Tìm hiểu hiệu quả của những cách dùng từ ngữ trong các văn bản thơ thuộc SGK tiếng việt 3 ở tiểu học

Hiện nay, việc dạy học về từ ngữ không chỉ bó hẹp trong việc giúp người học tìm hiểu đặc điểm cấu tạo, các thành phần ý nghĩa của từ, mà còn phải giúp họ nhận thức được vai trò, tác dụng

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ là một trong những đơn vị có tầm quan trọng đặc biệt trong ngôn

ngữ F.de.Xốtxuya, nhà ngôn ngữ học đầu tiên trên thế giới đã từng viết: “Từ

là một đơn vị luôn luôn ám ảnh tư tưởng chúng ta như một cái gì đó trung tâm trong toàn bộ cơ cấu ngôn ngữ ”

Trong tiếng Việt, từ với đặc điểm không biến đổi hình thái và với ý

nghĩa từ vựng của mình đã “đảm nhiệm các phần việc mà ở các ngôn ngữ

khác, những đơn vị ở cấp dưới (hình vị) và trên (cụm từ, câu) đảm nhiệm”

( Đỗ Hữu Châu,1992, tr 13) Bên cạnh đó, những bản sắc độc đáo trong tiếng Việt phần lớn cũng là bản sắc của các từ Chính vì thế, việc nghiên cứu tìm hiểu từ tiếng Việt nói chung và tìm hiểu hiệu quả những cách dùng từ ngữ trong tác phẩm văn chương nói riêng là rất cần thiết

Ở Việt Nam, nội dung dạy học về từ, về cách dùng từ ngữ trong giao tiếp đóng vai trò then chốt đối với việc thực hiện các nhiệm vụ dạy học Tiếng Việt ở nhà trường các cấp Hiện nay, việc dạy học về từ ngữ không chỉ bó hẹp trong việc giúp người học tìm hiểu đặc điểm cấu tạo, các thành phần ý nghĩa của từ, mà còn phải giúp họ nhận thức được vai trò, tác dụng to lớn của loại đơn vị ngôn ngữ này khi chúng được con người sử dụng trong giao tiếp Từ

đó, giúp học sinh nâng cao năng lực biểu đạt, năng lực tư duy và năng lực cảm thụ vẻ đẹp của tiếng Việt nói chung và tiếng Việt trong tác phẩm văn chương nói riêng

Xuất phát từ nhận thức về tầm quan trọng của từ, của việc nghiên cứu, tìm hiểu về từ và ý nghĩa dạy học về loại đơn vị này trong nhà trường chúng

tôi đã lựa chọn đề tài “Tìm hiểu hiệu quả của những cách dùng từ ngữ

trong các văn bản thơ thuộc SGK Tiếng Việt 3 ở Tiểu học”

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu về từ là một đề tài lớn, có sức thu hút sự quan tâm, khám phá của rất nhiều người Những thành tựu nghiên cứu về vấn đề này được biểu hiện rõ trong các công trình của các nhà nghiên cứu về từ vựng, ngữ nghĩa và phong cách học, của các tác giả SGK Tiếng Việt ở Tiểu học, các tác giả SGK Ngữ văn THCS và các tác giả khóa luận, luận văn

Trong khuôn khổ của một khóa luận, chúng tôi xin điểm lại tình hình nghiên cứu về từ trong một số tài liệu theo các hướng dẫn sau đây:

2.1 Việc nghiên cứu từ trong các giáo trình từ vựng – ngữ nghĩa tiếng Việt:

Ở đây, có thể nêu ra một số tác giả và công trình nghiên cứu tiêu biểu của họ như:

- Đỗ Hữu Châu, Từ vựng – ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB Đại học Quốc

gia Hà Nội

- Đỗ Hữu Châu, Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng, NXB Giáo dục, 1998

- Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia, Viện ngôn ngữ học,

Từ tiếng Việt, NXB Khoa học xã hội, 1998

- Nguyễn Thiện Giáp (chủ biên), Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh

Thuyết, Dẫn luận ngôn ngữ học, NXB Giáo dục, 2008

- Hoàng Dân, Nguyễn Văn Bảo, Trịnh Ngọc Ánh, Mở rộng vốn từ Hán

Việt, NXB Thanh niên,1999

- Đặng Đức Siêu, Dạy và học từ Hán Việt ở trường phổ thông, NXB

Giáo dục, 2001

Trong những giáo trình nghiên cứu về từ, từ góc nhìn của Từ vựng – ngữ nghĩa tiếng Việt hoặc của Ngôn ngữ học đại cương, các tác giả đã cung cấp lý luận về từ ở những nội dung sau:

- Khái niệm;

- Đặc điểm cấu tạo sự phân loại cấu tạo từ theo kiểu cấu tạo;

- Đặc điểm ý nghĩa của từ, các thành phần ý nghĩa của từ;

- Đặc điểm của các ngữ cố định trong hệ thống từ vựng;

- Đặc điểm của các lớp từ vựng tiếng Việt;

