Hoàn thiện kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán trong kiểm toán BCTC tại Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC

Giá trị của đề tài Đề tài “Hoàn thiện kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán trong kiểm toán BCTC tại Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC” thực hiện mang lại kết quả sau: - Về mặt khoa

Phần I: Đặt vấn đề

1 Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu

Việt Nam đang bước dài trên con đường hội nhập vào nền kinh tế thế giới.Những chuyển biến quan trọng trong vài năm gần đây đã đưa nước ta đến với nhiều cơhội và thách thức mới Trong xu thế toàn cầu hoá đó, kiểm toán đã không còn là mộtkhái niệm mới mẻ Dần dần, kiểm toán, nhất là kiểm toán báo cáo tài chính, đã trởthành một bộ phận không thể thiếu của bất kỳ một hoạt động kinh doanh nào Về thựcchất, hoạt động kiểm toán Báo cáo tài chính là quá trình thu thập và đánh giá các bằngchứng về các Báo cáo tài chính dựa trên các cơ sở dẫn liệu của chúng Theo Chuẩn

mực Kiểm toán Việt Nam VSA 500: “Bằng chứng kiểm toán là tất cả các tài liệu, thông tin do kiểm toán viên thu thập được liên quan đến cuộc kiểm toán và dựa trên các thông tin này kiểm toán viên hình thành nên ý kiến của mình” Các loại bằng

chứng kiểm toán khác nhau sẽ ảnh hưởng khác nhau đến kết luận trên báo cáo kiểmtoán Do đó, kiểm toán viên và công ty kiểm toán cần nhận thức được vai trò của mỗiloại bằng chứng để có thể thu thập và đánh giá một cách đầy đủ và hợp lý nhất, từ đóđưa ra được ý kiến phù hợp về báo cáo tài chính được kiểm toán Có thể nói, sự thànhcông của một cuộc kiểm toán phụ thuộc trước hết vào việc thu thập và sau đó là đánhgiá bằng chứng kiểm toán của KTV

Xuất phát từ mục tiêu đó, kiểm toán viên phải sử dụng các phương pháp kỹthuật để thu thập các bằng chứng kiểm toán thích hợp và đầy đủ trong suốt quá trìnhthực hiện kiểm toán của mình Các kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán bao gồm:kiểm tra đối chiếu, quan sát, điều tra - phỏng vấn, xác nhận, tính toán, phân tích.Những gì học được trên ghế nhà trường chỉ là khung lí thuyết chung nhất về các kỹthuật thu thập bằng chứng kiểm toán Thực tế, mỗi công ty kiểm toán lại vận dụng các

kỹ thuật này rất khác nhau Từ những kiến thức đã được học và được có được cơ hộithực tập tại phòng Kiểm toán Báo cáo tài chính của công ty Kiểm toán và kế toánAAC, đây là điều kiện tốt để cho tôi có thể đi sâu nghiên cứu để hiểu rõ việc vận dụngcác kỹ thuật thu thập bằng chứng, từ đó có sự so sánh, làm rõ giữa lí thuyết và thực tế

Từ đó, tôi đã chọn đề tài “Hoàn thiện kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán trong kiểm toán BCTC tại Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC” cho luận văn

tốt nghiệp của mình

2 Mục tiêu

Đề tài nghiên cứu nhằm các mục đích sau:

Thứ nhất: Hệ thống hóa về mặt lý luận về bản chất của bằng chứng kiểm toán và

các kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán trong kiểm toán báo cáo tài chính

 Thứ hai: Tìm hiểu thực tế việc vận dụng các kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm

toán của công ty TNHH Kiểm toán & Kế toán AAC tại khách hàng của công ty

 Thứ ba: Nhận xét và đề xuất giải pháp nhằm khắc phục các hạn chế góp phần

hoàn thiện các kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán tại Công ty Kiểm toán & Kếtoán AAC

3 Phương pháp nghiên cứu

3.1 Phương pháp thu thập số liệu

 Thu thập, nghiên cứu các chuẩn mực, chế độ kế toán và kiểm toán ViệtNam hiện hành cùng các tài liệu chuyên khảo có liên quan như giáo trình, sách báo về

kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán trong kiểm toán BCTC

 Thu thập các tài liệu, hồ sơ năm trước liên quan tới kỹ thuật thu thậpbằng chứng kiểm toán trong trong kiểm toán báo cáo tài chính tại Công ty TNHHKiểm toán và Kế toán AAC

 Quan sát quá trình các KTV tiến hành thu thập bằng chứng kiểm toán vàphỏng vấn KTV về quy trình tiến hành thu thập bằng chứng kiểm toán trong thực tế

 Trực tiếp tham gia quy trình kiểm toán với vai trò Trợ lý Kiểm toán viên

3.2 Phương pháp xử lý số liệu

Sau khi thu thập số liệu, người viết tiến hành phân tích, tổng hợp, đối chiếu sốliệu cũng như vận dụng các kiến thức và kinh nghiệm thực tế có được về kỹ thuật thuthập bằng chứng kiểm toán để từ đó có cái nhìn khái quát về vấn đề nghiên cứu

4 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

a, Nội dung thực hiện: Do giới hạn về thời gian và không gian nên đề tài chỉnghiên cứu việc sử dụng kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán do các kiểm toánviên của công ty Kiểm toán và Kế toán AAC đang áp dụng tại khách hàng là công ty

cổ phần đường ABC

c, Không gian: Đề tài được thực hiện tại Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toánAAC

d, Thời gian:

Số liệu thực hiện tại Công ty cổ phần đường ABC cho năm tài chính kết thúcvào ngày 31/12/2010 Thời gian nghiên cứu bắt đầu từ ngày 15/01/2011 đến ngày15/04/2011.

5 Giá trị của đề tài

Đề tài “Hoàn thiện kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán trong kiểm toán BCTC tại Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC” thực hiện mang lại kết quả sau:

- Về mặt khoa học: Đề tài được thực hiện dựa trên cơ sở nghiên cứu một cáchtổng quát các vấn đề lý luận liên quan đến: bằng chứng kiểm toán, vai trò của bằngchứng kiểm toán, các kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán trong kiểm toánBCTC… Những vấn đề này sẽ giúp người đọc nắm bắt về bằng chứng kiểm toán vàcác kỹ thuật để thu thập bằng chứng kiểm toán một cách chung nhất, tổng quát nhất.Đồng thời đây cũng chính là tiền đề giúp người đọc tiếp cận thực tế về việc áp dụngcác kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán trong quy trình thực hiện kiểm toán BCTCthực hiện tại đơn vị khách hàng mà công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC đãthực hiện

- Về mặt thực tiễn: Đề tài tập trung vào việc áp dụng các kỹ thuật thu thậpbằng chứng kiểm toán của Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC tại một đơn vịkhách hàng Trong quá trình đọc và tiếp cận thực tế người đọc có thể nhận thấy một sốđiểm khác biệt giữa các vấn đề lý luận và các vấn đề thực tế, điều này được làm rõtrong các giải pháp mà đề tài đưa ra, nhằm hoàn thiện hơn các kỹ thuật thu thập bằngchứng kiểm toán tại Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC Chính vì vậy, đề tàiđược thực hiện mang tính thực tiễn rất cao, là nền tảng cho những nghiên cứu liênquan được thực hiện tại trường Đại học Kinh tế Huế

6 Cấu trúc đề tài

Ngoài các phần Mở đầu và Kết luận, Luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về kỹ thuật thu thập bằng chứng trong kiểm toánBCTC

Chương 2: Thực tế vận dụng kỹ thuật thu thập bằng chứng trong quá trình kiểmtoán Báo cáo tài chính do công ty Kiểm toán và kế toán AAC thực hiện

Chương 3: Đánh giá và một số đề xuất nhằm góp phần hoàn thiện kĩ thuật kỹthuật thu thập bằng chứng trong quá trình kiểm toán Báo cáo tài chính do công tyKiểm toán và kế toán AAC thực hiện

Phần II: Nội dung và kết quả nghiên cứu

Chương I: Cơ sở lý luận về kỹ thuật thu thập bằng chứng trong kiểm toán BCTC

1.1 Tổng quan về kiểm toán BCTC

1.1.1 Khái niệm kiểm toán BCTC

“Kiểm toán là quá trình thu thập và đánh giá bằng chứng về những thông tinđược kiểm tra nhằm xác định và báo cáo về mức độ phù hợp giữa những thông tin đóvới các chuẩn mực đã được thiết lập Quá trình kiểm toán phải được thực hiện bởi cácKTV đủ năng lực và độc lập” [1]

Căn cứ theo mục đích kiểm toán thì kiểm toán được chia thành: Kiểm toán hoạtđộng, Kiểm toán tuân thủ và Kiểm toán BCTC Trong đó, kiểm toán báo cáo tài chính

là một hoạt động đặc trưng của kiểm toán, với mục tiêu cụ thể là“đưa ra ý kiến xácnhận rằng Báo cáo tài chính có được lập trên cơ sở chuẩn mực và chế độ kế toán hiệnhành (hoặc được chấp nhận), có tuân thủ pháp luật liên quan, có phản ánh trung thực

và hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu hay không” [4]

Đối tượng trực tiếp của kiểm toán Báo cáo tài chính là các Bảng khai tài chính,Báo cáo tài chính được định nghĩa trong Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam 200/4 nhưsau: “Báo cáo tài chính là hệ thống các báo cáo được lập theo chuẩn mực và chế độ kếtoán hiện hành (hoặc được chấp nhận) phản ánh các thông tinh kinh tế, tài chính chủyếu của đơn vị.”

