Tác dụng của so sánh tu từ đối với việc hình thành biểu tượng về một số hiện tượng tự nhiên cho học sinh tiểu học

Lời cam đoan Tôi xin cam đoan đề tài "Tác dụng của so sánh tu từ đối với việc hình thành biểu tợng về một số hiện tợng tự nhiên cho học sinh Tiểu học" do chúng tôi thực hiện không trùng

điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành đề tài của mình

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới cô giáo, Ths Phan Thị Thạch đã trực tiếp hớng dẫn và chỉ bảo tận tình để chúng hoàn thành tốt khoá luận này

Do hạn chế về mặt thời gian và năng lực của bản thân nên đề tài không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận đợc ý kiến đóng góp của quý thầy cô và các bạn để đề tài đợc hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2010

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Thuý Hạnh

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đề tài "Tác dụng của so sánh tu từ đối với việc hình thành biểu tợng về một số hiện tợng tự nhiên cho học sinh Tiểu học" do chúng tôi thực hiện không trùng lặp với bất kì một công trình nghiên cứu nào

Nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm!

Hà Nội, tháng 5 năm 2010

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Thuý Hạnh

Chơng 2 Miêu tả kết quả thống kê phân loại việc sử dụng

biện pháp so sánh tu từ trong một số tác phẩm tiểu học 22

2.2 Kết quả thống kê phân loại việc sử dụng so sánh tu từ

trong các tác phẩm thuộc chơng trình SGK Tiếng Việt tiểu học 24 2.3 Kết quả thống kê phân loại so sánh tu từ trong đó A là

2.4 Kết quả thống kê phân loại so sánh tu từ dựa vào các

2.5 Nhận xét sơ bộ về kết quả thống kê phân loại 31 Chơng 3 Tác dụng của so sánh tu từ đối với việc hình thành

biÓu tîng vÒ mét sè hiÖn tîng tù nhiªn cho häc sinh tiÓu häc 33 3.1 T¸c dông cña so s¸nh tu tõ trong viÖc gióp häc sinh tiÓu häc

3.8 T¸c dông cña so s¸nh tõ trong viÖc gióp häc sinh tiÓu häc

h×nh thµnh biÓu tîng vÒ c¸c hiÖn tîng tù nhiªn kh¸c 44

Phần mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

Việc lựa chọn đề tài “Tác dụng của so sánh tu từ đối với việc hình thành biểu tượng về một số hiện tượng tự nhiên cho học sinh tiểu học” xuất phát từ nhận thức của chúng tôi về ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của nó

1.1 ý nghĩa khoa học của đề tài

Đề tài khoá luận mà chúng tôi lựa chọn đáp ứng yêu cầu của khoa học giáo dục Để xử lí đề tài đã nêu trên, chúng tôi tìm hiểu tác dụng của so sánh

tu từ đối với việc hình thành biểu t-ợng cho học sinh, nhằm xác định hiệu quả của các biểu t-ợng trong việc giúp học sinh tiểu học nâng cao năng lực t- duy

và năng lực giao tiếp

Một mặt, so sánh tu từ có khả năng khắc hoạ hình ảnh và gây ấn t-ợng mạnh mẽ làm nên một hình thức miêu tả sinh động, mặt khác, so sánh tu từ còn có tác dụng làm cho lời nói rõ ràng, cụ thể, sinh động, diễn đạt đ-ợc mọi sắc thái biểu cảm So sánh tu từ còn là ph-ơng thức bộc lộ tâm t-, tình cảm một cách kín đáo và tế nhị Do vậy, việc hình thành biểu t-ợng cho học sinh tiểu học đ-ợc thực hiện một cách thuận lợi thông qua biện pháp so sánh tu từ H-ớng nghiên cứu đó rất sát với mục tiêu dạy học tiếng Việt ở bậc tiểu học :

“dạy cho trẻ biết sử dụng tiếng Việt văn hoá để giao tiếp và mở rộng hiểu biết thông qua các kĩ năng nghe, nói, đọc, viết” “thông qua các giờ dạy, bộ môn này có nhiệm vụ phát triển năng lực trí tuệ của trẻ, rèn cho các em ph-ơng pháp suy nghĩ, giáo dục cho các em những tình cảm mới” (Phương pháp dạy học tiếng Việt, tập một, NXB GD, tr.6)

1.2 ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Việc thực hiện đề tài khoá luận rất bổ ích cho chúng tôi trong hiện tại

và t-ơng lai Để xử lí đề tài đã chọn, chúng tôi phải tìm hiểu sâu sắc hơn những kiến thức các chuyên nghành có liên quan nh- : Phong cách học, Tâm

lí học, Giáo dục học, Việc làm đó giúp một sinh viên năm cuối của khoa Giáo dục Tiểu học củng cố và làm sâu sắc hơn những tri thức đã đ-ợc trang bị

ở tr-ờng đại học

Để hoàn thành những nhiệm vụ nghiên cứu theo mục đích đã đề ra, chúng tôi khảo sát các văn bản nghệ thuật có sử dụng so sánh tu từ trong các sách giáo khoa tiếng Việt ở tiểu học Việc làm này góp phần giúp chúng tôi nắm vững nội dung ch-ơng trình SGK, đồng thời giúp chúng tôi tích luỹ ngữ liệu tiếng Việt để có thể dạy tốt môn học này trong t-ơng lai