- Phương pháp nghiên cứu từ, từ góc nhìn của từ vựng – ngữ nghĩa; Các tác giả Hoàng Dân, Nguyễn Văn Bảo, Trịnh Ngọc Ánh (1999), Đặng Đức Siêu (2001) chủ yếu đưa ra các bài tập ứng dụng để nhận diện và

mở rộng vốn từ Hán Việt cho người học ở các khía cạnh như : khái niệm, đặc điểm từ vựng của từ Hán Việt, cách thức dạy và học về từ Hán Việt

Trong các công trình nghiên cứu đã nêu trên, việc tìm hiểu hiệu quả của những cách dùng từ ngữ trong văn bản thơ thuộc chương trình tiểu học không phải là đối tượng nghiên cứu của các nhà khoa học

2.2 Việc nghiên cứu từ ngữ trong một số giáo trình phong cách học Tiếng Việt

Tiêu biểu cho nghiên cứu này là các tác giả:

- Đinh Trọng Lạc, Giáo trình Việt ngữ tập III, NXB Giáo dục, 1964

- Võ Bình, Lê Anh Hiền, Cù Đình Tú, Nguyễn Thái Hòa, Phong cách

học Tiếng Việt, NXB Giáo dục (1993, 1995, 1998)

- Đinh Trọng Lạc, 99 phương tiện và biện pháp tu từ Tiếng Việt, NXB

Giáo dục (1998)

Trong các giáo trình kể trên, các nhà phong cách học chủ yếu giới thiệu lý thuyết về biện pháp tu từ, từ vựng ngữ nghĩa như: so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, điệp tữ ngữ, nói giảm, nói tránh, nói quá, chơi chữ

Khi xem xét các phong cách chức năng ngôn ngữ, các tác giả giáo trình phong cách học nêu khái quát đặc trưng chung của ngôn ngữ nghệ thuật Mặc dù quan tâm đến cách lựa chọn, sử dụng ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp của các cá nhân, nhưng họ không thiên về tìm hiểu hiệu quả của những cách dùng

từ ngữ trong văn bản thơ dành cho HS tiểu học

2.3 Một số khóa luận tốt nghiệp của sinh viên trường Đại học Sư phạm

Hà Nội 2

- Tìm hiểu hiệu quả nghệ thuật của biện pháp tu từ nhân cách hóa

trong các bài thơ viết cho thiếu nhi, Trần Thị Thu (2004), Khoa Giáo dục

Tiểu học

.- Dạy học Luyện từ và câu khối lớp 4, 5 (kiểu bài hình thành khái niệm

về từ ngữ), Trần Thị Thu Thủy (2007), Khoa Giáo dục Tiểu học

- Tìm hiểu hiệu quả của biện pháp tu từ trong thơ Nguyễn Bính, Bùi

Thị Hiền Lương (2008), Khoa Ngữ văn

- Tác dụng của nhân cách hóa đối với việc giáo dục nhận thức, giáo

dục tình cảm, giáo dục thẩm mĩ cho học sinh tiểu học, Dương Thị Kim Dung

(2009), Khoa Giáo dục Tiểu học

- Tác dụng của so sánh tu từ đối với việc giáo dục nhận thức, giáo dục

tình cảm, giáo dục thẩm mĩ cho học sinh tiểu học, Lưu Thị Dung (2009),

Khoa Giáo dục Tiểu học

- Hiệu quả của biện pháp điệp ngữ trong thơ Ngô Văn Phú, Nguyễn

Thị Hiền (2009), Khoa Ngữ văn

Đối tượng nghiên cứu và mục đích nghiên cứu về từ của các sinh viên

này được thể hiện rất rõ trong tên đề tài khóa luận mà họ đã chọn

Nhìn lại tình hình nghiên cứu về từ và xuất phát từ các nguồn tài liệu nêu trên

có thể thấy đây không phải là một nội dung mới, vì nó đã được nhiều tác giả

quan tâm, xem xét và tìm hiểu Tuy vậy, cũng từ các nguồn tài liệu đã thống

kê, có thể khẳng định chưa có một tài liệu nào trùng với đề tài khóa luận mà

chúng tôi đã lựa chọn: "Tìm hiểu hiệu quả của những cách dùng từ ngữ

trong các văn bản thơ thuộc SGK Tiếng Việt 3 ở Tiểu học ”

3 Đối tượng nghiên cứu

Tìm hiểu hiệu quả của các cách dùng từ ngữ trong văn bản thơ thuộc

chương trình Tiểu học

4 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện khóa luận này, mục đích nghiên cứu đầu tiên của chúng tôi là: nâng cao hiểu biết cho bản thân về từ, cách dùng từ và cách xác định hiệu quả của những cách dùng từ ngữ trong văn bản thơ thuộc chương trình SGK Tiếng Việt ở Tiểu học

Thực hiện đề tài này, chúng tôi còn nhằm tìm ra phương pháp dạy học thích hợp đề có thể dạy tốt hơn mục Luyện từ và câu khi trở thành một người giáo viên Tiểu học

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Tổng hợp những lý luận về từ trong các công trình nghiên cứu của các nhà Việt ngữ học, các nhà biên soạn SGK Tiếng Việt ở Tiểu học và SGK Ngữ văn THCS