1.1.2 Mục tiêu

Kiểm toán BCTC nhằm hướng đến hai mục tiêu:

 Làm cơ sở giúp KTV đưa ra ý kiến xác nhận rằng BCTC có được lập trên cơ

sở chuẩn mực và chế độ kế toán hiện hành, tuân thủ pháp luật liên quan và có phản ánhtrung thực và hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu hay không?

 Làm cơ sở giúp cho đơn vị được kiểm toán thấy rõ những tồn tại, sai sót đểkhắc phục nhằm nâng cao chất lượng thông tin tài chính của đơn vị [4]

1.1.3 Vai trò

 Đối với đơn vị được kiểm toán, kiểm toán BCTC góp phần nâng cao độ tincậy BCTC của đơn vị và nâng cao chất lượng thông tin tài chính của đơn vị

BCTC là hệ thống báo cáo được lập theo chuẩn mực và chế độ kế toán hiệnhành hoặc được chấp nhận nhằm trình bày bức tranh thông tin về kế toán tài chínhchủ yếu của đơn vị Việc lập BCTC là trách nhiệm của đơn vị Kiểm toán BCTCđược thực hiện bởi các KTV đủ năng lực và độc lập nhằm đưa ra ý kiến về BCTC.

Do đó, báo cáo kiểm toán chấp nhận toàn phần sẽ góp phần nâng cao độ tin cậy củathông tin trên BCTC

Trong quá trình kiểm toán, KTV cũng sẽ phát hiện những thiếu sót, nhữngđiểm tồn tại của bộ máy kế toán tài chính của đơn vị Từ đó, kiểm toán viên sẽ góp

ý nhằm hoàn thiện bộ máy này nhằm nâng cao chất lượng thông tin kế toán tàichính của đơn vị

 Đối với người sử dụng thông tin, kiểm toán BCTC là căn cứ quan trọng đểnhững người sử dụng thông tin BCTC có thể đưa ra các quyết định kinh tế chính xác

Dựa vào BCTC đơn vị, các đối tượng sử dụng thông tin tài chính của đơn vịnhư chủ nợ, ngân hàng, nhà đầu tư, cơ quan chức năng đưa ra các quyết định kinh tếquan trọng như tiếp tục cho vay vốn, mua cổ phiếu, thu thuế

 Đối với tổng thể nền kinh tế, kiểm toán BCTC góp phần củng cố và nâng caohiệu quả hoạt động kế toán tài chính nói riêng và quản lý kinh tế nói chung

Hoạt động kế toán tài chính bao gồm rất nhiều mối quan hệ kinh tế đa dạng vàphức tạp, thường xuyên biến đổi và cấu thành bởi hàng loạt nghiệp vụ cụ thể Đểhướng các nghiệp vụ này theo các chuẩn mực và quy định hiện hành, ngoài việc địnhhướng và thực hiện tốt các định hướng thì cần phải thường xuyên thực hiện việc soátxét quá trình thực hiện để hướng các nghiệp vụ vào quỹ đạo mong muốn

1.1.4 Khái quát về một qui trình kiểm toán BCTC

Quy trình kiểm toán BCTC có thể phân thành ba giai đoạn chính là chuẩn bị,thực hiện và hoàn thành kiểm toán:

 Giai đoạn chuẩn bị kiểm toán bao gồm:

-Tiền kế hoạch là quá trình kiểm toán tiếp cận với khách hàng nhằm thu thậpnhững thông tin cần thiết nhằm giúp cho họ hiểu về nhu cầu của khách hàng, đánhgiá khả năng phục vụ Theo đó, hai bên ký hợp đồng kiểm toán hoặc thư cam kếtkiểm toán

-Lập kế hoạch kiểm toán bao gồm thu thập thông tin về đặc điểm hoạt độngkinh doanh, tìm hiểu HTKSNB, đánh giá rủi ro, xác lập mức trọng yếu để lập kế

hoạch và chương trình kiểm toán, nhờ đó sẽ nâng cao tính hữu hiệu và hiệu quả củacuộc kiểm toán.

 Giai đoạn thực hiện kiểm toán là quá trình thực hiện kế hoạch và chươngtrình kiểm toán nhằm thu thập những bằng chứng đầy đủ và thích hợp nhằm làm cơ

sở cho ý kiến nhận xét của KTV Trong giai đoạn này, KTV thực hiện chủ yếu hailoại thử nghiệm:

-Thử nghiệm kiểm soát nhằm thu thập bằng chứng nhằm đánh giá tính hữu hiệucủa HTKSNB

-Thử nghiệm cơ bản nhằm thu thập bằng chứng nhằm phát hiện các sai sóttrọng yếu trong BCTC Có hai loại thử nghiệm cơ bản gồm thủ tục phân tích và thửnghiệm chi tiết

-Thủ tục phân tích là việc so sánh các thông tin, nghiên cứu xu hướng nhằmphát hiện biến động bất thường

- Thử nghiệm chi tiết là việc kiểm tra số dư và nghiệp vụ bằng các phươngpháp thích hợp

Giai đoạn hoàn thành kiểm toán là quá trình tổng hợp và rà soát lại nhữngbằng chứng thu thập được để KTV hình thành nên ý kiến nhận xét trên báo cáo kiểmtoán Có bốn loại ý kiến nhận xét là: chấp nhận toàn phần, chấp nhận từng phần, khôngchấp nhận và từ chối nhận xét [2]

1.2 Khái quát về bằng chứng kiểm toán trong kiểm toán BCTC

1.2.1 Khái niệm bằng chứng kiểm toán

Báo cáo kiểm toán đã đưa ra ý kiến xác nhận về tính trung thực và hợp lý củabáo cáo tài chính đơn vị được kiểm toán Để đánh giá, nhận xét và đưa ra ý kiến vềbáo cáo tài chính của đơn vị đã được kiểm toán, kiểm toán viên cần thu thập các bằngchứng kiểm toán làm cơ sở cho những kết luận của mình BCKT quyết định tính đúngđắn, chính xác các nhận xét của KTV, quyết định sự thành công của cuộc kiểm toán.Việc thu thập BCKT là trung tâm của cuộc kiểm toán

Theo Chuẩn mực kiểm toán số 500 ban hành theo quyết định số 219/2000/QĐ/BTC ngày 29/12/2000 của Bộ trưởng tài chính về BCKT ta có khái niệm về BCKT

như sau: “Bằng chứng kiểm toán là tất cả những tài liệu, thông tin do kiểm toán viên

thu thập được liên quan đến cuộc kiểm toán và dựa trên các thông tin này kiểm toán viên hình thành nên ý kiến của mình”.

Như vậy, BCKT bao gồm cả thông tin nhân chứng và thông tin vật chứng màkiểm toán viên thu thập làm cơ sở cho ý kiến của mình về Báo cáo tài chính đượckiểm toán BCKT có tính đa dạng Các loại BCKT khác nhau sẽ có ảnh hưởng khácnhau đến việc hình thành ý kiến kết luận kiểm toán Do đó, kiểm toán viên cần cónhận thức cụ thể về các loại bằng chứng một cách hữu hiệu khi thực hành kiểm toán

BCKT có một vai trò quan trọng, là cơ sở hình thành ý kiến kết luận kiểm toán

Từ đó, sự thành công của toàn bộ cuộc kiểm toán phụ thuộc trước hết vào việc thuthập và sau đó là đánh giá BCKT của kiểm toán viên Việc kiểm toán gồm có hai chứcnăng cả hai chặt chẽ đều liên quan đến bằng chứng Thứ nhất, là chức năng thu thậpbằng chứng, thứ hai là đánh giá các bằng chứng Một khi kiểm toán viên không thuthập đầy đủ và đánh giá đúng các bằng chứng thích hợp thì kiểm toán viên khó có thểđưa ra kết luận xác đáng về đối tượng được kiểm toán

Do vai trò quan trọng của BCKT, Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 500 quy

định: “Kiểm toán viên và Công ty kiểm toán phải thu thập đầy đủ các bằng chứng kiểm toán thích hợp để làm cơ sở đưa ra ý kiến của mình về Báo cáo tài chính của đơn

vị được kiểm toán”.