Nhận thức rõ ràng và sâu sắc ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của

đề tài khoá luận, chúng tôi cho rằng việc thực hiện đè tài này là cần thiết

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu về so sánh tu từ không phải là đề tài mới, vì đây là vấn đề

đã đ-ợc nhiều ng-ời tìm hiểu Có thể tổng hợp việc nghiên cứu so sánh tu từ

trong các tài liệu sau:

2.1 Những giáo trình và những tài liệu nghiên cứu về phong cách học

So sánh tu từ đã đ-ợc một số nhà phong cách học nghiên cứu trong những giáo trình và tài liệu tiêu biểu nh-:

- Đinh Trọng Lạc, Giáo trình Việt Ngữ, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1964

- Võ Bình - Lê Anh Hiền - Cù Đình Tú - Nguyễn Thái Hòa, Phong cách học Tiếng Việt, Nxb Giáo dục, 1982

- Cù Đình Tú, Phong cách học và đặc điểm tu từ Tiếng Việt, Nxb ĐH&THCN,

1983

- Đinh Trọng Lạc (chủ biên), Nguyễn Thái Hoà, Phong cách học Tiếng Việt, Nxb Giáo dục, 1993, 1995,

ở những công trình nghiên trên, các tác giả có sự thống nhất trong việc trình bày các nôi dung sau:

+ Nêu khái niệm so sánh tu từ

1999, Đinh Trọng Lạc đã xem xét so sánh tu từ ở hai ph-ơng diện: so sánh là một biện pháp tu từ đ-ợc xây dựng theo quan hệ liên t-ởng t-ơng đồng và là một ph-ơng tiện tu từ ngữ nghĩa

Những lí thuyết về so sánh tu từ đ-ợc trình bày trong những giáo tình, tài liệu nghiên cứu phong cách học là điểm tựa tin cậy cho những ng-ời nghiên cứu và giảng dạy về phong cách học trong nhà tr-ờng

2.2 Sách giáo khoa (SGK) tiếng Việt ở tiểu học và SGK Ngữ Văn

a) SGK tiếng Việt ở tiểu học

Một trong những đổi mới nội dung ch-ơng trình SGK tiếng Việt ở tiểu học là đ-a so sánh tu từ vào dạy cho học sinh Khác với các giáo trình, nội dung dạy học về so sánh tu từ chủ yếu là qua các bài tập thực hành h-ớng dẫn học sinh phát hiện những tr-ờng hợp sử dụng biện pháp tu từ này

Học sinh tiểu học đ-ợc làm quen với so sánh tu từ ở SGK tiếng Việt 3, tập 1 Nh-ng SGK tiếng Việt 3 không trực tiếp giới thiệu khái niệm so sánh (với t- cách là một biện pháp tu từ) mà thông qua hệ thống các bài tập Hình thức bài tập th-ờng là nêu ngữ liệu (câu văn, câu thơ, đoạn văn, đoạn thơ) trong đó có sử dụng biện pháp so sánh tu từ, yêu cầu học sinh chỉ ra những hình ảnh so sánh, các sự vật đ-ợc so sánh với nhau, hoặc chỉ ra các từ chỉ sự

so sánh trong các ngữ liệu ấy

b) SGK Ngữ Văn THCS

Trong ch-ơng trình Ngữ Văn THCS, so sánh đ-ợc đề cập ở sách Ngữ Văn 6, tập hai, ở bài 19 và bài 21 Trong đó, tác giả trình bày những nội dung chính sau:

- Khái niệm so sánh

- Cấu tạo của phép so sánh

- Vai trò, tác dụng của so sánh trong văn miêu tả, vận dụng khi viết văn miêu tả

(Bài 19, SGK Ngữ Văn 6, tập hai, NXBGD năm 2008)

- Trình bày các kiểu so sánh

- Tác dụng của phép so sánh

(Bài 21, SGK Ngữ Văn 6, tập hai, NXBGD năm 2008)

2.3 Những khoá luận tốt nghiệp của sinh viên

ở tr-ờng ĐHSP Hà Nội 2, trong những năm gần đây, một số sinh viên khoa Ngữ Văn và khoa Giáo dục Tiểu học đã thực hiện đề tài nghiên cứu về so

- Nghiên cứu hiệu quả của so sánh tu từ, Hoàng Thị Đặng, k29, khoa Giáo dục Tiểu học

- Tìm hiểu hiệu quả nghệ thuật của phép so sánh tu từ trong thơ viết cho thiếu nhi (Qua khảo sát SGK tiếng Việt 3, 4, 5 sau năm 2000 và một số bà thơ viết cho thiếu nhi ngoai ch-ơng trình), Nguyễn Thị Lan, k29, khoa Giáo dục Tiểu học

- Tác dụng của so sánh tu từ đối với việc giáo dục nhận thức, giáo dục tình cảm, giáo dục thẩm mĩ cho học sinh tiểu học, L-u Thị Dung, k30, khoa Giáo dục Tiểu học

- Giá trị của biện pháp so sánh tu từ trong văn miêu tả, Nguyễn D-ơng Vĩnh Hồng, k27, khoa Ngữ Văn

- Tìm hiểu biện pháp tu từ so sánh trong thơ Mới 1932 – 1945, Hà Thị Nhung, k28, khoa Ngữ Văn

