Tìm hiểu thực trạng kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn khoa học lớp 4, 5 ở một số trường tiểu học khu vực xuân hòa phúc yên

Thực trạng của việc sử dụng các phương pháp dạy học trong môn Khoa học để lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh khối 4, 5 ở một số trường tiểu học khu vực Xuân Hòa – Phúc Yên ...

LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên của khóa luận tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo Nguyễn Thị Xuân Lan về sự định hướng trong khoa học và sự giúp đỡ, hướng dẫn tận tình trong suốt quá trình tôi thực hiện khóa luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu và các giáo viên khối lớp

4, 5ở hai trường Tiểu học Xuân Hoà, trường Tiểu học Đồng Xuân, đặc biệt là giáo viên chủ nhiệm lớp 4A1 trường Tiểu học Xuân Hòa – thị xã Phúc Yên – tỉnh Vĩnh Phúc đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi, để tôi có thể hoàn thành tốt khóa luận này

Đây là bước đầu tiên tôi làm quen với công tác nghiên cứu khoa học nên không tránh khỏi sự thiếu sót Tôi mong sẽ nhận được sự góp ý của các thầy cô và toàn thể bạn đọc để khóa luận của tôi được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2013

Sinh viên

Đinh Thị Liên

LỜI CAM ĐOAN

Đề tài “Tìm hiểu thực trạng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn Khoa học lớp 4, 5” là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của cô giáo Nguyễn Thị Xuân Lan

Các số liệu, kết quả thu thập được trong khóa luận là : Trung thực,

rõ ràng, chính xác, chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào

Nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn mọi trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2013

Sinh viên

Đinh Thị Liên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề tài 2

3 Mục đích nghiên cứu đề tài 4

4 Đối tượng nghiên cứu đề tài 4

5 Khách thể nghiên cứu 4

6 Phạm vi nghiên cứu đề tài 5

7 Giả thuyết khoa học 5

8 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 5

9 Phương pháp nghiên cứu 5

10 Kế hoạch triển khai nghiên cứu 6

11 Cấu trúc đề tài 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ KĨ NĂNG SỐNG VÀ GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC 7

1.1 Một số vấn đề về kĩ năng sống 7

1.1.1 Khái niệm kĩ năng sống 7

1.1.2 Phân loại kĩ năng sống 8

1.2 Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học 10

1.2.1 Sự cần thiết phải giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học 10

1.2.2 Quan niệm giáo dục kĩ năng sống 13

1.2.3 Các nguyên tắc giáo dục kĩ năng sống 14

1.2.4 Các con đường giáo dục kĩ năng sống 16

1.2.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục kĩ năng sống 21

1.2.6 Nhà trường với vấn đề giáo dục kĩ năng sống 22

CHƯƠNG 2: GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TIỂU

HỌC THÔNG QUA MÔN KHOA HỌC LỚP 4,5 25

2.1 Mục tiêu chương trình môn Khoa học lớp 4,5 25

2.1.1 Một số kiến thức cơ bản, ban đầu và thiết thực 25

2.1.2 Một số kĩ năng cơ bản 25

2.1.3 Một số thái độ và hành vi 25

2.2 Những điểm mới trong cấu trúc nội dung chương trình môn Khoa học lớp 4,5 26

2.2.1 Chủ đề về con người và sức khỏe 26

2.2.2 Chủ đề về vật chất và năng lượng 26

2.2.3 Chủ đề thực vật và động vật 26

2.2.4 Chủ đề môi trường và tài nguyên thiên nhiên 26

2.3 Ý nghĩa thực tiễn của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn Khoa học lớp 4,5 27

2.4 Chương trình môn Khoa học lớp 4,5 với việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Tiểu học 28

2.4.1 Chương trình môn Khoa học lớp 4 với việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học 28

2.4.2 Chương trình môn Khoa học lớp 5 với việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học 29

2.5 Các phương pháp thường sử dụng trong quá trình giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn Khoa học lớp 4,5 30

2.5.1 Phương pháp Động não 30

2.5.2 Phương pháp Quan sát 31

2.5.3.Phương pháp Đóng vai 32

2.5.4.Phương pháp Hợp tác theo nhóm nhỏ 33

2.5.5 Phương pháp Trò chơi học tập 34

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC THÔNG QUA MÔN KHOA HỌC LỚP 4, 5 Ở KHU

VỰC XUÂN HÒA – PHÚC YÊN 36

3.1 Giới thiệu về khảo sát 36

3.1.1 Mục đích 36

3.1.2 Nội dung 36

3.1.3 Phương pháp, đối tượng khảo sát 37

3.1.4 Địa bàn khảo sát 37

3.2 Thực trạng về trình độ giáo viên các lớp khối 4,5 38

3.2.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên tiểu học về tầm quan trọng của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học trong giai đoạn hiện nay 40

3.2.2 Thực trạng hiểu biết của giáo viên tiểu học về khái niệm kĩ năng sống 41

3.2.3 Thực trạng nhận thức của giáo viên tiểu học về khả năng lồng ghép giáo dục kĩ năng sống của các môn học trong trường tiểu học 42

3.3 Thực trạng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn Khoa học lớp 4, 5 ở các trường tiểu học khu vực Xuân Hòa – Phúc Yên 44

3.3.1 Thực trạng thực hiện nhiệm vụ giáo dục kĩ năng sống cho học sinh khối 4, 5 thông qua môn Khoa học ở một số trường Tiểu học khu vực Xuân Hòa – Phúc Yên 44

3.3.2 Thực trạng đảm bảo nội dung giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn Khoa học lớp 4, 5 ở khu vực Xuân Hòa – Phúc Yên 46

3.3.3 Thực trạng của việc sử dụng các phương pháp dạy học trong môn Khoa học để lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh khối

4, 5 ở một số trường tiểu học khu vực Xuân Hòa – Phúc Yên 47

3.3.4 Thực trạng việc sử dụng các hình thức tổ chức dạy học trong môn Khoa học để giáo dục kĩ năng sống cho học sinh khối 4, 5 ở mộ t số trường tiểu học khu vực Xuân Hòa – Phúc Yên 49

Kết luận chương 3 53

CHƯƠNG 4: NGUYÊN NHÂN CỦA THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC THÔNG QUA MÔN KHOA HỌC LỚP 4, 5 Ở KHU VỰC XUÂN HÒA – PHÚC YÊN 54

4.1 Nguyên nhân của thực trạng 54

4.2 Những biện pháp cần thiết 56

4.2.1 Nâng cao nhận thức của đội ngũ cán bộ quản lí 56

4.2.2 Nâng cao trình độ hiểu biết và năng lực giáo dục của mỗi giáo viên 56

4.2.3 Đầu tư kinh phí cho các hoạt động giáo dục 57

4.2.4 Tăng cường công tác kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục tiểu học 57 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 58

1 Kết luận 58

2 Kiến nghị 59

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Để thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, nhà trường tiểu học không chỉ quan tâm dạy chữ mà còn phải dạy cho các em cách sống, cách làm người, hay nói cách khác là giáo dục kĩ năng sống: Kĩ năng sống là năng lực để học sinh thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hằng ngày, giúp các em có thể đáp ứng với mọi biến đổi của cuộc sống để có thể sống một cách an toàn và khỏe mạnh

