp và hai tính cách trái ngược khác nhau Makốpkina, một người thuộc giai cấp quý tộc đầy ích kỷ và người đàn bà nghèo khổ nhưng có trái tim nhân hậu lương thiện, Praxkôvia Mikhailốpna Bà khi còn thơ ấu vẫn là một cô bé đáng yêu dù hơi nhút nhát Lúc trưởng thành bà lại chịu nhiều bất hạnh Một người

phụ nữ mà trước đó từng có một trang trại giờ trở thành người phụ nữ “già

nua, héo hắt, da nhăn nheo” Khi lấy chồng, bà bị hành hạ dã man, một đứa

con bị ốm chết Nhưng bà vẫn giành tình yêu thương cho chồng con Bà

không đổ lỗi cho chồng, mà cho rằng kết quả của mọi chuyện là do “tôi đã

giày vò nhà tôi bởi cái máu ghen mà tôi không thể nào chế ngự được” [9,

348] Tới lúc con gái lấy chồng, bà vẫn quan tâm phải chăm sóc cho con cháu Một mình bà đã nuôi 5 đứa cháu, nuôi cả con gái, con rể đau ốm vì bệnh loạn thần kinh Bà kiếm sống bằng việc dạy âm nhạc cho cô gái các nhà lái buôn Dù nghèo khó, bà vẫn giành tình thương cho những cô bé kia, chỉ tiếc là bà nghèo quá, không giúp được gì họ Hãy nhìn hành động của bà với cha Xerghi mà bà nghĩ là người hành hương xem? Lúc định cho ông bánh mì,

bà đỏ mặt khi thấy mình tiếc của Bà đã đem cho ông một khoanh bánh mì và mười kô - pếch, trong khi mỗi giờ bà dạy chỉ được năm mươi kô - pếch Bà

“không cảm thấy hãnh diện vì sự hào phóng của mình, mà ngược lại bà cảm

thấy hổ thẹn vì mình cho quá ít” [9, 345] Praxkôvia Mikhailốpna còn có một

tâm hồn hướng thiện “bà không thể chịu đựng được về mặt thể chất những

quan hệ không tốt đẹp giữa người với người Bà chỉ cảm thấy đau khổ trước cảnh thù hằn, giống như bà khổ sở trước mùi hôi, âm thanh chói tai, hoặc những đòn đánh vào con người” [9, 345]

Praxkôvia đã sống trong nghèo khổ, vất vả Nhưng, cuộc sống đó lại rất

có ý nghĩa, bởi bà đã sống và hi sinh vì người khác Bà không thường xuyên

đi cầu nguyện ở nhà thờ, nhưng trái tim bà vẫn hướng về Chúa Trong 23 năm

tu hành, cha Xerghi đã được các tín đồ coi như một vị thánh, nhưng ông đã không có niềm tin vào đức Chúa Chỉ khi trở về với cuộc sống của người lao động, hoà mình vào dòng người hành hương, cha Xerghi mới tìm thấy chỗ dựa thực sự trong Chúa Việc gặp người đàn bà nghèo khổ khiến Cha Xerghi

“bừng ngộ” Ông nhận ra: “Đấy giấc mộng của ta như vậy đấy Praxkôva

chính là mẫu người mà ta phải đạt tới và ta không đạt tới được Ta sống vì người đời, lấy cớ sống vì Chúa, bà sống vì Chúa nhưng lại tưởng tượng mình sống vì người đời” [9, 352]

Trong truyện Sau đêm vũ hội, nhân vật Ivan Vaxiliêvích “bừng ngộ” khi

bắt gặp cảnh đại tá Piốt đánh đập người lính bỏ trốn Cảnh tượng đó đã phản ánh chế độ phong kiến bạo tàn Nga, bộc lộ sâu sắc xung đột giữa những người lao động nghèo khổ với bộ máy chính quyền tàn bạo của Nga hoàng

Hình ảnh “cây gậy” vung lên nện vào cái lưng “loang lổ, ướt nhoẹt, đỏ lòm” của người lính đã ám chỉ điều này, bởi “cây gậy” đã trở thành câu cửa miệng

của những người lính Nga thời bấy giờ để ám chỉ Nhikôlai I

Theo dõi bốn truyện giai đoạn 1881 - 1910 của Tônxtôi, chúng tôi nhận thấy kiểu nhân vật những người nông dân bình dị xuất hiện với số lượng

nhiều nhất trong truyện Khatgi - Murat Đó có thể là những người lính Nga,

những người lính Kô - dăc xuất thân nông dân, là những người dân làng

Tsetsen, những nông dân Nga Khatgi - Murat viết về đề tài chiến tranh,

nhưng đó không phải là cuộc đấu tranh giữa những người Nga và những người dân tộc trong vùng Kapkadơ, mà là cuộc chiến tranh giữa chính nghĩa

và phi nghĩa Kết quả của cuộc chiến ấy là những tổn thất nặng nề của cả hai bên, trước hết là những người trực tiếp tham gia chiến tranh đã phải hi sinh

cả tính mạng của mình, và cả cuộc sống khốn khó của những người lao động chân đất

Có thể kể tới trong truyện đầu tiên là Ápđêép, một người lính Nga có

xuất thân nông dân, mang đặc tính cách của một mugic: “nhanh nhẹn, khéo

léo, dẻo dai và cái chính là cần cù” [9, 408] Anh đi lính thay cho anh trai

mình và cuối cùng phải chết “Khuôn mặt có gò má cao, tái nhợt và nghiêm

nghị” Người cha của anh đã khái quát số phận của những người lính: “Đi lính thì cũng cầm bằng như chết Người lính cũng như một mẩu bánh mì cắt rời ra

và cũng chẳng nên nhắc nhở anh ta làm gì cho não lòng não ruột” [9, 408]

Những người lính Kô - dăc khác như Nararốp còn phải nuôi nấng bà mẹ già với ba con gái và hai em trai, Igơnaốp đã hết hạn tại ngũ, là một người đứng tuổi, một mugic khoẻ mạnh, Pêtơraốp, con trai độc nhất của một bà mẹ goá…