Đối t-ợng nghiên cứu và mục đích nghiên cứu về so sánh tu từ của những sinh viên này đ-ợc thể hiện rất rõ trong tên đề tài khoá luận mà họ lựa chọn

Điểm lại tình hình nghiên cứu về so sánh tu từ qua ba nguồn tài liệu đã nêu, có thể thấy: mặc dù biện pháp tu từ này đã đ-ợc nhiều ng-ời quan tâm xem xét, nhưng trong thực tế chưa có một tác giả nào thực hiện đề tài: “Tác dụng của so sánh tu từ đối với việc hình thành biểu t-ợng về một số hiện tượng tự nhiên cho học sinh tiểu học”

3 Đối t-ợng nghiên cứu

Đối t-ợng nghiên cứu chính của đề tài là: chức năng tác động của so sánh tu từ đối với việc hình thành biểu t-ợng về một số hiện t-ợng tự nhiên cho học sinh tiểu học

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Hệ thống hoá một số kiến thức về: lí thuyết hoạt động giao tiếp, phong cách học, tâm lí học,

4.2 Miêu tả kết quả thống kê, phân loại về cách dùng so sánh tu từ trong những tác phẩm thuộc ch-ơng trình tiểu học

4.3 Sử dụng một số ph-ơng pháp nghiên cứu để xác định tác dụng hình thành biểu t-ợng về một số hiện t-ợng tự nhiên cho học sinh tiểu học

5 Mục đích nghiên cứu

Việc thực hiện khoá luận này nhằm những mục đích sau:

5.1 Sử dụng những kiến thức đã hệ thống hoá để xây dựng cơ sở lí luận cho khoá luận, đồng thời nhằm nâng cao những hiểu biết cho bản thân về một loại biện pháp tu từ trong tiếng Việt

5.2 Khảo sát ngữ liệu thống kê về việc sử dụng so sánh tu từ trong các tác phẩm tiếng Việt trong ch-ơng trình SGK tiểu học để tích luỹ ngữ liệu nhằm

xử lí đề tài đồng thời làm giàu vốn hành trang phục vụ cho việc giảng dạy tiếng Việt ở tr-ờng tiểu học trong t-ơng lai

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

6.1 Về nội dung nghiên cứu

B-ớc đầu tập trung tìm hiểu tác dụng của so sánh tu từ đối với việc hình thành biểu t-ợng về một số hiện t-ợng tự nhiên cho học sinh tiểu học

Ph-ơng pháp này đ-ợc chúng tôi dùng để nhận diện và tập hợp những tr-ờng hợp sử dụng so sánh tu từ trong văn bản thơ và văn xuôi tiếng Việt tiểu học

7.2 Ph-ơng pháp phân loại

Đây là ph-ơng pháp đ-ợc chúng tôi sử dụng để phân tích ngữ liệu thống

kê về so sánh tu từ thành những tiểu loại nhỏ dựa trên những tiêu chí đã xác

Đây là ph-ơng pháp đặc thù của phong cách học

Theo Cù Đình Tú (1982): “Sự phân tích của phong cách học bao giờ cũng phải đ-ợc tiến hành theo cơ sở của sự liên hội giữa ph-ơng tiện ngôn ngữ

đ-ợc tuyển chọn trên văn bản với những ph-ơng tiện cùng nghĩa vắng mặt, không được tuyển chọn” Trên cơ sở đó người phân tích rút ra hiệu quả (tác dụng) của việc lựa chọn, sử dụng ph-ơng tiện ngôn ngữ của văn bản

Ph-ơng pháp phân tích phong cách học là một trong những ph-ơng pháp chủ yếu đ-ợc sử dụng để phân tích hiệu quả tác động của sự so sánh tu

từ đối với việc hình thành biểu t-ợng về một số hiện t-ợng tự nhiên cho học sinh tiểu học

7.5 Ph-ơng pháp tổng hợp

Đây là ph-ơng pháp đ-ợc chúng tôi sử dụng để rút ra những nhận xét hoặc khái niệm

Một số nhà phong cách học và tác giả SGK Ngữ Văn THCS đã đ-a ra

định nghĩa về khái niệm so sánh tu từ

Ví dụ:

a) Lê Anh Hiền (1982) trong “Phong cách học tiếng Việt” gọi so sánh

tu từ là so sánh hình ảnh để phân biệt với so sánh logic Theo tác giả:

“So sánh hình ảnh là một sự so sánh không đồng loại, không cùng một phạm trù chung (về số l-ợng hoặc về chất l-ợng), miễn là có một nét t-ơng

đồng nào đó về mặt nhận thức hay tâm lí” (Sđd, tr 146)

Sau định nghĩa, tác giả bổ sung: so sánh hình ảnh “là một sự so sánh có

giá trị hình tượng và giá trị biểu cảm”

b) Cù Đình Tú (1983) trong “Phong cách học tiếng Việt và đặc điểm tu

từ tiếng Việt” về cơ bản thống nhất với Lê Anh Hiền, nhưng cách diễn đạt đã

góp phần làm cho nội dung khái niệm rõ ràng hơn Theo ông:

“So sánh tu từ là so sánh công khai đối chiếu hai hay nhiều đối t-ợng cùng có một nét giống nhau nhằm diễn tả một cách hình ảnh các đặc điểm của

một đối tượng” (Sđd, tr 272)