1.2.2 Vai trò BCKT

Bằng chứng kiểm toán có vai trò quan trọng, là cơ sở hình thành kết luận kiểmtoán Các loại bằng chứng kiểm toán khác nhau sẽ có ảnh hưởng khác nhau đến việchình thành ý kiến kiểm toán Sự thành công của toàn bộ cuộc kiểm toán phụ thuộc vàoviệc thu thập và đánh giá bằng chứng kiểm toán của kiểm toán viên Nếu kiểm toánviên không thu thập đầy đủ và đánh giá đúng các bằng chứng kiểm toán thích hợp thìkiểm toán viên đó khó có thể đưa ra một nhận xét xác đáng về đối tượng kiểm toán.Đối với các doanh nghiệp kiểm toán độc lập hoặc cơ quan kiểm toán Nhà nước, cơquan pháp lý, bằng chứng kiểm toán còn là cơ sở để giám sát đánh giá chất lượng hoạtđộng của kiểm toán viên trong quá trình kiểm toán

Báo cáo kiểm toán cần cung cấp những thông tin đáng tin cậy cho người sửdụng Kiểm toán viên phải chịu trách nhiệm về tính trung thực và khách quan của báocáo tài chính đưa ra Do vậy, kiểm toán viên cần thu thập bằng chứng kiểm toán đảmbảo tính thích hợp và đầy đủ

1.2.3 Phân loại BCKT

Trong thực tế có nhiều loại BCKT khác nhau Để giúp cho việc nghiên cứu, xétđoán và sử dụng BCKT được tiện lợi và hữu hiệu cần phải tiến hành phân loại BCKT

1.2.3.1 Phân loại bằng chứng kiểm toán theo nguồn gốc

Phân loại BCKT theo nguồn gốc là căn cứ vào nguồn gốc của thông tin, tài liệu

có liên quan đến báo cáo tài chính mà kiểm toán viên thu thập được trong quá trìnhkiểm toán

Theo cách phân loại này, BCKT được chia thành:

 BCKT do kiểm toán viên tự khai thác và phát hiện bằng cách:

- Kiểm kê tài sản thực tế : Như biên bản kiểm kê hàng tồn kho của tổ kiểm toánxác nhận tài sản thực tế…

- Tính toán lại các biểu tính toán của doanh nghiệp: như các số liệu, tài liệu dokiểm toán viên tính toán lại có sự xác nhận của doanh nghiệp hoặc những người liênquan là hợp lý

- Quan sát hoạt động của hệ thống kiểm soát nội bộ: là những thông tin, tài liệu

do kiểm toán viên ghi chép lại thông qua việc quan sát hệ thống kiểm soát nội bộdoanh nghiệp, có dẫn chứng theo thời gian khảo sát…

 BCKT do doanh nghiệp phát hành và luân chuyển đến các bộ phận nội bộ

hoặc bên ngoài đơn vị và các thông tin mà doanh nghiệp cung cấp cho kiểm toán viên.

Chứng từ, tài liệu do doanh nghiệp phát hành và chuyển đến các đơn vị khácsau đó quay trở lại đơn vị như: các uỷ nhiệm chi…

Chứng từ, tài liệu do doanh nghiệp phát hành và luân chuyển trong nội bộdoanh nghiệp, như các phiếu chi, phiếu xuất vật tư, hoá đơn bán hàng

Các sổ kế toán, báo cáo kế toán của doanh nghiệp lập

Những thông tin (lời nói, ghi chép ) của cán bộ quản lý, cán bộ nghiệp vụ hoặcnhững giải trình của những người có liên quan trong đơn vị cho kiểm toán viên…

 BCKT do bên thứ 3 cung cấp từ các nguồn khác nhau

Các bằng chứng do những người bên ngoài đơn vị cung cấp trực tiếp cho kiểmtoán viên, như: các bảng xác nhận nợ phải trả của các chủ nợ ; Bảng xác nhận cáckhoản phải thu của các khác nợ; hoặc số dư tiền gửi ngân hàng đã được ngân hàng xácnhận…

Các bằng chứng được lập do đối tượng bên ngoài doanh nghiệp có liên quanđến báo cáo tài chính của doanh nghiệp, như hoá đơn bán hàng cho doanh nghiệp, sốphụ ngân hàng…

Các ghi chép độc lập hoặc các báo cáo thống kê tổng hợp theo chuyên ngành cóliên quan đến doanh nghiệp…

1.2.3.2 Phân loại bằng chứng kiểm toán theo loại hình

Căn cứ vào loại hình hay còn gọi là dạng BCKT thì BCKT được chia thành cácloại sau:

 Các bằng chứng vật chất là các bằng chứng mà kiểm toán viên thu thập đượctrong quá trình thanh tra hoặc quá trình kiểm kê các tài sản hữu hình như: hàng tồnkho, tài sản cố định hữu hình, tiền mặt, các loại chứng khoán…

Thuộc loại này gồm có các biên bản kiểm kê hàng tồn kho, biên bản kiểm kêquỹ tiền mặt, các chứng khoán, biên bản kiểm kê TSCĐ hữu hình…

Các bằng chứng vật chất có độ tin cậy cao nhất, bởi vì bằng chứng vật chấtđược đưa ra từ việc kiểm tra trực tiếp để xác minh tài sản có thực hay không

 Các bằng chứng tài liệu: là các bằng chứng mà kiểm toán viên thu thập đượcqua việc cung cấp tài liệu, thông tin của các bên liên quan theo yêu cầu của kiểm toánviên

Thuộc loại này gồm:

 Các ghi chép kế toán và ghi chép nghiệp vụ của doanh nghiệp, các báo cáo

kế toán, các bản giải trình của các nhà quản lý doanh nghiệp…

 Các chứng từ, tài liệu do các đối tượng bên ngoài doanh nghiệp cung cấpnhư: các văn bản các giấy xác nhận, các báo cáo của bên thứ 3 có liên quan đến báocáo tài chính của doanh nghiệp được kiểm toán như cơ quan thuế, hải quan, bên bán,bên mua…

 Các tài liệu tính toán lại của kiểm toán viên: thông qua việc xác minh, phântích số liệu, tài liệu, kiểm toán viên tính toán lại số liệu của doanh nghiệp được kiểmtoán để đưa ra những bằng chứng cho những ý kiến có lý của mình như: tính toán lạigiá các hoá đơn, việc tính trích khấu hao TSCĐ, tính giá thành, phân bổ chi phí, khoá

sổ kế toán, quá trình lấy số liệu để lập báo cáo kế toán

Các bằng chứng tài liệu này củng cố tính thuyết phục, nhưng độ tin cậy khôngcao bằng những bằng chứng vật chất

1.2.3.3 Các bằng chứng kiểm toán đặc biệt

Ngoài các kiểu bằng chứng kiểm toán cơ bản được thu thập đã nói ở trên, trongmột số trường hợp đặc biệt kiểm toán viên cần thu thập thêm một số bằng chứng kiểmtoán khác Các bằng chứng này thường là các: ý kiến của chuyên gia, giải thích của bangiám đốc và nhân viên kế toán đơn vị, sử dụng tài liệu của kiểm toán viên nội bộ hay củakiểm toán viên khác, hoặc là bằng chứng về các bên liên quan

a, Ý kiến của chuyên gia: Do kiểm toán viên không thể am tường tất cả mọi lĩnh

vực của xã hội, vì vậy các chuẩn mực kiểm toán cho phép họ được sử dụng ý kiến củanhững chuyên gia có năng lực, kiến thức và kinh nghiệm cụ thể trong một lĩnh vựcchuyên môn nào đó, ngoại trừ lĩnh vực kế toán và kiểm toán Ví dụ như đánh giá giátrị của tài sản quý hiếm, công trình nghệ thuật

b, Giải trình của ban giám đốc: kiểm toán viên cần phải thu thập bằng chứng về

việc giám đốc đơn vị được kiểm toán thừa nhận trách nhiệm của mình trong việc lập

và trình bày trung thực và hợp lý báo cáo tài chính phù hợp với chuẩn mực và chế độ

kế toán hiện hành và đã phê duyệt báo cáo tài chính Vì thế, “kiểm toán viên phải thuthập được các giải trình của giám đốc (hoặc người đứng đầu) đơn vị được kiểm toán

