Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử các vụ án hành chính ở Việt Nam

TÓM TẮT NHỮNG KẾT LUẬN MỚI CỦA LUẬN ÁN Bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong hoạt động xét xử hành chính của Tòa án là việc Tòa án trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của mình tiến hành xem xét và phán quyết tính hợp pháp (hay bất hợp pháp) đối với các hành vi công quyền (quyết định hành chính, hành vi hành chính được ban hành, thực hiện trong quá trình quản lý hành chính nhà nước) theo quy định của pháp luật tố tụng nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Hoạt động xét xử hành chính tại Tòa án ở Việt Nam thời gian qua đã có nhiều đóng góp đáng kể trong việc đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho cá nhân, cơ quan, tổ chức. Tuy vậy, trong hoạt động tố tụng, vẫn còn có những bất cập như: hệ thống văn bản pháp luật nội dung chồng chéo, hệ thống văn bản tố tụng lại thiếu hụt các quy định pháp luật quan trọng, hệ thống các tiêu chí đánh giá tính hợp pháp các quyết định hành chính, hành vi hành chính chưa thống nhất, tập trung… làm cho bản án được tuyên bị hạn chế tính thuyết phục. Để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong hoạt động xét xử hành chính của Tòa án cần thực hiện các nhóm giải pháp sau: 1) Hoàn thiện pháp luật nội dung hành chính, trong đó có các vấn đề liên quan đến Luật đất đai, Luật xử lý vi phạm hành chính, pháp luật về thi hành án; 2) Hoàn thiện tổ chức xét xử hành chính; 3) Hoàn thiện nhân tố con người trong xét xử hành chính; 4) Hoàn thiện cơ chế về các biện pháp bảo đảm quyền, nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức thông qua hoạt động xét xử hành chính của Tòa án, cụ thể là khắc phục các hạn chế về tố tụng và đảm bảo thi hành các phán quyết của Tòa án, xác định rõ trách nhiệm bồi thường nhà nước trong lĩnh vực hành chính.

VŨ THỊ HÒA

B¶O §¶M QUYÒN Vµ LîI ÝCH HîP PH¸P

CñA C¸ NH¢N, Tæ CHøC TRONG XÐT Xö C¸C Vô ¸N HµNH CHÝNH ë VIÖT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

HÀ NỘI - 2015

bảo ñảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân trong các vụ án

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP

PHÁP CỦA CÁ NHÂN, TỔ CHỨC THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ

cá nhân, tổ chức trong xét xử vụ án hành chính 49 2.4 Bảo ñảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử vụ án

hành chính trong xét xử của nước ngoài, giá trị kinh nghiệm có thể vận

Chương 3: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA

CÁ NHÂN, TỔ CHỨC THÔNG QUA XÉT XỬ HÀNH CHÍNH CỦA TÒA ÁN

3.1 Sự hình thành và phát triển hệ thống pháp luật tố tụng hành chính - cơ sở

pháp lý của việc bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức

thông qua hoạt ñộng xét xử hành chính của Tòa án 67 3.2 Thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo ñảm quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá

nhân thông qua hoạt ñộng xét xử hành chính của Tòa án 82 3.3 Thực trạng áp dụng hệ thống các văn bản pháp luật hành chính vào thực tiễn

Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT

LƯỢNG CỦA VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CÁ NHÂN,

TỔ CHỨC TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÀNH CHÍNH CỦA TÒA ÁN 118 4.1 Hoàn thiện pháp luật nội dung hành chính và pháp luật tố tụng hành chính 118

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp bách của ñề tài

Lịch sử loài người ñã trải qua nhiều hình thức nhà nước và pháp luật khác nhau, sự phát triển có xu hướng ngày càng tiến bộ, hướng tới trung tâm là con người và có sự cân bằng lợi ích của các bộ phận trong xã hội Trong quá trình xây dựng và tổ chức hoạt ñộng bộ máy nhà nước, người ta thường cho rằng về nguyên tắc thì các chính sách pháp luật của nhà nước ñều phải xuất phát từ lợi ích của người dân Nhưng nếu chỉ nói ñến “lợi ích” thôi thì chưa ñủ, mà còn phải nói ñến quyền của các cá nhân công dân cũng như các tổ chức Đây chính là một trong những ñiểm khác biệt căn bản giữa một nhà nước phong kiến với một nhà nước pháp quyền hiện ñại Một quốc vương thời phong kiến có thể chăm lo cho lợi ích của muôn dân vì lòng thương dân, hay chỉ ñơn giản muốn chứng tỏ mình là một vị minh quân, nhưng với một nhà nước pháp quyền thì việc chăm sóc lợi ích của công dân, hoàn toàn không phải do tình thương hay sự tốt bụng mà trên hết ñó là

vì nghĩa vụ tôn trọng các quyền dân sinh và dân chủ của công dân mà nhà nước này ñã cam kết bảo vệ thông qua bản hiến pháp

Ở Việt Nam, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI ñã mở ra một thời kỳ mới,

có tính bước ngoặt cả về lý luận và thực tiễn ñối với sự nghiệp xây dựng ñất nước Cương lĩnh xây dựng ñất nước trong thời kỳ quá ñộ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung

và phát triển năm 2011); Chiến lược ổn ñịnh và phát triển kinh tế - xã hội ñến năm 2020; Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI là những dấu mốc lớn mang tính bước ngoặt trong nhận thức lý luận của Đảng ta về con người, quyền con người Mặt khác, Hiến pháp năm 2013 ñã giành Chương II ghi nhận về

“Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân” Như vậy, quan ñiểm nhất quán của Đảng và Nhà nước Việt Nam xác ñịnh con người ở vị trí trung tâm của các chính sách kinh tế - xã hội, là nhân tố quan trọng ñể phát triển bền vững, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện ñại hóa ñất nước

Một trong các nội dung về củng cố và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, vấn ñề ñược ñặc biệt coi trọng là việc tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước trên quan ñiểm “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự

ph n công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện

các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp” Trong ñó việc thực thi quyền tư pháp là

một nội dung có ý nghĩa ñặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện, tăng cường hiệu lực của bộ máy nhà nước, thúc ñẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức Khi thực thi hoạt ñộng hành pháp, các cơ quan nhà nước (hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước) với những lý do khác nhau có thể ban hành những quyết ñịnh hành chính, hành vi hành chính gây thiệt hại ñến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức Những thiệt hại này là cơ sở tạo nên những mâu thuẫn giữa cơ quan công quyền với cá nhân, công dân, tổ chức Từ ñó, sẽ dẫn ñến việc công dân, tổ chức khiếu nại ñến

cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc Tòa án nhân dân ñể khiếu nại, khiếu kiện các quyết ñịnh hành chính, hành vi hành chính ñó Để giải quyết các khiếu kiện hành chính, cá nhân, tổ chức bị các quyết ñịnh hành chính, hành vi hành chính làm xâm hại trực tiếp ñến quyền và lợi ích của mình có thể lựa chọn nhiều phương thức giải quyết khác nhau như giải quyết theo trình tự thủ tục hành chính thông qua việc khiếu nại tới các cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án nhân dân theo trình tự, thủ tục tư pháp Trong hai phương thức trên thì việc giải quyết vụ án hành chính tại Tòa án nhân dân có một vị trí và vai trò ñặc biệt quan trọng, bởi nó thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật, thể hiện

sự nghiêm túc trong tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước, và ñặc biệt là liên quan ñến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức

Thực tế nước ta với xuất phát ñiểm từ kinh tế ña phần dân cư sống nhờ nông nghiệp, từ một xã hội phong kiến, nửa thuộc ñịa, trải qua một thời gian rất dài với hai cuộc chiến tranh lớn, chuyển sang xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nên những yếu tố lạc hậu còn ảnh hưởng rất nhiều Nhìn nhận của

xã hội nói chung ñối với hoạt ñộng của nhà nước và mối quan hệ giữa nhà nước với công dân ñó là quan hệ mang nặng tính xin, cho; mệnh lệnh một chiều Người dân thường có quan niệm những việc liên quan ñến tòa án giải quyết chỉ là những

vụ việc có tính chất hình sự, là mang tính quyền lực trấn áp, và có sự ñồng nhất không phân biệt các cơ quan trong bộ máy nhà nước Đối với người dân, cơ quan

c ng an, viện kiểm sát, tòa án là một, việc khiếu kiện các cơ quan nhà nước ñối với công dân là một việc bất khả thi ngay từ trong suy nghĩ

Về phía các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức nhà nước cũng có tâm lý

như vậy, nhiều năm thực hiện chế ñộ quản lý thời chiến tạo thành một thói quen mệnh lệnh hành chính - quân sự trong tất cả các quan hệ phát sinh Từ sau khi thực hiện công cuộc ñổi mới năm 1986, tư duy này mới dần thay ñổi Các tranh chấp ñược giải quyết bằng tòa án dần mở rộng trên tất cả các lĩnh vực của ñời sống xã hội Người dân ñã bớt ñi sự e ngại khi mang vụ việc tranh chấp ra tòa án

ñể giải quyết, và trong nhận thức ñã có sự phân biệt ñược sự khác nhau về chức năng nhiệm vụ của các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp

Trên thực tế, các vụ việc ñược ñưa ra tòa án giải quyết vẫn chỉ tập trung ở các vụ việc dân sự với các tranh chấp phát sinh giữa các cá nhân tổ chức với nhau, còn việc người dân ñưa các vụ tranh chấp hành chính ra tòa án giải quyết vẫn còn rất hạn chế Hình thức giải quyết ñược ưa thích vẫn là khiếu nại ở các cơ quan nhà nước mà theo họ là có thẩm quyền Vấn ñề này tạo ra khiếu nại vượt cấp, sai thẩm quyền, thời gian kéo dài dai dẳng gây bức xúc xã hội Nguyên nhân xuất phát từ tâm lý và sự hiểu biết về quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức và của

cả những cơ quan trong bộ máy nhà nước còn hạn chế

Để giải quyết vấn ñề ñó, Nghị quyết 8 Ban Chấp hành Trung ương khóa VII ñã ñặt ra yêu cầu cấp bách là: "Đẩy mạnh giải quyết các khiếu kiện của dân xúc tiến việc thiết lập hệ thống Tòa án hành chính ñể xét xử các khiếu kiện của dân ñối với các quyết ñịnh hành chính" [25, tr.34] Đại hội ñại biểu toàn quốc Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VIII tiếp tục khẳng ñịnh "xúc tiến thành lập Tòa hành chính trong Tòa án nhân dân, bổ sung thể chế làm căn cứ cho việc xét xử Xác ñịnh mô hình tổ chức và thủ tục tố tụng phù hợp với ñặc ñiểm của các vụ kiện hành chính" [27, tr.18]

Thể chế hóa các quan ñiểm, các nhiệm vụ nêu trên của Đảng, ñã có nhiều văn bản pháp luật quan trọng ñể thiết lập thể chế tài phán hành chính góp phần hoàn thiện các chế ñịnh giải quyết khiếu kiện hành chính của dân Kết quả nổi bật

là ñã hình thành tổ chức và thực hiện hoạt ñộng xét xử hành chính của Tòa án nhân dân

Từ năm 1996 đến nay, các Tịa án nhân dân đã giải quyết được hàng ngàn

vụ khiếu kiện hành chính, gĩp phần ổn định các quan hệ hành chính, bảo vệ quyền

và lợi ích hợp pháp của người khởi kiện Bước đầu, xã hội đã phần nào cĩ sự nhìn nhận, đánh giá việc xét xử các vụ án hành chính là phương thức bảo đảm quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức một cách cĩ hiệu quả khi họ đặt niềm tin pháp lý vào việc khởi kiện vụ án hành chính ra Tịa án

Tuy vậy, nhìn chung vẫn cịn khơng ít những tồn tại Tình trạng án hành chính bị cải, sửa vẫn thường xuyên xảy ra dẫn đến việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử hành chính cịn nhiều hạn chế, đồng thời gây bức xúc xã hội Cĩ rất nhiều nhân tố chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến việc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử hành chính hành chính, nhưng tập trung chủ yếu vào một số vấn đề như: hệ thống tổ chức Tịa hành chính chưa được hồn thiện; trình độ chuyên mơn của đội ngũ Thẩm phán trực tiếp làm cơng tác giải quyết án hành chính chưa cao, bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp cịn hạn chế Đặc biệt là hệ thống pháp luật hành chính và tố tụng hành chính của nước ta cịn khá nhiều những vướng mắc, bất cập, khơng rõ ràng Bên cạnh đĩ, việc tổ chức hệ thống Tồ hành chính nằm trong hệ thống Tịa