Kĩ năng sống có vai trò vô cùng quan trọng trong sự hình thành và phát triển nhân cách học sinh, nó giúp các em chuyển tri thức, tình cảm, niềm tin thành giá trị xã hội, thành hành động thực tế mang tính tích cực xã hội, tính xây dựng, đồng thời giúp họ có được sự thành công trong học tập, lao động

và rèn luyện Kĩ năng sống như là cây cầu giúp học sinh vượt qua những bến

bờ thử thách, ứng phó với thay đổi của cuộc sống hằng ngày, giúp các em thực hiện tốt trách nhiệm, nghĩa vụ đới với cá nhân, tập thể và xã hội Nhờ có

kĩ năng sống mà các em làm chủ trong mọi tình huống, thích nghi với cuộc sống không ngừng biến đổi

Giáo dục kĩ năng sống là giáo dục cách sống tích cực trong xã hội hiện đại, là xây dựng những hành vi lành mạnh và thay đổi những hành vi thói quen tiêu cực trên sơ sở giúp người học có tri thức, giá trị, thái độ và các kĩ năng thích hợp Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh có thể tiến hành bằng hai con đường: tổ chức kĩ năng sống, tiếp cận kĩ năng sống cho học sinh thông qua nội dung các môn học và thông qua các hoạt động giáo dục

Môn Khoa học ở tiểu học tích hợp kiến thức của các lĩnh vực khoa học thực nghiệm ( Vật lí, Hóa học, Sinh học), khoa học về sức khỏe, về môi trường Vì vậy, có nhiều ưu thế trong giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học, nhất là chủ đề “ Con người và sức khỏe”

Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn học cụ thể

là việc làm cần thiết trong xu thế đổi mới giáo dục hiện nay Môn Khoa học là một môn học chiếm ưu thế để tích hợp nội dung giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Hình thức tích hợp tùy thuộc vào mục tiêu và nội dung của từng bài học, tùy thuộc vào đặc điểm tâm lí của học sinh nhằm nâng cao khả năng tâm

lí xã hội cho học sinh, giúp các em có thể đáp ứng với những thay đổi của cuộc sống hằng ngày Tích hợp giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua dạy môn Khoa học còn giúp các em có bản lĩnh để chống lại sự cám dỗ hay tác động xấu của môi trường xung quanh Vì vậy cán bộ quản lí giáo dục, giáo viên dạy môn Khoa học ở trường tiểu học cần có nhận thức đúng về vai trò và ý nghĩa của nó, đồng thời có nghệ thuật tích hợp nội dung giáo dục kĩ năng sống với nội dung các bài Khoa học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện ở học sinh tiểu học, đáp ứng được yêu cầu của xã hội hiện nay về nhân cách người học

Nhận thấy tầm quan trọng của việc tích hợp giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua dạy học môn Khoa học, chúng tôi chọn đề tài : “ Tìm hiểu thực trạng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn Khoa học lớp 4,5 ở một số trường tiểu học khu vực Xuân Hòa – Phúc Yên”

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Kĩ năng sống và giáo dục kĩ năng sống là vấn đề nghiên cứu tương đối mới ở Việt Nam:

- Năm 1996, thuật ngữ kĩ năng sống được biết đến thông qua cách tiếp cận về 4 trụ cột trong giáo dục của thế kỉ 21: “ Học để biết, hoc để làm, học

để cùng chung sống, học để tự khẳng định” Sau đó, thuật ngữ này được đề cập đến trong chương trình của UNICEF tại Việt Nam : “Giáo dục kĩ năng sống để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường”

- Năm 2000, theo chương trình hành động “Giáo dục cho mọi người” tại Diễn đàn giáo dục thế giới, giáo dục kĩ năng sống đã được xem như một nội dung của chất lượng giáo dục của mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam

- Năm 2003, các nhà nghiên cứu các nhà giáo dục ở Việt Nam mới hiểu đầy đủ hơn về Kĩ năng sống sau hội thảo “ Chất lượng giáo dục và kĩ năng sống” do UNESCO tổ chức tại Hà Nội

- Năm 2005, nhóm các tác giả của Viện Chiến lược và chương trình giáo dục đã có công trình nghiên cứu đầu tiên: “ Giáo dục kĩ năng sống ở Việt Nam.” Trong công trình nghiên cứu này, các tác giả đã đề cập đến các nội dung cơ bản: các quan niệm về kĩ năng sống; cơ sở pháp lý của giáo dục Kĩ năng sống ở Việt Nam; giáo dục Kĩ năng sống ở các bậc học; cách thức giáo dục Kĩ năng sống; đánh giá về giáo dục Kĩ năng sống ở Việt Nam; những thách thức và định hướng giáo dục Kĩ năng sống trong tương lai Đây là công trình nghiên cứu quan trọng, làm cơ sở, nền tảng cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về Kĩ năng sống ở Việt Nam

- Ở bậc tiểu học, vấn đề giáo dục Kĩ năng sống đã được quan tâm nhưng chỉ được thực hiện tích hợp thông qua các môn học ở trong nhà trường trong đó phải kể đến:

1 Nguyễn Thanh Bình: Giáo trình chuyên đề giáo dục kĩ năng sống NXB Đại học Sư phạm, 2009

2 Nguyễn Thị Thu Hằng: Một số vấn đề về giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học Tạp chí giáo dục số 204 (kì 2 – 12/2008)

3 Đỗ Khánh Nam: Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn Khoa học nhằm giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học tạp chí giáo dục

số 206 (kì 2- 1/2009), tr47

4 Lục Thị Nga: Tích hợp dạy kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn Khoa học và hoạt động ngoài giờ lên lớp NXB Giáo dục Việt Nam,

2009

5 Nguyễn Đức Thạc: Rèn kĩ năng sống cho học sinh – một cách tiếp cận về chất lượng, hiệu quả giáo dục Tạp chí giáo dục số 226 (kì 2 – 11/2009) tr.52

6 Phan Thanh Vân: Giáo dục kĩ năng sống– Điều cần cho trẻ Tạp chí giáo dục số 225 (kì 1- 11/2009) Tr.23

7 UNESCO: Kĩ năng sống – cầu nối tới khả năng con người Tiểu ban giáo dục UNESCO – 2003

Ngoài ra còn rất nhiều tác giả nghiên cứu về giáo dục kĩ năng sống ở nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, khi nói đến việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học, các tác giả mới chỉ đề cập đến sự cần thiết phải giáo dục kĩ năng sống cho học sinh như thế nào mà chưa đi sâu tìm hiểu thực trạng thực hiện giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trong các nhà trường phổ thông

3 Mục đích nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn khoa học lớp 4,5 ở khu vực Xuân Hòa – Phúc Yên Từ đó dề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của viêc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua môn học này

4 Đối tượng nghiên cứu đề tài

Thực trạng về việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn khoa học lớp 4,5

5 Khách thể nghiên cứu

Thực trạng về việc giáo dục học sinh tiểu học nói chung

6 Phạm vi nghiên cứu đề tài

Phạm vi: học sinh khối lớp 4, 5 ở một số trường tiểu học khu vực Xuân Hòa – Phúc Yên