”[6]

c ,Tư liệu của kiểm toán viên nội bộ: Bộ phận kiểm toán nội bộ được tổ chức là

để phục vụ cho các nhu cầu và lợi ích của đơn vị, tuy nhiên kết quả kiểm toán của bộphận này có thể vẫn hữu ích cho kiểm toán viên độc lập cần quan tâm đến kết quảkiểm toán nội bộ khi chúng có liên quan đến công việc của mình

d, Tư liệu của các kiểm toán viên khác: Vấn đề này phát sinh khi kiểm toán báo

cáo tài chính của một đơn vị có nhiều bộ phận (chi nhánh, công ty con, công ty liêndoanh hay công ty thành viên của tập đoàn…) đã được kiểm toán bởi các kiểm toánviên khác Trong trường hợp này, kiểm toán viên kiểm toán cho đơn vị đó (gọi là kiểmtoán viên chính) phải chịu trách nhiệm về ý kiến của mình đối với báo cáo tài chínhcủa toàn đơn vị Thay vì phải thực hiện lại công việc kiểm toán tại các bộ phận, kiểmtoán viên chính có thể sử dụng công việc của các kiểm toán viên khác Để sử dụng tưliệu của kiểm toán viên khác, kiểm toán viên chính phải xác định ảnh hưởng của côngviệc do kiểm toán viên khác thực thi đến cuộc kiểm toán của mình

e, Tư liệu của các bên hữu quan: Bên liên quan và những mối quan hệ với các

bên liên quan có ảnh hưởng lớn đến nhận định của người sử dụng báo cáo tài chính

Thông tin về các bên này cần phải được công bố những vấn đề cần thiết để giúp người

sử dụng hiểu được về bản chất của các mối liên hệ và những nhiệm vụ phát sinh giữacác bên liên quan

1.2.4 Yêu cầu của BCKT

Bằng chứng kiểm toán phải đạt được những yêu cầu nhất định về mặt chấtlượng và số lượng, hai khái niệm thích hợp và đầy đủ được sử dụng để chỉ về hai yêucầu này

1.2.4.1 Thích hợp

Sự thích hợp của bằng chứng kiểm toán trước hết liên quan đến độ tin cậy củabằng chứng Để xem xét vấn đề này, kiểm toán viên cần chú ý đến các nhân tố sauđây:

Nguồn gốc của bằng chứng kiểm toán.

Bằng chứng có nguồn gốc càng độc lập với đối tượng kiểm toán thì càng cóhiệu lực (độ tin cậy cao) Ví dụ, bằng chứng thu được từ các nguồn độc lập bên ngoài(như bảng sao kê ngân hàng, giấy báo số dư khách hàng do ngân hàng gửi đến, xácnhận của ngân hàng về số dư tiền gửi và các khoản công nơ, hoá đơn bán hàng…) có

độ tin cậy cao hơn BCKT có được nhờ khách hàng cung cấp (ví dụ như tài liệu kếtoán, tài liệu thống kê ban đầu liên quan đến hoạt động được kiểm toán)

Dạng bằng chứng kiểm toán.

Độ tin cậy còn phụ thuộc vào dạng của bằng chứng kiểm toán, các bằng chứngvật chất (kiểm kê, hoặc chứng kiến kê) và hiểu biết trực tiếp của kiểm toán viên về đốitượng kiểm toán có độ tin cậy cao hơn bằng chứng tài liệu và bằng chứng thu thập quaphỏng vấn

Hệ thống kiểm soát nội bộ của đơn vị

Bộ phận nào có kiểm soát nội bộ hữu hiệu thì các bằng chứng kiểm toán có liênquan đến các tài liệu kế toán, quy chế kiểm soát của bộ phận đó sẽ có độ tin cậy caohơn

lại cho kết quả trái ngược nhau, lúc này kiểm toán viên phải xem xét vấn đề một cáchthận trọng, và có thể phải thực thi các thủ tục kiểm toán bổ sung để xác minh

Các nhân tố khác

Trong từng trường hợp cụ thể, độ tin cậy còn chịu ảnh hưởng bởi các nhân tốkhác Thí dụ trong thủ tục phỏng vấn, sự hiểu biết của người được phỏng vấn về vấn

đề đang tìm hiểu sẽ ảnh hưởng đến độ tin cậy của các bằng chứng đạt được

Bên cạnh độ tin cậy, sự thích hợp của bằng chứng kiểm toán trong các thửnghiệm cơ bản còn đòi hỏi sự phù hợp giữa bằng chứng với cơ sở dẫn liệu mà kiểmtoán viên muốn xác minh Bởi lẽ, một bằng chứng kiểm toán có thể có độ tin cậy caonhưng vẫn không thích hợp với cơ sở dẫn liệu cần xem xét Thí dụ, thư xác nhận củakhách hàng tuy là một bằng chứng có độ tin cậy cao do được cung cấp trực tiếp chokiểm toán viên, nhưng nó chỉ chứng minh rằng khoản phải thu đó có thật (cơ sở dẫnliệu hiện hữu và quyền) nhưng lại không thể chứng minh cho khả năng thu hồi khoảnphải thu (cơ sở dẫn liệu đánh giá)

1.2.4.2 Đầy đủ

Yêu cầu này liên quan đến số lượng bằng chứng kiểm toán cần thiết, chủ yếu là

cỡ mẫu và thời gian thực hiện các thủ tục kiểm toán Một bằng chứng tuy đạt yêu cầuthích hợp nhưng sẽ không thể sử dụng làm cơ sở ý kiến cho kiểm toán viên nếu khôngđáp ứng yêu cầu đầy đủ Thí dụ, để kết luận rằng nợ phải thu hiện hữu trong thực tế,thư xác nhận là bằng chứng thích hợp nhưng kiểm toán viên chỉ có thể đưa ra kết luậnkhi đạt được một cỡ mẫu cần thiết và thủ tục được thực thi ở một thời điểm phù hợp

Sự đầy đủ của bằng chứng kiểm toán là vấn đề thuộc về sự xét đoán nghề nghiệp củakiểm toán viên Sau đây là một số nhân tố có ảnh hưởng đến sự xét đoán của kiểm toánviên về yêu cầu đầy đủ:

-Tính trọng yếu: Bộ phận nào càng trọng yếu thì càng đòi hỏi phải được quan

tâm nhiều hơn và phải thu thập nhiều bằng chứng kiểm toán hơn Nếu xét dưới góc độmức trọng yếu, nghĩa là số tiền sai lệch tối đa chấp nhận được, khi kiểm toán viên thiếtlập mức trọng yếu càng thấp thì số lượng bằng chứng kiểm toán cần thiết càng phải

tăng thêm

-Mức rủi ro tiềm tàng và mức rủi ro kiểm soát: Số lượng bằng chứng cần phải

tăng lên ở những bộ phận, hay các trường hợp có mức rủi ro tiềm tàng hoặc rủi ro

kiểm soát cao Nói cách khác, khi kiểm toán viên xác nhận mức rủi ro phát hiện chấpnhận được là thấp thì số lượng bằng chứng cần thiết sẽ tăng thêm.

Điều cần lưu ý là do hạn chế tiềm tàng của cuộc kiểm toán, kiểm toán viên chỉ

có thể thu thập bằng chứng kiểm toán ở mức độ thuyết phục chứ không phải nhằmchứng minh tuyệt đối Chính vì thế, đoạn 73, Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 330,

“Thủ tục kiểm toán trên cơ sở đánh giá rủi ro” nêu rõ:

“Mức độ đầy đủ và thích hợp của bằng chứng kiểm toán nhằm giúp kiểm toán viên đưa ra các kết luận về cuộc kiểm toán tùy thuộc vào xét đoán chuyên môn của kiểm toán viên Xét đoán chuyên môn của kiểm toán viên về tính đầy đủ và thích hợp của bằng chứng kiểm toán chịu ảnh hưởng của các yếu tố sau:

a, Mức độ quan trọng của sai sót tiềm tàng trong cơ sở dẫn liệu và khả năng xảy ra ảnh hưởng trọng yếu, riêng rẽ hoặc tổng hợp với các sai sót tiềm tàng khác đối với báo cáo tài chính;

b, Mức độ hiệu quả của việc phản hồi và hoạt động kiểm soát của Ban lãnh đạo đơn vị đối với các rủi ro này;

c, Kinh nghiệm tích lũy được từ các cuộc kiểm toán trước đây liên quan đến các sai sót tiềm tàng tương tự;

d, Kết quả thực hiện các thủ tục kiểm toán, kể cả việc liệu các thủ tục kiểm toán

đó có phát hiên được các trường hợp gian lận hoặc sai sót hay không;

e, Nguồn gốc và độ tin cậy của thông tin hiện có;

f, Tính thuyết phục của bằng chứng kiểm toán;

g, Hiểu biết của kiểm toán viên về đơn vị, môi trường kinh doanh của đơn vị, kể

cả hệ thống kiểm soát nội bộ.”