Họ đều phải chịu chung một kết cục là cái chết: “Petơrakốp nằm ngửa, bụng

bị chém, khuôn mặt trẻ trung của anh hướng lên trời, anh ngoi ngóp như con

cá, hấp hối” [9, 497] “Con ngựa của Igơnatốp quỵ xuống, đè lên chân anh Hai người miền núi tuốt gươm, không xuống ngựa, bổ xuống đỉnh đầu và tay anh” [9, 496]… Chiến tranh cũng khiến những người lao động chịu những

tổn thất nặng nề cả về vật chất lẫn tinh thần: “Hai xác chết nữa được đưa tới

bãi làng, ở đó cũng như trong khắp mọi nhà vang lên tiếng gào khóc của phụ

nữ Lũ trẻ nhỏ oà khóc cùng với các bà mẹ Gia súc đói, không có gì cho chúng ăn, cũng rống lên Đám trẻ lớn không nô đùa, nhìn người lớn bằng cặp mắt sợ hãi” [9, 458] Cậu bé từng đưa cặp mắt long lanh phấn khởi nhìn

Khatgi - Murat đã chết bởi “một nhát lê đâm suốt lưng”, còn bà mẹ của cậu

“tươi tắn từng phục dịch lúc Khatgi - Murat tới thăm, bây giờ mặc chiếc áo

sơ mi bị toạc, phơi ra bộ ngực già nua thõng thẹo, tóc xổ tung” [9, 458] Viết

truyện Khatgi - Murat, nhà văn không chỉ ghi lại câu chuyện về cuộc chiến

tranh ở Kapkadơ ông từng tham gia mà còn miêu tả nó, giúp ngươi đọc hình dung cuộc chiến đó diễn ra như thế nào Những hình ảnh đau thương của

những người nông dân trong truyện khiến bạn đọc hiểu rõ tính chất của cuộc chiến phi nghĩa, cũng như bản chất tàn bạo của giai cấp thống trị đương thời

Nếu trong truyện Khatgi - Murat, người phụ nữ quý tộc Maria

Vaxiliépna đẹp nhưng thủ đoạn và âm mưu, thì Maria Đmitơriépna cũng đẹp, nhưng lại là một người nông dân rất thiện lương Chị đã che chở cho viên sĩ quan Butle khi anh ta đánh bạc thua Maria có sức lôi cuốn đặc biệt, bởi vậy

Butle yêu thích chị và cả Khatgi - Murat cũng ưa mến chị Ông “ưa vẻ đẹp

giản dị, vẻ đẹp đặc biệt của một người khác dân tộc của ông” [9, 463] Ngay

khi nhìn thấy cái đầu của Khatgi - Murat, chị đã “bỏ đi, tránh cái đầu lâu bị

băm vằm ấy, tránh khỏi cái dấu hiệu của chiến tranh” Chị rất tức giận và

quát lớn: “Tất cả bọn các anh là quân ăn tươi nuốt sống… Chiến tranh!

Chiến tranh nào? Quân ăn tươi nuốt sống các người, có thế thôi Phải đem chôn xác chết xuống đất, ấy thế mà người ta lại đem nó ra giễu cợt Quân ăn tươi nuốt sống người” [9, 493] Là nạn nhân của chiến tranh, vậy nên tiếng

nói phản đối chiến tranh của những người nông dân có ý nghĩa rất lớn Tônxtôi đã để một người phụ nữ lên tiếng chống lại cuộc chiến tranh phi nghĩa Qua đó, nhà văn thể hiện niềm mong ước về một cuộc sống hoà bình, những người nông dân được sống tự do, có ước mơ và có cả hi vọng Tiếng nói chống chiến tranh của Maria, cũng là tư tưởng của L.Tônxtôi, của những người tiến bộ, chủ trương không dùng bạo lực chống lại điều ác, mà phải

dùng đạo đức

1.2.3 Nhân vật bừng ngộ

Nhiều người trong giới nghiên cứu Nga cho rằng, thế giới quan của Tônxtôi vào những năm tám mươi hình thành khuynh hướng nổi loạn tự phát,

tạo ra “chân lý” của Tônxtôi Chính ánh sáng chân lý này đã chia đôi sự

nghiệp sáng tác văn học của ông Nó quyết định những tư tưởng trong tác phẩm viết về sau của ông Vì vậy, khi xây dựng nhân vật, ông luôn chú ý quá

trình “bừng ngộ” của họ Trong bốn truyện đã khảo sát, chúng tôi nhận thấy

kiểu nhân vật này xuất hiện trong ba tác phẩm: Đức cha Xerghi, Sau đêm vũ

hội và Khatgi - Murat

Khi đọc truyện Đức cha Xerghi, độc giả tưởng rằng nhà văn có ý định nhấn mạnh việc đè nén tình dục, nhưng không phải Tônxtôi khẳng định: “đấu

tranh với tình dục chỉ là phiến đoạn, cuộc đấu tranh chính diễn ra với cái khác, với tiếng tăm của người đời” Tác giả viết truyện này lấy nguyên mẫu

từ Uraxốp, người từng là một sĩ quan dũng cảm có trang trại ở gần Matxcơva

và từng sống ở Xpatxcôiê Khi nhà văn còn sống, truyện này còn chưa được xuất bản Truyện kể lại cuộc sống của cha Xerghi từ khi còn nhỏ, cha mất, vào học trường tư pháp, học hành giỏi giang, đính hôn, rồi đi tu khi biết được mối quan hệ của vợ chưa cưới và Nga hoàng… Cho tới khi kết thúc truyện thì cha vẫn còn sống, tự lao động và dạy trẻ học Nhưng tác giả không kể lại tất

cả quãng thời gian đó mà chỉ tập trung miêu tả 23 năm tu hành của đức cha Ngay từ khi còn thơ ấu cho tới lúc trở thành một sĩ quan ngự lâm, trong lòng của Kaxatxki luôn diễn ra một cuộc đấu tranh phức tạp và căng

thẳng: “Trong mọi công việc mà anh gặp trên đường đời, phải đạt tới sự hoàn

thiện và thành công khiến mọi người khác ngạc nhiên và ca ngợi” Đạt được

một vị trí trong xã hội thượng lưu là một đích của anh lúc này Muốn vậy, anh

đã cầu hôn nữ bá tước xinh đẹp Kôrốtkôvia Kaxatxki coi nàng là một thiên thần, nhưng thiên thần ấy đã phản bội anh, trở thành nhân tình của Nga hoàng Nhikôlai I Lúc này đây, lòng kiêu hãnh và thói hão danh trong anh đang xen lẫn với đức tin mà anh dành cho Chúa Nỗi chán chường khiến anh quyết định