7 Giả thuyết khoa học

Việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học đã được chú trọng nhưng hiệu quả của nó chưa được cao Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng nói trên : do nhận thức của giáo viên, do nội dung chương trình không phù hợp, do sử dụng phương pháp chưa hợp lí, hình thức tổ chức dạy học chưa phù hợp…

Nếu phát hiện đúng thực trạng về việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn khoa học lớp 4,5 và đề xuất những biện pháp hợp lý để khắc phục thực trạng thì hiệu quả giáo dục kĩ năng sống trong nhà trường tiểu học nói chung và thông qua môn Khoa học nói riêng sẽ được nâng cao

8 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Tìm hiểu các vấn đề lý luận của đề tài( Kĩ năng sống, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục kĩ năng sống thông qua môn khoa học…)

- Tìm hiểu thực trạng về việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn khoa học lớp 4, 5 và nguyên nhân dẫn đến thực trạng

- Đề xuất một số giải pháp để khắc phục thực trạng và nâng cao chất lượng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học

9 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu lý luận

10 Kế hoạch triển khai nghiên cứu

- Tháng 11/2012 – 12/2012 : Nhận đề tài và hoàn thành đề cương

- Tháng 12/2012 – 1/2012 : Tìm hiểu cơ sở lý luận

- Tháng 2/2012 – 4/2012 : Tìm hiểu thực trạng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Tiểu học thông qua môn Khoa học khu vực Xuân Hòa – Phúc Yên

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ KĨ NĂNG SỐNG

VÀ GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC

1.1 Một số vấn đề về kĩ năng sống

1.1.1 Khái niệm kĩ năng sống

Hiện nay có khá nhiều quan niệm về kĩ năng sống Tùy từng góc nhìn khác nhau, người ta có những quan niệm về kĩ năng sống khác nhau Chẳng hạn:

- Theo tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của Liên hợp quốc (UNESCO): Kĩ năng sống là năng lực cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hằng ngày – đó là những kĩ năng cơ bản như : kĩ năng đọc, viết, làm tính,…

- Theo tổ chức Y tế Thế giới ( WHO): “Kĩ năng sống là những kĩ năng thiết thực mà con người cần để có cuộc sống an toàn, khỏe mạnh Đó là những kĩ năng mang tính tâm lí xã hội và kĩ năng giao tiếp được vận dụng trong những tình huống hàng ngày để tương tác một cách hiệu quả với người khác và giải quyết có hiệu quả những vấn đề, những tình huống của cuộc sống hàng ngày” [12]

- Theo thuyết hành vi: “Kĩ năng sống là những kĩ năng tâm lí xã hội liên quan đến những tri thức, những giá trị và những thái độ - là những hành

vi làm cho các cá nhân có thể thích nghi và giải quyết có hiệu quả các yêu cầu

và thách thức của cuộc sống” [11]

Con người cần có những kĩ năng nhất định để sống (tồn tại và phát triển) khi xem xét nó trong mối quan hệ : Con người với chính bản thân mình; Con người với tự nhiên và Con người với các mối quan hệ xã hội Dù nhìn từ góc độ nào, các kĩ năng sống đều nhằm giúp chủ thể học chuyển dịch kiến

thức từ những điều đã biết, đã nghĩ, đã học được trong sách vở,…kể cả những thái độ, tư tưởng, tình cảm mới chỉ có được dưới dạng tiềm năng trong mỗi cá thể, trở thành những hành động trong thực tế theo cách làm hiệu quả, mang tính chất xây dựng, nhằm giúp mỗi người có thể phát triển hài hòa, góp phần xây dựng xã hội lành mạnh, phát triển bền vững Kĩ năng sống không phải năng lực cá nhân bất biến trong mọi thời đại mà cá nhân đó sống Kĩ năng sống vừa mang tính cá nhân, vừa mang tính dân tộc – quốc gia, vừa mang tính

xã hội – toàn cầu

- Các quan niệm khác: Tương đồng với quan niệm của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), còn có quan niệm kĩ năng sống là những kĩ năng tâm lí xã hội liên quan đến tri thức, những giá trị và thái độ, cuối cùng được thể hiện ra bằng những hành vi giúp cá nhân giải quyết có hiệu quả các yêu cầu, các thách thức đặt ra của cuộc sống và thích nghi với cuộc sống.[4]

Như vậy, có nhiều cách tiếp cận về kĩ năng sống Dựa vào các góc độ, các tiêu chí xem xét khác nhau có thể hình thành các khái niệm khác nhau về

kĩ năng sống

1.1.2 Phân loại kĩ năng sống

+ Cách phân loại theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO)

WHO phân chia kĩ năng sống thành 3 nhóm lớn:

- Nhóm kĩ năng nhận thức: Tự nhận thức, đặt mục tiêu xác định giá trị,

óc tư duy, sáng tạo, ra quyết định giải quyết vấn đề…

- Nhóm kĩ năng cảm xúc: Có trách nhiệm về cảm xúc của mình, kiềm chế và kiểm soát được cảm xúc, tự giám sát, tự điều khiển, tự điều chỉnh cảm xúc của bản thân

Nhóm kĩ năng xã hội: Giao tiếp, cảm thông, hợp tác, chia sẻ, gây thiện cảm, nhận ra thiện cảm của người khác

+ Cách phân loại của Tổ chức Qũy nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF)

Tổ chức UNICEF chia kĩ năng sống thành 3 nhóm kĩ năng cơ bản:

- Nhóm kĩ năng nhận thức và sống với người khác

- Nhóm kĩ năng tự nhận thức và sống với chính mình

- Nhóm kĩ năng ra quyết định một cách có hiệu quả

+ Cách phân loại của UNESCO

UNESCO cho rằng có thể chia kĩ năng sống thành 2 nhóm kĩ năng lớn:

Nhóm 1: Bao gồm các kĩ năng sống được thể hiện trong các lĩnh vực chung

như: Kĩ năng tự nhận thức, kĩ năng cảm xúc, kĩ năng xã hội

Nhóm 2: Gồm các kĩ năng sống được thể hiện trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội như:

- Các vấn đề về vệ sinh, vệ sinh thực phẩm, sức khỏe, dinh dưỡng Các vấn đề về phòng chống HIV/AIDS, chống ma túy, rượu, thuốc lá,…

- Các vấn đề về giới, giới tính, sức khỏe sinh sản

- Các vấn đề về thiên nhiên, môi trường, rủi ro, bạo lực…

- Các vấn đề về gia đình, cộng đồng…

- Hòa bình và giải quyết xung đột

- Giáo dục công dân

- Bảo vệ thiên nhiên và môi trường

- Phòng tránh buôn bán trẻ em và phụ nữ

Những cách phân loại nên trên đã đưa ra bảng danh mục các kĩ năng sống có giá trị trong nghiên cứu phát triển lí luận về kĩ năng sống và chỉ có tính chất tương đối Trên thực tế, các kĩ năng sống có mối quan hệ mật thiết với nhau bởi khi tham gia vào một tình huống cụ thể, con người cần phải sử dụng rất nhiều kĩ năng khác nhau Ví dụ: Khi cần quyết định một vấn đề nào