1.3 Các phương pháp thu thập BCKT

“Kiểm toán viên thu thập bằng chứng kiểm toán bằng các phương pháp sau: kiểm tra, quan sát, điều tra, xác nhận, tính toán và quy trình phân tích Việc thực hiện các phương pháp này một phần tùy thuộc vào thời gian thu thập được bằng chứng kiểm toán.” [5]

Mỗi phương pháp thu thập các bằng chứng kiểm toán sẽ cung cấp những loại bằngchứng khác nhau với độ tin cậy khác nhau và từng phương pháp có ưu điểm và hạnchế riêng của mình Do đó, trong nhiều trường hợp, kiểm toán viên cần phối hợp sửdụng nhiều phương pháp để đạt được các mục tiêu kiểm toán Nói cách khác, trong

từng trường hợp cụ thể, tùy theo sự xét đoán nghề nghiệp của minh, kiểm toán viên sẽchọn lựa các phương pháp để thu thập bằng chứng kiểm toán

1.3.1 Kiểm tra

Là sự xem xét các tài liệu ghi chép và những tài sản hữu hình bằng cách rà soát,đối chiếu giữa chúng với nhau, giữa sổ sách và thực tế, giữa quy định và thực hiện thường bao gồm hai loại:

1.3.1.1 Kiểm tra vật chất

Bao gồm việc kiểm kê hoặc tham gia kiểm kê tài sản thực tế về hàng hóa, vật

tư tồn kho, máy móc thiết bị, nhà xưởng, tiền mặt tồn quỹ Thủ tục này cung cấpbằng chứng vật chất là loại bằng chứng có độ tin cậy rất cao, tuy nhiên, loại bằngchứng này có những hạn chế nhất định:

-Đối với một số tài sản cố định như nhà xưởng, đất đai, phương tiện vận tải việc kiểm kê chỉ cho biết sự hiện hữu của tài sản đó, chứ không cho biết về quyền sởhữu của đơn vị đối với chúng, bởi lẽ tuy chúng hiện hữu nhưng có thể lại là tài sản đithuê, hoặc đã bị đơn vị thế chấp

-Đối với hàng tồn kho, việc kiểm kê chỉ cho biết sự hiện hữu của các loại hàngnày về mặt số lượng, nhưng không cho biết chúng có được đánh giá đúng hay không,hoặc chất lượng và tình trạng của chúng như thế nào Các vấn đề trên sẽ ảnh hưởngtrực tiếp đến số dư hàng tồn kho trên báo cáo tài chính

Tóm lại, kiểm tra vật chất tuy cho biết về sự hiện hữu của một số tài sản nhưngcần phải đi kèm với một số bằng chứng khác để chứng minh về quyền sở hữu hoặc giátrị của chúng

1.3.1.2 Kiểm tra tài liệu

Bao gồm việc xem xét đối chiếu các tài liệu, sổ sách, chứng từ có liên quan.Loại kiểm tra này thường được tiến hành theo hai cách:

-Từ một kết luận có trước, kiểm toán viên thu thập tài liệu để làm cơ sở cho kếtluận này Thí dụ kiểm toán viên kiểm tra các tài liệu, hồ sơ pháp lý về quyền sở hữucủa tài sản

-Kiểm tra các tài liệu của một nghiệp vụ Quy trình này có thể được tiến hànhtheo hai hướng: (i) Từ chứng từ gốc: kiểm tra việc ghi chép chúng trên sổ sách hoặc(ii) Từ sổ sách: kiểm tra ngược lại các chứng từ gốc có liên quan

Cần chú ý rằng hai hướng kiểm tra trên sẽ cung cấp hai loại bằng chứng để thỏamãn các mục tiêu khác nhau Việc kiểm tra chứng từ gốc (từ khi nghiệp vụ phát sinh)cho đến sổ sách sẽ cho thấy các nghiệp vụ phát sinh đều đã được ghi vào sổ sách.Ngược lại, việc kiểm tra các nghiệp vụ khởi đầu từ sổ sách quay về chứng từ gốc sẽcho biết có phải các nghiệp vụ khởi đầu từ sổ sách quay về chứng từ gốc sẽ cho biết cóphải các nghiệp vụ ghi trên sổ sách đều thực sự xảy ra hay không Như vậy, tùy theotừng mục tiêu kiểm toán, kiểm toán viên sẽ chọn một trong hai hướng, hoặc chọn cảhai.

Trong kiểm tra tài liệu, bằng chứng thu thập được thường là bằng chứng tàiliệu, do đó, kiểm toán viên cần chú ý đến các vấn đề sau:

-Độ tin cậy của bằng chứng tài liệu phụ thuộc vào nguồn gốc của nó, hay cụ thể

là mực độ độc lập của tài liệu đối với đơn vị được kiểm toán

-Cần đề phòng các trường hợp đơn vị cạo sửa, giả mạo chứng từ, tài liệu

1.3.2 Quan sát

Là sự xem xét tận mắt về các công việc, những tiến trình thực hiện công việc dongười khác làm Thí dụ: Xem xét việc thực hiện các thủ tục kiểm soát nội bộ Phươngpháp này có thể áp dụng cho rất nhiều bộ phận được kiểm toán nhưng tự nó khó thểcung cấp đầy đủ bằng chứng, mà phải đi kèm với các thủ tục khác Khi quan sát, kiểmtoán viên cần chú ý rằng nó chỉ cho bằng chứng về cách thức thực thi công việc ngayvào thời điểm quan sát, chứ không chắc chắn cũng sẽ được thực hiện ở các thời điểmkhác

1.3.3 Xác nhận

Xác nhận là quá trình thu thập và đánh giá bằng chứng kiểm toán thông quaviệc liên hệ trực tiếp với bên thứ ba để nhận được phúc đáp của họ về các thông tin cụthể ảnh hưởng đến cơ sở dẫn liệu được Ban Giám đốc lập và trình bày trong báo cáotài chính của đơn vị được kiểm toán (Đoạn 06 VSA 505-thông tin xác nhận từ bênngoài)

Thí dụ, kiểm toán viên có thể xin xác nhận thông tin từ bên ngoài về các điềukhoản hợp đồng hay giao dịch của đơn vị được kiểm toán với bên thứ ba trong cáctrường hợp như:

-Số dư tài khoản tiền gửi, tiền vay và những thông tin khác từ ngân hàng, khobạc, tổ chức tài chính tương tự;

-Số dư các khoản phải thu, phải trả;

-Những văn bản, giấy tờ chứng nhận về quyền sở hữu tài sản do luật sư giữ,hoặc đang giữ trong két sắt của ngân hàng;

-Hàng gia công, hàng gửi bán, hàng nhờ giữ hộ;

-Cổ phiếu gửi bên thứ ba; những khoản đầu tư nhờ các nhà môi giới mua nhưngchưa được giao trước thời điểm lập báo cáo tài chính

Độ tin cậy của bằng chứng xác nhận từ bên ngoài phụ thuộc vào các thủ tục vàthể thức kiểm toán viên áp dụng khi yêu cầu xác nhận từ bên ngoài và đánh giá kết quảcủa thủ tục này Những nhân tố ảnh hưởng đến độ tin cậy của bằng chứng này baogồm: Tiến trình kiểm soát của kiểm toán viên đối với thủ tục xác nhận và thư phúcđáp, tính chất và các hạn chế của việc phúc đáp

Ngoài ra, theo VSA 505, kiểm toán viên có thể áp dụng thủ tục này theo mộttrong hai cách sau đây:

-Thư xác nhận mở (dạng khẳng định): đề nghị người được yêu cầu trả lời, kýnhận trong mọi trường hợp hoặc phúc đáp lại cho kiểm toán viên là đồng ý hoặc khôngđồng ý với thông tin cần xác nhận bằng cách yêu cầu điền vào thông tin

-Thư xác nhận đóng (dạng phủ định) chỉ đòi hỏi sự phản hồi khi không đồng ývới thông tin yêu cầu xác nhận Khi đồng ý với thông tin xác nhận thì không nhất thiếtphải phản hồi Thư xác nhận đóng (phủ định) thường cung cấp bằng chứng ít tin cậyhơn so với việc sử dụng thư xác nhận mở (khẳng định), vì thế kiểm toán viên cần xemxét thực hiện các thử nghiệm cơ bản bổ sung

Tuy có độ tin cậy thấp hơn thư xác nhận mở, nhưng chuẩn mực kiểm toán chophép sử dụng thư xác nhận đóng trong trường hợp rủi ro tiềm tàng và rủi ro kiểm soátđược đánh giá là thấp, các khoản phải xác nhận gồm rất nhiều cấc khoản có số tiềnnhỏ, khả năng xảy ra sai sót được đánh giá là thấp và kiểm toán viên tin rằng ngườiphản hồi sẽ quan tâm đến việc trả lời

1.3.4 Điều tra

Điều tra: Là việc tìm kiếm thông tin từ những người có hiểu biết ở bên trong hoặc bên ngoài đơn vị Điều tra được thực hiện bằng việc chính thức gửi văn bản, phỏng vấn hoặc trao đổi kết quả điều tra, sẽ cung cấp cho kiểm toán viên những thông tin chưa có, hoặc những thông tin bổ sung để củng cố các bằng chứng đã có (Đoạn 23

VSA 500)