đi tu Từ bỏ hôn ước với người vợ chưa cưới, từ bỏ cuộc sống quý tộc giàu sang, danh giá, quay lưng lại với xã hội thượng lưu giả dối bệnh hoạn, Kaxatxki bước vào cuộc đời tu hành để tìm kiếm chân lí, tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời và tìm kiếm Chúa Trên con đường đó, nhân vật chính cha Xerghi

phải trải qua quá trình đấu tranh, vật lộn dữ dội với chính bản thân mình Ông phải đấu tranh với cám dỗ về tình dục và danh vọng hết sức dữ dội, nó thường

xuyên giày vò ông, khiến ông tự hỏi mình: “Mình làm bao nhiêu vì Chúa và

bao nhiêu vì con người?” Những năm đầu của cuộc sống tu hành, cha Xerghi

luôn phải cố gắng cầu kinh để tìm lối thoát cho những ý nghĩa về người vợ chưa cưới, về những niềm vui trần thế còn vương vấn trong đầu ông

Trong cuộc đấu tranh với danh vọng, cha Xerghi đã thua cuộc Khi gặp lại vị chỉ huy trung đoàn cũ, cha Xerghi đã nổi xung lên khi nghĩ tu viện trưởng yêu cầu mình ra nói chuyện với vị chỉ huy đó Chính vị cha cả đã chỉ

cho cha Xerghi thấy “Nếu như con vì Chúa mà coi thường vinh hoa, thì chắc

con đã chịu đựng được Thói kiêu hãnh thế tục còn chưa tắt lặng ở trong con”

[9, 317] Rời xa cuộc sống thế tục, cha Xerghi bước vào những năm tháng sống ẩn dật Ngay cả thời gian này, ông vẫn chưa thoát khỏi niềm ham mê hư danh phù phiếm Việc chữa lành bệnh cho cậu bé bị bệnh, cho người đàn bà

bị mù… khiến cha Xerghi trở thành linh mục nổi tiếng, nhưng trong tâm hồn

cha, con người của danh vọng vẫn luôn tồn tại “Ông thấy nặng nề vì khách

khứa viếng thăm, ông mỏi mệt vì họ nhưng trong thâm tâm ông thấy vui sướng vì họ, vui sướng vì những lời ca tụng vây bọc lấy ông” [9, 333] Cái

“sức mạnh thần thánh” khiến danh tiếng của ông vang xa hơn, và thói háo

danh lại trở lại len vào tâm trí ông tự lúc nào Thế thì trong trái tim cha Xerghi có chỗ nào dành cho Chúa hay không? Hay chỉ có danh vọng, ích kỷ của bản thân? Cha Xerghi tưởng rằng mình đã sống vì Chúa, nhưng kỳ thực, cuộc sống của ông đã không dành cho Chúa

Trong những năm tháng sống ẩn dật, cha Xerghi cũng phải đấu tranh với dục vọng của bản thân Ông luôn rơi vào cám dỗ Những người đàn bà quý tộc như những con quỷ hiện hình không để cho ông được yên Đó là năm thứ sáu cha Xerghi sống ẩn dật Cha đã gặp người đàn bà từng li dị chồng,

Makốpkina Người đàn bà quý tộc này có tâm trạng “chán ngán” tất cả đàn

ông và ý nghĩ kỳ quặc muốn đảo lộn tất cả mọi thứ Bà muốn thay đổi không khí và quyết định cám dỗ cha Xerghi Trong mắt bà ta thì cha Xerghi có

“khuôn mặt giản dị, cao thượng” và “cặp mắt rực sáng” Bà nghĩ “ông ta

thèm muốn mình”, và ra sức quyến rũ đức cha Nhưng với cha Xerghi, bà

không khác nào con quỷ hiện hình đến khuấy động cuộc sống vốn yên tĩnh, làm sống dậy những ham muốn dục vọng mà bấy lâu nay ông cầu kinh để đè nén nó Cuối cùng ông đã chặt đứt ngón tay của mình để cự tuyệt lại cám dỗ

của dục vọng: “Tôi sang ngay bây giờ - ông nói rồi đưa tay phải nắm lấy

chiếc rìu, đặt ngón tay trỏ của bàn tay trái lên chiếc thớt gỗ, vung rìu lên và chém phập xuống dưới đốt ngón tay thứ hai” [9, 328] Tuy vậy, ông vẫn

không thể thoát khỏi sự ham muốn của phần người trong bản thân mình Khi gặp con gái lão lái buôn, cha Xerghi đã không thể kìm chế được dục vọng của

bản thân mình “Ông thấy thú vị khi biết được rằng con gái người lái buôn 22

tuổi và ông muốn biết cô ta có đẹp hay không?” [9, 340] Và ông thấy “khiếp

sợ bản thân mình khi ông ngắm nghía cơ thể cô ta” [9, 341] Cuối cùng, ông

đã thất bại “toàn thân run bắn lên và cảm thấy mình đã chiến bại, tình dục đã

vượt qua khỏi sự kiềm chế của ông” [9, 341] Chỉ khi sa ngã, ông mới nhận ra

một điều: “Thật là khó khi sống theo tôn giáo, nghĩa là sống vì Chúa không lệ

thuộc vào các khuynh hướng của mình và danh tiếng của người đời” (Nhật ký của Tônxtôi)

Sau những sai lầm của cuộc đời, cha Xerghi tìm sự giải thoát cho mình

từ chỗ của một người bạn thời niên thiếu Praxkôvia Mikhailốpna Chính tại đây, cha Xerghi mới nhận ra cuộc đời tu hành vô nghĩa của mình Người đàn

bà ấy suốt một đời chấp nhận hi sinh bản thân, vì chồng, vì con mà chịu khổ cực Gặp lại người bạn thời niên thiếu trong hoàn cảnh nghèo túng, cha

Xerghi mới nhận ra mình là ai Ông thừa nhận “Tôi là một kẻ lầm lạc, một tên

giết người, một đứa sàm báng và một thằng lừa dối” [9, 348] Ông muốn

truyền giáo cho mọi người, nhưng người truyền giáo cho ông lại là người đàn

bà khốn khổ kia Cuối cùng ông nhận ra: “Phải, đối với những kẻ như ta, sống

vì hư danh của người đời thì không có Chúa Ta sẽ đi tìm Chúa” [9, 352]