đó, cá nhân phải sử dụng những kĩ năng như: kĩ năng tự nhận thức, kĩ năng tư duy phê phán, kĩ năng tư duy sang tạo và kĩ năng kiên định,…

Kết quả nghiên cứu về kĩ năng sống của nhiều tác giả đã khẳng định:

“Dù phân loại theo hình thức nào thì có một số kĩ năng vẫn được coi là kĩ năng cốt lõi như: kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng đương đầu với cảm xúc, căng thẳng; kĩ năng giải quyết mâu thuẫn một cách tích cực; kĩ năng tự nhận thức; kĩ năng ra quyết định; kĩ năng đặt mục tiêu,…”[3]

1.2 Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học

1.2.1 Sự cần thiết phải giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học

Thế kỉ XXI là thế kỉ của sự phát triển kinh tế xã hội, của khoa học kĩ thuật ở trình độ cao, do đó tri thức và giáo dục được đưa lên hàng đầu Yêu cầu của xã hội đối với con người ngày càng cao Con người trong xã hội hiện đại không chỉ phải học để có tri thức, học để có giá trị đạo đức, thẩm mĩ, nhân văn đúng đắn, mà phải học để có những kĩ năng sống nhất định

Giáo dục kĩ năng sống là giáo dục cách sống tích cực trong xã hội hiện đại Chính vì vậy, cần thiết phải giáo dục kĩ năng sống cho con người để họ

có thể thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của xã hội Giáo dục kĩ năng sống cũng cần được quan tâm và chú trọng ở mọi cấp học Nó có quan hệ mật thiết đối với sự phát triển toàn diện của con người,cụ thể là :

- Trong quan hệ với bản thân: Giáo dục kĩ năng sống giúp con người biến những kiến thức thành hành động cụ thể để thích ứng với cuộc sống,vững vàng trước khó khăn, thử thách, làm chủ cuộc sống của bản thân

- Trong quan hệ với gia đình: Giáo dục kĩ năng sống giúp học sinh biết quý trọng ông bà, hiếu thảo với cha mẹ, quan tâm chăm sóc người thân khi

ốm đau, động viên, an ủi khi gia quyến có chuyện chẳng lành…

- Trong quan hệ với xã hội giáo dục kĩ năng sống góp phần thúc đẩy những hành vi mang tính xã hội tích cực, giúp con người biết cách ứng xử đúng đắn với bản thân, với cộng đồng, với môi trường tự nhiên xung quanh

Do đó, góp phần giảm bớt các vấn đề về sức khỏe, về tệ nạn xã hội, đồng thời giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa nhu cầu với quyền lợi của con người, của công dân

Sự phát triển nhanh chóng của xã hội hiện đại trên tất cả các lĩnh vực

đã có tác động to lớn đến cuộc sống của mỗi gia đình theo cả hai chiều tích cực và tiêu cực, điều đó làm ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của học sinh lứa tuổi tiểu học nói riêng, ở mọi bậc học nói chung Một số gia đình mải

mê với công việc mà bỏ bê, sao nhãng tới việc quan tâm, chăm sóc con cái khiến trẻ bị thiếu hụt về tinh thần; một số khác lại thiếu sự hiểu biết, chia sẻ với nhau giữa bố mẹ và con cái buộc chúng phải tìm đến với bạn bè mà chúng cho rằng có thể tìm thấy lời khuyên; hoặc có một số gia đình do hoàn cảnh khó khăn, nên trẻ phải lang thang kiếm sống Tỉ lệ li hôn gia tăng, bạo lực gia đình, bố mẹ vướng vào các tệ nạn xã hội ngày càng phổ biến… đã khiến nhiều trẻ bị bỏ rơi và bị khủng hoảng tinh thần

Lứa tuổi học sinh tiểu học bao gồm trẻ em có độ tuổi 6-7 tuổi đến

11-12 tuổi Mỗi học sinh tiểu học là một thực thể hồn nhiên với một nhân cách đang hình thành, đang phát triển Mỗi em đều có những đặc điểm chung của lứa tuổi tiểu học nhưng cũng có những đặc điểm riêng, từ cá tính, từ tâm lí, trí tuệ, thể chất… cho đến những nhu cầu khả năng tiềm ẩn Nhà trường cần có chiến lược khơi dậy và phát triển đầy đủ khả năng đó Theo chương trình mới, giáo viên tập trung vào dạy cách học, học sinh học cách học, cách nhận biết nhu cầu và học phương pháp tự học Giáo viên coi trọng và khuyến khích học sinh học tập tích cực, chủ động, sáng tạo, tự phát hiện và giải quyết vấn đề của bài học Học sinh, do đó có thể tự chiếm lĩnh các kiến thức: trước hết biết vận dụng kiến thức vào việc giải bài tập trên lớp, sau đó vận dụng sáng tạo vào việc giải quyết một cách hợp lí các tình huống diễn ra trong đời sống của bản thân, gia đình và cộng đồng theo cách riêng của mình

Ở lứa tuổi này, hành vi của các em dễ có tính tự phát, tính cách của các

em thường biểu hiện thất thường, bướng bỉnh Phần lớn các em có nhiều phẩm chất tốt như vị tha, ham hiểu biết, hiếu học, hồn nhiên, chân thật… các

em sống hồn nhiên, cả tin trong các mối quan hệ bạn bè đồng trang lứa, với người lớn, đặc biệt với thầy cô giáo Đến cuối bậc học các em dần chuyển sang lứa tuổi vị thành niên, vì thế tính cách có sự thay đổi lớn như có xu hướng tò mò, thích khám phá những điều mới lạ, thích được khẳng định mình, thích làm người lớn Tuy nhiên, kinh nghiệm sống còn ít ỏi, suy nghĩ chưa đủ chín chắn để các em có thể trở thành người lớn, dẫn đến việc các em còn có những ứng phó không lành mạnh trước những áp lực tiêu cực hay trước sự lôi kéo từ bạn bè chưa ngoan, từ một số người xấu trong cộng đồng như: sa vào các tệ nạ xa hội, sớm bị lợi dụng tình dục hoặc có những hành vi

vi phạm pháp luật một cách vô thức…

Do đó, nếu không được trang bị các kĩ năng sống cần thiết để có lối sống lành mạnh, niềm tin, bản lĩnh sống vững vàng thì các em có thể bị mắc vào những cạm bẫy của lối sống tiêu cực, điều đó dễ làm cho các em trở nên căng thẳng, bi quan, tự ti, mặc cảm và hành động theo cảm tính của bản thân

Vì vậy, việc giáo dục kĩ năng sống có vai trò rất quan trọng đối với lứa tuổi học sinh tiểu học, nhằm giúp các em rèn luyện hành vi có trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và cộng đồng, có khả năng ứng phó tích cực Trước sức

ép của cuộc sống và sự lôi kéo thiếu lành mạnh của bạn bè cùng trang lứa mà các em biết ứng xử phù hợp trong các tình huống của cuộc sống Nó giúp tăng cường khả năng tâm lí xã hội của các em, giúp các em sống khỏe mạnh về thể chất, tinh thần và xã hội Nó sẽ góp phần tạo ra nền tảng cho cả tiến trình phát triển về sau của các em