Như vậy, đây là việc thu thập thông tin thông qua sự trao đổi với những người

có liên quan đến các vấn đề cần tìm hiểu Thí dụ như yêu cầu người quản lý giải thíchnhững quy định về kiểm soát nội bộ, hoặc hỏi các nhân viên về ciệc thực hiện quy chếnày Thủ tục này quan trọng vì giúp cho kiểm toán viên thu thập được những bằngchứng chưa có, hoặc củng cố các luận cứ của mình

Riêng đối với phỏng vấn, để đạt kết quả tốt, kiểm toán viên cần nghiên cứutrước về các nội dung cần trao đổi, lựa chọn các câu hỏi, có thái độ hòa nhã Bởi lẽphỏng vấn còn là một nghệ thuật Cần chú ý là độ tin cậy của bằng chứng thu thậpbằng thủ tục phỏng vấn không cao, và nó thường chỉ dùng để củng cố cho các bằngchứng khác, hoặc để thu thập các thông tin phản hồi Khi sử dụng, kiểm toán viên cầnchú ý đến tính khách quan và sự hiểu biết của người được phỏng vấn Các kết quả thuthập được, nếu quan trọng thì cần được ghi lại và lưu trữ trong hồ sơ kiểm toán

1.3.5 Tính toán

Là việc kiểm tra tính chính xác về mặt số học của số liệu trên chứng từ, sổ kếtoán, bào cáo tài chính và các tài liệu liên quan khác hay việc thực hiện những tínhtoán độc lập của kiểm toán viên Thí dụ như kiểm tra việc tính toán trên các hóa đơn,kiểm tra lại những số tổng cộng trên sổ cái Kiểm toán viên còn thu thập bằng chứngkiểm toán bằng các tính toán độc lập của mình đối với khấu hao, dự phòng nợ khóđòi Nếu xét riêng về mặt số học, kỹ thuật tính toán cung cấp bằng chứng có độ tincậy cao

1.3.6 Phân tích

Là sự xem xét các số liệu, thông tin của đơn vị thông qua việc so sánh vànghiên cứu mối quan hệ giữa các thông tin tài chính với nhau, và giữa các thông tin tàichính với các thông tin phi tài chính

Khi phân tích, ta có thể so sánh những thông tin như:

-So sánh giữa các thông tin tài chính trong kỳ này với thông tin tương ứng của

kỳ trước: Kiểm toán viên có thể so sánh số dư, hoặc số phát sinh tài khoản giữa các kỳ

để phát hiện các tài khoản có biến động bất thường Thí dụ: Một sự gia tăng bấtthường của khoản phải thu khách hàng cuối kỳ có thể là sự xuất phát từ sự thay đổichính sách bán chịu, tình trạng nợ khó đòi, gia tăng hoặc đang có lệch trọng yếu trong

số dư cuối kỳ

Kiểm toán viên cũng có thể so sánh tỷ số giữa các kỳ để phát hiện những tàikhoản có thể bị sai lệch Thí dụ: số vòng quay của hàng tồn kho giảm đột ngột có thểphản ánh những sai lệch trong số dư hàng tồn kho, hoặc hàng hóa ứ đọng hay mấtphẩm chất Việc so sánh cũng có thể được tiến hành trên các đối tượng chi tiết của tàikhoản, hoặc sự biến động chi tiết giữa các kỳ trong tháng, quý, năm.

-So sánh giữa số liệu thực tế và số liệu kế hoạch, dự toán: Việc điều tra các sai

biệt lớn giữa số liệu thực tế và kế hoạch có thể cho thấy những sai lệch trong báo cáotài chính, hoặc các biến động lớn trong tình hình sản xuất kinh doanh của đơn vị

-So sánh giữa các chỉ tiêu của đơn vị với những chỉ tiêu bình quân ngành: Về

nguyên tắc, giữa một số chỉ tiêu của đơn vị và chỉ tiêu bình quân của ngành có mốiquan hệ tương đồng trong một phạm vi nhất định Thí dụ: Tỷ lệ lãi gộp trên doanh thu,

tỷ trọng chi phí nguyên vật liệu chính trong giá thành sản phẩm Việc nghiên cứunhững khác biệt lớn giữa chỉ tiêu của đơn vị và chỉ tiêu bình quân ngành có thể sẽ chobiết các sai lệch, hoặc giúp kiểm toán viên hiểu biết sâu sắc hơn về hoạt động của đơn

vị Tuy nhiên, khi áp dụng phương pháp này cần chú ý sự khác biệt về quy mô, về việc

áp dụng chính sách kế toán giữa các đơn vị

-Nghiên cứu mối quan hệ giữa các thông tin tài chính trong kỳ: Với phương

pháp này, kiểm toán viên có thể dựa trên mối quan hệ bản chất giữa các số dư, hay sốphát sinh của tài khoản qua mối quan hệ giữa chúng với các tài khoản khác Thí dụ: cóthể ước tính chi phí lãi vay bằng cách nhân lãi suất bình quân tháng với số dư cuốitháng của tài khoản nợ vay Sau đó, mọi sự khác biệt trọng yếu giữa số liệu ước tính và

số liệu sổ sách cần được điều tra để xác định nguyên nhân Tài khoản chi phí lãi vay cókhớp được với tài khoản vốn vay Ngoài ra, một vài tài khoản có thể liên hệ theo cáchkhác Giả sử chi phí hoa hồng có thể là một tỷ lệ phần trăm cụ thể của doanh thu vàcác khoản nợ khó đòi không thể vượt quá doanh thu bán hàng trả chậm Bằng cáchkiểm tra mối quan hệ qua lại giữa các tài khoản, kiểm toán viên có thể phát hiện cácsai sót thuộc về xử lý kế toán

Một phương pháp khác cũng có thể được áp dụng để xác định những khoảnmục có khả năng sai lệch, đó là chọn ra các đối tượng chi tiết, các nghiệp vụ bấtthường, chẳng hạn như số tiền vượt trội hằn, hoặc có nội dung không rõ ràng để kiểmtra Để phát hiện chúng, kiểm toán viên có thể đọc lướt trên sổ sách, tài khoản và xácđịnh các khoản bất thường

-Nghiên cứu mối quan hệ giữa thông tin tài chính và các thông tin phi tài chính: Các thông tin phi tài chính là những dữ liệu kinh tê, kỹ thuật do các hệ thống

hạch toán nghiệp vụ, thống kê cung cấp Giữa các thông tin này và thông tin tàichính có những quan hệ nhất định, nên kiểm toán viên có thể phát hiện được những saisót nhờ dựa trên mối quan hệ hợp lý giữa chúng với nhau Thí dụ: đối chiếu giữa chiphí tiền lương và số lượng công nhân viên để xem mức lương bình quân có hợp lýkhông; so sánh giữa lượng tồn kho của một số loại vật từ với khả năng chứa đựng rủi

ro của kho hàng Khi sử dụng những thông tin phi tài chính, kiểm toán viên cũng cầnchú ý kiểm tra độ chính xác của chúng

Trong quá trình so sánh, nếu phát hiện được các biến động bất thường, chẳnghạn như khi có những sai biệt lớn, các tỷ lệ ngoài dự kiến, những thông tin tài chínhkhông nhất quán với các bằng chứng kiểm toán đã thu thập được , kiểm toán viên cầntiến hành điều tra phỏng vấn bằng cách:

-Phỏng vấn người quản lý đơn vị, hoặc xác minh lại các giải trình của đơn vị.-Cân nhắc và sử dụng các thủ tục kiểm toán khác để có được kết luận hợp lý

Thủ tục phân tích được sử dụng trong tất cả các giai đoạn của quy trình kiểm toán:

-Trong giai đoạn chuẩn bị kiểm toán, phân tích giúp xác định nội dung, thờigian và phạm vi của các thủ tục kiểm toán; đồng thời hướng dẫn sự chú ý của kiểmtoán viên đến những bộ phận cần phải điều tra đặc biệt

-Trong giai đoạn thực hiện kiểm toán, phân tích là một loại thử nghiệm cơ bản,

nó cung cấp bằng chứng về sự hợp lý của những khoản mục trên báo cáo tài chính,hoặc các thông tin tài chính riêng biệt

-Trong giai đoạn hoàn thành kiểm toán, phân tích được sử dụng để xem xét lạitổng quát lần cuối về toàn bộ số liệu đã được kiểm toán nhằm củng cố thêm cho kếtluận đã được đề ra, hoặc giúp nhận thấy những vấn đề cần phải tiến hành thêm các thủtục kiểm toán thì mới có thể kết luận

Phân tích được đánh giá là một thủ tục kiểm toán có hiệu quả vì thời gian ít, chiphí thấp, mà lại có thể cung cấp những bằng chứng về sự đồng bộ, hợp lý chung về các

số liệu kế toán; đồng thời giúp đánh giá được những nét tổng thể và không bị sa vàocác nghiệp vụ cụ thể