5.2 Vận dụng những tri thức về từ đã lĩnh hội được trong các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, thống kê khảo sát những cách dùng từ ngữ trong văn bản thơ thuộc phạm vi nghiên cứu của khóa luận

5.3 Sử dụng các phương pháp nghiên cứu để xác định hiệu quả của những cách dùng từ ngữ nghệ thuật trong thơ đối với việc thực hiện chức năng giáo dục nhận thức, giáo dục tình cảm, giáo dục thẩm mĩ cho học sinh Tiểu học

6 Phạm vi nghiên cứu

6.1 Giới hạn nội dung nghiên cứu

Bám sát đối tượng và các nhiệm vụ nghiên cứu để đạt được những mục đích đã đề ra

6.2 Giới hạn phạm vi khảo sát thống kê

Trong khoảng thời gian có hạn, khóa luận này của chúng tôi tập trung khảo sát 30 bài thơ trong SGK Tiếng Việt 3 do NXB Giáo dục xuất bản năm

2002

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp tổng hợp

Phương pháp này được chúng tôi sử dụng để tổng hợp những lý luận từ các nguồn tài liệu đã thu thập và để rút ra những nhận xét, kết luận từ kết quả nghiên cứu trong khóa luận

7.2 Phương pháp thống kê, phân loại

Đây là phương pháp được chúng tôi sử dụng để thống kê các tác phẩm thơ thuộc phạm vi nghiên cứu, thống kê phân loại những cách dùng từ ngữ trong các tác phẩm đó

“Từ của tiếng Việt là một hoặc một số âm tiết cố định, bất biến, mang

những đặc điểm ngữ pháp nhất định, nằm trong những kiểu cấu tạo nhất định, tất cả ứng với một kiểu ý nghĩa nhất định, lớn nhất trong tiếng Việt và nhỏ nhất để tạo câu ”

(Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, tr 16)

1.1.1.2 Đặc điểm của từ trong tiếng Việt

a Đặc điểm ngữ âm

Từ có thể do một, hoặc một số âm tiết (tiếng) tạo thành Hình thức ngữ

âm của từ về cơ bản là ổn định, bất biến Đặc điểm này của từ giúp ta nhận diện từ dễ dàng hơn và nó góp phần tạo cho từ tiếng Việt có tính độc lập tương đối trong câu và trong văn bản

Trong tiếng Việt, một số từ có khả năng gợi tả âm thanh của sự vật mà

nó biểu thị Đó là các từ tượng thanh, những từ mô phỏng âm thanh của sự vật

Ví dụ: tí tách, rì rào, leng keng

b Đặc điểm ngữ pháp

Đặc điểm ngữ pháp của từ thể hiện trước hết ở khả năng kết hợp các từ trong cụm từ hoặc trong câu

Đặc điểm ngữ pháp của từ gắn với ý nghĩa phạm trù ngữ pháp của nó Đây là căn cứ để các nhà ngữ pháp phân chia từ thành những từ loại (danh từ, động từ, đại từ, tính từ, số từ, quan hệ từ, phụ từ, tình thái từ)

Nhờ có đặc điểm ngữ pháp cụ thể mà từ có thể đảm đương những chức năng cụ thể trong cụm từ hoặc trong câu (làm thành tố chính hoặc thành tố phụ trong cụm từ, làm thành phần chính hoặc thành phần phụ trong câu)

Ngoài ý nghĩa ngôn ngữ (ý nghĩa cơ sở), trong hoạt động giao tiếp, tùy vào từng hoàn cảnh và mục đích sử dụng, cá nhân có thể sáng tạo ra ý nghĩa mới cho từ, dựa vào ý nghĩa cơ sở của nó Loại ý nghĩa này được gọi là ý nghĩa lời nói Đó là loại ý nghĩa có tính chất lâm thời, không bền vững, mang đậm dấu ấn cá nhân

Các ẩn dụ tu từ và hoán dụ tu từ trong tiếng Việt là những từ nhiều nghĩa trong lời nói

Ví dụ: dựa vào nghĩa chung biểu thị sự vật trong thực tế khách quan, tất

cả các danh từ nằm trong một trường nghĩa lớn, trong đó có các trường nghĩa nhỏ như trường nghĩa chỉ người, trường nghĩa chỉ hiện tượng tự nhiên, trường nghĩa chỉ động vật

Trong trường nghĩa của các danh từ chỉ người, chúng ta lại có thể xác định những trường nghĩa cụ thể như: trường nghĩa của các danh từ chỉ bộ phận của người, trường nghĩa của các danh từ gọi tên chức vị của người

1.1.1.4 Sự phân loại từ trong hệ thống từ vựng tiếng Việt

a Phân loại từ theo đặc điểm cấu tạo

Dựa vào đặc điểm cấu tạo từ, người ta phân chia từ tiếng Việt thành từ đơn và từ phức

* Từ đơn

Từ đơn được các nhà khoa học phân chia thành từ đơn đơn âm tiết và

từ đơn đa âm tiết

Từ đơn đơn âm tiết là những từ được cấu tạo bằng một âm tiết (tương ứng một hịnh vị) Loại từ đơn này chiếm đa số trong từ đơn của tiếng Việt