1.2.2 Quan niệm giáo dục kĩ năng sống

Kĩ năng sống bao gồm ba khái niệm kĩ năng cơ bản như sau: kĩ năng nền tảng, kĩ năng tâm lí xã hội và kĩ năng giao tiếp ứng xử Trong mỗi nhóm

kĩ năng nêu trên lại gồm nhiều kĩ năng khác, ví dụ như kĩ năng nhận thức, kĩ năng đương đầu với cảm xúc, kĩ năng xử lí tình huống, kĩ năng tương tác, kĩ năng làm việc theo nhóm, kĩ năng ra quyết định, kĩ năng đạt mục tiêu, kĩ năng kiên định…

Giáo dục kĩ năng sống có mục tiêu chính là làm thay đổi hành vi của người học từ thói quen thụ động, có thể gây rủi ro, mang lại hậu quả tiêu cực chuyển thành những hành vi mang tính xây dựng, tích cực có hiệu quả để nâng cao chất lượng cuộc sống của cá nhân và góp phần phát triển bền vững cho xã hội

Đồng thời giáo dục kĩ năng sống cần được thực hiện thống nhất trong nhiệm vụ giáo dục nhân cách toàn diện (theo các lĩnh vực văn hóa xã hội, theo các loại hình hoạt động của con người, theo cả bốn trụ cột trong giáo dục thế kỉ XXI : học để biết, học để làm, học để chung sống với mọi người, học

để tự khẳng định mình) thông qua quá trình dạy học và giáo dục vừa hướng tới mục tiêu hình thành khả năng tâm lí xã hội để người học có thể vượt qua những thử thách của cuộc sống, vừa phát triển toàn diện kiến thức, thái độ, hành động, phát triển toàn diện các chỉ số thông minh và các lĩnh vực trí tuệ xúc cảm, trí tuệ xã hội

Theo quan niệm mới, trí tuệ là kết quả tương tác của con người với môi trường sống, đồng thời cũng là tiền đề cho sự tương tác ấy Trong khi tương tác với môi trường sống, đòi hỏi con người có tương tác với môi trường xã hội Việc cùng sống và hoạt động trong cộng đồng với nhiều người khác đòi hỏi phải có sự chú ý đến các quy luật xã hội, sự chuẩn đoán phù hợp về hành động của người khác để từ đó tổ chức, đặt kế hoạch và ra quyết định về hành

động của bản thân Những yêu cầu này đòi hỏi con người phải có một thành

tố trí tuệ khác nữa ngoài trí thông minh (IQ) và trí sáng tạo (CQ), đó là trí tuệ

xã hội (Social Int) Trí tuệ xã hội là dạng trí tuệ được định nghĩa là năng lực hoàn thành các nhiệm vụ trong hoàn cảnh có sự tương tác với người khác Nó diễn ra trong hoạt động cùng với người khác, với mục đích, tâm lý và tính xã hội nhất định

Từ những phân tích về kĩ năng sống và mục tiêu của giáo dục kĩ năng

sống, có thể rút ra quan niệm về giáo dục kĩ năng sống như sau: “Giáo dục kĩ năng sống là hình thành cách sống tích cực trong xã hội hiện đại, là xây dựng những hành vi lành mạnh và thay đổi những hành vi, thói quen tiêu cực trên

cơ sở giúp người học có cả kiến thức, thái độ, kĩ năng thích hợp”

1.2.3 Các nguyên tắc giáo dục kĩ năng sống

1.2.3.1 Các nguyên tắc thay đổi hành vi

Giáo dục kĩ năng sống có thể vận dụng các nguyên tắc thay đổi hành vi,

vì giáo dục kĩ năng sống chủ yếu hướng vào thay đổi hành vi, thói quen tiêu cực của người học

Thay đổi hành vi luôn là một việc khó Viện Hàn lâm khoa học Mĩ (NAS) đã nghiên cứu và giới thiệu mô hình bảy nguyên tắc thay đổi hành vi

của con người như sau: [3]

- Cung cấp thông tin là điểm khởi đầu tất yếu của bất cứ sự cố gắng mong muốn thay đổi hành vi nào Thông tin cần dễ hiểu và phù hợp với người

học - đối tượng mà chúng ta muốn họ thay đổi hành vi

- Tập trung vào những thông điệp tích cực, hình thành, duy trì và củng

cố những hành vi lành mạnh và hướng tới cuộc sống tốt hơn cho mọi người trong cộng đồng Hạn chế sử dụng những thông điệp mang tính đe dọa để

động viên sự thay đổi hành vi

- Giáo dục theo quy mô nhỏ và cần độ lâu dài về thời gian để động viên người tham gia chấp nhận những hành vi mới, để dạy mô hình các kĩ năng cần thiết nhằm đạt được những hành vi đó, để tiếp tục củng cố những kĩ năng mới cho đến khi người tham gia cảm thấy có thể thực hiện được những hành vi

lành mạnh

- Khuyến khích tư duy phê phán trong các tình huống lựa chọn: Mỗi cá nhân thường thích chấp nhận những hành vi mới nếu họ được lựa chọn nó trong số những phương án có thể trên cơ sở tự phân tích, phê phán và tìm ra phương án phù hợp với mình Cho nên phương pháp giáo dục kĩ năng sống vẫn hướng tới phát triển kĩ năng tư duy phê phán giúp người tham gia học

được rất nhiều lựa chọn khi giải quyết những tình huống khó khăn

- Tạo ra môi trường khuyến khích sự thay đổi hành vi: Vì sự thay đổi sẽ

dễ dàng hơn nếu môi trường cũng khuyến khích sự thay đổi đó đối với cá nhân, nên các chương trình giáo dục kĩ năng sống cần chú trọng cộng tác với

cộng đồng một cách toàn diện để tạo ra môi trường khuyến khích sự thay đổi

- Tăng cường sử dụng giáo dục đồng đẳng: Người mang ảnh hưởng có thể làm thúc đẩy những thay đổi, nên phương pháp đồng đẳng có thể được bổ sung vào các chương trình giáo dục kĩ năng sống để tạo cơ sở thuận lợi cho sự thay đổi, cũng như chấp nhận hành vi mẫu của người khác Tập huấn cho người có tác động ảnh hưởng để họ có thể đóng vai trò mẫu trong nhóm của

mình có thể tăng đáng kể tác động của chương trình

- Phòng ngừa sự lặp lại thói quen cũ, vì sự tái phạm có thể xảy ra, do đó cần phải xây dựng theo con đường duy trì những hành vi lành mạnh và giúp người tham gia đi theo đúng hành lang của những hành vi tích cực sau khi họ