Tuy nhiên khi áp dụng thủ tục phân tích cần phải chú ý về những vấn đề

sau:

-Mối quan hệ bản chất của các chỉ tiêu được so sánh: Vì nếu giữa chúng không

có liên hệ, hoặc quan hệ một cách hời hợt thì việc phân tích sẽ vô nghĩa Trong nhiềutrường hợp, để có thể so sánh được cần phải loại trừ các nhân tố gây nhiễu bằng nhữngphương pháp thích hợp

-Mức độ trọng yếu của khoản mục trong mối quan hệ tổng thể giữa các thông tin tài chính với nhau: Đối với những khoản mục trọng yếu không thể chỉ chỉ đơn

thuần áp dụng kỹ thuật phân tích, mà còn phải kiểm tra chi tiết

-Rủi ro tiềm tàng và rủi ro kiểm soát: Với mức rủi ro tiềm tàng và rủi ro kiểm

soát cao, nhất là khi hệ thống kiểm soát nội bộ yếu kém, việc áp dụng đơn thuần thủtục phân tích để đi đến kết luận sẽ có rủi ro rất cao

Ngoài ra, đoạn 57, chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 330 còn lưu ý: Khi xâydựng quy trình phân tích, kiểm toán viên cần xem xét đến các vấn đề sau:

a, Mức độ phù hợp khi sử dụng quy trình phân tích dối với cơ sở dẫn liệu;

b, Mức độ tin cậy của những dữ liệu được sử dụng để xác định giá trị ghi sổước tính hoặc tỷ lệ bất kể dữ liệu đó được tạo ra từ nội bộ hay thu nhập được từ bênngoài;

c, Liệu các ước tính có chính xác để xác định sai sót trọng yếu ở mức đảm bảomong muốn;

d, Khoản chênh lệch giữa giá trị ghi sổ và giá trị ước tính có thể chấp nhậnđược

Kiểm toán viên cần cân nhắc khi kiểm tra hoạt động kiểm soát, nếu có, vềnhững thông tin do đơn vị chuẩn bị để kiểm toán viên sử dụng khi thực hiện quy trìnhphân tích của mình Nếu hoạt động kiểm soát này hữu hiệu thì kiểm toán viên có thểtin tưởng hơn vào tính trung thực của thông tin cũng như về kết quả của quy trình phântích Mặt khác, kiểm toán viên có thể cân nhắc liệu thông tin có bị phụ thuộc vào thủtục kiểm toán của kỳ này hay kỳ trước không Khi xác định quy trình kiểm toán nhữngthông tin làm cơ sở dự đoán quy trình phân tích, kiểm toán viên cần xem xét quy địnhtại Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 500

Chương II: Thực tế vận dụng kỹ thuật thu thập bằng chứng trong quá trình kiểm toán Báo cáo tài chính do công ty Kiểm toán và kế toán AAC thực hiện

2.1 Tổng quan về công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC

Tên công ty: Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC

Tên giao dịch: Auditing and accounting company, Ltd.

Tên viết tắt: AAC

Địa chỉ trụ sở chính: 217 Nguyễn Văn Linh, TP Đà Nẵng

Tiền thân là công ty kiểm toán Đà Nẵng-DAC, việc thành lập công ty đượcthực hiện trên cơ sở sát nhập hai chi nhánh của hai công ty hành nghề kiểm toán từnăm 1991, đó là: Chi nhánh Công ty Kiểm toán Việt Nam (VACO) và Chi nhánh công

ty tư vấn tài chính kế toán và kiểm toán (AASC) tại khu vực Miền Trung và TâyNguyên.Để phù hợp với tình hình mới về sự phát triển công ty, Bộ Tài chính đã cóquyết định số 139/2000/QĐ-BTC ngày 06/9/2000 về việc đổi tên “Công ty kiểm toán

Đà Nẵng – DAC” thành “Công ty Kiểm toán và Kế toán AAC”

Thực hiện lộ trình chuyển đổi Doanh nghiệp Nhà nước thành Công ty Cổphần hoặc Công ty trách nhiệm hữu hạn, ngày 07/05/2007, “Công ty Kiểm toán và Kếtoán AAC” chuyển đổi thành “Công ty Trách nhiệm hữu hạn Kiểm toán và Kế toánAAC”

Công ty AAC hoạt động trên phạm vi toàn quốc, được phép kiểm toán tất cảcác loại hình doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế, kể cả các ngành có quy chếriêng về việc lựa chọn và bổ nhiệm kiểm toán độc lập có điều kiện

Hiện tại, công ty AAC có đội ngũ gồm 132 nhân viên, trong đó có khoảng 31người đã có chứng chỉ kiểm toán viên độc lập Đội ngũ kiểm toán viên của AAC đượcđào tạo có hệ thống ở Việt Nam, Anh, Bỉ, Pháp, Ai-len, Úc và có nhiều năm kinhnghiệm thực tiễn về kiểm toán và tư vấn tài chính - kế toán - thuế ở Việt Nam và quốctế.

AAC có 100% đội ngũ kiểm toán viên và trợ lỹ kiểm toán viên cao cấp đượcđào tạo trực tiếp bởi các chuyên gia cao cấp về kiểm toán của Cộng đồng Châu Âuthông qua chương trình hợp tác về kiểm toán và kế toán của dự án EURO – TAPVIET

do Cộng đồng Châu Âu tài trợ

Nhờ có đội ngũ chuyên nghiệp chất lượng cao, ý thức trách nhiệm, có đạo đứcnghề nghiệp trong sáng nên trong quá trình hoạt động, AAC luôn được các nhà đầu tư,các cơ quan chức năng tín nhiệm và đánh giá cao về chất lượng phục vụ

Liên tiếp trong hai năm 2007 và 2008, AAC được Hội đồng trao giải “ Thươngmại Dịch vụ - Top Trade Services” - Bộ Công Thương bình chọn là một trong 05 công

ty kiểm toán hoạt động tốt nhất tại Việt nam và được trao giải/cup “Thương mại Dịch

vụ - Top Trade Services”

Tháng 9/2008, Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC chính thức trở thànhthành viên của hãng Kiểm toán quốc tế Polaris International

Năm 2009, AAC được Đài Tiếng nói Việt Nam, Bộ Công thương, BộLĐTBXH, Bộ Y tế, Bộ TT và TT, Bộ VH-TT-DL, bình chọn và trao cúpvàng “Doanh nghiệp Việt Nam tiêu biểu”; được Hiệp hội kinh doanh Chứng khoánViệt Nam (VASB), Tạp chí Chứng khoán Việt Nam (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước),

TT thông tin Tín dụng Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (CIC), Công ty Cổ phầnTruyền thông Tài chính Chứng khoán Việt Nam (VNSF media), Công ty Cổ phầnChứng khoán Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VICS), Công ty Cổ phần Vănhóa Thông tin Thăng Long (TIC.media) trao tặng danh hiệu “Tổ chức kiểm toán niêmyết uy tín”

2.1.2 Mục tiêu và nguyên tắc hoạt động của công ty Kiểm toán và kế toán AAC

2.1.2.1 Mục tiêu hoạt động

Mục tiêu hoạt động của công ty AAC là giúp khách hàng và những người quantâm bảo vệ lợi ích hợp pháp của họ, cung cấp cho họ những thông tin đích thực và cần

thiết để tổ chức điều hành hoạt động của doanh nghiệp, đồng thời đưa ra các quyếtđịnh quản lý phù hợp với thực tiễn.

Công ty AAC không ngừng hoạt động nhằm góp phần phát hiện và ngăn ngừanhững rủi ro cho doanh nghiệp, trợ giúp cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệpđược thuận lợi và đạt hiệu quả kinh tế cao nhất

Công ty AAC thực hiện kiểm toán theo đúng các Nguyên tắc, Chuẩn mực Kiểmtoán Việt Nam và thông lệ kiểm toán quốc tế, phù hợp với những quy định hiện hành

về hoạt động kiểm toán của Nhà nước Việt Nam

2.1.3 Các loại dịch vụ do công ty Kiểm toán và kế toán AAC cung cấp

Công ty Kiểm toán và kế toán AAC cung cấp các dịch vụ sau: Kiểm toán, kếtoán, tư vấn Thuế, tư vấn tài chính và quản lý, dịch vụ đào tạo và tuyển dụng, dịch vụTin học Trong đó:

 Dịch vụ Kiểm toán

Công ty AAC cung cấp các dịch vụ Kiểm toán sau:

- Kiểm toán báo cáo tài chính

- Kiểm toán báo cáo quyết toán vốn đầu tư hoàn thành

- Kiểm toán báo cáo quyết toán dự án

- Kiểm toán báo cáo tài chính vì mục đích thuế

- Kiểm toán hoạt động

- Kiểm toán tuân thủ

- Kiểm toán nội bộ

- Kiểm toán báo cáo quyết toán vốn đầu tư hoàn thành

- Kiểm tra thông tin tài chính trên cơ sở thủ tục thoả thuận trước

 Dịch vụ Kế toán:

Công ty AAC cung cấp các dịch vụ Kế toán sau:

- Dịch vụ ghi sổ và giữ sổ kế toán

- Hướng dẫn nghiệp vụ kế toán.