Đức cha Xerghi từng có ý định từ bỏ cuộc sống tu hành khi ông cảm thấy mệt mỏi dù bản thân được coi như một vị thánh Ông đã chuẩn bị cho mình

“một chiếc áo cánh của nông dân, những mảnh vải quấn chân, áo choàng dài

káp - tan và chiếc mũ lông” [9, 333] Nhưng, con quỷ trong ông đã ngăn ý

nghĩ đó lại Chỉ tới lúc gặp bà lão dạy nhạc, tìm hiểu cuộc sống của bà, cha Xerghi mới nhận ra cuộc sống năm qua của mình trôi qua vô nghĩa như thế nào Đức tin dành cho Chúa không đủ lớn để chiến thắng dục vọng, cũng như thói hão danh của bản thân ông Cha Xerghi đã không tìm được ý nghĩa cuộc đời như mình mong muốn khi mới bắt đầu bước vào cuộc sống tu hành Ông

“bừng ngộ” và quyết định rời bỏ cuộc sống thực tại Cha Xerghi chấp nhận

sống một cuộc sống của một nông phu, làm vườn và chăm sóc người ốm Ông

đã hoà mình vào cuộc sống của những người chân đất, tự lao động nuôi sống bản thân Ở đây, cuộc đời cha Xerghi mới dành cho Chúa như ông mong muốn

Truyện Sau đêm vũ hội kể lại việc Ivan Vaxiliêvích cùng bạn bè bàn tán

về chủ đề muốn tự hoàn thiện bản thân mình, trước hết phải thay đổi cuộc sống Ivan Vaxiliêvích đã kể câu chuyện tình yêu của bản thân mình khi còn trẻ Khi đó ông đã thích cô con gái của viên đại tá, Varia.B Trong đêm vũ hội

ở nhà thống đốc tỉnh, Ivan Vaxiliêvích cảm thấy tình cảm của mình đang mãnh liệt nhất, và khi nhìn cha nàng Piốt Vlađixlavôvích, anh lúc đó đã rất

yêu mến Anh cảm nhận sự trang nhã lịch thiệp của người đàn ông kia “Còn

đối với cha nàng, với đôi ủng đóng lấy của ông ta và nụ cười dịu dàng, giống

nụ cười của nàng, lúc đó tôi thấy có tình cảm hoan hỉ dịu dàng đặc biệt” [9,

361] Nhìn đôi ủng Piốt đi, Ivan Vaxiliêvích đã nhận ra tình yêu thương của ông dành cho con gái mình Nhưng khi chứng kiến sự dã man, độc ác của viên đại tá, anh đã thay đổi hẳn suy nghĩ của bản thân Viên đại tá không hề

thấy thương cảm khi Tatarơ vì bị đánh mà rên rỉ “Anh em ơi, xin anh em rủ

lòng thương Anh em, xin anh em rủ lòng thương” Ông trái lại còn ra lệnh

cho người lính của mình đánh tiếp Ivan Vaxiliêvích đã nhìn thấy không phải

thân người của Tatarơ nữa, mà là “một cái gì loang lổ, ướt nhẹp, đỏ lòm,

không bình thường” [9, 365] Sự độc ác của viên đại tá còn kinh khủng hơn

khi ông ta đánh người lính không thi hành mệnh lệnh của ông: “Ông ta vung

bàn tay khoẻ mạnh đi găng da mềm của mình tát vào mặt người lính, vóc dáng bé nhỏ, yếu đuối, sợ hết hồn” [9, 365] Ngay giây phút ấy, Ivan

Vaxiliêvích không còn thấy hành động “mỉm cười dịu dàng và mắc gươm vào

dây đeo” [9, 361] của viên đại tá ở buổi vũ hội kia nữa Anh dần dần thưa gặp

nàng Từ việc chứng kiến, hiểu bản chất, Ivan Vaxiliêvích đã giã từ, đoạn tuyệt tình yêu với Varia Đó là giây phút bừng ngộ của cuộc đời anh

Trong bốn truyện khoá luận này khảo sát, chỉ có truyện Khatgi - Murat

được xây dựng từ cốt truyện lịch sử Truyện này ban đầu có hai tiêu đề: Cây

cỏ gai, Khadavat Cây cỏ gai kể về người chiến đấu đến chết, để giành quyền

độc lập của mình một cách gan góc như cây cỏ gai Khadavat nói về cuộc

chiến tranh nông dân bảo vệ đất nước mình, chống thuế và đòi hỏi quyền sở

hữu những gì mình làm ra Theo Tônxtôi, Khadavat không phải là một cuộc

chiến tranh tôn giáo, mà là một cuộc chiến tranh đòi quyền sống của nhân

dân L.Tônxtôi đã viết Khatgi - Murat, một cuốn truyện về chính những người

lính Nga vô tội trong cách mạng Họ mang trên lưng những vết thương bị chém từ những cuộc chiến đấu cũ và trong số những người đó có người mơ ước trốn chạy lên núi làm chuyện bí mật Ông kể về những ngôi sao chiếu

sáng trên đầu họ và cũng những ngôi sao ấy soi rọi cho một chiến binh nông dân

Khatgi - Murat là một người anh hùng, một na - ip nổi tiếng “ông nổi

tiếng về những chiến công của mình, đi đâu cũng mang theo cờ hiệu và có chục vệ sĩ cưỡi ngựa ngang tàng bao quanh” [9, 369] Đôi chân của ông dù bị

thọt nhưng ông vẫn lanh lợi, và ông vẫn khiến mọi người phải sửng sốt “vì sự

mau lẹ phi thường khi chuyển quân và sự táo bạo khi tấn công Khatgi - Murat luôn thành công khi hành quân và đột kích” [9, 434] Những trận đánh

của ông được cả người Nga khen ngợi Là một na - ip, người cai quản một vùng đất dưới quyền của Samin, nhưng giữa Khatgi - Murat và Samin đã xảy

ra mâu thuẫn, khi Samin là kẻ gián tiếp giết bố, các anh và những người bà con của ông Khatgi - Murat đã chạy sang phía quân Nga Ở đây, tướng Rôden đã phong hàm sĩ quan và cử ông làm người chỉ huy xứ Avaria Khi Khatgi - Murat quấn khăn, Akhmét - Khan cai quản xứ Avaria đã tố cáo ông chạy theo Samin với người Nga Mặc dù hành động đó theo Khatgi - Murat là