đã tái phạm

1.2.3.2 Các nguyên tắc quan trọng đối với giáo dục kĩ năng sống

- Tổ chức các hoạt động cho người học để phản ánh tư tưởng trên suy

nghĩ và phân tích các trải nghiệm trong cuộc sống của họ

- Khuyến khích người học thay đổi giá trị, thái độ và cách ứng xử cũ để

chấp nhận những giá trị, thái độ, cách ứng xử mới

- Đặt tầm quan trọng vào giải quyết vấn đề, không chỉ là ghi nhớ những

thông điệp hoặc các kĩ năng

- Cung cấp cơ hội cho người học tóm tắt/ tổng kết việc học của mình,

giáo viên không tóm tắt thay họ

- Người học vận dụng kĩ năng và kiến thức mới vào tình huống thực

của cuộc sống

- Tổ chức các hoạt động học tập dựa trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau giữa

người dạy và người học

1.2.4 Các con đường giáo dục kĩ năng sống

1.2.4.1 Giáo dục kĩ năng sống được thực hiện trước hết trong quá trình giáo dục ở nhà trường

Năng lực tâm lí xã hội là một quá trình học tập được thực hiện thông qua truyền thống, văn hóa, gia đình, cộng đồng Qúa trình học để có khả năng tâm lĩ xã hội được thực hiện cả trong nhà trường cũng như thông qua các kênh nguồn khác nhau Tuy nhiên tốc độ phát triển kinh tế xã hội đã làm cho con người ngày càng biệt lập và mang tính cá nhân Gia đình trở nên nhỏ hơn và con người ít có cơ hội để học khả năng tâm lí xã hội qua truyền thống và văn hóa cộng đồng hơn trước đây Mọi người đều thiếu khả năng tâm lí xã hội và phát triển Vì vậy cần tăng cường năng lực tâm lí xã hội cho người học ngay trong đời sống nhà trường thông qua giáo dục kĩ năng sống

Một số nghiên cứu nhấn mạnh rằng kĩ năng sống cần được thực hiện trong quá trình giáo dục ở nhà trường phổ thông

Một số nghiên cứu nhấn mạnh rằng kĩ năng sống cần được dạy trong chương trình của nhà trường hơn là nhiệm vụ biệt lập tách khỏi chương trình bình thường của nhà trường.[10]

Dạy kĩ năng sống còn cần phải được chứa đựng trong tất cả các môn khoa học thông qua nhấn mạnh mối quan hệ giữa học tập và các hoạt động sống hằng ngày Đồng thời cần coi việc dạy kĩ năng xã hội với tư cách là một khía cạnh của kĩ năng sống

1.2.4.2 Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua việc tiếp cận 4 trụ cột trong giáo dục

Hội nghị giáo dục thế giới đã làm sáng tỏ một quan điểm rằng: “Giáo dục muốn bồi dưỡng năng khiếu và tiềm năng của cá nhân, phát triển cá tính của người học giúp cải thiện cuộc sống của họ và làm thay đổi xã hội thì cần phải chú trọng đến việc nắm được các kĩ năng Bên cạnh các kĩ năng thực hành, kĩ năng thể chất, chúng ta còn cần thêm các kĩ năng sống – những kĩ năng làm cho con người có thể học và sử dụng kiến thức để phát triển khả năng phân tích và phán đoán giúp làm chủ được cảm xúc, cuộc sống và có

quan hệ phù hợp với người khác”.[4.tr40]

Chương trình hành động Dakar đã tuyên bố rằng: “Tất cả thế hệ trẻ và những người lớn có quyền được hưởng một nền giáo dục đảm bảo cho người

học “ học để biết, học để làm, học để chung sống với mọi người, học để tự khẳng định mình” Bốn trụ cột này chính là một cách tiếp cận kĩ năng sống

dựa trên sự kết hợp giữa khả năng tâm lí xã hội (học để biết, học để chung sống với mọi người, học để tự khẳng định mình) với các kĩ năng thực hành, kĩ năng tâm vận động (học để làm).”[3]

Do đó cần xác định rõ nội dung các vấn đề cần giáo dục theo cách tiếp cận bốn trụ cột giáo dục thế kỉ XXI, nghĩa là cần xác định rõ những yêu cầu

cụ thể như những chỉ báo trong từng nội dung “học để biết”, “học để chung

sống với mọi người”, “học để tự khẳng định mình”, “học để làm” là gì để

định hướng hoạt động, đồng thời là cơ sở để đánh giá kết quả giáo dục kĩ năng sống

1.2.4.3 Học kĩ năng sống thông qua đào tạo chuyên biệt dưới hình thức hoạt động ngoài giờ lên lớp

Mục tiêu của giáo dục kĩ năng sống là nhằm giúp người học thay đổi cách ứng xử của mình theo hướng tích cực, hiệu quả Chỉ có cách học dựa trên việc tự khám phá bản thân hoặc tự lĩnh hội thì mới giúp con người thay đổi căn bản hành vi của mình Bản chất của nó chính là sự trải nghiệm

Hoạt động ngoài giờ lên lớp có ưu thế là điều kiện thời gian thoải mái hơn giờ lên lớp, nên vận dụng giáo dục trải nghiệm thuận lợi hơn Chính vì vậy, khi thiết kế nội dung và tổ chức giáo dục kĩ năng sống qua hoạt động ngoài giờ lên lớp cần quan tâm khai thác kiến thức, kinh nghiệm và kĩ năng

Bước 2 : Kết nối

- Mục tiêu: Giới thiệu những thông tin và kĩ năng mới bằng cách xây dựng cầu nối để gắn kết kinh nghiệm trước đó của người học (cái đã biết) và

cái chưa biết (thông tin mới) Kết nối kinh nghiệm của người học và chủ đề bài học

- Tiến trình: Giáo viên giới thiệu mục tiêu của bài học và liên hệ với những kiến thức thu thập được chia sẻ trong bước khám phá Giáo viên sau đó

tổ chức giới thiệu những thông tin mới và kiểm tra sự nắm bắt thông tin mới, cung cấp ví dụ bổ sung (nếu cần) để người học có thể hiểu được

- Các kĩ thuật dạy học quan trọng bao gồm: Chia nhóm, trình bày của người học, thảo luận nhóm, sử dụng các thông tin dạy học, sử dụng mẫu đóng vai…

Giáo viên giả định vai trò của nhà giáo dục, còn người học đóng vai trò của người tiếp cận và phản hồi quan điểm của mình, hỏi và trình bày thông tin

Bước 3: Thực hành

- Mục tiêu: Tạo cơ hội cho người học thực hành sử dụng những kiến thức và kĩ năng mới trong ngữ cảnh đầy đủ ý nghĩa Giáo viên đưa ra những hướng dẫn để người học tránh được những cách thực hiện không đúng do chưa hiểu

- Tiến trình: Giáo viên giới thiệu hoạt động, mà để thực hiện nó người học phải sử dụng những thông tin hoặc những kĩ năng mới Người học làm việc theo nhóm, theo cặp hoặc cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ Giáo viên giám sát công việc và cung cấp những thông tin phản hồi ngay Giáo viên hỏi các câu hỏi để giúp người học phản ánh họ học như thế nào

- Các kĩ thuật dạy học quan trọng: Kĩ thuật rất đa dạng dựa trên các hoạt động, bao gồm các trò chơi ngắn, viết sáng kiến, mô phỏng, câu hỏi, trò chơi và làm việc theo nhóm Vai trò của giáo viên là đưa ra các hướng dẫn, là người tạo điều kiện và giúp đỡ Người học đóng vai trò của người hoạt động

và khám phá

để giúp đánh giá kết quả học tập

- Kĩ thuật dạy học quan trọng: Bao gồm phương pháp học tập hợp tác, trình bày nhóm hoặc cá nhân và hoạt động nhóm Giáo viên đóng vai trò hỗ trợ và đánh giá, người học đóng vai trò người lập kế hoạch, người sáng tạo, thành viên nhóm, người giải quyết vấn đề, người trình bày và người đánh giá Giáo dục kĩ năng sống là làm thay đổi thói quen theo hướng tích cực Để có thói quen được thay đổi một cách bền vững thì nhà trường không chỉ cần giáo dục kĩ năng sống qua bài học, hoạt động ngoài giờ lên lớp mà còn cần phải phối hợp với cộng đồng để tổ chức các hoạt động học tập thông qua việc giải quyết vấn đề của cộng đồng