án nhân dân với thẩm quyền, chức năng, nhiệm vụ như hiện nay thì việc xét xử án hành chính chưa thể đạt được kỳ vọng trong việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người, bảo vệ pháp chế

Trên bình diện quốc tế, hiện nay Việt Nam là thành viên tích cực của Hiệp hội các quốc gia Đơng Nam Á (ASEAN) và đang nỗ lực cùng tất cả các thành viên khác để xây dựng cộng đồng này với mục tiêu lấy con người làm trung tâm,

cĩ trách nhiệm xã hội nhằm xây dựng tình đồn kết, thống nhất bền lâu giữa các quốc gia và dân tộc ASEAN Việt Nam cịn tham gia cịn tham gia một số các điều ước quốc tế cĩ liên quan đến quyền con người Do đĩ yêu cầu sự minh bạch, bảo đảm quyền, lợi ích của cơng dân trong tố tụng nĩi chung và xét xử vụ án hành chính nĩi chung lại càng trở thành vấn đề cấp thiết

Những vấn đề trong nước và quốc tế, những yếu tố chủ quan và khách quan liên quan đến nhà nước và các cá nhân tổ chức trong xã hội đặt ra yêu cầu phải

nghiên cứu một cách tồn diện, sâu rộng vấn đề bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp

củ cá nhân và tổ chức ñặc biệt trong các vụ án hành chính Tuy nhiên, qua khảo sát các công trình nghiên cứu khoa học ở Việt Nam, vấn ñề này chưa ñược chú ý nghiên cứu chuyên sâu, còn nhiều ý kiến khác nhau và chưa có sự tập trung Chính vì thế, việc nghiên cứu một cách khoa học, có hệ thống về vấn ñề giải quyết các vụ án hành chính theo trình tự thủ tục tư pháp dưới góc nhìn xét xử vụ án hành chính là một phương thức ñể thực hiện việc bảo ñảm quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức và làm thế nào ñể nâng cao hiệu quả, chất lượng của phương thức này là một công việc có ý nghĩa thiết thực

Xuất phát từ những yêu cầu cả về lý luận và thực tiễn, nghiên cứu sinh lựa

chọn ñề tài: "Bảo ñảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét

xử các vụ án hành chính ở Việt Nam" làm luận án tiến sĩ luật học

2 Mục ñích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Mục ñích của luận án là làm sáng tỏ bản chất của việc bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân tổ chức thông qua việc luận giải cơ sở lý luận và thực tiễn xét xử các vụ án hành chính tại Tòa án thông qua các quy ñịnh của pháp luật;

cơ sở việc nghiên cứu các quan ñiểm về bảo ñảm quyền và lợi ích hợp pháp, rút ra các ñặc ñiểm cũng như mối quan hệ với các khái niệm có liên quan ñể làm sáng tỏ bản chất của vấn ñề

Thông qua việc phân tích, ñánh giá các quy ñịnh của pháp luật về giải quyết các vụ án hành chính tại Tòa án nhân dân, luận án có nhiệm vụ phân tích những

ưu ñiểm và những tồn tại của các quy ñịnh của pháp luật cũng như những kết quả ñạt ñược và những sai sót, vướng mắc trong thực tiễn giải quyết các vụ án hành chính trong thời gian qua Trên cơ sở ñó, luận án ñưa ra những kiến nghị khoa học

nhằm hoàn thiện các quy ñịnh pháp luật về giải quyết vụ án hành chính tại Tòa án

nhân dân nhằm hoàn thiện pháp luật, nâng cao chất lượng xét xử, bảo ñảm công bằng xã hội thông qua hoạt ñộng tài phán, bảo vệ quyền lợi chính ñáng cho các bên khi tham gia tố tụng

Thực hiện mục tiêu trên luận án có nhiệm vụ:

- Làm rõ một số vấn ñề lý luận, ý nghĩa phương pháp luận của vấn ñề bảo ñảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức theo quy ñịnh của pháp luật

Nghiên cứu những qui ñịnh của pháp luật Việt Nam liên quan ñến vấn ñề

ñể làm rõ và có nhận thức ñúng ñắn về vấn ñề bảo ñảm quyền, lợi ích của cá nhân,

tổ chức trong trong xét xử vụ án hành chính, vụ án hành chính

- Phân tích thực trạng và những thách thức ñối với việc thực thi sự bảo ñảm quyền và lợi ích của công dân, tổ chức Xác ñịnh rõ quan ñiểm, nhận thức và ñề xuất các giải pháp tăng cường sự bảo ñảm trong thực tế

Như vậy, song song với việc phân tích, ñánh giá và tìm ra phương hướng

ñể hoàn thiện pháp luật, luận án cũng hướng tới mục tiêu làm thế nào ñể bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức trong xét xử vụ án hành chính hành chính

Đối tượn m vi n i n ứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận án là vấn ñề bảo ñảm quyền lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức thông qua quá trình tiến hành và tham gia tố tụng ñể giải quyết vụ án hành chính tại Ta án nhân dân theo quy ñịnh của pháp luật hiện hành và thực tiễn giải quyết các vụ án hành chính tại Tòa án

- Phạm vi nghiên cứu của luận án là những vấn ñề khác nhau liên quan tới quá trình giải quyết vụ án hành chính tại Tòa án nhân dân Đồng thời, trong quá trình trình bày những vấn ñề pháp lý của pháp luật nước ta liên quan ñến quá trình giải quyết án hành chính, tác giả luận án cũng trình bày thêm một số quy ñịnh của pháp luật nước ngoài có liên quan

Tuy nhiên, trong khuôn khổ của một luận án, tác giả không có ñiều kiện trình bày một cách chi tiết mọi vấn ñề liên quan mà chỉ tập trung trình bày một cách có hệ thống những vấn ñề có tính nguyên tắc, luận giải khoa học về các quy ñịnh của pháp luật và thực tiễn thực hiện ñể làm tiền ñề cho những kiến nghị khoa học ñể hoàn thiện các quy ñịnh của pháp luật và nâng cao hiệu quả giải quyết vụ

án hành chính tại Toà án, nhằm mục ñích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức ngày một hiệu quả hơn

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án ñược thực hiện trên cơ sở vận dụng những quan ñiểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về Nhà nước và pháp luật; quan ñiểm chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam và tư tưởng Hồ Chí Minh về ñổi mới và phát triển các quan ñiểm về

dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam nhằm xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật

Luận án áp dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin vào việc phân tích, lý giải các vấn ñề thuộc ñối tượng và phạm

vi nghiên cứu Luận án sử dụng những phương án nghiên cứu chủ yếu sau:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: ñây là phương pháp ñược áp dụng trong hầu hết các phần và nội dung của luận án như phân tích các quan niệm, quan ñiểm về một vấn ñề, rút ra các yếu tố, các bộ phận có mối liên hệ mật thiết với nhau ñể xác lập một quan ñiểm, một vấn ñề gồm các yếu tố cần và ñủ cho một kết luận, một quan niệm ñầy ñủ hơn

- Phương pháp so sánh: Phương pháp này ñược sử dụng nhằm tìm ra các ñiểm chung, các nét ñặc trưng của các vấn ñề, các hiện tượng hoặc cùng một hiện tượng nhưng cần phải so sánh trong các giai ñoạn (thời gian) khác nhau hay trong những không gian (giữa vùng này với vùng khác, nước này với nước khác) khác nhau ñể rút ra các ñiểm tích cực, tiến bộ

- Phương pháp lịch sử: là phương pháp nghiên cứu một vấn ñề trong cả quá trình phát sinh, tồn tại và phát triển của nó thông qua các giai ñoạn, các mốc về thời gian gắn với các sự kiện tương ứng

- Phương pháp thống kê: Để ghi chép, cập nhật các số liệu, các thông tin, sự kiện theo trình tự, cách thức nhất ñịnh Phương pháp này ñược áp dụng cho những vấn ñề cần chứng minh từ các số liệu, sự kiện ñược tập hợp và có ñộ tin cậy xác ñịnh

Luận án sẽ sử dụng tập hợp tất các các phương pháp nói trên ñể thực hiện những nội dung ñã ñặt ra

5 Những ñóng góp mới về khoa h c và ý ngh a th c tiễn của luận án

- Luận án là công trình nghiên cứu ñầu tiên, toàn diện về vấn ñề bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử vụ án hành chính

- Làm rõ ñược cơ sở khoa học, các vấn ñề lý luận về bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp Đưa ra và làm rõ ñược nội hàm của khái niệm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử vụ án hành chính

Luận án khái quát ñược nội dung, bản chất của vấn ñề bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức dưới góc ñộ pháp lý nhằm tạo ra khuôn khổ cho hoạt ñộng của tố tụng của những người tiến hành tố tụng cũng như tham gia tố tụng hành chính

- Phân tích ñánh giá một cách khách quan, toàn diện và ñầy ñủ về thực

trạng cũng như những hạn chế và thách thức ñối với việc bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử vụ án hành chính trên cả phương diện pháp luật và thực tiễn, ñề xuất phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm thể hiện rõ quan ñiểm, ñường lối của Nhà nước về vấn ñề này, góp phần hoàn thiện pháp luật

tố tụng hành chính

Những kết quả nghiên cứu của luận án có giá trị tham khảo cho việc nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện pháp luật Việt Nam về bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử vụ án hành chính Luận án cũng có thể làm tài liệu tham khảo trong quá trình giảng dạy và học tập ở các trường ñại học, các học viện có chuyên ngành về luật học, quyền con người Luận án cũng là một nguồn tư liệu ñể cán bộ làm công tác thực tiễn tham khảo vận dung trong hoạt

ñộng thực tiễn nhằm bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong

xét xử vụ án hành chính Tác giả mong muốn ñóng góp một phần công sức vào việc hoàn thiện các quy ñịnh của pháp luật về giải quyết vụ án hành chính và nâng cao chất lượng xét xử hành chính của Tòa án, từ ñó góp phần giải quyết nhanh chóng, dứt ñiểm các khiếu kiện hành chính phát sinh trong thực tế, ñảm bảo quyền

và lợi ích của công dân, tổ chức trong xã hội ñặc biệt trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền, hội nhập quốc tế ngày một sâu, rộng

6 K t c u của lu n án

Ngoài phần mở ñầu, kết luận, danh mục các công trình của tác giả ñã công

bố liên quan ñến luận án và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận án gồm 4 chương, 14 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Trong tiến trình ñổi mới ñất nước như hiện nay, một loạt vấn ñề nảy sinh từ thực tiễn về mối quan hệ giữa Nhà nước với công dân, về vai trò tích cực của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xây dựng một xã hội dân giàu, nước mạnh cần phải ñược nghiên cứu, tổng kết nhằm luận giải cho các quan ñiểm ñổi mới ñất nước, xác ñịnh những luận cứ khoa học tạo cơ sở vững chắc ñể xây dựng các chế ñịnh pháp lý, góp phần hoàn thiện bộ máy Nhà nước, bảo vệ quyền lợi của công dân Trong ñó, việc nghiên cứu các quy ñịnh, các cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân, giải quyết các tranh chấp, mâu thuẫn giữa Nhà nước với công dân ñể nhà nước thực sự là công cụ chủ yếu, bảo vệ

và thực hiện quyền làm chủ của công dân ngày càng thu hút ñông ñảo sự quan tâm nghiên cứu của nhiều cơ quan, tổ chức, nhiều nhà khoa học Nghiên cứu về vấn ñề này có một số công trình, bài viết tiêu biểu sau:

1.1 NHÓM CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU MANG TÍNH LÝ LUẬN ĐỊNH HƯỚNG VỀ TỔ CHỨC BỘ MÁY NHÀ NƯỚC VÀ MỐI QUAN HỆ GI A NHÀ NƯỚC VỚI CÔNG DÂN