Ví dụ: nhà, cửa, tốt, xấu, ăn, mặc

Từ đơn đa âm tiết là những từ được cấu tạo từ hai âm tiết trở lên Mối quan hệ của các âm tiết thường mang tính ngẫu nhiên

Ví dụ: thuồng luồng, kì nhông, bồ kết, axít

* Từ phức

Từ phức là những từ được cấu tạo từ hai âm tiết trở lên (tương đương với hai hình vị trở lên) Các âm tiết được tổ chức theo một phương thức cấu tạo đề tạo ra một kiểu từ có tính hệ thống

Căn cứ vào phương thức cấu tạo, người ta chia từ phức thành hai loại là

từ láy và từ ghép

Từ ghép là từ được sản sinh do sự kết hợp hai hoặc một số hình vị (hay đơn vị cấu tạo) tách biệt, riêng rẽ, độc lập với nhau ( Đỗ Hữu Châu, Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB Giáo dục, 1999, tr 54)

Từ láy là những từ được cấu tạo theo phương thức láy, đó là phương thức lặp lại toàn bộ hay bộ phận hình thức âm tiết (với thanh điệu hay biến đổi theo quy tắc biến thanh, tức là quy tắc thanh điệu biến đổi theo hai nhóm gồm nhóm cao: thanh hỏi, thanh sắc, thanh ngang và nhóm thấp: thanh huyền, thanh ngã, thanh nặng) của một hình vị hay đơn vị có nghĩa ( Đỗ Hữu Châu,

Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB Giáo dục, 1999, tr 41)

Dựa vào hình thức ngữ âm được lặp lại trong cấu tạo từ, người ta phân

từ láy thành: từ láy đôi, láy ba, láy tư hay từ láy toàn phần, từ láy bộ phận

b Phân loại từ theo đặc điểm ngữ nghĩa

b.1 Dựa vào số lượng thành phần nghĩa được biểu thị trong từ, người ta phân chia từ trong hệ thống thành từ một nghĩa và từ nhiều nghĩa

Từ một nghĩa là những từ ứng với một hình thức ngữ âm, là một sự vật, hiện tượng hay là một khái niệm về một sự vật, hiện tượng đó

Từ nhiều nghĩa là những từ mà có thể gọi tên nhiều sự vật, hiện tượng, hoặc có thể biểu thị nhiều khái niệm về sự vật, hiện tượng

Trong mỗi một từ nhiều nghĩa, bao giờ cũng có một nghĩa gốc và các nghĩa phát sinh Xét về mặt lịch sử, các nghĩa phát sinh của từ bao giờ cũng xuất hiện sau nghĩa gốc, chúng được hình thành trên cơ sở của nghĩa gốc b.2 Dựa vào mối quan hệ của từ trong trường nghĩa, người ta phân chia từ thành từ đồng nghĩa và từ trái nghĩa

Từ đồng nghĩa là những từ khác nhau về hình thức ngữ âm nhưng lại phải có chung nhất một nét nghĩa nào đó

Từ trái nghĩa, theo Nguyễn Thiện Giáp, từ trái nghĩa là những từ khác nhau về hình thức ngữ âm, đối lập về ý nghĩa, biểu hiện khái niệm tương phản

về logic nhưng tương liền với nhau

1.1.1.5 Các biện pháp tu từ về từ

a Khái niệm biện pháp tu từ

Theo Đinh Trọng Lạc, biện pháp tu từ là những cách lựa chọn, sử dụng

từ ngữ trong hoạt động giao tiếp của cá nhân nhằm mục đích tu từ - nghĩa là nhằm diễn đạt sâu sắc, sinh động, độc đáo một nội dung giao tiếp trong một hoàn cảnh nói năng cụ thể

b Phân loại biện pháp tu từ về từ trong tiếng Việt

Các nhà phong cách học phân chia biện pháp tu từ về từ thành hai loại

là biện pháp tu từ từ vựng và biện pháp tu từ ngữ nghĩa

* Biện pháp tu từ từ vựng

Biện pháp tu từ từ vựng là những cá nhân có ý thức lựa chọn, sử dụng các đơn vị từ vựng (từ, ngữ cố định) nhằm mục đích tu từ

* Biện pháp tu từ ngữ nghĩa

Biện pháp tu từ ngữ nghĩa là cách cá nhân có ý thức lựa chọn, sử dụng

từ ngữ dựa vào mối quan hệ liên tưởng hay tổ hợp của từ nhằm mục đích tu

từ

Thuộc loại biện pháp tu từ ngữ nghĩa trong tiếng Việt gồm có: so sánh

ẩn dụ, hoán dụ, điệp từ ngữ, nói quá, chơi chữ

1.1.1.6 Các đặc trưng của ngôn ngữ nghệ thuật

Ngôn ngữ nghệ thuật (ngôn ngữ văn chương) có ba đặc trưng cơ bản sau là: tính hình tượng, tính hàm súc và tính cá thể hóa

a Tính hình tượng (tính tạo hình – biểu cảm)

Ngôn ngữ nghệ thuật là công cụ để nhà thơ tư duy hình tượng nên nó

có khả năng tạo hình – biểu cảm rất cao Đây là chức năng đặc thù của ngôn ngữ văn chương và chức năng này được thể hiện rất rõ nét trong thơ