1.2.4.3 Thông qua dịch vụ tham vấn

Đó là một quá trình trợ giúp trong đó người cán bộ được đào tạo về chuyên môn sử dụng các kĩ năng để giúp đỡ thân chủ khai thác tình huống, xác định và triển khai những giải pháp khả thi trong giới hạn cho phép để vượt qua những khó khăn mình gặp phải

Nhà giáo dục dù có thành công trong việc học sinh nhận ra cách họ giáo dục để thay đổi hành vi thì vẫn cần phải thử thách niềm tin và những suy nghĩ không lành mạnh để phát triển một triết lí sống, niềm tin mới hiệu quả Chính triết lí và niềm tin đó là điểm tựa và chi phối cho những thái độ và hành vi tích cực mang tính xây dựng làm cho họ có kĩ năng sống

1.2.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục kĩ năng sống

Để đảm bảo chất lượng giáo dục nói chung và chất lượng giáo dục kĩ năng sống nói riêng cần phải xem xét đến các yếu tố sau:

1.2.5.1 Tương tác giữa người dạy và người học

Nhìn chung, trung tâm của mọi việc trong giáo dục là tương tác giữa người dạy và người học Điều đó có nghĩa là chất lượng được tạo ra trong quá trình tương tác này [9]

1.2.5.2 Nội dung chương trình và tài liệu dạy học

Nội dung giáo dục cần phù hợp với kinh nghiệm, nhu cầu của cả học sinh nam và nữ, cũng như nhu cầu của xã hội Các chương trình kĩ năng sống

về bất cứ chủ đề nào được coi là hiệu quả thì cần phải đưa ra mô hình thực hành về kĩ năng tư duy phê phán, kĩ năng giải quyết vấn đề / ra quyết định (học để biết), các kĩ năng để kiểm soát bản thân, đương đầu với những cú sốc

và tình cảm (học để tự khẳng định) và các kĩ năng giao tiếp liên nhân cách (học để chung sống với mọi người) cũng như các kĩ năng thực hành (học để làm) để thực hiện những hành vi mong muốn

Chương trình và tài liệu dạy/ học là những thành tố cốt lõi của giáo dục, là một phần bổ trợ cho người giáo viên giỏi và người học muốn tìm tòi

Do đó, điều quan trọng đối với người biên soạn chương trình là phải tính đến

cả người dạy và người học khi xây dựng tài liệu sử dụng cách tiếp cận kĩ năng sống, gắn kết trực tiếp các ví dụ, hình ảnh minh họa với các kinh nghiệm và hứng thú của cả học sinh nam và nữ Ngoài các tài liệu thông thường như: tranh ảnh, tạp chí, sách,…vẫn cần những phương tiện dạy học như đĩa (CD – Rom) và các đa phương tiện biểu đạt khác (các chương trình vô tuyến và truyền thanh học sinh)

1.2.5.3 Qúa trình và môi trường học tập

Môi trường học tập cần phải lành mạnh, an toàn và có khả năng bảo vệ Tiếp cận kĩ năng sống là cách tiếp cận dựa trên cá nhân và khả năng hành động của người đó Để cách tiếp cận đó có hiệu quả cần phải coi trọng môi trường giáo dục không chỉ trong nhà trường mà còn ở gia đình và cộng đồng Cần phải kết hợp đào tạo kĩ năng sống với các điều kiện bổ sung như chính sách phát triển một môi trường tâm lí xã hội thuận lợi và gắn với các dịch vụ của cộng đồng

1.2.6 Nhà trường với vấn đề giáo dục kĩ năng sống

“Trường tiểu học là cơ sở giáo dục phổ thông của hệ thống giáo dục quốc dân, có tư cách pháp nhân, có tài khoản và con dấu riêng”

(Điều lệ trường tiểu học, Điều 2, Chương 1) Nhà trường phải thực hiện chức năng kép vừa dạy chữ vừa dạy làm người cho các em, nghĩa là vừa trang bị cho các em có kiến thức để hòa nhập,

để tiếp tục học lên đồng thời vừa hình thành nhân cách, đạo đức cho các em

để các em có thể sống và phát triển được trong xã hội luôn biến động như hiện nay

Giáo dục kĩ năng sống trong nhà trường tiểu học không được biên soạn thành một môn học độc lập hay một lĩnh vực học tập cụ thể mà được tiếp cận thông qua việc thể hiện những nét đổi mới trong chương trình tiểu học hiện nay và qua việc tích hợp trong một số môn học có tiềm năng như : môn Đạo đức, môn Tự nhiên và Xã hội (ở các lớp 1,2,3), môn Khoa học (ở các lớp 4,5)

và trong các hoạt động ngoài giờ lên lớp

Môn Đạo đức, trên cơ sở hướng tới mục tiêu cao nhất là hình thành cho học sinh tiểu học những kĩ năng và hành vi đúng đắn liên quan đến các chuẩn mực đạo đức thì hầu hết các bài học đạo đức ở tiểu học cũng đã chứa đựng những nội dung về giáo dục kĩ năng sống Thêm vào đó để hình thành các

hành vi và chuẩn mực đạo đức cho học sinh thì các phương pháp học tập chủ động như: động não, sắm vai, thảo luận nhóm, nghiên cứu tình huống, rèn luyện, cũng thường xuyên được sử dụng khi dạy môn học này, đều góp phần làm cho việc giáo dục kĩ năng sống trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn

Môn Tự nhiên và Xã hội (lớp 1,2,3), mô Khoa học (lớp 4,5) cũng là những môn học có chú trọng nhiều đến giáo dục kĩ năng sống Trong đó, kĩ năng sống chủ yếu được giáo dục qua chủ để “Con người và sức khỏe” (lớp 1,2,3,4,5) và chủ đề “Xã hội” (lớp 1,2,3)

Những kĩ năng sống cụ thể được tích hợp qua các môn học : Đạo đức,

Tự nhiên và Xã hội, Khoa học , đó là:

1.2.6.1 Kĩ năng giao tiếp

Hiểu được các quy tắc giao tiếp chung như: chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi, nói lời yêu cầu, đề nghị, biết cách ứng xử phù hợp, bày tỏ sự cảm thông, chia

sẻ, giúp đỡ…với một số đối tượng gần gũi, quen thuộc với các em như: thầy

cô giáo, bạn bè, người thân trong gia đình, hoặc đối với những đối tượng đặc biệt như phụ nữ có thai, người già, người có hoàn cảnh khó khăn, người nước ngoài, người bị nhiễm HIV/AIDS…