1.1.1 Các công trình, tài liệu nghiên cứu trong nước

- Nguyễn Văn Mạnh, Nhận thức và thực tiễn vận d ng quan ñiểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về tổ chức bộ máy nhà nước trong thời kỳ ñổi mới (từ

những quan ñiểm, chủ trương của Đảng về ñổi mới tổ chức, hoạt ñộng của bộ máy nhà nước Các tác giả tập trung làm rõ cơ sở lý luận về ñổi mới tổ chức, hoạt ñộng của bộ máy nhà nước trong ñó có Tòa án Thực trạng thể chế hóa vận dụng quan ñiểm của Đảng về nguyên tắc tổ chức, hoạt ñộng của bộ máy nhà nước ñược các tác giả ñánh giá chi tiết trong phần thứ hai của ñề tài Phần thứ ba, ñề tài ñưa ra phương hướng vận dụng quan ñiểm của Đảng trong ñổi mới tổng thế tổ chức bộ máy nhà nước và các giải pháp ñể kiện toàn, ñổi mới tổ chức bộ máy nhà nước

theo yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền theo thực thế Việt Nam

Nguyễn Văn Yểu, Lê Hữu Nghĩa, Xây dựng nhà nước pháp quy n xã h i

ch nghĩa Việt Nam trong thời kỳ ñổi mới [130] Với nội dung nhìn lại 20 năm ñổi

mới tư duy về Nhà nước và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam các tác giả làm rõ những luận ñiểm khoa học về nhà nước pháp quyền, dân chủ và mối quan hệ giữa Đảng và Nhà nước, sự phân công quyền lực trong tổ chức bộ máy nhà nước, mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước trong thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Các tác giả cũng ñưa ra các vấn ñề cần tiếp tục ñổi mới trong hoạt ñộng lập pháp, hành pháp, cải cách hành chính nhà nước, hoàn thiện tổ chức bộ máy Tòa án và xét xử vụ án hành chính

- Đào Trí Úc, Cơ chế giám sát của nhân dân ñối với hoạt ñộng của bộ máy

tảng lý luận của việc xây dựng cơ chế giám sát của nhân dân ñối với hoạt ñộng của bộ máy Đảng và Nhà nước, ñặc biệt là sự tổng kết hơn 20 năm thực hiện các

cơ chế dân chủ, cơ chế và hình thức giám sát của nhân dân, kết hợp với những nghiên cứu, ñánh giá kinh nghiệm của nước ngoài Các tác giả ñưa ra các yếu tố tích cực hợp lý với việc xây dựng, ñổi mới các cơ chế kiểm tra giám sát từ phía nhân dân ñối với bộ máy công quyền Đồng thời cuốn sách ñưa ra ñề xuất mô hình

cả về lý luận và thực tiễn cho các cơ chế kiểm tra, giám sát của nhân dân ñối với các thiết chế bộ máy của Đảng và Nhà nước Mô hình ñó cần ñảm bảo mục ñích kiểm tra hữu hiệu, vừa bảo ñảm tính khả thi phù hợp với tình hình thực tế của hệ thống chính trị Việt Nam

- Nguyễn Chí Dũng, Cơ chế pháp lý giám sát hoạt ñộng tư pháp ở Việt

Nam [20] Trong luận án này, tác giả phân tích các khái niệm có ý nghĩa làm cơ sở

lý luận cho cơ chế giám sát hoạt ñộng tư pháp Có thể kể ñến ñó là khái niệm quyền tư pháp, hoạt ñộng tư pháp, giám sát; mối quan hệ mật thiết giữa các yếu tố tạo nên hệ thống cơ chế pháp lý giám sát hoạt ñộng tư pháp Các yếu tố cấu thành

cơ chế này bao gồm: phương thức tổ chức giám sát; yếu tố pháp lý; mối quan hệ tương tác giữa chủ thể giám sát có tác ñộng ñến ñối tượng giám sát Các yếu tố này là tiền ñề của nhau, bổ xung cho nhau và ñể hoàn thiện cơ chế pháp lý Khi nghiên cứu cần xác ñịnh rõ vai trò của các yếu tố này một cách ñộc lập tương ñối

và vai trò của chúng trong mối quan hệ là các yếu tố hợp thành tạo nên cơ chế

ph p lý giám sát Từ những cơ sở lý luận luận án phân tích thực trang cơ chế pháp

lý giám sát hoạt ñộng tư pháp Xem xét các yêu cầu khách quan, quan ñiểm và các giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý giám sát hoạt ñộng tư pháp ở Việt Nam hiện nay Một số vấn ñề lý luận về cơ chế giám sát của luận án có ý nghĩa tham khảo ñối với ñề tài của nghiên cứu sinh trong việc xác ñịnh các vấn ñề bảo ñảm quyền

và lợi ích hợp pháp của cá nhân tổ chức khi tham gia vụ án hành chính

- Nguyễn Mạnh Bình, Hoàn thiện cơ chế pháp lý giám sát xã hội ñối với

việc thực hiện quyền lực Nhà nước ở Việt Nam hiện nay [7] Tác giả cho rằng

trong hệ thống cơ chế pháp lý giám sát xã hội ñối với thực hiện quyền lực Nhà nước bao gồm 5 yếu tố cấu thành Đó là: hệ thống thiết chế; hệ thống thể chế; hình thức và phương pháp giám sát; trình tự và thủ tục giám sát; hậu quả giám sát xã hội Cơ chế pháp lý vận hành ñược tạo nên từ các yếu tố này Các yếu tố này có vai trò nhất ñịnh, là tiền ñề và bổ xung cho nhau ñể tạo nên một cơ chế hoàn chỉnh Dựa trên những phân tích cơ sở lý luận của cơ chế giám sát xã hội ñối với việc thực hiện quyền lực Nhà nước luận án phân tích thực trạng các yếu tố cấu thành cơ chế pháp lý giám sát xã hội Từ thực tế tìm ra những nguyên nhân, bài học từ ñó rút ra yêu cầu khách qua và các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế pháp

lý giám sát xã hội ñối với việc thực hiện quyền lực Nhà nước trong ñiều kiện Việt Nam hiện nay Luận án chỉ dừng ở phạm vi cơ chế pháp lý giám sát nên chưa ñi sâu vào từng lĩnh vực cụ thể, tuy nhiên những vấn ñề lý luận nêu ra có ý nghĩa

tham khảo cho nghiên cứu sinh

- Bộ Tư pháp, Cải cách các cơ quan tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ

tục tư pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của Tòa án trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân [8] Công trình chuyên

khảo, nghiên cứu ñánh giá về cơ sở lý luận, chính trị, pháp lý và thực tiễn về cải cách tư pháp ở Việt Nam Đề tài luận giải cơ sở lý luận và quá trình hình thành quan ñiểm của Đảng về cải cách tư pháp từ năm 1986 ñến 2006; thực tiễn việc triển khai các nghị quyết về cải cách tư pháp của Đảng Cộng sản Việt Nam trong phạm vi các cơ quan ñiều tra, kiểm sát, tòa án, thi hành án và các cơ quan, tổ chức

bổ trợ tư pháp Nội dung ñề tài cũng xác ñịnh những vấn ñề lý luận và thực tiễn của nguyên tắc ñộc lập xét xử của Tòa án; vấn ñề tranh tụng và hiệu quả xét xử

củ Tịa án Đề tài cũng đưa ra mơ hình tổ chức của cơ quan tư pháp và bổ trợ tư pháp như Tịa án, Viện kiểm sát, cơ quan điều tra, thi hành án, các tổ chức luật sư,

tư vấn pháp luật, giám định tư pháp, cơng chứng

- Đào Trí Úc, ơ hình t chức và ho t động của nhà nước pháp quyền xã

hội chủ nghĩa Việt Nam [115] Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, khái niệm

tuy đã được hình thành từ rất lâu nhưng trong thực tế mới đang được định hình Các tác giả tập trung xác định mơ hình lý luận về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam để giúp cĩ thêm những điều kiện nhận thức cho tiến trình cải cách

về lập pháp, hành pháp và tư pháp đang được thực thi mạnh mẽ Với các cơ quan xét xử, các tác giả đánh giá thực trạng tổ chức và hoạt động của hệ thống các cơ quan này, đưa ra các nguyên tắc thiết kế tổ chức và hoạt động của hệ thống tịa án trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đề xuất mơ hình tổng thể về tổ chức

và hoạt động của hệ thống Tịa án

- Nguyễn Đăng Dung, Nhà nước và trách nhiệm của nhà nước [17] Nhà

nước phải chịu trách nhiệm về những hành vi hoạt động của mình Bảo đảm sự độc lập của tịa án là biểu hiện của sự chịu trách nhiệm của nhà nước Hiệu quả xét

xử của tịa án phụ thuộc rất nhiều vào sự độc lập này

- Nguyễn Phú Trọng, Phát huy dân chủ, tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp

quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân do nhân dân, vì nhân dân [107] Cuốn sách

là tập hợp những bài nĩi, bài viết và trả lời phỏng vấn báo chí về vấn đề phát huy dân chủ, xây dựng nhà nước pháp quyền Tác giả khẳng định: Nhà nước ta là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Đĩ là nhà nước đại đồn kết tồn dân, dựa trên nền tảng của khối liên minh giai cấp cơng nhân với giai cấp nơng dân và đội ngũ trí thức, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam được đặt ra như một tất yếu khách quan Đây là cách thức cơ bản để phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm tất cả quyền lực thuộc về nhân dân; quyền lực nhà nước là thống nhất cĩ sự phân cơng, phối hợp và kiểm sốt giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Cuốn sách cho người đọc thấy được một cách hệ thống những quan điểm, nguyên tắc, cách thức và bước đi trong việc phát huy dân chủ,

dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Cuốn sách nêu bật 5 quan ñiểm cơ bản trong quá trình xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước Thứ nhất: Nhà nước ta là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân do dân, vì dân, dựa trên nền tảng của khối liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức, dưới sự lãnh ñạo của Đảng tiên phong của giai cấp công nhân; thực hiện ñầy ñủ quyền dân chủ của nhân dân, giữ nghiêm kỷ cương xã hội, chuyên chính với mọi hành ñộng xâm phạm lợi ích của Tổ quốc và của nhân dân Thứ hai: quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các

cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Thứ ba: quán triệt nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạt ñộng của bộ máy nhà nước, bảo ñảm sự lãnh ñạo và ñiều hành tập trung thống nhất của trung ương, ñồng thời phát huy trách nhiệm và tính chủ ñộng, năng ñộng, sáng tạo của từng ñịa phương, từng cơ sở, từng tổ chức, từng cá nhân và toàn hệ thống Thứ tư: Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, ñồng thời coi trọng giáo dục ñạo ñức xã hội chủ nghĩa, kết hợp sức mạnh của pháp luật với sức mạnh của quần chúng Thứ

năm: tăng cường vai trò lãnh ñạo của Đảng ñối với nhà nước

- Uông Chu Lưu, Cái cách tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ tục tư

pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của Tòa án trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân [65] Trong cuốn sách này làm rõ

các vấn ñề lý luận và thực tiễn, khái niệm, vị trí, vai trò, bản chất, ñặc trưng của các cơ quan tư pháp và thủ tục tư pháp; quyền tư pháp và thực hiện quyền tư pháp trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Bên cạnh ñó ñề tài ñã ñưa ra khái quát về tổ chức và hoạt ñộng của các cơ quan tư pháp trong các khoảng thời gian trước và sau năm 1986 Đề tài ñánh giá những thành tựu ñưa ra những hạn chế và nguyên nhân ñể từ ñó hình thành những quan ñiểm, những tiền ñề và các yêu cầu cải cách tư pháp Đề tài nghiên cứu hệ thống tòa án trong hệ thống các cơ quan tư pháp và việc thực hiện quyền của tòa án với vị trí quan trọng trong hệ thống cơ quan tố tụng Đề tài cũng ñưa ra một số vấn ñề liên quan ñến cải cách tổ chức và

hoạt ñộng của tòa án trong tiến trình cái cách tư pháp

- Lê Minh Thông, Đổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước pháp quyền xã hội

chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở Việt Nam hiện nay [94] Tác

giả nêu và phân tích các nội dung liên quan ñến việc ñổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước pháp quyền theo các nội dung cơ bản: Yêu cầu ñổi mới bộ máy nhà nước; quá trình ñổi mới mô hình bộ máy nhà nước trong lịch sử; thực trạng mô hình bộ máy nhà nước Việt nam từ 1992 ñến nay; phương hướng ñổi mới tổ chức

bộ máy nhà nước Theo tác giả hiện nay còn nhiều vấn ñề cần có sự thống nhất về mặt lý luận như quyền tư pháp và các cơ quan tư pháp Sự thiếu thống nhất này dẫn tới khái niệm các cơ quan tư pháp chưa ñược hiểu một cách chính xác, ñầy ñủ tạo nên sự khó khăn trong nhận thức lý luận và cả thực tế hoạt ñộng ñối với việc phân ñịnh giữa hành pháp và tư pháp

1.1.2 Các công trình, tài liệu nghiên cứu của nước ngoài

Joseph S Nye, Philip Zelikow, David C King, Why People on't Trust

Press [139] Niềm tin ñối với chính phủ Mỹ ñã giảm trong ba thập kỷ qua Ba

phần tư dân Mỹ khi ñược hỏi cho biết họ tin tưởng chính phủ liên bang làm ñúng trong năm 1964 Hiện nay, chỉ một phần tư còn có lòng tin Lý do tại sao lại có sự suy giảm ñó? Sự không tin tưởng này phản ánh thái ñộ hoài nghi lâu dài của người dân Mỹ ñối với một nhà nước mạnh mẽ? Hay sự thiếu tin cậy là một vấn ñề cho

tương lai của việc lãnh ñạo?