Sau định nghĩa, Cù Đình Tú bổ sung: trong so sánh tu từ các đối t-ợng

đ-ợc đ-a ra so sánh là các đối t-ợng khác loại và mục đích của phép so sánh

là nhằm diễn tả một cách hình ảnh đặc điểm của một đối t-ợng

c) Trong SGK Ngữ Văn 6, tập hai các tác giả đã định nghĩa so sánh tu

từ như sau: “So sánh là sự đối chiếu sự vật, sự việc này với sừ vật, sự việc khác

có nét tương đồng để làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt” (Sđd, tr

24)

d) Từ các định nghĩa đã trình bày ở trên, chúng tôi chọn định nghĩa của

Cù Đình Tú (1983), đồng thời tiếp nhận ý kiến bổ sung của các tác giả để đ-a

đồng thời cũng là một loại ph-ơng tiện tu từ ngữ nghĩa

Những lí luận về biện pháp tu từ và ph-ơng tiện tu từ là cơ sở cần thiết

để tác giả khoá luận có cơ sở xử lí đề tài

1.1.2.1 So sánh là một biện pháp tu từ

ở góc độ này,nói đến so sánh tu từ là nói đến cách thức tổ chức ngôn nhữ để “đối chiếu hai hay nhiều đối tượng khác loại dựa trên một nét tương

ở góc độ này, so sánh tu từ là một ph-ơng tiện ngôn ngữ đ-ợc ng-ời nói (ng-ời viết) sử dụng để trao đổi nội dung t- t-ởng với ng-ời nghe (ng-ời

đọc) nhằm thông báo nội dung ý nghĩa sự vật, đồng thời biểu lộ thái độ, tình cảm của mình đối với nội dung trao đổi hoặc đối với ng-ời tiếp nhận

1.2 Những lí thuyết về hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ

1.2.1 Khái niệm “hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ”

Trong SGK tiếng Việt 11 do Diệp Quang Ban (chủ biên), NXB Giáo dục, 1999, hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ đ-ợc định nghĩa nh- sau:

Đó là hoạt động trong đó con ng-ời sử dụng các ph-ơng tiện ngôn ngữ

để trao đổi với ng-ời khác một nội dung t- t-ởng, tình cảm trong một hoàn cảnh nhất định, để đạt mục đích nhất định

1.2.2 Các nhân tố trong hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ

Tác giả SGK Ngữ Văn 10, tập 1, Nxb Giáo dục, 2006 cho rằng, một

hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ có sự chi phối của năm nhân tố sau:

- Nhân vật giao tiếp

- Nội dung giao tiếp

- Hoàn cảnh giao tiếp

- Mục đích giao tiếp

- Ph-ơng tiện và cách thức giao tiếp

a) Nhân vật giao tiếp

Đó là những ng-ời tham dự trong những lần gặp gỡ, tiếp xúc với đồng loại Tuỳ vào tính chất của giao tiếp (trực tiếp hay gián tiếp bằng văn bản) ng-ời ta chia nhân vật giao tiếp thành ng-ời nói (ng-ời nghe) và ng-ời viết (ng-ời đọc)

Căn cứ vào nhiệm vụ của nhân vật giao tiếp, ng-ời ta gọi ng-ời nói, ng-ời viết là ng-ời phát tin, ng-ời nghe, ng-ời đọc là ng-ời nhận tin

b) Nội dung giao tiếp

Đó là nội dung vấn đề mà các nhân vật khi gặp gỡ, tiếp xúc trao đổi với nhau Nội dung giao tiếp có thể là việc, là vật, là cảnh vật, hiện t-ợng tự nhiên, cũng có thể là con ng-ời,

Trong hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ nội dung giao tiếp giữ vai trò

là tiền đề, chi phối việc lựa chọn ngôn ngữ của ng-ời phát tin

c) Hoàn cảnh giao tiếp

Đó là hoàn cảnh về thời gian, không gian, là những điều kiện về môi tr-ờng tự nhiên, môi tr-ờng xã hội và điều kiện vật chất để cho một cuộc giao tiếp đ-ợc thực hiện suôn sẻ

Hoàn cảnh giao tiếp có vai trò chi phối việc lựa chọn và tổ chức ngôn ngữ trong văn bản của ng-ời phát tin, đồng thời ảnh h-ởng đối với việc giải mã của ng-ời nhận tin để lĩnh hội đ-ợc nội dung thông báo, nội dung biểu cảm mà ng-ời phát tin muốn trao đổi

d) Mục đích giao tiếp

Đó là cái mà nhân vật giao tiếp (đặc biệt là ng-ời phát tin) mong muốn

đạt đ-ợc trong giao tiếp Mục đích giao tiếp giúp các nhân vật giao tiếp xác

định: nói nh- thế, viết nh- thế để làm gì?