1.2.6.2 Kĩ năng tự nhận thức

Tự nhìn nhận, đánh giá bản thân để xác định được mặt mạnh, mặt yếu của mình; nhận biết được sự thay đổi về tâm lí và sinh lí của bản thân khi bước vào tuổi vị thành niên để có thái độ, hành vi đúng đắn như: không hoảng hốt, lo sợ khi có sự thay đổi về sinh lí, có ý thức giữ vệ sinh ở tuổi dậy thì, có lối sống lành mạnh về thể chất và tinh thần: hiểu rõ vị trí của mình trong các mối quan hệ ở nhà, ở trường, ngoài xã hội thông qua các hoạt động giao tiếp hằng ngày với thầy cô giáo, bạn bè, người thân và những người xung quanh

1.2.6.4 Kĩ năng kiên định và kĩ năng từ chối

Kiên quyết giữ vững lập trường và nói lời từ chối trước những lời mời mọc sử dụng chất gây nghiện; rủ rê tham gia vào các hoạt động tiêu cực của người xấu hoặc sự lôi kéo chơi bời, bỏ học của bạn bè chưa ngoan, kiên quyết không tham gia vào việc làm, hành vi mang tính tiêu cực

1.2.6.5 Kĩ năng ứng phó với tình huống căng thẳng

Học tập, nghỉ ngơi, vui chơi, giải trí phù hợp để có tâm trạng thoải mái, lành mạnh để tránh gặp những tình huống căng thẳng không cần thiết Đồng thời xác định rõ những mối quan hệ giữa bản thân với các đối tượng xung quanh để có thể chia sẻ, tâm sự, tìm kiếm sự giúp đỡ của người đáng tin cậy

và tìm ra các giải pháp tối ưu khi gặp các tình huống căng thẳng trong cuộc sống

1.2.6.6 Kĩ năng ra quyết định

Có khả năng quyết định đúng nên và không nên làm gì để bảo vệ sức khỏe của bản thân, gia đình và cộng đồng; để bảo vệ môi trường; để phòng tránh bị xâm hại

CHƯƠNG 2: GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TIỂU

HỌC THÔNG QUA MÔN KHOA HỌC LỚP 4,5

2.1 Mục tiêu chương trình môn Khoa học lớp 4,5

Sau khi học xong môn Khoa học ở Tiểu học, học sinh cần đạt được:

2.1.1 Một số kiến thức cơ bản, ban đầu và thiết thực

- Sự trao đổi chất, nhu cầu dinh dưỡng và sự sinh sản, sự lớn lên của cơ thể người Cách phòng tránh một số bệnh thông thường và bệnh truyền nhiễm

- Sự trao đổi chất, sinh sản của thực vật và động vật

- Đặc điểm và ứng dụng của một số chất, một số vật liệu và nguồn năng lượng thường gặp trong đời sống và sản xuất

- Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập; biết tìm thông tin

để giải đáp; biết diễn đạt những hiểu biết bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ,…

- Phân tích, so sánh, rút ra những dấu hiệu chung và riêng của một số

sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên

- Yêu con người, yêu thiên nhiên, yêu đất nước, cái đẹp Có ý thức và hành động bảo vệ môi trường xung quanh

2.2 Những điểm mới trong cấu trúc nội dung chương trình môn Khoa học lớp 4,5

Cấu trúc môn Khoa học lớp 4,5 gồm 3 chủ đề: Con người và sức khỏe, Vật chất và năng lượng, Thực vật và động vật Riêng lớp 5 có thêm chủ đề: Môi trường và tài nguyên thiên nhiên Một số điểm mới chủ yếu về nội dung từng chủ đề như sau:

2.2.1 Chủ đề về con người và sức khỏe

Kế thừa và phát triển các nội dung sau: Sự trao đổi chất của cơ thể người với môi trường, sự sinh sản, sự lớn lên và phát triển của cơ thể người Các mạch nội dung mới như: Vệ sinh, dinh dưỡng, phòng bệnh an toàn trong cuộc sống

2.2.2 Chủ đề về vật chất và năng lượng

Kế thừa và phát triển các nội dung: nước, không khí, một số kim loại và hợp kim của sắt, đồng, nhôm,…; một số dạng năng lượng: âm thanh, ánh sang, nhiệt, Mặt trời, gió, nước, năng lượng điện; một số phản ứng hóa học Các nội dung mới như: tre, mây, song; gốm xây dựng; chất dẻo, tơ, sợi

2.2.3 Chủ đề thực vật và động vật

Tiếp tục kế thừa và mở rộng kiến thức về: sự trao đổi chất và sự sinh sản của thực vật và động vật Các nội dung mới: quan hệ thức ăn và chuỗi thức ăn trong tự nhiên

2.2.4 Chủ đề môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Các nội dung sau được nhắc lại và mở rộng thêm: Vai trò của môi trường đối với con người; tác động của con người đối với môi trường tự nhiên; một số ví dụ về môi trường và tài nguyên thiên nhiên; một số biện pháp bảo vệ môi trường

2.3 Ý nghĩa thực tiễn của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học thông qua môn Khoa học lớp 4,5

Môn Khoa học lớp 4,5 được dạy 2 tiết trên một tuần.Đây là môn học tổng hợp với hệ thống các kiến thức phong phú về sinh học, vật lí và hóa học, nhằm cung cấp cho học sinh những kiến thức khoa học sơ đẳng về các hiện tượng và sự vật gần gũi trong tự nhiên, bao gồm cả con người và các hoạt động vào thế giới tự nhiên Qua môn học này, bước đầu hình thành cho các

em một số kĩ năng quan sát, dự đoán và vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống; đồng thời góp phần hình thành cho các em một số thói quen, hành

vi có lợi cho sức khỏe cá nhân, gia đình, cộng đồng Những kiến thức, kĩ năng, phương pháp học môn Khoa học là cơ sở để các em học tiếp môn Sinh học, Vật lí, Hoá học ở cấp trung học cơ sở

Ngoài việc cung cấp các kiến thức cơ bản về các các môn học được lồng ghép trong môn Khoa học, học sinh còn được hình thành các kĩ năng cơ bản của cuộc sống gia đình, cộng đồng như: biết một số chất dinh dưỡng (chất bột, chất đạm, chất béo, chất khoáng, vitamin,…) có trong thức ăn và nhu cầu các chất dinh dưỡng của cơ thể; ăn uống khi ốm đau; biết phòng một số bệnh

do thiếu hoặc thừa chất dinh dưỡng; phòng một số bệnh lây qua đường tiêu hóa; phòng đuối nước; cách chăm sóc người thân trong gia đình khi bị ốm đau: cách dùng thuốc an toàn, đi ngủ phải mắc màn; biết cần phải làm gì để cả

mẹ và bé đều khỏe khi mẹ mang thai; biết giữ vệ sinh các nhân ở tuổi dậy thì; biết nói “Không!” đối với các chất gây nghiện như rượu, thuốc lá; biết nguyên nhân cơ bản của một số bệnh thông thường để phòng tránh như: sốt rét, viêm não, viêm gan A; phòng tránh và có thái độ thích hợp đối với người nhiễm HIV/AIDS; biết cách giữ an toàn: khi đi ra ngoài phố, khi tiếp xúc với sông nước, khi sử dụng điện, trong ăn uống hàng ngày; biết sử dụng hợp lí, bảo vệ