Với tập hợp các bài tiểu luận của các học giả hàng ñầu Harvard, cuốn sách này tìm hiểu gốc rễ của sự thiếu tin cậy Nó ñầu tiên xem xét phạm vi hoạt ñộng của chính phủ hiện nay, hiệu suất thực tế của nó, và nhận thức của người dân về hiệu quả của nó Sau ñó các tác giả ñánh giá những giải thích có thể cho là nguyên nhân cho sự suy giảm lòng tin, bao gồm cả sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh, kỳ vọng cao sau Thế chiến II, một nền kinh tế suy yếu, ảnh hưởng của toàn cầu hóa,

sự tức giận trong các vụ bê bối chính trị, và sự bất lực của các quan chức Cuốn sách làm rõ suy nghĩ về nguồn gốc của sự bất mãn công khai Xuất phát từ ñó, các tác giả ñã ñưa ra nhiều nguyên nhân, phần lớn là không liên quan ñến ñiều kiện kinh tế quốc gia, những thách thức của nền kinh tế toàn cầu, chiến tranh lạnh, hoặc cách hành sử sai lầm của các quan chức và chính trị gia Thay vào ñó, họ chỉ ra rằng thủ phạm rất có thể là tất cả những ñiều tồn tại trong xã hội - một sự pha trộn

ương tác của các cuộc xung ñột văn hóa và chính trị khuấy ñộng bởi một hệ thống phương tiện truyền thông

1.2 NHÓM NH NG CÔNG TRÌNH BÀI VIẾT NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH

1.2.1 Các công trình, tài liệu nghiên cứu trong nước

- Nguyễn Như Phát, Nguyễn Thị Việt Hương, Tài phán hành chính trong

b i c nh xây dựng nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay [77] Cuốn sách này là sự tập hợp ý kiến của một số tác giả xoay quanh

những vấn ñề lý luận và thực tiễn cấp bách nhất về nền tài phán hành chính ở Việt Nam Các tác giả tập trung làm rõ cơ sở lý luận và kinh nghiệm xây dựng nền hành chính ở nước ta Cùng với ñó là sự phân tích, ñánh giá về nhà nước pháp quyền, về việc bảo vệ quyền con người, các vấn ñề liên quan ñến tài phán hành chính

Nhà nước pháp quyền, từ trong bản chất của nó, ñặt ra yêu cầu về sự giới hạn và kiểm soát quyền lực nhà nước, trong ñó ñiểm nhấn quan trọng là sự kiểm soát và kiềm chế quyền lực hành pháp - bộ phận quyền lực có nhiều khả năng nhất trong việc lấn quyền và lạm quyền Vì vậy, thúc ñẩy quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền cũng ñồng nghĩa với việc thúc ñẩy mạnh mẽ việc xây dựng các cơ chế ñảm bảo quyền lực nhân dân trên cơ sở hạn chế tối ña khả năng lạm quyền từ phía các cơ quan hành pháp Điều này trực tiếp ñặt ra yêu cầu về một nền tài phán hành chính hữu hiệu ở Việt Nam hiện nay

Tài phán hành chính là một vấn ñề phức tạp, liên quan ñến và phụ thuộc vào nhiều yếu tố chính trị - xã hội trong các không gian và thời gian khác nhau Ở Việt Nam, tài phán hành chính xuất hiện sớm và thực sự trở thành một cơ chế pháp lý nhằm giới hạn và kiểm soát quyền lực nhà nước hướng tới mục tiêu bảo

vệ quyền con người, chỉ từ sau khi Pháp lệnh Khiếu nại, tố cáo của công dân ñược ban hành năm 1991 và ñặc biệt là sau năm 1995 - khi Quốc hội Việt Nam sửa ñổi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, trao cho Tòa án nhân dân chức năng xét xử hành chính và thiết lập trong hệ thống tòa án nhân dân các tòa chuyên trách thực hiện chức năng này (gọi chung là Tòa hành chính) Từ ñó ñến nay, mặc dù về bản chất, tài phán hành chính là hoạt ñộng xem xét và ra phán quyết có giá trị pháp lý nhằm

giải quyết các tranh chấp hành chính hay các tranh chấp nảy sinh trong quá trình ñiều hành, quản lý của các cơ quan hành chính nhà nước, trong ñó chủ yếu là việc xem xét, phán quyết về tính ñúng ñắn của các quyết ñịnh hay hành vi hành chính của các cơ quan quản lý nhà nước, nhưng trên thực tế ñang tồn tại những cách quan niệm khác nhau về tài phán hành chính Sự phức tạp trong nhận thức lý luận

về tài phán hành chính kéo theo những lúng túng và thiếu hiệu quả trong thực tiễn xây dựng và thực thi cơ chế tài phán hành chính Hệ quả ñương nhiên của tình hình ñó là quyền khiếu nại, tố cáo của công dân bị xâm hại, vai trò của các cơ quan tài phán hành chính bị suy giảm, ñi ñôi với hiện tượng gia tăng sự tùy tiện,

vô cảm, thiếu trách nhiệm của một bộ phận công chức hành chính nhà nước Đó là thực trạng không tương thích với ñòi hỏi của quá trình tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

- Nguyễn Thanh Bình, Thẩm quyền của Tòa án nhân dân trong việc giải

quyết các khiếu kiện hành chính [4] Tác giả tập trung làm rõ cơ sở lý luận về sự

cần thiết và tính tất yếu của việc xác ñịnh thẩm quyền của Tòa án trong việc giải quyết khiếu kiện hành chính, luận án xây dựng ñược khái niệm thẩm quyền giải quyết khiếu kiện hành chính của tòa án góp phần tạo nên sự thống nhất về nhận thức cho việc xác ñịnh thẩm quyền của tòa án Qua việc ñánh giá thực trạng về thẩm quyền xét xử hành chính của Toà án nhân dân, tác giả cho thấy những yếu tố tích cực và cả những khó khăn, bất hợp lý trong việc xác ñịnh thẩm quyền xét xử các vụ án hành chính của Tòa án Đó cũng chính là nguyên nhân làm hạn chế vai trò của Tòa án tham gia vào giải quyết khiếu kiện hành chính Luận án cũng ñưa

ra những kiến nghị, những giải pháp nhằm hoàn thiện thẩm quyền của Tòa Hành chính và xây dựng hệ thống văn bản pháp luật, thống nhất ñồng bộ và hoàn thiện môi trường pháp lý về thủ tục giải quyết vụ án hành chính

- Nguyễn Thanh Bình, Thẩm quyền xét xử khiếu kiện hành chính của tòa án

- sự ñảm bảo công lý trong quan hệ Nhà nước và Công dân [6] Cuốn sách gồm

ba phần: Phần thứ nhất ñưa ra cơ sở lý luận về xác ñịnh, phân ñịnh thẩm quyền xét

xử khiếu kiện hành chính của Tòa án Trong phần này tác giả tập trung làm rõ các vấn ñề lý luận về thẩm quyền xét xử của tòa án ñối với khiếu kiện hành chính Đưa ra các khái niệm về khiếu kiện hành chính, thẩm quyền của tòa án, ñặc ñiểm

ề thẩm quyền của Tòa án trong việc xét xử các khiếu kiện hành chính, ñồng thời nêu các nguyên tắc xác ñịnh thẩm quyền xét xử khiếu kiện hành chính của Tòa án Phần thứ hai, cuốn sách ñánh giá thực tiễn về thẩm quyền xét xử khiếu kiện hành chính của Tòa án Cụ thể là nêu ra các cơ sở ñể xác lập thẩm quyền của Tòa án, xác ñịnh ñối tượng xét xử là các quyết ñịnh hành chính, hành vi hành chính Ở phần này tác giả cũng nêu các vấn ñề về thẩm quyền của tòa án theo loại việc, theo lãnh thổ, theo cấp tòa án xét xử Bên cạnh ñó tác giả ñi sâu vào phân tích thẩm quyền xét xử khiếu kiện hành chính của tòa án trong các giai ñoạn tố tụng và

áp dụng pháp luật dân sự và tố tụng dân sự trong xét xử các khiếu kiện hành chính, thẩm quyền áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời và trong việc ra bản

án, quyết ñịnh xét xử khiếu kiện hành chính Phần thứ ba, trên cơ sở lý luận và thực tiễn, tác giả ñưa ra phương hướng và các biện pháp hoàn thiện thiết chế xét

xử khiếu kiện hành chính của tòa án ñể ñảm bảo công lý trong quan hệ giữa nhà nước với công dân Tại phần này tác giả ñề cập ñến vấn ñề mở rộng thẩm quyền của Tòa án trong việc xét xử các khiếu kiện hành chính, việc hoàn thiện hệ thống các quy ñịnh pháp luật nhằm mở rộng thẩm quyền của Tòa án, hoàn thiện sự phân ñịnh thẩm quyền xét xử giữa Tòa án các cấp, hoàn thiện các quy ñịnh và biện pháp bảo ñảm cho việc thực hiện thẩm quyền xét xử Bên cạnh ñó tác giả cũng ñưa ra vấn ñề cải cách trình tự thủ tục tố tụng hành chính cho phù hợp ñặc ñiểm của việc khiếu kiện hành chính cũng như các ñề xuất liên quan tới thẩm quyền ra phán quyết và quan niệm về ñối tượng xét xử của toàn án là quyết ñịnh hành chính

- Nguyễn Văn Thanh, Đinh Văn Minh, Một số vấn ñề về ñổi mới cơ chế

giải quyết khiếu kiện hành chính ở Việt Nam [92] Nội dung cuốn sách này tập

trung phân tích những vấn ñề về khiếu kiện hành chính và cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính Các khái niệm ñược các tác giả làm rõ như khiếu kiện hành chính, giải quyết khiếu kiện hành chính, quan ñiểm về giải quyết khiếu kiện hành chính trong giai ñoạn 1998 - 2003 Các vấn ñề về ñổi mới nhằm nâng cao hiệu quả công tác giải quyết khiếu kiện hành chính trong thời gian tới Với nội dung giới hạn trong một khoảng thời gian nên những vấn ñề cuốn sách mang lại có ý nghĩa tham khảo ñối với ñề tài