Theo Đỗ Hữu Châu, chức năng này của ngôn ngữ nghệ thuật biểu hiện

ở khả năng làm xuất hiện ở người đọc những biểu tượng về thính giác, thị giác, khứu giác; những biểu tượng về người, về vật, cảnh vật trong tác phẩm giống như trong cuộc sống

b Tính hàm súc (tính nhiều tầng ý nghĩa)

Ngôn ngữ nghệ thuật là loại ngôn ngữ “lời ít, ý nhiều”; “ý tại ngôn

ngoại” tức là loại nghĩa có tính hàm súc

Theo Đỗ Hữu Châu, tính hàm súc của ngôn ngữ nghệ thuật thể hiện ở

“khả năng nói được nhiều nhất bằng một số phương tiện ngôn ngữ ít nhất”

c Tính cá thể hóa

Theo Đinh Trọng Lạc,tính cá thể hóa của ngôn ngữ nghệ thuật chính là

sự độc đáo của từng tác giả văn chương trong việc sử dụng sáng tạo ngôn ngữ của dân tộc để thể hiện lối nghĩ, lối cảm của mình đối với hiện thực cuộc sống Như vậy, tính cá thể của ngôn ngữ nghệ thuật cho thấy sở thích, sở trường của từng tác giả

Trong thơ, tính cá thể hóa được thể hiện qua việc nhà thơ sử dụng ngôn ngữ hiện thực hóa một chủ đề, một cảm hứng ở một thể loại sở trường của tác giả Tính cá thể hóatrong thơ còn thể hiện ở việc nhà thơ sử dụng các phương tiện ngôn ngữ để tổ chức vần điệu, nhịp điệu, tiết tấu, để tạo dựng các biểu tượng nghệ thuật

1.2 Cơ sở lý luận văn học

1.2.1 Khái niệm về thơ

Mỗi nhà lý luận phê bình hay nhà thơ, thậm chí một số nhà văn quan tâm, nghiên cứu về thể loại thơ đều cố gắng đưa ra một cách định nghĩa về nó

Ở đây, chúng tôi nêu ra một số cách định nghĩa tiêu biểu như sau:

- Lưu Trọng Lư, trong Tạp chí văn nghệ số 18, tháng 5, 1961, quan

niệm rằng: “Thơ là sự sống tập trung cao độ, là cái lõi của cuộc sống”

- Tố Hữu, lá cờ đầu của nền thơ ca cách mạng Việt Nam, lại định nghĩa

về thơ như sau: “Thơ biểu hiện tính chất của cuộc sống Thơ là cái nhụy của

cuộc sống Thơ là tiếng nói tri ân”

( Xây dựng một nền văn nghệ lớn xứng đáng với nhân dân ta, thời đại ta; NXB Văn học, 1973)

- Mã Giang Lân trong cuốn “Tìm hiểu thơ”, NXB Thanh niên, 1997,

trên cơ sở tổng hợp những cách định nghĩa về thơ cho rằng: “Thơ là một

thông báo thẩm mĩ trong đó kết hợp bốn yếu tố Ý – Tình – Hình – Nhạc”

1.2.2 Những đặc trưng của thơ

biên đã chỉ ra những đặc trưng của thơ như sau:

1.2.2.1 Đặc trưng về nội dung

a Thơ là sự thổ lộ tình cảm mãnh liệt đã được nhà thơ ý thức

Các tác giả của công trình trên cho rằng: tình cảm là sinh mệnh của thơ Tình cảm đó là những rung động mãnh liệt bên trong tâm hồn thi sĩ, nó thôi thúc thi sĩ có ý thức bộc lộ

b Thơ là nghệ thuật của trí tưởng tượng

Tưởng tượng trong thơ, được tác giả trên ví như đôi cánh, nhờ đó mà dùng cảm xúc dựng thành biểu tượng nhằm tạo ra những hình tượng thơ đầy mới mẻ và cuốn hút

c Thơ là sự thể hiện cái tôi trữ tình

Theo các nhà lí luận văn học, thơ bao giờ cũng là biểu hiện cái tôi của tác giả và việc biểu hiện này mỗi thời đại lại có sự khác nhau

Ví dụ: thơ thời trung đại thường dấu cái tôi cá nhân, đề cao cái tôi công dân Còn thơ ca cách mạng Việt Nam hiện đại thường có sự hòa nhập cái tôi

cá nhân và cái ta chung

Tuy nhiên, ở thời đại nào cũng vậy, thơ chỉ thực sự là thơ khi cái tôi trữ tình của tác giả mang tính xã hội và nhân loại Trong một bài thơ, tác giả yêu hay ghét, vui hay buồn trước một sự kiện nào đó của đời sống hiện thực và tình cảm đó của tác giả chỉ lay động trái tim con người khi có chung nhịp điệu tâm hồn với nhiều người trong xã hội

d Chất thơ của thơ

Khi nhấn mạnh đặc trưng này của thơ, Tố Hữu đã từng viết: “ Thơ là cái đó: sự im lặng giữa các từ Nếu người ta lắng nghe cái im lặng đó thì có những tiếng rộn vang rất đa dạng và tinh tế Thơ phải chăng là điều ấy, mơ trong thực, cái vô hình trong cái hữu tình, những màu sắc trong màu trắng ”