Ngoài ra, mục đích giao tiếp còn để thông báo nội dung, để biểu cảm,

để thiết lập quan hệ hoặc cắt đứt quan hệ

e) Ph-ơng tiện và cách thức giao tiếp

Ph-ơng tiện là ngôn ngữ dùng trong giao tiếp, thuộc các đơn vị ngôn ngữ trong hệ thống ngữ âm - văn tự, từ, cụm từ, câu, Đó có thể là những đơn

vị ngôn ngữ trong hoạt động sử dụng để tạo ra sản phẩm lời nói

Cách thức giao tiếp là kênh giao tiếp, là cách thức thể hiện của ngôn ngữ

Ví dụ: kênh nói - nghe, đọc - viết,

Ph-ơng tiện và cách thức giao tiếp có tác động quyết định đến hiệu quả văn bản

Trong năm nhân tố: nhân vật giao tiếp, nội dung giao tiếp, hoàn cảnh giao tiếp, mục đích giao tiếp, ph-ơng tiện và cách thức giao tiếp thì bốn nhân

tố đầu là những nhân tố ngoài ngôn ngữ, đóng vai trò làm tiền đề, quyết định việc sử dụng ngôn ngữ của cá nhân trong giao tiếp

Nhân tố ngôn ngữ mặc dù không đóng vai trò làm tiền đề nh-ng lại có chức năng hiện thực hoá các nhân tố ngoài ngôn ngữ

M.A.K Halliday (1994) cho rằng: Văn bản đ-ợc coi là một loại đơn vị ngôn ngữ trong hoạt động sử dụng Đó là loại đơn vị ngôn ngữ đ-ợc tạo ra từ những đơn vị ngôn ngữ thuộc cấp độ nhỏ hơn nhằm hiện thực hoá một hoặc một số chủ đề trong giao tiếp

Trong các văn bản nghệ thuật, ngôn ngữ là ph-ơng tiện để tác giả giao tiếp với độc giả Nhờ vậy, qua ngôn ngữ nghệ thuật ng-ời đọc hiểu tác giả phản ánh vấn đề gì, thái độ của họ đối với vấn đề đó ra sao

Bên cạnh chức năng giao tiếp, ngôn ngữ nghệ thuật còn là công cụ để tác giả và độc giả t- duy bằng hình t-ợng Bằng cách dùng ngôn ngữ nghệ thuật, tác giả văn ch-ơng giúp ng-ời đọc tri giác thông qua hoạt động liên

t-ởng, hình thành biểu t-ợng từ đó t-ởng t-ợng ra hiện t-ợng trong tác phẩm

1.3.3.4 Chức năng thẩm mĩ

Ngôn ngữ nghệ thuật cũng giống nh- các ph-ơng tiện nghệ thuật tạo hình đều có chức năng thẩm mĩ Chức năng này của ngôn ngữ nghệ thuật gắn với tác giả và độc giả

Ngôn ngữ nghệ thuật khi đ-ợc tác giả sử dụng để xây dựng biểu t-ợng thì nhằm biểu hiện cái đẹp và khơi gợi, nuôi d-ỡng cảm xúc thẩm mĩ

Ngôn ngữ nghệ thuật có chức năng thẩm mĩ là do sự lựa chọn, xếp đặt, trau chuốt tinh luyện của ng-ời sử dụng nhằm mục đích thẩm mĩ khác nhau

Tìm hiểu tác dụng của so sánh tu từ trong các tác phẩm ở tiểu học đối với việc hình thành biểu t-ợng về một số hiện t-ợng tự nhiên cho học sinh tiểu học, chúng tôi cho rằng việc dựa vào những lí luận về chức năng của ngôn ngữ nói chung và chức năng của ngôn ngữ nghệ thuật là cần thiết

1.4 Một số lí thuyết có liên quan đến biểu t-ợng

1.4.1 Một số khái niệm

1.4.1.1 Biểu t-ợng

Theo từ điển tâm lí học (Vũ Dũng - NXB Khoa học xã hội - 2000):

“Biểu tượng là hình ảnh các vật thể, cảnh tượng và sự kiện xuất hiện trên cơ sở nhớ lại hay tưởng tượng”

Từ điển tiếng Việt (G.s Hoàng Phê chủ biên, NXB Giáo dục, 2009) định nghĩa biểu tượng như sau: “Biểu tượng là hình ảnh có ý nghĩa tượng trưng, là hình thức của nhận thức, cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc khi tác dụng của sự vật vào giác quan đã chấm dứt”

Nh- vậy, biểu t-ợng là những hình ảnh của những sự vật, hiện t-ợng của thế giới xung quanh, đ-ợc hình thành trên cơ sở các cảm giác và tri giác

đã xảy ra tr-ớc đó, đ-ợc giữ lại trong ý thức hay là những hình ảnh mới đ-ợc hình thành trên cơ sở những hình ảnh đã có từ tr-ớc, biểu t-ợng không phải hoàn toàn là thực tế bởi vì nó là xây dựng lại sau khi đã đ-ợc tri giác Tuy nhiên, những hình ảnh đó cũng không hoàn toàn là kết quả chủ quan xuất phát

từ những hoạt động tâm lí của chủ thể

1.4.1.2 Cảm giác

Cảm giác là hình thức thấp nhất của nhận thức, cho ta biết những thuộc tính riêng lẻ của sự vật đang tác động vào giác quan

1.4.1.3 Tri gác

Tri giác là hình thức của nhận thức cao hơn cảm giác, phản ánh trực tiếp

và trọn vẹn sự vật, hiện t-ợng bên ngoài với đầy đủ các đặc tính của nó

1.4.2 Phân biệt cảm giác, tri giác với biểu t-ợng

Cảm giác, tri giác và biểu t-ợng đều là hình thức nhận thức của con ng-ời về hiện thực khách quan, nh-ng cảm giác, tri giác, biểu t-ợng khác nhau ở mức độ biểu hiện