Trần Quang Hiển, Cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành

chính ở Việt Nam [52] Luận án làm rõ cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh

chấp hành chính là tổng hợp các yếu tố cấu thành và phương thức tổ chức, hoạt ñộng của các chủ thể theo những nguyên tắc, quy ñịnh của pháp luật, với các hình thức, công cụ, phương tiện pháp lý có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, vận hành trong một thể ñồng bộ, thống nhất thông qua các chủ thể có thẩm quyền giải quyết tranh chấp hành chính nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tranh chấp ñược pháp luật ghi nhận và bảo ñảm thực hiện Các yếu tố cấu thành của cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính gồm: các nguyên tắc pháp

lý cơ bản; những quy ñịnh của pháp luật thực ñịnh về giải quyết tranh chấp hành chính; yếu tố thủ tục, phương thức pháp lý giải quyết tranh chấp hành chính; yếu

tố chủ thể pháp luật trong cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính Luận án ñánh giá thực trạng cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính ở Việt Nam trên những nội dung như: các nguyên tắc pháp lý cơ bản; những quy ñịnh pháp luật về giải quyết tranh chấp hành chính; thủ tục, phương thức pháp lý giải quyết tranh chấp hành chính; yếu tố chủ thể pháp luật trong cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính Quan ñiểm chỉ ñạo việc xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính gồm: Xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý giải quyết tranh chấp hành chính phải bảo ñảm cho các tranh chấp hành chính ñược giải quyết nhanh, kịp thời, ñúng pháp luật và có hiệu quả nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức trong xã hội; Xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính trên cơ sở ñáp ứng yêu cầu xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam; Xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính phải phù hợp với quan ñiểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về cải cách hành chính, cải cách tư pháp; Xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý giải quyết tranh chấp hành chính bảo ñảm không làm cản trở việc thực hiện các Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; Xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính phải bảo ñảm tính ñồng bộ, tính ổn ñịnh, nhất quán của các yếu tố cấu thành cơ chế; Xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh

chấp hành chính trên cơ sở tổng kết thực tiễn giải quyết tranh chấp hành chính, vận dụng sáng tạo kinh nghiệm nước ngoài vào hoàn cảnh Việt Nam hiện nay Các giải pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính ở Việt Nam trong thời gian tới như: Đổi mới về ñiều kiện khiếu kiện hành chính bảo ñảm quyền lựa chọn của người khiếu kiện khi khiếu kiện quyết ñịnh hành chính, hành vi hành chính; Thể chế hóa những nguyên tắc cơ bản về giải quyết tranh chấp hành chính thành các quy phạm pháp luật cụ thể; Xây dựng và hoàn thiện các quy ñịnh của pháp luật trong cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính; Giải pháp ñổi mới thủ tục và phương thức pháp lý giải quyết tranh chấp hành chính; Giải pháp hoàn thiện yếu tố chủ thể pháp luật trong cơ chế pháp lý bảo ñảm giải quyết tranh chấp hành chính

- Ngô Mạnh Toan, Hoàn thiện pháp luật về khiếu n i, tố cáo trong ñiều

kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam [95] Tác giả xem xét phân tích

những vấn ñề lý luận về khiếu nại, tố cáo, trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc giải quyết khiếu nại tố cáo, các quy ñịnh pháp luật về khiếu nại, tố cáo, trình tự thủ tục giải quyết khiếu nại tố cáo Trên cơ sở những phân tích ñó luận án phân tích sự hình thành, phát triển và thực trạng pháp luật khiếu nại tố cáo hiện nay ở Việt Nam, ñồng thời chỉ ra yêu cầu khách quan, những quan ñiểm ñổi mới trong thời gian tới

- Phạm Hồng Thái, Quyết ñịnh hành chính, hành vi hành chính - Đối tượng

xét xử của Tòa án [88] Cuốn sách chủ yếu phân tích các khía cạnh khoa học, pháp

lý về quyết ñịnh hành chính, hành vi hành chính - ñối tượng xét xử của Tòa án, thẩm quyền xét xử hành chính của Tòa án nhân dân các cấp Tuy vậy, cuốn sách không ñề cập tới tố tụng hành chính và việc bảo ñảm quyền của cá nhân, tố chức trong xét xử hành chính

- Phạm Hồng Thái và Đinh Văn Mậu, Tài phán hành chính ở Việt Nam

[87], cuốn sách chủ yếu tập trung luận giải về tài phán hành chính như là một bộ phận, một mặt của quản lý hành chính nhà nước và phân tích sự tác ñộng giữa hai mặt hoạt ñộng này Đồng thời chỉ ra thẩm quyền của tài phán hành chính - phán xét về tính hợp pháp của quyết ñịnh hành chính, hành vi hành chính Cuốn sách ñặt cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu về tài phán hành chính và xét xử hành chính

Học viện Hành chính, Giáo trình Luật hành chính và tài phán hành chính

Việt Nam [56] Giáo trình này gồm các phần: Phần thứ nhất, Khái quát chung về

Luật hành chính Việt Nam; Phần thứ hai: Chủ thể của Luật hành chính Việt Nam; Phần thứ ba: Cưỡng chế hành chính và trách nhiệm hành chính; Phần thứ tư: Kiểm soát ñối với hoạt ñộng hành chính nhà nước; Phần thứ năm: Tài phán hành chính Nội dung giáo trình ñưa ra các khái niệm về luật hành chính và tài phán hành chính Việt Nam tạo tiền ñề nghiên cứu các vấn ñề chuyên sâu

- Học viện Hành chính, Giáo trình Hành chính công [57] Cuốn giáo trình

này cung cấp những kiến thức cơ bản về hoạt ñộng quả lý của bộ máy hành chính nhà nước và những cách thức phối hợp sử dụng nguồn lực ñể hành chính nhà nước ñạt ñược những mục tiêu của mình Hành chính công có mối liên hệ mật thiết với các môn khoa học khác như quản trị học, quản trị nhân sự, luật, kinh tế vĩ mô… Cuốn sách mang tới cho người ñọc sự tiếp cận một cách có hệ thống những kiến thức về nhà nước và hoạt ñộng quản trị của một quốc gia gắn liền với hệ thống những công cụ, phương pháp, nguyên tắc quản lý và trong ñó có công cụ pháp luật

mà chủ yếu là Luật hành chính

- Nguyễn Hoàng Anh, Nh ng c n cứ ñánh giá tính hợp pháp của quyết

ñịnh hành chính trong t xử hành chính ở Cộng hòa Pháp và Vương quốc ỉ [2]

Bài viết của tác giả ñưa ra và phân tích vấn ñề về tiêu chí ñánh giá tính hợp pháp của quyết ñịnh hành chính theo quy ñịnh của pháp luật Bỉ và Pháp là ñúng thẩm quyền, tuân thủ yêu cầu về hình thức, thủ tục và trình tự ban hành Tác giả giới thiệu và phân tích các căn cứ pháp lý và căn cứ thực tế ñể ñánh giá tính hợp pháp của quyết ñịnh hành chính Từ thực tế áp dụng luật của các nước trên rút ra bài học kinh nghiệm cho việc vận dụng ở Việt Nam

- Phạm Hồng Quang, Luật kiện tụng hành chính ở Nhật ản và một số vấn

thiệu về quá trình hình thành, ñưa ra nội dung và ñặc ñiểm của luật kiện tụng hành chính Nhật Bản Bên cạnh việc giới thiệu sơ bộ về những ñặc ñiểm cần quan tâm của luật kiện tụng hành chính, bài viết còn nêu ra những hạn chế còn tồn tại trong luật của Nhật Bản Cùng với những con số thống kê cụ thể về thực tiễn xét xử của

a án tác giả bài viết ñưa ra một số phương hướng và các biện pháp cải cách chủ yếu ñối tố tụng hành chính

- Tìm hiểu xét x hành chính một số nước và lãnh th trên thế giới [74], Tài

liệu tham khảo bao gồm các tài liệu ñược dịch, ghi chép qua các bài viết trình bày tại các hội thảo khoa học, các ñợt khảo sát nghiên cứu của các chuyên gia Việt Nam tại một số nước Cuốn sách ñề cập ñến cách thức tổ chức cơ quan tài phán hành chính ở một số nước trên thế giới, trong ñó tập trung sâu vào tìm hiểu về Tòa

án hành chính ở Cộng hòa Pháp; tòa án hành chính trong hệ thống cơ quan tài phán Cộng hòa liên bang Đức; Tòa án hành chính tại Thụy Điển, tính lưỡng hệ trong tài phán ở Phần Lan và Thụy Điển Cuốn sách ñưa ra sơ bộ về lịch sử hình thành, chức năng nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức của hệ thống tòa án hành chính ở các quốc gia này Bên cạnh ñó cuốn sách còn ñề cập ñến tổ chức và hoạt ñộng của

hệ thống tòa án hành chính và việc giải quyết các khiếu kiện hành chính ở một số nước và vùng lãnh thổ lân cận với Việt Nam như Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc, Malaysia, Singapore Cuốn sách cũng ñề cập tới sự ảnh hưởng của hệ thống tòa án hành chính ở các nước phương Tây tới việc hình thành cơ quan tài phán

hành chính của các nước trong khu vực Đông Nam Á

- Đinh Văn Minh, Tài phán hành chính so sánh [70] Cuốn sách làm rõ mô

hình tổ chức cơ quan tài phán hành chính của một số nước trên thế giới, quan ñiểm của các nước về tài phán hành chính, một số vấn ñề tố tụng hành chính, ñối tượng xét xử của tòa án hành chính

- Phạm Hồng Quang, Hoàn thiện chế ñịnh tài phán hành chính Việt Nam

trong tiến trình hội nhập và phát triể một vài kinh nghiệm từ hệ thống luật Châu

phán hành chính ở Việt Nam cần xem xét những ñộng lực nội tại và sự tác ñộng của bên ngoài Những kinh nghiệm của nước ngoài cần ñược vận dụng một cách khéo léo hợp lý Những kinh nghiệm từ hệ thống luật châu Âu lục ñịa, Nhật Bản

và Trung Quốc ñược rút ra từ quá trình nghiên cứu có ảnh hưởng thế nào ñối với việc hoàn thiện chế ñịnh tài phán hành chính ở Việt Nam Các kinh nghiệm trong việc xây dựng mô hình tòa án, xác ñịnh thẩm quyền của tòa án ở Pháp và Đức, hay việc chuyển ñổi mô hình tòa án hành chính tại Nhật Bản, việc xác ñịnh thẩm

q ền của tịa án tại Trung Quốc… Từ những nghiên cứu này tác giả đưa ra đề xuất cho việc định hướng hồn thiện chế định tài phán hành chính Việt Nam như việc hồn thiện mơ hình cơ quan tài phán hành chính, mở rộng thẩm quyền của

Tịa hành chính và các chế định cĩ liên quan

- Nguyễn Văn Tú, Mơ hình t chức cơ quan tài phán hành chính một số

nước tr n thế giới và việc vận d ng vào điều kiện Việt Nam [110] Tác giả luận

văn đã tìm hiểu nghiên cứu mơ hình tổ chức cơ quan tài phán hành chính ở một số nước điển hình cũng như những vấn đề tồn tại trong cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính ở nước ta hiện nay Tác giả dựa trên những phân tích, lý giải của mình đưa ra một số giải pháp để nâng cao hiệu quả cơng tác giải quyết khiếu kiện hành chính ở Việt Nam Bên cạnh đĩ tác giả cũng đề cập tới thẩm quyền và những vấn

đề cĩ liên quan đến nội dung tài phán hành chính

1.2.2 Các cơng trình, tài liệu nghiên cứu của nước ngồi

- Adriaan Bedner, dministrati Courts in Indon sia: Socio-legal Study,

Tồ án hành chính ở Indonesia: Một nghiên cứu xã hội - pháp lý [131] Cuốn sách này đánh giá hiệu suất của hệ thống tịa án hành chính Indonesia Năm 1991, Indonesia đã thành lập một hệ thống tịa án hành chính cung cấp khả năng cho người dân chống lại hành vi hành chính trái pháp luật Cuốn sách đã giải thích lý

do tại sao các tịa án đã được thành lập mặc dù bản chất mang nặng tính độc đốn của nhà nước của Indonesia, và lý do tại sao hệ thống đĩ là chịu ảnh hưởng của pháp luật Hà Lan Tác giả phân tích các thẩm quyền của các tịa án trong xử lý vụ

án hành chính và các tịa án đã sử dụng thẩm quyền đĩ như thế nào Cuốn sách cịn đưa ra các nội dung nĩi lên bản chất khơng cơng bằng của vụ án hành chính, bằng cách phân tích các yếu tố bên trong và bên ngồi tổ chức tịa án hành chính ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động Các yếu tố này bao gồm thâm hụt ngân sách, thiếu các cơ hội đào tạo, thao tác nghề nghiệp, tham nhũng, thiếu sự hỗ trợ của chính phủ, và nhiều vấn đề khơng hợp pháp khác Cuối cùng, tác giả cung cấp một

số kiến nghị cho sự thay đổi, nhiều điều trong số đĩ cũng cĩ thể được sử dụng cho các nước đang phát triển khác như Việt Nam