để cứu vớt linh hồn Ông bị bắt, xiềng và cột vào cỗ đại bác Sau 7 ngày bị áp giải, trên đường đi, Khatgi - Murat đã chạy trốn Để trả thù Akhmét - Khan, ông đã đi theo Samin, và từ đó không ngừng đánh nhau với quân Nga Giữa

họ không có tình bạn hữu, chỉ là Samin cần Khatgi - Murat và Samin cũng rất

sợ ông Mối quan hệ này không kéo dài, bởi Samin đề phòng Khatgi - Murat

và đã tịch thu tài sản của Khatgi - Murat Bởi vậy, Khatgi - Murat lại đầu hàng quân Nga

Khi chưa chạy sang phía quân Nga, Khatgi - Murat trong giấc mơ của

mình đã mong muốn: “cầm đầu một đạo quân do Vôrôntxốp trao cho ông, tấn

công Samin, bắt y làm tù binh, trả thù y, rồi ông được Nga hoàng khen thưởng, sẽ cai quản không chỉ vùng Avaria mà toàn bộ vùng Tsésina sẽ phải khuất phục ông” [9, 390] Việc đầu hàng quân Nga của Khatgi - Murat mục

đích chính là lợi dụng quân đội của người Nga để chống lại Samin Tuy vậy, khi đã chạy sang phía quân Nga, nhận được sự đón tiếp nhiệt tình, chu đáo,

cẩn thận, nhưng Khatgi - Murat vẫn sợ đủ điều: “sợ người ta bắt mình, đóng

xiềng vào và đày đi Xibiri, hoặc sợ bị giết chết một cách đơn giản, bởi vậy ông ta đâm ra dè chừng” [9, 403] Ngay cả Vôrôntxốp, cùng với Lôrit

Mêlikốp cũng đều nghi ngờ hành động đầu hàng của Khatgi - Murat Họ coi

ông là “kẻ thù của tất cả người Nga, mãi mãi là kẻ thù và giờ đây hắn chịu

khuất phụ là vì tình thế bắt buộc” Như vậy, những người Nga đã không dành

sự tin tưởng cho Khatgi - Murat Ông muốn có một đạo quân để giải cứu cho gia đình mình khỏi bàn tay của Samin, nhưng Nga hoàng lại ra lệnh giam lỏng ông ở Nukha Giấc mơ cai quản vùng Tsésina của ông đã không trở thành hiện thực

Chạy khỏi Samin để đến với người Nga, ở đây, Khatgi - Murat đã nhận

ra bản chất của những người Nga quý tộc Ở nhà của Xêmiôn Mikhailôvich Vôrôntxốp, ông biết ai mới là người có quyền quyết định, Vôrôntxốp mới là

người đứng đầu Trong bữa tiệc của giới quý tộc, ông tỏ ra “dửng dưng đưa

mắt nhìn khách khứa” [9, 420] Khi những người Nga hỏi ông có thích những

điều ông thấy ở đây không? Ông trả lời: Ở quê ông không có những thứ này, chứ không nói rõ cái thứ đó ở quê ông hay hay dở Như vậy, dù đầu hàng người Nga, nhưng Khatgi - Murat vẫn không từ bỏ chính kiến của mình Khatgi - Murat từng chạy theo quân Nga, rồi theo Samin, nhưng cuối cùng, ông không có con đường đi cho riêng mình Con đường ông đi với

Samin là danh dự nhưng không phải là giai cấp nông dân: “Hắn quỷ quyệt

như con cáo Giá như hắn không lừa bịp, thì cũng không thể chịu khuất phục tên bịp bợm râu hung đó được Không thể làm thế được vì giờ đây, sau khi ta

đã về phía quân Nga, hắn không còn tin ta nữa rồi” [9, 484] Con đường

Khatgi - Murat đi với Nhikôlai I là “Vinh quang, chức tước, giàu sang” nhưng

những người lính Nga đã giày xéo những cuộc đời nông dân Samin là một bạo chúa, cũng như Nhikôlai I và Khatgi - Murat bỏ bạo chúa Samin chạy tới với bạo quân Nhikôlai Ông muốn chuộc gia đình mình nhưng Vôrôntxốp không đồng ý Khatgi - Murat không thể trở về với Samin, ông cũng không thể chịu sự giam lỏng của quân Nga Khatgi - Murat đã đưa ra quyết định

“ông chỉ biết một điều là phải chạy trốn người Nga vào vùng núi” Nhưng,

người anh hùng ấy đã thất bại, Enđar bị chết, Gamdalo, Khanepphi, Kurban bị bắt giam Khatgi - Murat là người còn lại cuối cùng Vừa tự vệ, ông vừa nhổm dậy dựa vào thân cây Và ngay cả lúc này ông vẫn đáng sợ hơn kẻ thù:

“Thoạt tiên cái đầu cắt tóc ngắn đẫm máu, không đội mũ lông cất lên, sau đó

thân mình ông nhỏm dậy và ông bám lấy thân cây dướn thẳng người lên” [9,

502] Tư thế này khiến cho kẻ thù của ông phải khiếp sợ Tư thế hiên ngang của Khatgi - Murat khiến ta liên tưởng tới hình ảnh cành hoa Tatarin bị phạt

ngang được miêu tả trong chương mở đầu của tác phẩm: “Bụi hoa Tatarin

này mọc lên từ ba chồi cây Một chồi cây đã bị đứt, giống như một cành tay bị chặt, mẩu cành còn lại vươn lên khoẻ mạnh… hình như cả bụi cây đã bị bánh

xe đè lên, sau đó nó lại trỗi dậy… nhưng nó vẫn cứ đứng đó và không chịu khuất phục con người đã tiêu diệt tất cả anh em họ hàng nhà nó ở xung quanh” [9, 368] Trong truyện Khatgi - Murat, nhân vật bị chém nát nhưng lại

vùng dậy để hoàn thành chiến công, để chiến đấu với sức mạnh phi thường, không nhớ gì hết ngoài những chiến công Khatgi - Murat bị chém xuống, nhưng ngay lúc đó bầy hoạ mi cất tiếng hót Bầy hoạ mi bảo vệ thi thể người

anh hùng, bao bọc lấy Khatgi - Murat bằng những lời ca: “Những con chim

hoạ mi im tiếng trong lúc có tiếng súng, lại cất tiếng hót, thoạt đầu một con ở gần, rồi sau đó những con khác ở đầu kia lanh lảnh hót” [9, 502] Ở trong

rừng Iaxnaia Pôliana, lũ trẻ đã hỏi Tônxtôi, bài hát sinh ra để làm gì? Trong

Khatgi - Murat, Tônxtôi đã trả lời rằng bài hát để sống nghiêm túc, không đầu

hàng mà chiến đấu, chiến đấu đến cùng, dẫu bạn chỉ còn lại một mình Bài ca

và tiếng hót chim hoạ mi báo hiệu tất cả Tiếng chim ca hoà cùng âm thanh của vũ khí được mài trước trận đánh Bài ca hoạ mi ấy tiễn đưa Khatgi - Murat đi xa, chiến đấu dù là một cuộc chiến đấu tuyệt vọng