Cảm giác là hình thức nhận thức thấp nhất và kết quả của nhận thức đó giúp con ng-ời mới chỉ nhận ra một đặc điểm riêng lẻ của một sự vật bằng một giác quan nào đó

ở tầm khái quát hơn Hai là, biểu t-ợng còn bao gồm sự đánh giá về sự vật mà

một ng-ời cụ thể nhận xét từ một ý nghĩa nào đó Nói nh- vậy có nghĩa là biểu t-ợng về một sự vật, hiện t-ợng trong thực tế khách quan ở ng-ời này, ở ng-ời kia không hoàn toàn nh- nhau, do mối quan hệ của từng ng-ời với hiện thực và do đặc điểm tính cách, đặc điểm t- duy của mỗi con ng-ời là khác nhau

Ví dụ: Biểu t-ợng về mặt trời ở ng-ời bình th-ờng khác với nhà thơ Với ng-ời bình th-ờng, hình ảnh mặt trời gắn với biểu t-ợng về một trong những thiên thể có kích cỡ rất lớn, xuất hiện vào ban ngày và có khả năng chiếu sáng khắp thế gian

Vẫn là hình ảnh mặt trời, với nhà thơ Nguyễn Duy đó là biểu t-ợng của tình yêu mãnh liệt "Mặt trời là trái tim anh", còn với nhà thơ Tố Hữu đó là biểu t-ợng của lí t-ởng cách mạng "Mặt trời chân lí chói qua tim"

Paplop cho rằng: "So với tri giác thì biểu t-ợng hình thành ở một trình

độ cao hơn của hoạt động thần kinh cao cấp Nó đòi hỏi đầu óc phải phân tích những kích thích bên ngoài thành những thành phần t-ơng tự" (Theo Bùi Công Hùng- Quá trình sán tạo thơ- NXB Văn hoá- Thông tin)

Trong các văn bản nghệ thuật, nhà văn, nhà thơ giao tiếp với bạn đọc bằng hình t-ợng ngôn ngữ từ nghệ thuật ở loại văn bản này, biểu t-ợng gắn với t- duy hình t-ợng, nó th-ờng đ-ợc thực hiện hoá bằng so sánh tu từ, ẩn dụ, hoán dụ, thậm x-ng Vì lẽ đó ở nhiều tr-ờng hợp, biểu t-ợng trong văn bản nghệ thuật là những hình ảnh t-ợng tr-ng

Ví dụ:

Chim bồ câu là biểu t-ợng t-ợng tr-ng cho hoà bình

Tùng là biểu t-ợng t-ợng tr-ng cho khí phách ng-ời quân tử

1.5 Đặc điểm tâm lí của học sinh tiểu học và việc giúp học sinh tiểu học hình thành biểu t-ợng

1.5.1 Đặc điểm tâm lí của học sinh tiểu học

Học sinh tiểu học có độ tuổi từ 6 đến 11 tuổi Với học sinh lớp 1, lần

đầu tiên đến tr-ờng phổ thông, các em có nhiều bỡ ngỡ khi phải chuyển đổi từ hoạt động vui chơi là chính sang môi tr-ờng học tập nề nếp.Tâm lí đó dần

đ-ợc xoá bỏ ở các lớp 2, 3, 4, 5 Nhận xét về đặc điểm tâm lí của học sinh tiểu học, N X Leytex đã viết: " Tuổi tiểu học là thời kì của sự nhập tâm và tích luỹ tri thức, thời kì mà sự lĩnh hội chiếm -u thế Chức năng trên đ-ợc thực hiện thắng lợi nhờ các đặc điểm đặc tr-ng cuẩ lứa tuổi này- sự tuân thủ tuyệt

đối vào những ng-ời có uy tín với các em (đặc biệt là thầy, cô giáo), sự mẫn cảm, sự l-u tâm, đặc biệt là thái độ vui chơi và ngây thơ đối với các đối t-ợng

mà các em đ-ợc tiếp xúc".(Bùi Văn huệ, Tâm lí học tiểu học, Nxb Giáo dục, tr 102)

Cùng với sự phát triển của t- duy đời sống tình cảm của học sinh tiểu học cũng dần dần phong phú hơn

Chúng ta có thể tìm hiểu đặc điểm tâm lí lứa tuổi của học sinh tiểu học thông qua năng lực t- duy và đời sống tình cảm của các em

1.5.1.1 Năng lực t- duy của học sinh tiểu học

a) Quá trình phát triển t- duy của học sinh tiểu học

T- duy đ-ợc hiểu là hoạt động nhận thức và phản ánh nhận thức của con ng-ời về hiện thực khách quan Quá trình t- duy của con ng-ời trải qua hai giai đoạn: t- duy cảm tính (nhận thức, phản ánh nhận thức về hiện thực khách quan bằng trực quan sinh động thông qua cảm giác và tri giác) và t- duy trừu t-ợng (nhận thức, phản ánh nhận thức bằng khái niệm, phán đoán, suy luận thông qua phân tích, tổng hợp )