- Lionel Neville Brown, John Bell, Fr nch dministrati Law, Luật

Hành Chính Pháp [141] Đây là phiên bản tiếng Anh cung cấp một cái nhìn tổng

q an hoàn chỉnh và hiện ñại của luật hành chính Pháp, cùng với Bộ luật Napoleon, Luật hành chính Pháp ñược coi là thành tích ñáng chú ý nhất của khoa học pháp lý của Pháp Cuốn sách có mười một phụ lục mở rộng với số liệu thống

kê, mô hình xử lý, và các hình minh họa thông tin về các tòa án hành chính Pháp, thủ tục tố tụng

- Susan Rose- Ackerman, Peter L Lindseth, Comparati dministrati

Law - Luật hành chính so sánh [145] Tập nghiên cứu này là một cái nhìn tổng

quan về lĩnh vực pháp luật hành chính so sánh Nội dung của các chuyên ñề là sự

so sánh pháp luật hành chính của Hoa Kỳ, châu Âu lục ñịa, và Khối thịnh vượng chung và ñược bổ sung thêm bởi những nội dung của luật châu Mỹ La tinh, châu Phi và châu Á Phần nổi bật ñược quan tâm là những mâu thuẫn, xung ñột có thể

có giữa thực thi công vụ và trách nhiệm công cộng, về ranh giới thay ñổi của hành chính nhà nước - cả hai sự phân biệt công-tư và các liên kết giữa các cơ quan quản

lý quốc gia và xuyên quốc gia như Liên minh châu Âu Cuốn sách thể hiện sự quan tâm của các tác giả tới cách các cá nhân và tổ chức trên các hệ thống pháp lý

khác nhau ứng xử với hoạt ñộng, quyền hạn của cơ quan công quyền

1.3 NHÓM NH NG CÔNG TRÌNH BÀI VIẾT NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VIỆC THỰC HIỆN BẢO ĐẢM QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA TỔ CHỨC, CÁ NHÂN TRONG CÁC VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

- Thanh tra Nhà nước, Việc giải quyết khiếu n i c a công dân trong hệ

thống các cơ quan hành chính Nhà nước sau khi tòa án hành chính ñược thành lập [91] Đề tài ñã nêu lên ñược quá trình hình thành và hoàn thiện quyền khiếu

nại của công dân và các chế ñịnh bảo ñảm quyền khiếu nại Vai trò của các cơ quan hành chính Nhà nước, các tổ chức thanh tra Nhà nước trong việc giải quyết các khiếu nại hành chính khi Tòa án nhân dân xét xử các vụ kiện hành chính, thực trạng tình hình khiếu nại và giải quyết khiếu nại, những tồn tại, nguyên nhân và giải pháp Những vấn ñề ñề tài nghiên cứu có ý nghĩa tham khảo cho việc hình thành cơ chế ñảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức khi tham gia

vụ án hành chính tại tòa án

- Tòa án nhân dân tối cao, Một số giải pháp nâng cao hiệu quả, chất lượng

giải quyết khiếu kiện hành chính tại tòa án nhân dân th o tinh thần cải cách tư

pháp [ ] Đề tài ñưa ra những vấn ñề chủ yếu trong quan ñiểm của Đảng và Nhà

nước về cải cách hành chính và cải cách tư pháp trong lĩnh vực giải quyết khiếu kiện hành chính Nội dung chủ yếu của ñề tài tập trung vào phân tích thực trạng năng lực, chất lương, hiệu quả giải quyết khiếu kiện hành chính của Tòa án nhân dân ñồng thời ñưa ra nguyên nhân và các giải pháp

- Nguyễn Danh Tú, Giải quyết khiếu kiện hành chính trong ñiều kiện xây

dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam [109] Luận án ñưa ra những ñóng góp lý

luận về giải quyết khiếu kiện hành chính tại Tòa án; phân tích, ñánh giá thực trạng các quy ñịnh của pháp luật và thực trạng hoạt ñộng giải quyết khiếu kiện hành chính từ năm 1995, 1996 ñến nay Trên cơ sở ñó ñề xuất vấn ñề cải cách tư pháp;

ñề xuất quan ñiểm, giải pháp nâng cao chất lượng giải quyết khiếu kiện hành chính tại Tòa án, ñổi mới mô hình tổ chức Tòa hành chính, tổ chức theo thẩm quyền xét xử ñể tiếp tục hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả hoạt ñộng giải quyết khiếu kiện hành chính Phạm vi nghiên cứu của luận án là lĩnh vực giải quyết khiếu kiện hành chính tại Tòa án thể hiện ở phương diện lý luận, pháp luật và thực tiễn hoạt ñộng giải quyết khiếu kiện hành chính tại Tòa án ở Việt Nam từ năm 1995, 1996 ñến nay và ñặc biệt trong giai ñoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và cải cách tư pháp hiện nay Luận án ñưa ra những kiến giải tương ñối toàn diện trên phương diện lý luận về khiếu kiện hành chính và giải quyết khiếu kiện hành chính ñặt trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách tư pháp, luận án ñã góp phần ñặt cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu toàn diện, chuyên sâu vấn ñề giải quyết khiếu kiện hành chính trong các lĩnh vực cụ thể Các giải pháp mà luận án ñưa ra có ý nghĩa quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng giải quyết các vụ án hành chính trong thực tiễn Về mặt thực tiễn: qua phân tích thực trạng pháp luật, thực trạng giải quyết các vụ án hành chính, luận án cho thấy tính cấp thiết phải ñổi mới, nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu kiện hành chính ở nước ta hiện nay Đồng thời khẳng ñịnh, giải quyết khiếu kiện hành chính bằng con ñường Tòa hành chính là phù hợp với yêu cầu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Từ ñó, ñóng góp vào việc hoàn thiện pháp luật về giải quyết khiếu kiện hành chính, nâng cao chất lượng của công tác xét xử các tranh chấp hành chính tại Tòa án ở nước ta

Nguyễn Văn Động, Về mối quan hệ gi a nhà nước và công dân Việt Nam [40] Tác giả bài viết nêu bật bản chất về mối quan hệ giữa nhà nước và công dân ở

Việt Nam là sự bình ñẳng về quyền và nghĩa vụ Qua việc phân tích mối quan hệ nhà nước - công dân dưới chế ñộ xã hội chủ nghĩa bài viết chỉ ra sự thể hiện của mối quan hệ này dựa trên hai mặt: thái ñộ của nhà nước với công dân và thái ñộ của công dân ñối với nhà nước Nhà nước vừa là tổ chức công quyền vừa là công cụ hợp pháp của công dân Công dân vừa là chủ thể của quyền lực nhà nước vừa là ñối tượng tác ñộng của quyền lực này Nhà nước và công dân ñều có quyền và nghĩa vụ ñối với nhau Sự bình ñẳng giữa các quyền ñó là tất yếu và dẫn ñến yêu cầu phải hoàn thiện hệ thống pháp luật ñể ñảm bảo quyền và nghĩa vụ của công dân

- Nguyễn Thế Quyền, Một số vấn ñề về hoàn thiện cơ chế giải quyết khiếu

kiện của công dân [85] Việc giải tốt khiếu kiện của công dân ñối với các quyết

ñịnh hay hành vi hành chính là ñảm bảo quyền của cá nhân và tổ chức ñồng thời là

cơ chế hữu hiệu ñể cơ quan nhà nước phát hiện ra những lỗi sai của mình Một trong những cơ chế giải quyết khiếu kiện là cơ chế tài phán của tòa án nhân dân

Từ những nhận ñịnh của mình tác giả ñề xuất xây dựng mô hình toàn hành chính

có sự ñộc lập cao, không quá lệ thuộc vào cơ quan hành chính

- Hoàng Văn Sao, Cần làm rõ khái niệm khiếu nại, khiếu kiện ñể giải quyết

các quyền ấy của cá nhân cho ñúng [86] Tác giả phân tích, giải thích các khái

niệm khiếu nại, khiếu kiện dưới góc ñộ lịch sử, tự nhiên và pháp lý, từ ñó làm cơ

sở ñể ñưa ra nhận ñịnh về vai trò của khiếu kiện, khiếu nại hành chính ñối với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức

- Nguyễn Hoàng Anh, Hoạt ñộng xét xử hành chính ở nước ta [3] Bài viết

nhận ñịnh sự yếu kém còn tồn tại trong việc xét xử các vụ án hành chính tại Việt Nam từ năm 1996 ñến 2006 Tác giả phân tích những hạn chế trong quy ñịnh của pháp luật dẫn tới việc hạn chế quyền của người ñi kiện và sự ñộc lập chưa cao của

thẩm phán trước cơ quan hành chính

này tác giả dưới góc nhìn của một luật sư ñã ñề cập ñến vấn ñề giải quyết mâu thuẫn trong quan hệ hành chính bằng Tòa án là một cơ chế văn minh Vấn ñề là làm sao ñể công dân s n sàng ñưa tranh chấp ra tòa và tin vào cơ chế xét xử của

Tòa án Để làm ñược ñiều ñó theo tác giả cẩn mở rộng thẩm quyền của tòa án ñối với các vụ việc tranh chấp liên quan ñến quyết ñịnh hành chính Tuy nhiên việc

mở rộng này phải ñược thực hiện khoa học ñể bản thân Tòa án không bị lúng túng khi thụ lý vụ án và người dân thấu hiểu ñược vấn ñề Đối với việc thụ lý vụ án hành chính cũng cần thay ñổi một số vấn ñề về thủ tục Về thời hiệu khởi kiện cũng nên có quy ñịnh hợp lý ñể ñảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của công dân Điểm mấu chốt tác giả nhấn mạnh là trong vụ án hành chính người dân là bên yếu thế và bất bình ñẳng trong quan hệ nhà nước và công dân do vậy cần dành thêm lợi thế trong các trình tự thủ tục cho công dân

Ngoài ra, còn một số bài viết, công trình nghiên cứu khác cũng ñã ít nhiều ñánh giá thực trạng về tổ chức, thực hiện quyền tài phán hành chính và dưới những góc ñộ khác nhau có ñề cập ñến vấn ñề giải quyết án hành chính tại Tòa án

nhân dân ở nước ta

Từ các công trình, tài liệu trên cho thấy tình hình nghiên cứu các vấn ñề liên quan ñến hoạt ñộng xét xử hành chính của Tòa án, liên quan ñến bảo ñảm quyền lợi, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ thông qua xét xử hành chính của Tòa án… ñã và ñang là một lĩnh vực quan tâm ngày càng ca và bức thiết của Nhà nước, của nhân dân nhất là các nhà khoa học, chuyên gia pháp lý

Một số công trình quan trọng ñã hệ thống một cách cơ bản và chuyên sâu

về mặt lý luận về tài phán hành chính như: Thiết lập tài phán hành chính nước

ta [58], Tài phán hành chính Việt Nam của Phạm Hồng Thái và Đinh Văn Mậu

[87]… Bước ñầu góp phần ñặt nền móng cho việc nghiên cứu và soạn thảo các văn bản Pháp luật trong lĩnh vực này

Một số công trình tài liệu lại tập trung nghiên cứu chuyên sâu về một số nội dung, một chế ñịnh cụ thể như các ấn phẩm của Nguyễn Thanh Bình chỉ tập trung vào chế ñịnh thẩm quyền xét xử hành chính

Một số công trình khác lại trình bày những vấn ñề thực hiện về tài phán hành chính hoặc kinh nghiệm hay so sánh nhằm rút ra bài học vận dụng, áp dụng…

Tuy nhiên, các bài viết và các công trình nói trên chỉ mới ñề cập ñến từng vấn

ñề, từng khía cạnh hoặc tập trung giải quyết một số vấn ñề riêng l có tính bức xúc

mà chưa có một công trình nghiên cứu riêng nào nghiên cứu một cách có hệ thống về

ấn ñề làm thế nào ñể hoàn thiện các chế ñịnh pháp luật tố tụng hành chính ñảm bảo, bảo vệ quyền và lợi ích của cá nhân, tổ chức bằng con ñường Tòa án Do ñó, vấn ñề nghiên cứu các chế ñịnh về ñảm bảo quyền lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức bằng con ñường xét xử hành chính tại Tòa án nhân dân vẫn còn là một vấn ñề mới

m và cấp thiết trong hoạt ñộng nghiên cứu khoa học ở quy mô toàn diện

Trong lúc ñó yêu cầu bảo ñảm quyền lợi, lợi ích hợp pháp của cá nhân thông qua xét xử hành chính của Tòa án ñặt ra là rất cấp thiết Vì nếu vấn ñề này ñược nghiện cứu và xác ñịnh ñầy ñủ về giải quyết hành chính những khó khăn vướng mắc thường gặp phải trong các giai ñoạn của quá trình tố tụng Hành chính