Như vậy, chất thơ của thơ chính là sự tinh diệu của ngôn ngữ và của tâm hồn thi sĩ

1.2.2.2 Đặc trưng về nghệ thuật của thơ

a Thơ biểu hiện bằng biểu tượng

Tổng hợp những thành tựu mĩ học, lí luận văn học mácxít, các soạn giả

của cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đã định ngu tượng thể hiện “đặc trưng

phản ánh cuộc sống bằng hình tượng văn hóa nghệ thuật ” Theo nghĩa hẹp,

biểu tượng là “một phương thức chuyển hóa của lời nói đặt bên cạnh ẩn dụ,

hoán dụ hoặc một loại hình tượng đặc biệt ” có khả năng truyền cảm lớn

Thơ biểu hiện bằng những biểu tượng mang nghĩa giàu hình ảnh Đó là kết quả của việc nhà thơ dùng từ ngữ để liên tưởng, tưởng tượng về một đối tượng được phản ánh trong đó Đến lượt mình, các biểu tượng lại có tác dụng kích thích người đọc liên tưởng, tưởng tượng để cảm nhận được vẻ đẹp của hiện thực mà thi sĩ đã phản ánh

b Ngôn ngữ của thơ được tổ chức rất đặc biệt

Nhà ngôn ngữ học Phan Ngọc đã từng viết: “Thơ là cách tổ chức ngôn

ngữ hết sức quái đảm để bắt người đọc phải nhớ, phải cảm xúc và phải suy nghĩ do chính hình thức tổ chức của ngôn ngữ này ”

(Dẫn theo Mã Giang Lân, tr 15) Cách tổ chức đặc biệt của ngôn ngữ là nhằm tạo nhạc điệu cho lời đề hấp dẫn người đọc Tính nhạc của thơ trước hết được thể hiện ở nhịp điệu (nhịp điệu, hình thức bên ngoài và nhịp điệu bên trong) Nhịp điệu bên ngoài của thơ được các nhà thơ tạo ra bằng cách tổ chức ngôn từ có sự ngắt nghỉ giữa các tiếng ở trong mỗi một dòng thơ Nhịp điệu bên ngoài ấy bao giờ cũng phù hợp với biểu hiện cảm xúc của nhà thơ trước một hiện thực cuộc sống

Khác với văn xuôi, cách tổ chức ngôn từ trong thơ “không có tính liên

tục mà thường gián đoạn, tạo ra những kiểu lặng giàu ý nghĩa” Chính những

kiểu lặng giữa các từ ở trong câu trong câu thơ, đoạn thơ, bài thơ là nơi để bạn đọc tưởng tượng và cảm nhận vẻ đẹp của đối tượng được biểu hiện

Thơ là một nghệ thuật tổng hợp kết tinh nhiều nghệ thuật khác nhau như: hội họa, âm nhạc, điêu khắc Cách dùng các từ láy, từ ghép, các ẩn dụ, hoán dụ, điệp , sự phối hợp các thanh điệu bằng, trắc đều nhằm tạo ra

sự trầm bổng phù hợp với tình cảm, cảm xúc của nhà thơ

Tất cả những cách sử dụng ngôn ngữ đó đều góp phần trạm khắc bức tranh sinh động về đời sống tình cảm của con người trong những không gian, thời gian nghệ thuật nhất định Đối với những văn bản thơ có giá trị, ngôn ngữ không chỉ giúp người đọc tiếp nhận, lĩnh hội nội dung, hiện thực được phản ánh mà nó còn là công cụ giúp nhà thơ đạt được mục đích giáo dục nhận thức, giáo dục tình cảm, giáo dục thẩm mĩ cho người đọc Thơ ca là con đường ngắn nhất để lại ấn tượng tình cảm sâu đậm trong mỗi con người 1.3 Cơ sở tâm lý học

Học sinh tiểu học có độ tuổi từ 6 đến 11 tuổi Khi vào lớp 1, các em rất

bỡ ngỡ với các hoạt động học tập vốn rất quy củ của nhà trường Nhưng tâm

lí đó sẽ dần dần được xóa bỏ qua các năm học từ lớp 2 đến lớp 5 Nhìn một cách tổng thể, chúng ta có thể chỉ ra những đặc điểm tâm lí của học sinh bậc học này ở các phương diện sau:

1.3.1 Khả năng tri giác của HS tiểu học

Theo Từ điển tiếng Việt (2009), “Tri giác là nhận thức cao hơn cảm

giác, phản ánh trực tiếp và trọn vẹn sự vật, hiện tượng bên ngoài với đầy đủ các đặc tính của nó ” (Sđd, tr 1280)

Đối với HS tiểu học, năng lực tri giác của các em cao hơn giai đoạn ở nhà trẻ, mẫu giáo Tuy vậy, sự ngây thơ và hồn nhiên của trẻ khiến cho tri giác của HS tiểu học thường gắn chặt với hành động thực tiễn Bởi vậy những vật nào các em biết thì sẽ tri giác tốt hơn