Cái khiến Khatgi - Murat quyết định tìm con đường đi cho riêng mình là gì? Đó chính là tiếng chim hoạ mi lảnh lót trong buổi ban mai, là câu truyện

cổ tích của người Tavil về con chim ưng bị bắt và sống cùng loài người nhưng khi nó trở về những con chim ưng khác đã mổ nó Đó còn là bài hát về chàng dũng sĩ Gamdat dũng mãnh chiến đấu đến hơi thở cuối cùng vì Khavadat Bài hát kể về nỗi lòng mà Khatgi - Murat đã được mẹ hát ru khi

còn nhỏ: “Lưỡi kiếm thép của anh xuyên qua bộ ngực trắng của tôi, tôi đã ấp

đứa con trai của tôi vào ngực, đã tắm cho nó bằng dòng máu nóng hổi của mình và vết thương đã lên da non không cần rịt cỏ hay cây rễ thuốc, tôi không

sợ chết và đứa con trai - tráng sĩ cũng không sợ chết” [9, 487] Trong giây

phút quyết định, hình ảnh của những người trong gia đình luôn xuất hiện trong suy nghĩ của Khatgi - Murat Đó là người mẹ trẻ trung xinh đẹp khi ông mới năm tuổi, là người ông với chòm râu nhỏ trắng như cước, là đứa con trai yêu quý Iuxúp tuấn tú ấy thế mà Samin đã làm mù mắt nó… Những ý nghĩ đó làm cho Khatgi - Murat xúc động, khơi gợi trong ông khát vọng cuộc sống tự

do mà ông đã từng chiến đấu bảo vệ nó Ông chạy vào núi, chạy khỏi cả Samin, cả Nhikôlai I, để tự do sống cùng gia đình, cùng những người dân vùng Kapkadơ Như vậy, ý nghĩa của tác phẩm không chỉ dừng lại ở chỗ nó thể hiện quá trình đấu tranh, lựa chọn con đường lý tưởng của một nhân vật

cụ thể trong tác phẩm mà còn thể hiện quá trình không ngừng tìm kiếm, chọn lựa của các nhà văn Nga trước thực tại đầy biến động Và con đường mà Khatgi - Murat lựa chọn cũng là con đường của Tônxtôi, con đường tất yếu của các nhà văn Nga thế kỷ XIX

CHƯƠNG 2 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT 2.1 Nghệ thuật khắc hoạ nhân vật qua biện pháp tả

2.1.1 Chân dung, ngoại hình

Nhân vật văn học xuất hiện qua sự trần thuật, miêu tả bằng các phương thức nghệ thuật Các phương thức này hết sức đa dạng và phong phú Sự lựa chọn chi tiết miêu tả chân dung, ngoại hình được coi là những yếu tố đầu tiên trong hệ thống các phương thức thể hiện nhân vật

Giáo sư Hà Minh Đức trong cuốn Cơ sở lí luận văn học thì cho rằng:

“Ngoại hình là một khái niệm nhằm để chỉ chân dung, diện mạo, cử chỉ, tác

phong, y phục, tóm lại là toàn bộ những biểu hiện tạo ra dáng vẻ bên ngoài của nhân vật” [4,87]

Khi miêu tả nhân vật, Tônxtôi thường chú ý đến những chi tiết thể hiện hình thức bên ngoài như quần áo, cử chỉ, thái độ, lời ăn tiếng nói riêng… Qua

đó, góp phần thể hiện tính cách, con người nhân vật

Trong truyện Cái chết của Ivan Ilich, L.Tônxtôi tập trung miêu tả tâm lí,

khắc hoạ những biến đổi trạng thái cảm xúc của Ivan Ilich Như vậy nhân vật chính được chú trọng miêu tả tâm lí chứ không miêu tả nhiều qua ngoại hình Chân dung ngoại hình của Ivan Ilich chỉ xuất hiện qua một vài nét Khi còn là

thanh niên trang phục của ông chỉ được miêu tả trong một câu: “Chiếc áo dài

hiệu của Sarmer, đeo ở dây đồng hồ một chiếc huy chương” [9, 248] Tới khi

bị bệnh, Ivan Ilich thể trạng rất gầy “đôi chân gầy guộc đi bít tất” Cả ngày ông sống trong cô độc, luôn “nằm ngửa và rên rỉ” vì nỗi đau Căn bệnh giày

vò ông, song những nỗi đau về thể xác không bằng nỗi đau tinh thần của ông Khi nhìn thấy vợ con và những người bạn sống vui vẻ, Ivan Ilich luôn cảm thấy ganh tị Chỉ khi ở bên anh hầu Ghêraxim, Ivan Ilich mới cảm thấy thoải

mái Dù là một mugic, nhưng Ghêraxim vẫn mang nét đẹp khoẻ khoắn của

ngoại hình và cả sự thiện lương nữa: “Ghêraxim là một chàng trai trẻ tuổi

sạch sẽ, tươi tắn nhờ cơm gạo thành phố mà béo đẫy người ra” [9, 279];

“Hàm răng trắng đều đặn trắng muốt, đi đôi giày vải to tướng, mặc áo sơ mi

vải hoa sạch sẽ, tạp dề bằng vải gai” [9, 280]… Và khi nhìn vào khuôn mặt

gầy gò của Ghêraxim, Ivan Ilich đã tự hỏi mình, liệu ông đã sống không ra sống hay chăng? Ngoại hình cũng như tính cách của Ghêraxim khiến Ivan Ilich cảm thấy thoải mái, cũng như việc nhìn nhận lại cuộc sống đã qua của