Xuất phát từ việc xác ñịnh ñược ñối tượng, phạm vi, nội dung của các công trình này ñề cập tới, luận án nhận biết ñược khái quát tình hình nghiên cứu có liên quan ñến ñề tài cả về lý luận và thực tiễn, những vấn ñề ñã xem xét nhưng phải tiếp tục mở rộng nghiên cứu, những vấn ñề các quan ñiểm còn khác nhau, những vấn ñề chưa ñược nghiên cứu ñể từ ñó xác ñịnh ñược nội dung cần nghiên cứu cho nội dung của luận án

Như vậy, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu, có hệ thống ở cấp ñộ luận án tiến sĩ chuyên ngành lý luận và lịch sử nhà nước pháp luật

ương 2

Ơ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM UYỀN

VÀ LỢI Í H HỢP PHÁP CỦA CÁ NHÂN, TỔ CHỨC

TRONG XÉT XỬ HÀNH CHÍNH CỦA TÒA ÁN 2.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM BẢO ĐẢM QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CÁ NHÂN, TỔ CHỨC TRONG XÉT XỬ CÁC VỤ ÁN HÀNH CHÍNH

2.1.1 Khái niệm bảo ñảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, t chức trong xét x các vụ án hành chính

ệc nghiên cứu và ñưa ra khái niệm khoa học và ñúng ñắn về bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử hành chính có vai trò quan trọng trong việc xác ñịnh hình thức và nội dung của việc bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức thông qua xét xử hành chính Đồng thời là cơ

sở ñể xác ñịnh ranh giới giữa biện pháp bảo ñảm trong xét xử hành chính với các loại bảo ñảm pháp lý khác

Với ý nghĩa như vậy, xét về tổng thể khái niệm biện pháp bảo ñảm này bao hàm những vấn ñề sau:

Thứ nhất, về cơ sở lý luận của khái niệm: Khái niệm này phải ñược xác

ñịnh trên cơ sở tập hợp những tri thức có giá trị ñược thừa nhận chung và phải ñược ñánh giá, lựa chọn, hệ thống có phân tích, phê phán từ các quan niệm, quan ñiểm kết luận có ý nghĩa lý luận, thực tiễn cho việc xác ñịnh hình thức và nội hàm của khái niệm

Thứ hai, về cơ sở thực tiễn: Khái niệm này ñược xác ñịnh như là tấm gương

phản ánh thực tiễn thông qua so sánh, ñối chiếu tình hình hoạt ñộng bảo ñảm quyền lợi ích trong xét xử hành chính của Tòa án qua từng thời kỳ khác nhau cũng như của các nước trên thế giới và ở Việt Nam

Thứ ba, về mặt nội dung: Khái niệm phải làm rõ ñặc ñiểm của biện pháp

bảo ñảm quyền, lợi ích hợp pháp thông qua xét xử hành chính tại Tòa án

Các ñặc ñiểm này vừa phản ánh ñược các dấu hiệu chung của các biện pháp bảo ñảm pháp lý vừa có ñặc trưng riêng ñể tạo sự khác biệt giữa biện pháp bảo ñảm này với các biện pháp bảo ñảm pháp lý nói chung

Thứ tư, việc xây dựng khái niệm trên phải bảo đảm khái quát được các

nhĩm (loại) các biện pháp cụ thể qua đĩ cĩ điều kiện để làm sáng tỏ thực tiễn quá trình tổ chức xét xử hành chính với từng giai đoạn, thủ tục (các khâu) khác nhau

cĩ ý nghĩa làm căn cứ để đánh giá xem tác động của các biện pháp cĩ hiệu quả hay khơng và đầy đủ hay chưa

Thứ năm, khái niệm các biện pháp bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp thơng

qua xét xử hành chính, vừa phản ánh tri thức chung, vừa đảm bảo yếu tố phù hợp với quan niệm và thực tiễn tố tụng hành chính và giải quyết các vụ án hành chính tại Việt Nam

Một khái niệm chứa đựng đầy đủ các nội dung sẽ cĩ ý nghĩa phương pháp luận quan trọng cho việc nghiên cứu và thực hiện đề tài luận án

2.1.1.1 Khái niệm bảo đảm

Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta thường hay nĩi đến bảo đảm để hàm ý một việc gì đĩ cĩ tính chắc chắn do tự bản thân chúng ta hay người khác thực hiện

Trong tiếng Trung: “Bảo” cĩ nghĩa là giữ gìn, chăm sĩc hay phụ trách, trơng nom Bảo cịn là chế độ chịm xĩm, liên gia đình hay tên gọi một chức quan thời xưa (thái bảo) Từ “Đảm” mang nghĩa gánh vác một gánh nặng, hay thực hiện nhiệm vụ, hoặc nĩi về thái độ điềm nhiên, điềm tĩnh; hoặc thể hiện là đồ vật dùng

để chuộc tội, cống tặng Tiếng Trung khi viết chữ đảm bảo dùng hai chữ ! [d n bǎo] Các chữ khác cũng đọc bảo hay đảm nhưng mang các nghĩa khác Theo

đĩ, bảo đảm nghĩa là “chăm sĩc, giữ gìn nhiệm vụ” Nghĩa rộng hơn là “đốn chắc

về điều gì đĩ” Hiểu theo cách thơng thường thì đảm bảo là “gánh vác hoặc nhiệm

vụ giữ gìn, chăm sĩc”

Trong tiếng Anh từ “Ensure” cĩ nghĩa là để chắc chắn hay cĩ các biện pháp

để đạt được các mục đích của sự cam kết, hoặc mang ý nghĩa làm cho an tồn khơng bị hại

Trong Từ điển tiếng Việt, thì “bảo đảm” nghĩa là tạo điều kiện để chắc chắn giữ gìn được, hoặc thực hiện được, hoặc cĩ được những gì cần thiết để thực hiện một việc nào đĩ; bảo đảm cịn cĩ nghĩa cam đoan chịu trách nhiệm làm một việc

gì đĩ [127]

Như vậy “bảo ñảm” có nghĩa là làm cho một việc, một vấn ñề có khả năng thực thi trong thực tế bằng những biện pháp khác nhau do một chủ thể xác ñịnh thực hiện

2.1.1.2 Những vấn ñề lý luận về bảo ñảm quyền và lợi ích hợp pháp của

cá nhân, tổ chức

Quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức xuất phát từ nền tảng quyền con người, quyền công dân Để tìm hiểu sâu sắc và ñưa ra những khái niệm liên quan ñến việc nội dung của luận án chúng ta cần tìm hiểu các vấn ñề khái quát

về quyền con người, quyền công dân và sự bảo ñảm thực hiện những quyền ñó

Quyền con người là giá trị nhân văn cao quý, là tài sản chung vô giá của nhân loại và mỗi quốc gia Bảo ñảm quyền con người, bảo vệ quyền, lợi ích của công dân là một nguyên tắc cơ bản và tối cao của nhà nước pháp quyền và là một trong những vấn ñề quan trọng hàng ñầu trong xã hội loài người hiện ñại Vấn ñề này hầu hết các quốc gia trên thế giới ñều quan tâm Sự bảo ñảm của một nền dân chủ, hiệu quả, hiệu lực của Nhà nước cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của công dân ñược thể hiện qua việc quyền con người ñược bảo ñảm Dân chủ, sự thoả mãn và bảo ñảm quyền tự do cá nhân của mỗi công dân là thước ño chất lượng cuộc sống, trình ñộ văn minh của các quốc gia Vì vậy việc bảo ñảm các quyền con người ñược coi là một trong các chuẩn mực ñánh giá trình ñộ giải phóng con người, sự phát triển xã hội ở mỗi quốc gia Song ñể bảo vệ quyền, lợi ích ñó khỏi bị xâm phạm từ phía nhà nước, phía hành pháp thì rõ ràng cần phải có thiết chế, cơ chế ñặc biệt

“Quyền” là: “ñiều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho ñược hưởng, ñược làm, ñược ñòi hỏi” [127, tr.215] Chúng ta có thể hiểu quyền là những gì mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho con người ñược hưởng Bản chất của con người là một thực thể tự nhiên - xã hội, vì thế quyền con người cũng vừa mang tính tự nhiên, vừa mang tính xã hội Đồng thời quyền của một con người vừa mang tính phổ biến vừa mang tính ñặc thù

Tính phổ biến của quyền con người thể hiện ở việc quyền con người ñược

áp dụng phổ biến về không gian, không hạn chế ñối tượng Tính ñặc thù của

q ền con người thể hiện ở những ñặc ñiểm riêng phù hợp với ñiều kiện của mỗi quốc gia, mỗi lãnh thổ có trình ñộ phát triển khác nhau Quyền con người mang tính xã hội, vừa mang tính giai cấp sâu sắc, vừa là một giá trị của nhân loại và thống nhất với quyền dân tộc cơ bản

Hành trình phát triển của nhân loại cũng chính là hành trình ñấu tranh ñể giải phóng loài người khỏi nô lệ, áp bức, chế ngự thiên nhiên, vươn tới tự do và hạnh phúc Trong cuộc ñấu tranh lâu dài ñó, mỗi thắng lợi, mỗi bước ñi lên của loài người là một bước tiến khẳng ñịnh những giá trị thiêng liêng về công bằng, về

tự do, về hạnh phúc, về những quyền của con người, cho con người và vì con người Con người là giá trị cao quý nhất, là giá trị của mọi cuộc cách mạng và những tư tưởng tiến bộ của loài người Bảo vệ quyền con người là sứ mạng cao cả của các quốc gia tiến bộ Bởi ñó là "những quyền tự nhiên không thể bị tước ñoạt

và thiêng liêng của con người" [54, tr.13] Do vậy, "sự không hiểu biết, sự lãng quên hay sự coi thường quyền của con người là những nguyên nhân duy nhất của nỗi bất hạnh chung, của tệ hủ bại của các Chính phủ" [54, tr.13]

Các tư tưởng về quyền con người càng ngày càng ñược hoàn thiện và long trọng ghi nhận trong các bản tuyên ngôn, trong các bản Hiến pháp của các tổ chức quốc tế, các quốc gia trên thế giới như: Tuyên ngôn ñộc lập của Hợp chủng quốc Hoa kỳ (1776); Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của Pháp (1789); Tuyên ngôn ñộc lập của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (1945); Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền (1948); Tuyên ngôn về nhân quyền Teheran (1968); Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa ngày 16-12-1966

Kế thừa và phát triển các giá trị tư tưởng của loài người về tự do, về nhân quyền, về vai trò tích cực của nhà nước, của Tòa án, của pháp luật trong việc bảo

vệ, bảo ñảm quyền con người, quyền tự do của công dân, các nhà kinh ñiển của Chủ nghĩa Mác-Lênin ñã xác ñịnh vị trí trung tâm của con người, coi con người vừa là mục ñích vừa là trung tâm của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa Sứ mệnh vinh quang và cao cả của nhà nước xã hội chủ nghĩa cũng là nhà nước của con người, cho con người và vì con người, tự do của mỗi người là tự do của xã hội

ối quan hệ giữa Nhà nước và cá nhân công dân, và các tổ chức khác trong

xã hội là mối quan hệ pháp lý có sự ràng buộc quyền và nghĩa vụ giữa hai bên chủ thể Một bên là Nhà nước (bao gồm các cơ quan Nhà nước, và các chủ thể ñược Nhà nước trao quyền) và bên kia là cá nhân công dân, hay các tổ chức Việc bảo ñảm ñầy ñủ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, ñảm bảo ñược quyền con người phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: pháp luật, kinh tế, chính trị, văn hoá, tư tưởng… trong ñó bảo ñảm về mặt pháp luật là vấn ñề rất quan trọng