Đối với học sinh tiểu học, do đặc điểm lứa tuổi, các em chủ yếu t- duy cảm tính bằng tri giác ở những lớp đầu cấp, rồi dần dần t- duy trừu t-ợng (bằng khái niệm và bằng phán đoán) ở những lớp cuối cấp

Biểu t-ợng là hình thức t- duy cao hơn tri giác, đó là cách nhận thức tiếp cận với t- duy trừu t-ợng Việc tri giác hay biểu t-ợng của học sinh tiểu học có đặc điểm riêng

b) Khả năng tri giác của học sinh tiểu học

Hoạt động tri giác của học sinh tiểu học mang tính chất đại thể Khi tri giác các em th-ờng "thâu tóm" đối t-ợng về cái toàn thể, trong đó các đặc

điểm của sự vật đ-ợc nhận thức từ hình thức bên ngoài, tình cảm, hứng thú của trẻ th-ờng gắn với nhận thức cảm tính của các em về đối t-ợng Quá trình tri giác nh- vậy chỉ dừng lại ở việc nhận biết chung chung chứ không đi sâu vào bản chất của nó

ở các lớp đầu tiểu học (lớp 1 đến lớp 3), tri giác của các em th-ờng gắn với hành động, với hoạt động trực quan của trẻ Đối với các em, tri giác sự vật

có nghĩa là phải trực tiếp nhìn, nghe, ngửi, sờ mó sự vật đó và những gì phù hợp với nhu cầu, những gì tham gia trực tiếp vào cuộc sống và hoạt động của trẻ, và những gì giáo viên chỉ dẫn cụ thể thì mới đ-ợc các em tri giác

ở các lớp cuối tiểu học (lớp 4, lớp 5), HS đã biết tìm ra những đặc điểm thuộc hình thức bên ngoài của sự vật và mối liên hệ giữa chúng Kết quả tri giác của các em là cơ sở để các em nhận thức hiện thực khách quan bằng biểu t-ợng, khái niệm

c) Khả năng liên t-ởng, t-ởng t-ợng của học sinh tiểu học

Để tri giác nhằm nhận thức một số đặc điểm thuộc hình thức bên ngoài của một sự vật, để phân biệ sự vật này với sự vật khác trong hiện thực khách quan, HS tiểu học buộc phải liên t-ởng

Liên t-ởng là một hoạt động trong đó trẻ từ một đối t-ợng này nghĩ đến một đối t-ợng khác dựa và sự t-ơng đồng hoặc t-ơng phản giữa các đối t-ợng

T-ởng t-ợng là một hoạt động trong đó con ng-ời dựa vào liên t-ởng để

có biểu t-ợng và từ biểu t-ợng đã có để nghĩ ra một biểu t-ợng mới

Nghiên cứu khả năng t-ởng t-ợng của học HS tiểu học, các nhà tâm lí học chia t-ởng t-ợng thành hai loại: t-ởng t-ợng tái tạo và t-ởng t-ợng sáng tạo

T-ởng t-ợng tái tạo là hoạt động các HS tái hiện lại trong kí ức biểu t-ợng đã đ-ợc hình thành tr-ớc đó Khác với t-ởng t-ợng tái tạo, t-ởng t-ợng sáng tạo là hoạt động HS dựa vào một biểu t-ợng đã có bằng liên t-ởng để t-ởng t-ợng ra một biểu t-ợng mới đẹp hơn, hoặc sức khái quát hơn

Đối với HS tiểu học, các em lớp 1, 2 th-ờng t-ởng t-ợng tái tạo nhiều Các em HS lớp 4, 5 đã thực hiện t-ởng t-ợng sáng tạo

1.5.1.2 Tình cảm, cảm xúc của học sinh tiểu học

Tình cảm, cảm xúc rất quan trọng trong đời sống tâm lí của con ng-ời Với học sinh tiểu học, tình cảm, cảm xúc có mối quan hệ rất mật thiết với quá trình t- duy của các em Nhờ t- duy phát triển, HS tiểu học nâng cao hiểu biết của mình về các sự vật, hiện t-ợng trong thực tế khách quan, nhờ vậy tình cảm yêu, ghét của các em không còn tính ngẫu nhiên

Do đặc điểm tâm lí lứa tuổi HS tiểu học thích khám phá những sự vật, hiện t-ợng cụ thể, sinh động Các em rất ngạc nhiên, xúc động khi đ-ợc thầy cô hoặc bạn bè chỉ dẫn để tìm ra những đặc điểm mới của đối t-ợng Các em yêu thích cái đẹp, cái ngộ nghĩnh Chính tình cảm, cảm xúc có tác động không nhỏ vào việc giúp HS tiểu học liên t-ởng, t-ởng t-ợng sáng tạo để có những biểu t-ợng mới đẹp hơn, khái quát hơn những biểu t-ợng đã có

1.5.2 Việc giúp học sinh tiểu học hình thành biểu t-ợng

ở tr-ờng tiểu học, để giúp HS phát triển t- duy, trong đó có việc giúp các em hình thành biểu t-ợng, không có con đ-ờng nào thuận lợi và hiệu quả hơn bằng chính các môn học, các bài học