Một đặc điểm đặc biệt liên quan đến tri giác của HS tiểu học đó là những đối tượng nào gây được cảm xúc với các em thì các em sẽ tri giác về

nó tốt hơn

1.3.2 Năng lực tư duy của HS tiểu học

Tư duy của con người trải qua hai giai đoạn: tư duy cảm tính (tư duy bằng trực quan sinh động) và tư duy lí tính (tư duy trừu tượng bằng khái

niệm, phán đoán, suy lý)

Quá trình phát triển tư duy của HS tiểu học thể hiện rõ ở từng độ tuổi Nếu như ở lớp 1, lớp 2, lớp 3 các em thiên về tư duy trực quan thì lên đến lớp

1.3.4 Khả năng liên tưởng và tưởng tượng của HS tiểu học

Liên tưởng và tưởng tượng là hai hoạt động có mối quan hệ mật thiết,trong đó, liên tưởng đóng vai trò là hạt nhân

Liên tưởng là một hoạt động, trong đó, con người từ một đối tượng này suy nghĩ đến một đối tượng khác dựa trên sự giống nhau hoặc khác nhau giữa các đối tượng

Tưởng tượng là một hoạt động, trong đó, con người từ một biểu tượng này nghĩ đến một biểu tượng khác

Đối với HS tiểu học, để nhận thức sự vật, hiện tượng, các em đã thực hiện liên tưởng và tưởng tượng HS tiểu học có khả năng tưởng tượng tái hiện (hình thành kí ức một biểu tượng về một sự vật, hiện tượng) Nếu được tác

động tích cực, HS tiểu học, đặc biệt các HS ở lớp 4, lớp 5 có khả năng tưởng tượng sáng tạo (từ một biểu tượng, hình dung được một biểu tượng mới đẹp hơn biểu tượng đã có)

Quá trình tưởng tượng là quá trình chuyển hóa ngôn ngữ bên ngoài thành ngôn ngữ bên trong, nhằm tạo ra biểu tượng giàu sức biểu hiện Để giúp

HS tiểu học tưởng tượng, ngôn ngữ thơ có vai trò đặc biệt quan trọng

Như vậy ở chương 1, chúng tôi đã lựa chọn một số lý thuyết của các chuyên ngành: Đại cương ngôn ngữ, Từ vựng – ngữ nghĩa, Lí luận văn học, Tâm lí học làm cơ sở lý luận cho đề tài khóa luận Những lý thuyết liên ngành đó chắc chắn sẽ giúp chúng tôi thực hiện tốt mục đích và nhiệm vụ đã

đề ra

CHƯƠNG 2 MIÊU TẢ KẾT QUẢ THỐNG KÊ, PHÂN LOẠI NHỮNG CÁCH DÙNG TỪ NGỮ TRONG CÁC VĂN BẢN THƠ THUỘC

SGK TIẾNG VIỆT 3 Ở TIỂU HỌC

2.1 Xác định đối tượng khảo sát thống kê và tiêu chí phân loại ngữ liệu

Do điều kiện thời gian có hạn, chúng tôi chỉ tập trung khảo sát thống kê cách dùng từ ngữ trong 30 bài thơ thuộc SGK Tiếng Việt 3, NXB Giáo dục, sau năm 2000

Để có thể thực hiện mục đích nghiên cứu đã đề ra, ở chương này chúng tôi báo cáo kết quả thống kê, phân loại các từ và biện pháp tu từ ngữ nghĩa được các nhà thơ sử dụng trong các thi phẩm của họ

Đối với các từ, chúng tôi dựa vào đặc điểm cấu tạo và ý nghĩa ngữ pháp của chúng để tiến hành phân loại ngữ liệu

Đối với các biện pháp tu từ, chúng tôi chủ yếu thống kê, phân loại việc

sử dụng những biện pháp tu từ ngữ nghĩa tiêu biểu như: so sánh, nhân hóa, điệp từ

2.2 Miêu tả kết quả thống kê, phân loại những cách dùng từ ngữ trong các văn bản thơ thuộc SGK Tiếng Việt 3 ở Tiểu học

2.2.1 Kết quả thống kê,phân loại cách sử dụng các đơn vị từ vựng trong các văn bản thơ thuộc SGK Tiếng Việt 3

Thống kê 30 bài thơ trong SGK Tiếng Việt 3, chúng tôi xác định có

2362 từ được các nhà thơ sử dụng để tạo lập văn bản Căn cứ vào đặc điểm cấu tạo và ý nghĩa từ loại của từ, chúng tôi tiến hành phân loại các từ và đã thu được kết quả như sau:

2.2.1.1 Tỉ lệ các từ được phân loại theo đặc điểm cấu tạo

a Tỉ lệ từ đơn là 1968 / 2362 từ, 83,3%

Trong đó:

- Tỉ lệ từ đơn đơn tiết là 1954 / 1968 từ 99,3%

Ví dụ:

“ Khi mẹ vắng nhà, em luộc khoai

Khi mẹ vắng nhà, em cùng chị giã gạo ”