Ở Việt Nam vấn ñề quyền con người luôn ñược Đảng, Nhà nước và nhân dân quan tâm, bảo vệ Để thực sự có ñược quyền con người thì trước hết ñất nước phải ñược ñộc lập, không bị tác ñộng, chi phối của bất kỳ thế lực nào, quốc gia nào Chính vì ñiều này mà Đảng ta, Nhà nước ta và nhân dân ta ñã quyết tâm hy sinh tất cả những gì mình có, kể cả xương máu và tính mạng ñể ñánh ñuổi các thế lực thù ñịch và giặc ngoại xâm ñể giành ñộc lập tự do cho Tổ quốc, thực hiện xây dựng một chế ñộ mới tươi ñẹp, tiến bộ, công bằng và tôn trọng phẩm giá con người Từ khi nước ta ñược ñộc lập, nhân dân ta ñược tự do thì quyền con người càng ñược quan tâm và bảo ñảm Bằng nhiều văn bản pháp luật khác nhau như Hiến pháp, Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự, Luật tố tụng hành chính… Nhà nước ñã chính thức ghi nhận và bảo ñảm quyền con người, quyền công dân, coi ñó như những chế ñịnh quan trọng và là mục tiêu hướng tới của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Các cơ quan nhà nước khác do Quốc hội, Hội ñồng nhân dân lập ra không phải là những bộ phận ñộc lập của quyền lực nhà nước Tuy nhiên, ñể bảo ñảm cho các cơ quan này ñủ ñiều kiện chủ ñộng và tránh ñược tình trạng lẫn lộn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, hiến pháp ñã quy ñịnh cho các cơ quan này thực hiện chức năng hành pháp, tư pháp Chúng ñược phân công rành mạch ñể tổ chức thực thi quyền lực nhà nước trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn ñược giao Nội dung, chức năng, nhiệm vụ ñó ñược thể hiện, ñược ghi nhận trong Hiến pháp, trong các luật và các văn bản pháp luật khác

Trong quá trình hoạt ñộng của mình hay nói cách khác là trong quá trình tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước, các cơ quan nhà nước phải tuân thủ nguyên

ắc tổ chức, hoạt ñộng của nhà nước và trong khuôn khổ của chế ñộ tập quyền nhà nước xã hội chủ nghĩa

Mục ñích tối cao của mọi hoạt ñộng của nhà nước là tất cả vì nhân dân mà phục vụ Để kiểm tra, kiểm soát các cơ quan nhà nước trong việc tôn trọng pháp luật, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và ñể tránh lạm quyền, tình trạng

"lấn sân" giữa các cơ quan nhà nước, hầu hết các nước xã hội chủ nghĩa ñều thiết lập một bộ máy nhà nước trong ñó có sự phân công cụ thể, theo quy ñịnh của pháp luật Đặc biệt là việc thiết lập các cơ chế kiểm tra, kiểm soát luôn luôn ñược ñề cao trong ñó có các biện pháp cụ thể như khiếu nại, tố cáo và giải quyết khiếu nại, tố cáo; hoạt ñộng thanh tra của thanh tra nhà nước, hoạt ñộng xét xử của Tòa án…

Trong bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa, hệ thống cơ quan Tòa án thực hiện chức năng xét xử, hay nói cách khác, xét xử là chức năng cơ bản của hệ thống Tòa án Theo Lênin, Tòa án là cơ quan quyền lực, hoạt ñộng của Tòa án là hoạt ñộng của nhà nước Tòa án sử dụng quyền lực nhà nước ñể thực hiện chức năng cơ bản của mình là chức năng xét xử [119]

Cũng như các chế ñộ chính trị khác, chế ñộ xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ quá ñộ cũng có nhiều biểu hiện vi phạm pháp luật, cũng có nhiều tranh chấp pháp

lý ñòi hỏi phải có sự xét xử của Tòa án kể cả những vi phạm pháp luật, những mâu thuẫn, những tranh chấp pháp lý do các cơ quan hành pháp gây nên Trong hệ thống bộ máy nhà nước, các cơ quan hành chính nhà nước có một hệ thống sâu rộng và ñồ sộ Hoạt ñộng của hệ thống này thường xuyên, trực tiếp tác ñộng lên mọi lĩnh vực của ñời sống xã hội, ñộng chạm ñến quyền, lợi ích, nghĩa vụ của mọi người dân - do vậy, khó có thể tránh ñược những "va chạm", những thiếu sót gây tác hại ñến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức gây nên những tranh chấp, những mâu thuẫn Do ñó, cần phải có sự xem xét khắc phục những vi phạm

ñó Cơ chế giải quyết bảo ñảm khách quan các tranh chấp pháp lý nói chung, các tranh chấp phát sinh giữa chính quyền với công dân dưới chế ñộ xã hội chủ nghĩa cũng cần phải thông qua hoạt ñộng tố tụng, hoạt ñộng xét xử của Tòa án Do vậy, tất yếu dẫn tới sự xác lập thẩm quyền xét xử các khiếu kiện hành chính cho hệ thống Tòa án Nhu cầu này càng ñược ñặt ra có tính cấp bách khi ñòi hỏi phải có

ự phân công rành mạch trong việc thực thi ba quyền: lập pháp, hành pháp, tư pháp của quyền lực nhà nước tập trung và thống nhất

Các luận ñiểm bắt nguồn từ chủ nghĩa Mác-Lênin là phương hướng, là kim chỉ nam cho việc xây dựng bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa nói chung và hoàn thiện hệ thống và phương thức hoạt ñộng của ngành Tòa án nói riêng; trong ñó vấn ñề xây dựng Tòa án như là một trong những phương thức hữu hiện ñể bảo ñảm quyền và lợi ích hợp pháp cho các cá nhân, tổ chức

Trên thế giới, phần lớn các nước ñều giao chức năng này cho Tòa án hành chính Tổ chức Tòa án hành chính là một bộ phận (tổ chức nhỏ) chuyên biệt trong

hệ thống tư pháp chung (nhất hệ tài phán) hoặc do hệ thống Tòa án ñộc lập với Tòa án thường, ñộc lập với hành pháp và lập pháp ñảm nhiệm (lưỡng hệ tài phán)

Như vậy, chức năng tài phán hành chính, thực hiện thẩm quyền xét xử khiếu kiện hành chính của Tòa án, là một trong những biện pháp bảo ñảm quan trọng nhất cho việc giải quyết các tranh chấp, mâu thuẫn giữa nhà nước với công dân Đó là phương pháp tối ưu và tích cực nhằm ngăn chặn các biểu hiện vi phạm pháp luật gây xâm hại ñến quyền con người, quyền, lợi ích, tự do của công dân từ phía các cơ quan nhà nước, ñặc biệt là các cơ quan hành pháp Tuy nhiên trên thực

tế tình hình mỗi quốc gia, quá trình hình thành hệ thống Tòa án hành chính là một con ñường với nhiều trở ngại phải vượt qua

Trung thành với chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà nước ta từ trước tới nay, nhất là trong thời kỳ ñổi mới, luôn coi trọng vấn ñề con người Tư tưởng ñó ñược thể chế hóa tại Điều 50 Hiến pháp năm 1992: "Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh

tế, văn hóa xã hội ñược tôn trọng, thể hiện ở các quyền công dân…" [60] Hiến pháp 2013 cũng ñã giành chương II ghi nhận “Quyền con người, nghĩa vụ cơ bản của công dân”, trong ñó phân biệt quyền con người, quyền công dân, nội dung về quyền con người, quyền công dân càng ñược làm rõ, hàng loạt những quyền mới của con người ñã ñược ghi nhận Đặc biệt Hiến pháp khẳng ñịnh “Ở nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân

sự, kinh tế, văn hóa, xã hội ñược công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo ñảm”

Kể từ khi thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Đảng, Nhà nước ta luôn luôn quan tâm và có biện pháp ghi nhận và bảo vệ quyền con người, có cơ chế thực hiện và ñảm bảo các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân Với mục tiêu xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân, mọi quyền lực thuộc về nhân dân, thông qua ñó mà nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình, Nhà nước ta thường xuyên ñược ñổi mới và hoàn thiện, ngày càng xứng ñáng là công

cụ hữu hiệu nhất bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, thực hiện dân chủ hóa xã hội chủ nghĩa Một trong những quyền của công dân ñược ghi nhận tại ñiều 74 Hiến pháp 2013 là “Công dân có quyền khiếu nại, quyền tố cáo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan nhà nước… Việc khiếu nại, tố cáo phải ñược cơ quan nhà nước xem xét và giải quyết

trong thời hạn pháp luật quy ñịnh…” [60] Điều 30 Hiến pháp 2013 quy ñịnh “mọi

người có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan, tổ chức cá nhân, có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân”

Xem xét, giải quyết các khiếu nại, tố cáo của công dân là nhằm bảo ñảm các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và cũng là bảo ñảm thực hiện quyền con người ở nước ta

Với ý nghĩa như vậy, nhà nước ta thường xuyên quan tâm ñến việc tạo ñiều kiện thuận lợi cho mọi công dân thể hiện những ý kiến, nguyện vọng và ñưa ra những kiến nghị ñối với hoạt ñộng của các cơ quan nhà nước, khiếu nại và tố cáo các hành vi vi phạm pháp luật trong cơ quan nhà nước nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tập thể, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Các văn bản pháp luật về khiếu nại, tố cáo ñược sửa ñổi, bổ sung và ngày càng hoàn thiện; trách nhiệm của các cấp các ngành trong việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân ñược ñề cao, góp phần quan trọng trong việc giải quyết các tranh chấp giữa công dân và các cơ quan nhà nước, thiết thực bảo vệ quyền lợi của công dân

Tuy nhiên, cho ñến trước tháng 7 năm 1996, việc giải quyết các khiếu nại hành chính là thuộc thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước Mặc dù các cơ quan này ñã có nhiều cố gắng nhưng cơ chế giải quyết tranh chấp hành chính theo kiểu "vừa ñá bóng - vừa thổi còi" không thể tránh khỏi những hạn chế vốn có của nó

Hoạt ñộng giải quyết khiếu nại như vậy gần với giải quyết khiếu kiện hành chính nhưng theo thủ tục hành chính lại không do một cơ quan ñộc lập ñảm nhận Qua nhiều năm thực hiện cơ chế này cho thấy việc giải quyết các khiếu kiện hành chính còn kém hiệu quả, hiệu lực thấp và chưa thực sự dân chủ Thực chất giải quyết khiếu nại hành chính là giải quyết một loại tranh chấp, trong ñó ñối tượng bị kiện luôn là cơ quan nhà nước hoặc cán bộ, công chức trong quá trình thực thi công vụ Cơ quan hành chính hoặc cán bộ, công chức bị kiện lại ñược giao thẩm quyền giải quyết tranh chấp (thực hiện quyền tài phán), như vậy cơ quan hành chính nhà nước vừa là người bị kiện vừa là người xử kiện Trong quản lý hành chính nhà nước, công dân là ñối tượng bị quản lý, vốn là một bên trong quan hệ có tính chất bất bình ñẳng với cơ quan hành chính nhà nước (quan hệ quyền lực - phục tùng) nên khi xẩy ra tranh chấp lại càng trở lên yếu thế hơn và chỉ có thể trông chờ vào thiện ý của cơ quan hành chính nhà nước, khiếu nại của công dân chỉ có tính chất "kêu nài" Trong ñiều kiện như vậy cơ quan hành chính có thẩm quyền dễ rơi vào tình trạng thiếu vô tư, khách quan, dễ vi phạm pháp luật, dễ lạm dụng quyền nên khó bảo vệ ñược quyền, lợi ích hợp pháp của công dân

Tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền công dân là một trong những nhiệm vụ to lớn có ý nghĩa ñặc biệt quan trọng trong việc thúc ñẩy sự phát triển của ñất nước và tiến bộ xã hội; xây dựng một xã hội "dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh" Tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền công dân ñòi hỏi có một loạt các biện pháp ñồng bộ mà trọng tâm là hoạt ñộng của bộ máy nhà nước, trong ñó có các cơ quan giải quyết khiếu nại của công dân

Nghị quyết Hội nghị lần thứ VIII Ban Chấp hành Trung ương Đảng về

"tiếp tục xây dựng và hoàn thiện nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nền hành chính…" [26] ñã chỉ rõ cần thiết phải xây dựng, kiện toàn bộ máy nhà trong sạch có hiệu lực, hiệu quả, xây dựng Nhà nước xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân, thực hiện ñầy ñủ quyền dân chủ của nhân dân, giữ nguyên kỷ cương xã hội Để ñạt ñược những mục tiêu trên, một trong những nhiệm vụ trọng tâm trước mắt là ñổi mới phương thức giải quyết các khiếu kiện của công dân từ chỗ do các cơ quan hành chính ñảm nhiệm chuyển