Trong các môn học của HS tiểu học, môn Tiếng Việt, cách sử dụng so sánh tu từ ở các tác phẩm văn thơ Tiếng Việt đóng vai trò rất quan trọng đối với việc phát triển t- duy cho các em Chính so sánh tu từ - một biện pháp tu

từ đ-ợc xây dựng theo quan hệ liên t-ởng khi đ-ợc tác giả văn ch-ơng sử dụng để xây dựng hình t-ợng nghệ thuật trong tác phẩm có tác dụng giúp học sinh nhận thức bằng hình ảnh về đối t-ợng đ-ợc phản ánh Điều đó có nghĩa là chính so sánh tu từ có tiềm tàng chức năng h-ớng đến HS - những bạn đọc nhỏ tuổi - giúp học sinh hình thành biểu t-ợng về đối t-ợng đ-ợc phản ánh trong tác phẩm Trong từng hoàn cảnh sử dụng cụ thể, nhờ tài năng của nhà thơ, nhà văn khi vận dung so sánh tu từ để phản ánh đối t-ợng đúng với sở thích của học sinh; điều đó có thể giúp HS thực hiện t-ởng t-ợng sáng tạo để

có những biểu t-ợng mới

Nh- vậy, để việc giúp HS tiểu học hình thành biểu t-ợng, chúng ta phải dựa vào môn học Tiếng Việt, dựa vào chức năng của so sánh tu từ trong những văn bản thơ, văn tiếng Việt thuộc ch-ơng trình SGK tiểu học Quá trình hình thành biểu t-ợng của HS tiểu học sẽ tiến hành nhanh chóng, thuận lợi nếu các

em đ-ợc các thầy cô h-ớng dẫn tận tình, khoa học khi tổ chức dạy học theo tinh thần đổi mới ở cấp học này

1.6 Tiểu kết

Nh- vậy, ở ch-ơng 1, khi xác định cơ sở lí luận cho đề tài khoá luận, chúng tôi đã lựa chọn một số lí thuyết thuộc đại c-ơng ngôn ngữ, phong cách học và tâm lí học Những lí luận có tính chất liên nghành đó chắc chắn sẽ là

cơ sở tin cậy để chúng tôi thực hiện những nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu của mình

Ch-ơng 2

miêu tả kết quả thống kê phân loại

việc sử dụng biện pháp so sánh tu từ trong một số Tác phẩm thơ, văn ở tiểu học

2.1 Tiêu chí thống kê phân loại

2.1.1 Xác định đối t-ợng khảo sát, thống kê

Dựa vào khái niệm "so sánh tu từ" đã xác định ở ch-ơng 1, để tiện cho

việc thống kê, phân loại, chúng tôi dùng kí hiệu biểu thị các vế nh- sau:

- A là kí hiệu biểu thị đối t-ợng đ-ợc phản ánh (đối t-ợng đ-ợc so

sánh)

- B là kí hiệu biểu thị đối t-ợng đ-ợc dùng làm ph-ơng tiện so sánh

- t là kí hiệu dùng từ ngữ biểu thị nét t-ơng đồng giữa A và B

Đối t-ợng thống kê trong khoá luận là những tr-ờng hợp dùng so sánh

đảm bảo những điều kiện sau:

- A và B phải khác loại nhau, nh-ng giữa chúng phải có sự t-ơng đồng

2.1.2 Tiêu chí phân loại

2.1.2.1 Tiêu chí chính của sự phân loại

Chúng tôi dựa vào A để tiến hành phân loại những cách dùng so sánh tu

từ trong văn bản thuộc phạm vi khảo sát Vì quan niệm trong hoạt động giao

tiếp có dùng so sánh tu từ, thì A chính là đối t-ợng giao tiếp mà nhà thơ, nhà văn muốn thông báo với độc giả, cho nên chúng tôi xác định đó sẽ là tiêu chí

chính của sự phân loại

2.1.2.2 Những tiêu chí bổ sung

a) Dựa vào mô hình cấu trúc giữa A và B

Trong so sánh tu từ, từ so sánh có tác dụng làm rõ cách tổ chức phép tu

từ này nhằm bổ sung sắc thái ý nghĩa t-ơng đồng giữa A và B

- Dựa vào tiêu chí đây, chúng tôi phân chia so sánh tu từ thành:

+ Mô hình có từ so sánh (nh-, là, hơn, chẳng bằng, không giống, ) + Mô hình không có từ so sánh

- Dựa vào B là một đối t-ợng hoặc nhiều đối t-ợng chúng tôi lại phân chia so sánh tu từ thành:

+ Mô hình 1 A so sánh với 1 B

+Mô hình 1 A so sánh với nhiều B

Dựa vào tiêu chí mô hình cấu trúc, chúng tôi xác định: trong mỗi tiểu loại so sánh tu từ đã thống kê ở các văn bản dành cho học sinh tiểu học, các so sánh nào đ-ợc tác giả vận dụng nhiều hơn, ý nghĩa của sự vận dụng đó?

b) Dựa vào từ ngữ (t) đ-ợc tác giả sử dụng hoặc không sử dụng để giới hạn nội dung giao tiếp bằng so sánh tu từ

Chúng tôi cho rằng đây là tiêu chí để phân biệt "so sánh nổi" và "so sánh chìm" Những so sánh nào mà tác giả dùng từ ngữ (t) để giới hạn cụ thể

đối t-ợng đ-ợc so sánh cũng là để giới hạn nội dung giao tiếp trong lời nói sẽ thuộc so sánh nổi