(Khi mẹ vắng nhà, Trần Đăng Khoa, tập 1, tr 15)

- Tỉ lệ từ đơn đa tiết là 14 / 1969 từ 0,7%

Ví dụ:

“Kì Nhông diễn ảo thuật

Thay đổi hoài màu da ”

(Ngày hội rừng xanh, Vương Trọng, tập 2, tr 62 )

Ví dụ:

“Ô tô đang chạy

Con vịt đang bơi ”

(Bé thành phi công, Vũ Duy Thông, tập 2, tr 92)

b Tỉ lệ từ ghép là 323 / 2362 từ 13,7%

Ví dụ :

‘‘Mùa thu của em

Lá vàng hoa cúc Như nghìn con mắt

Bốn mùa soi từng mảnh mây trời ’’

(Vàm Cỏ Đông, Hoài Vũ, tập 1, tr 106)

Ví dụ :

‘‘Cốc chén nằm im’’

(Quạt cho bà ngủ, Thạch Qùy, tập 1, tr 23)

‘‘Con đường biến mất ’’

(Bé thành phi công, Vũ Duy Thông, tập 2, tr 91)

‘‘ Xanh ngắt mùa thu

Xanh màu ước mơ ’’

(Vẽ quê hương, Định Hải, tập 1, tr 88)

Hoa lá đùa lay lay’’

(Bài hát trồng cây, Bế Kiến Quốc, tập 2, tr 109) Trong đó:

- Tỉ lệ láy phụ âm đầu là 37 / 71 từ 52,1%

Ví dụ :

‘‘Mặt nước dập dềnh

Quanh thuyền sóng lượn’’

(Bàn tay cô giáo, Nguyễn Trọng Hoàn, tập 2, tr 25)

‘‘Trường Sơn dài dằng dặc’’

(Chú ở bên Bác Hồ, Dương Huy, tập 2, tr 16)

‘‘Rừng mơ thay áo mới

Đậu trên tường trắng’’

(Quạt cho bà ngủ, Thạch Qùy, tập 1, tr 23)

‘‘Rừng cọ ơi ! Rừng cọ

Lá đẹp, lá ngời ngời’’

(Mặt trời xanh của tôi, Nguyễn Viết Bình, tập 2, tr126)

‘‘Quả cầu giấy xanh xanh’’

(Cùng vui chơi, Tập đọc 3, 1980, tập 2, tr 83)

- Tỉ lệ láy phần vần là 14 / 71 từ 19,7%

Ví dụ :

‘‘Mẹ già bịn rịn áo nâu

Vui đàn con ở rừng sâu mới về’’

(Bộ đội về làng, Hoàng Trung Thông, tập 2, tr 8)

‘‘Gió đưa cành trúc la đà

Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương’’

(Cảnh đẹp non sông, Ca dao, tập 2, tr 97)

‘‘Con tép lim dim’’

(Mè hoa lượn sóng, Thạch Qùy, tập 2, tr 116)

2.2.1.2.Tỉ lệ các từ được phân loại theo ý nghĩa từ loại

a Tỉ lệ danh từ được sử dụng trong các văn bản thơ là 1021 / 2362 từ 43,2%

(Mè hoa lượn sóng, Thạch Qùy, tập 2, tr 116)

“Đứa ôm vai bá cổ

Cặp sách đùa trên lưng”

(Ngày khai trường, Theo Nguyễn Bùi Vợi, tập 1, tr 49)

“Gió reo gió hát”

(Mưa, Trần Tâm, tập 2, tr 134)

Ví dụ :

‘‘Anh nhìn cho tinh mắt

Tôi đá thật dẻo chân Cho cầu bay trên sân Đừng để rơi xuống đất’’

(Cùng vui chơi, Tập đọc 3, 1980, tập 2, tr 83)

‘‘Gặp đầm sen nở mà mê hương trời ’’

(Về quê ngoại, Hà Sơn, tập 1, tr 60)

‘‘Mọi người đều bận

Nên đời rộn vui’’

(Bận, Trinh Đường, tập 1, tr 60)

‘‘Nơi núi cũ xa vời

Bỗng thành nơi gặp gỡ’’

(Đi hội chùa Hương, Chu Huy, tập 2, tr 68)

‘‘Con đường biến mất’’

(Bé thành phi công, Vũ Duy Thông, tập 2, tr 91)

c Tỉ lệ tính từ được sử dụng trong các văn bản thơ là 212 / 2362 từ 9,0%

Ví dụ :

Mẹ về nón lá nghiêng che Quê hương là đêm trăng tỏ Hoa cau rụng trắng ngoài thềm’’

(Quê hương, Theo Đỗ Trung Quân, tập 1, tr 79)

Cô gấp cong cong’’

(Bàn tay cô giáo, Nguyễn Trọng Hoàn, tập 2, tr 25)

‘‘Gà đâu rộn rịp

Gáy sáng đằng đông’’

(Anh Đom Đóm, Võ Quảng, tập 1, tr 143)

d Tỉ lệ đại từ được sử dụng trong các văn bản thơ là 110 / 2362 từ 4,7%

Ví dụ :

‘‘Nhớ chú, Nga thường nhắc