ông Nó giúp ông “sám hối” cho phần đời đã qua của mình và chấp nhận cái

chết đang tới gần

Qua khảo sát trong bốn truyện của L.Tônxtôi, các nhân vật thuộc giới quý tộc được ông xây dựng chân dung chủ yếu qua trang phục Giới quý tộc

trong truyện Cái chết của Ivan Ilich cũng được miêu tả như vậy Petơriép

Ivanôvích, con rể tương lai của Ivan Ilich là một người thuộc giới quý tộc:

“mặc áo đuôi én, tóc uốn quanh, chiếc cổ dài đầy đặn, đi găng trắng đội mũ

trắng” [9, 289] Nhân vật Svátxơ được miêu tả: “Bộ râu quai nón kiểu Anh, thân hình gầy guộc trong chiếc áo đuôi tôm” [9, 240] Vẻ ngoài vui vẻ, hài

hước của anh khiến Ivan Ilich nhớ lại mình mười năm trước, và điều đó càng khiến ông ganh tị hơn Và bộ dạng vui vẻ của Svátxơ trong đám tang của Ivan

Ilich: “Dáng đứng choãi hai chân, hai tay quặt ra sau lưng, nghịch nghịch

chiếc mũ lễ” khiến người đọc có thể cảm nhận rõ ràng hơn bộ mặt ích kỉ, cá

nhân của giới quý tộc Nga đương thời

Nhân vật chính cha Xerghi trong truyện ngắn cùng tên, được miêu tả khi

còn chưa đi tu là một thanh niên quý tộc đẹp trai “cậu đẹp trai và nhanh nhẹn

dù vóc người có cao hơn mức bình thường” Bởi vậy, trong con mắt của

Makốpkina, cha Xerghi rất đẹp: “Mái đầu với những chùm tóc xoăn hoa râm

và bộ râu, chiếc mũi dọc dừa thanh tú và cặp mắt rừng rực như hòn than” [9,

325] Bà ta đã nhìn và cảm nhận được phần dục vọng trong con người cha Xerghi Nhưng, hành động chặt một đốt ngón tay của cha đã khiến bà suy nghĩ lại Sau cuộc gặp cha Xerghi một năm, bà đã sống một cuộc sống khổ hạnh trong tu viện

Khi sống một cuộc sống của ẩn sĩ, cha Xerghi vẫn mang dáng vẻ của một

cha cố: “Chòm râu của ông dài và bạc trắng như cước, riêng mái tóc tuy

thưa, nhưng vẫn đen nhánh và loăn xoăn” [9, 331] Nhưng, dưới khuôn mặt

đạo mạo này, cha Xerghi chưa tìm thấy Chúa Cha Xerghi sau khi “phạm tội”

với con gái ông lái buôn đã thay một bộ đồ của nông dân để đi tìm Chúa, để xưng tội và cầu mong sự cứu rỗi cho linh hồn ông Khi tới gặp người bạn thời thơ ấu, vượt qua ba trăm vex - xta, ngoại hình của cha Xerghi đã thay đổi:

“Quần áo rách rưới, người gầy tọp đi, da đen nhỏm, mái tóc ông đã cắt ngắn,

chiếc mũ lông kiểu nông dân cũng tàng tàng như thế” [9, 346] Trong bộ dạng

này, cha Xerghi trở thành một người hành hương Ông đã đi lang thang suốt tám tháng, sau khi bị bắt, ông tới Xibiri và sống một cuộc sống như một người lao động chân đất

Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy Tônxtôi khi viết về những nhân vật quý tộc thường miêu tả chân dung, ngoại hình rất đẹp Nhưng vẻ đẹp đó hoàn

toàn đối lập với bản chất con người họ Cũng bởi vậy, trong truyện Đức cha

Xerghi, các nhân vật quý tộc, đặc biệt là các nữ nhân vật đều rất đẹp Người

vợ chưa cưới của Kaxatxki đã lừa dối ông khi là nhân tình của Nga hoàng

Nhikôlai, nhưng lại mang một vẻ đẹp thánh thiện: “Maria đẹp lạ lùng trong

chiếc áo dài trắng bằng sa Cô dường như là hiện thân của sự trinh bạch và tình yêu” [9, 307] Nhân vật Makốpkina là một phụ nữ quý tộc đẹp giàu có,

“vận chiếc áo choàng bằng lông chó trắng đội mũ lông, khuôn mặt đôn hậu

sợ hãi rất dễ thương” [9, 322] Nhưng ẩn sâu dưới khuôn mặt đẹp đẽ đó lại là

một con quỷ Bà muốn làm điều gì đó đảo lộn, xới tung tất cả lên Bà muốn

khẳng định mình bằng cách chinh phục, quyến rũ đàn ông Những người phụ

nữ quý tộc này khác xa với ngừời đàn bà nghèo khổ Praxkôvia Mikhilốpna cả

về tính cách lẫn ngoại hình Từ một cô bé Pasenka gầy gò có “cặp mắt to hiền

lành và bộ mặt bẽn lẽn nụ cười nhăn nhó, hiền lành nhẫn nhục” [9, 343]; giờ

đây, bà trở thành một người đàn bà vô duyên, tầm thường, bất hạnh và đáng thương Bà bị chồng đánh đập, và những năm tháng sống nghèo khổ đó in

đậm trên khuôn mặt bà: “cái cổ gầy gò, héo hắt với những mạch máu lớn ở

phía dưới tai và cụm tóc thưa màu hung nhạt đã điểm bạc”[9, 349] Nhưng,

dù nghèo khổ, bất hạnh bà vẫn sống thiện lương và hơn cả là bà đã tìm thấy Chúa, một vị Chúa nguyên thuỷ nhất, Chúa của những con người lao động

Truyện Sau đêm vũ hội viết về một cuộc trò chuyện của Ivan Vaxiliêvích

và những người bạn Trong cuộc trò chuyện này, Ivan đã kể về một tình yêu của mình Khi còn là thanh niên, ông đã yêu nàng Varia B Trong đêm vũ hội của nhà thống đốc tỉnh, ông đã được chiêm ngưỡng vẻ đẹp của nàng Varia là

một “giai nhân tuyệt đỉnh, người dong dỏng cao, cân đối yêu kiều và uy

nghiêm Nụ cười tươi rói khoé miệng Cặp mắt xinh đẹp, sáng ngời, cùng toàn

bộ hình dáng yêu kiều, tươi trẻ Hình dáng cao, cân đối trong chiếc áo dài màu trắng, dải thắt lưng hồng, gương mặt rặng rỡ ửng hồng với đôi má lúm đồng tiền và cặp mắt dịu dàng, đáng yêu” [9, 357] Trong đêm vũ hội đó,

những người phụ nữ quý tộc khác cũng ăn diện rất đẹp Bà vợ thống đốc tỉnh:

“đầu gài các đai kim cương, mặc áo dài bằng nhung màu nâu, nhưng hở vai

và ngực mũm mĩm, trắng ngần” Viên đại tá Piốt Vlađixlanôvich ở buổi vũ

hội trong con mắt của mọi người rất đáng mến: “ông già đẹp lão, cân đối cao

lớn, tươi tỉnh Bộ mặt ông ta hồng hào với bộ ria bạc uốn cong kiểu hoàng đế Nhikôlai I…nụ cười dịu dàng, tươi vui Thân hình ông ta thật đẹp, ngực rộng, ưỡn ra đúng kiểu nhà binh, đôi vai cứng cáp, đôi chân dài cân đối” [9, 360]

Nhưng sau buổi vũ hội, ông trở thành một viên đại tá tàn bạo “bước đi chắc

nịch, thân hình cao lớn, oai vệ của ông đại tá chuyển động theo bên cạnh kẻ

bị hình phạt”; “ông ta vung bàn tay khoẻ mạnh đi găng da của mềm của mình tát vào mặt người lính” [9, 364] Nếu Ivan Vaxiliêvích không tận mắt chứng

kiến tất cả thì anh vẫn đặt niềm tin vào viên đại tá Trong bóng đêm của buổi

vũ hội, viên đại tá được bao bọc bởi vẻ ngoài hào hiệp, hay cười, lịch sự Sau

đêm vũ hội, ánh sáng đã phơi bày tội ác của ông

Trong truyện này nhà văn đã miêu tả về ngoại hình hai nhân vật không thuộc giới thượng lưu, đó là anh lính bị đánh vì tội chạt trốn Tatarơ và bác thợ

rèn Người thợ rèn mặc “áo lông cộc lấm lem ngoài khoác tạp dề” [9, 363]

Nhưng bác lại tỏ ra bất bình trước hành động của những người lính Anh lính

Tatarơ được miêu tả: “Chân lội bì bõm trong tuyết tan” Việc bị đánh đập tàn nhẫn khiến người ta không còn nhận ra thân người anh ta nữa: “người cởi

trần bị trói vào hai khẩu súng của hai người lính áp tải”; “đó là một cái gì đó loang lổ, ướt nhẹp, đỏ lòm” [9, 364]

Trước và sau đêm vũ hội là hai hình ảnh khác nhau mà Ivan Vaxiliêvích nhận được Một bên là hình ảnh của giới quý tộc khoác chiếc mặt nạ mang vẻ đẹp xa hoa, lộng lẫy Bên còn lại là hình ảnh những người lao động nghèo khổ, chân thật, chất phác Như vậy, sự đối lập của ngoại hình cũng như bản chất các nhân vật khiến ta nhận thức rõ ràng hơn sự độc ác, tàn bạo của chế

độ Nga hoàng

Truyện dài Khatgi - Murat theo khảo sát của chúng tôi có tới 286 nhân

vật Tuy vậy, các nhân vật được miêu tả về ngoại hình là 70/286 nhân vật Những nhân vật thuộc giới quý tộc cũng như những ba truyện trên của

L.Tônxtôi được miêu tả về ngoại hình chủ yếu là qua trang phục: “Hơn một

trăm người đàn ông mặc sắc phục và đàn bà mặc áo dài đẹp, hở cổ, đứng theo thứ bậc run rẩy” [9, 451]… Đặc biệt nhân vật lịch sử Nga hoàng

Nhikôlai I được chú trọng miêu tả không chỉ ở ngôn ngữ còn cả ở ngoại hình

Nếu Nhikôlai I trong truyện Đức cha Xerghi được miêu tả khá hời hợt “vóc

người cao lớn, vận quân phục, ngực ưỡn, sống mũi chim ưng trên hàng ria mép với bộ râu quai nón tỉa tót, cất giọng oai nghiêm” [9, 303], trong truyện Sau đêm vũ hội, ông xuất hiện một cách gián tiếp qua hình ảnh cây gậy thì

truyện Khatgi - Murat, nhân vật lịch sử này được tác giả dành hẳn một chương XV để miêu tả Trong buổi vũ hội hoá trang, “ông đội chiếc mũ kị

binh cận vệ có hình con chim ở chỏm đầu” Khi thiết triều, ông mặc “bộ quân phục đính lon, các huân chương có dải… bộ ngực ưỡn và cái bụng thắt đai quá chặt nên nó vẫn phình ra ở phía trên và phía dưới” Trong phòng làm

việc, ông “mặc áo đuôi én màu đen,… cặp mắt không sinh khí nhìn những

người khác bước vào… đôi môi mím chặt dưới bộ ria cong vểnh lên, đôi má béo phì ” [9, 451] Chân dung ngoại hình này, cùng với những độc thoại nội

tâm cũng như đối thoại đã giúp người đọc thấy được một chân dung Nga hoàng tàn bạo, độc ác, sống xa hoa, phóng túng

Đối lập với những người thuộc tầng lớp quý tộc, những người dân Nga

và những người dân tộc miền núi lại xuất hiện với những trang phục khá bình thường Có thể nói, L.Tônxtôi khá am hiểu cuộc sống của những người nông dân cả về tính cách lẫn ngoại hình Những nhân vật này được miêu tả kĩ lưỡng Những người nông dân Nga được ông miêu tả khá chi tiết về quần áo

Dù chỉ là nhân vật phụ song bố mẹ anh lính Ápđêép được miêu tả chi tiết về

trang phục: “mặc áo choàng lông còn mới và áo kaptan, chân quấn xà cạp

bằng mảnh len trắng sạch”, còn bà mẹ: “Bà lão chân quấn xà cạp bằng mảnh vải len đan dày dặn, xỏ đôi giày bện bằng vải cây còn mới” [9, 407] Những

người dân tộc thường xuất hiện với hình ảnh chiếc áo tser - ke - xka với đủ các màu sắc khác nhau: trắng, xám, đỏ… và thêm cả chiếc áo lông Những người dân nghèo, chiếc áo tser - ke - xka của họ được miêu tả là rách tả tơi

Như nhân vật Bata, người đưa thư của Khatgi cho quân Nga: “chân ngắn