- Lập các Báo cáo tài chính định kỳ

- Chuyển đổi các Báo cáo tài chính được lập theo VAS, IAS

- Thiết kế và hoàn thiện mô hình tổ chức bộ máy kế toán

 Dịch vụ tư vấn Thuế:

Công ty AAC cung cấp các dịch vụ Tư vấn Thuế sau:

- Tư vấn việc áp dụng chính sách Thuế

- Tư vấn công tác kê khai và quyết toán thuế

- Tư vấn về các thủ tục hoàn thuế và khiếu nại về thuế

- Hỗ trợ việc cập nhật thông tin về thuế và thuế quan

 Dịch vụ Tư vấn tài chính và quản lý:

Công ty AAC cung cấp các dịch vụ Tư vấn tài chính và quản lý sau:

- Tư vấn thành lập và quản lý doanh nghiệp

- Tư vấn thiết lập cơ chế tài chính nội bộ

- Tư vấn việc sửa đổi, bổ sung chế độ kế toán – tài chính phù hợp với yêu cầuquản lý

- Soát xét báo cáo tài chính

- Xác định giá trị doanh nghiệp để cổ phần hoá hoặc phá sản doanh nghiệp

- Thẩm định tình hình tài chính và giá trị tài sản tranh chấp, kiện tụng

 Dịch vụ Đào tạo và Tuyển dụng:

Công ty AAC cung cấp các dịch vụ Tư Đào tạo và Tuyển dụng sau:

- Đào tạo, bồi dưỡng kế toán và kiểm toán viên nội bộ

- Cập nhật kiến thức tài chính, kế toán, kiểm toán

- Hỗ trợ tuyển dụng nhân viên kế toán và kiểm toán viên nội bộ

 Dịch vụ Tin học:

Công ty AAC cung cấp các dịch vụ Tin học sau:

- Tư vấn việc lựa chọn các phần mềm tin học về kế toán tài chính và kế toánquản trị

- Tư vấn việc lựa chọn trang bị các thiết bị tin học, cài đặt hệ thống thông tinquản lý

2.1.4 Cơ cấu tổ chức của công ty Kiểm toán và kế toán AAC

Công ty AAC luôn luôn xem yếu tố con người là tài sản lớn nhất và quan trọngnhất trong định hướng hoạt động của mình, công ty luôn coi trọng việc phát triển và nângcao chất lượng đội ngũ kiểm toán viên và chuyên viên kỹ thuật

Là một trong số ít công ty kiểm toán đầu tiên ra đời và hoạt động tại Việt Nam,hoạt động của AAC không ngừng phát triển và đã khẳng định được vị trí của mình trên thịtrường cung cấp các dịch vụ chuyên ngành kiểm toán, kế toán và tư vấn tài chính Cóđược thành công đó là nhờ vào chính sách đầu tư phát triển đội ngũ kiểm toán viên và kỹthuật viên có năng lực chuyên môn cao, có đạo đức nghề nghiệp trong sáng Đến nayAAC đã xây dựng được đội ngũ với hơn 130 cán bộ nhân viên, với 100% đã tốt nghiệpđại học và trên đại học, trong đó có khoảng 31 người được công nhận kiểm toán viên cấpquốc gia

Bản lĩnh nghề nghiệp, hiệu quả trong công việc và sự thiện chí của nhân viên trongquá trình phục vụ khách hàng luôn được khách hàng đánh giá cao, góp phần tạo ra mốiquan hệ hợp tác tốt đẹp và bền vững giữa AAC và khách hàng

2.1.4.1 Sơ đồ tổ chức của công ty Kiểm toán và kế toán AAC

Cơ cấu tổ chức toàn công ty được mô tả như ở sơ đồ 2.1

 Tổng giám đốc:

- Là người đại diện toàn quyền của công ty, chịu trách nhiệm Pháp luật về toàn

bộ hoạt động của công ty

- Đánh giá rủi ro của hợp đồng kiểm toán liên quan đến hoạt động của công ty

- Duy trì mối quan hệ với các cán bộ cao cấp của công ty

- Chịu trách nhiệm giải đáp các thắc mắc về kế toán và kiểm toán có tầm quantrọng cao

- Chịu trách nhiệm đánh giá công việc kiểm toán đã được thực hiện

- Chịu trách nhiệm ký Báo cáo kiểm toán và Thư quản lý

- Chịu trách nhiệm tham gia buổi họp với khách hàng sau khi kết thúc cuộckiểm toán hoặc ủy quyền lại

Sơ đồ 2.1: Cơ cấu tổ chức toàn công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC

- Giải quyết những vấn đề liên quan đến chuyên môn của mình

 Kế toán trưởng: Là người giúp Tổng giám đốc tổ chức thực hiện công tác kế

toán, thống kê tài chính và kiểm toán nội bộ

2.1.4.2 Cơ cấu tổ chức phòng Kiểm toán BCTC

Phòng Kiểm toán BCTC có cơ cấu tổ chức được thể hiện ở sơ đồ 2.2

Phòng

kiểm

toán XDCB

1

Ban kiểm soát chất lượng

Phòng kiểm toán BCTC 1

Phòng kiểm toán BCTC 2

Phòng kiểm toán BCTC 3

Phòng kiểm toán BCTC 4

PHÓ TGĐ KHỔI KIỂM TOÁN BCTC

PHÒNG

TƯ VẤN ĐÀO TẠO

CN TP

HỒ CHÍ MINH

PHÒNG

KẾ TOÁN HÀNH CHÍNH

KHỔI KIỂM TOÁN BCTCTỔNG GIÁM

ĐỐC

- Phĩ Phịng là người tham mưu trực tiếp cho Trưởng Phịng, thay mặt TrưởngPhịng điều hành tồn bộ cơng việc trong thời gian Trưởng Phịng đi vắng và thực hiệncác cơng việc do Trưởng Phịng uỷ quyền.

 Kiểm tốn viên chính:

- Giám sát cơng việc của các trợ lý

- Báo cáo trực tiếp với người quản lý phụ trách một vụ việc kiểm tốn

- Xem xét giấy tờ làm việc sơ bộ, hỗ trợ đào tạo nhân viên, sắp xếp nhân sự chocác cuộc kiểm tốn

- Được ký vào các báo cáo kiểm tốn theo sự phân cơng của trưởng phịng

 Trợ lý kiểm tốn viên:

Là những người tham gia thực hiện cơng tác kiểm tốn nhưng chưa được Nhànước cơng nhận trúng tuyển kỳ thi KTV cấp Quốc gia Tùy vào năng lực thâm niêncơng tác mà trợ lý KTV chia làm ba cấp:

Kiểm toán viên điều hành (Trưởng phịng)(Auditor Manager)

Kiểm toán viên chính

- Trợ lý KTV cấp 1: Là người sau thời gian thử việc ba tháng, được trúng tuyểnchính thức vào công ty cho đến một năm sau đó Theo thông lệ, những người mới tốtnghiệp các trường các trường kinh doanh, các trường đại học và những người có trình

độ, kinh nghiệm thực tiễn trong lĩnh vực kiểm toán và kế toán có thể làm việc chocông ty với tư cách là một trợ lý mới vào nghề

- Trợ lý KTV cấp 2: Là người làm việc ở công ty kiểm toán được hai năm chịutrách nhiệm về các công việc mà nhóm trưởng giao phó

- Trợ lý KTV cấp 3: Là người làm việc ở công ty được ba năm, có nhiều kinhnghiệm trong lĩnh vực kiểm toán và có thể làm trưởng đoàn kiểm toán

2.1.5 Tình hình hoạt động của công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC qua hai năm 2009 và 2010

Số người

Tỷ lệ (%) +/-

Tỷ lệ (%) Tổng số nhân viên đến ngày 31/12 132 100 102 100 30 29

1.1 Số người có chứng chỉ KTV Việt Nam 31 23 26 25 9 191.2 Số người chưa có chứng chỉ KTV Việt Nam 91 69 66 65 11 38

Nguồn: Số liệu thu thập từ Phòng Kế toán, AAC

Số lượng nhân viên của tăng lên 30 người (tương đương 29%) và đều là nhân viênchuyên nghiệp, số lượng KTV cũng tăng đáng kể (tăng 19%) chứng tỏ công ty đang ưu tiênchính sách tuyển dụng nhân viên có năng lực để mở rộng quy mô và chất lượng đội ngũ

Nguồn: Số liệu thu thập từ Phòng Kế toán, AAC

Vốn kinh doanh thực tế của AAC tăng lên 11,3% chứng tỏ sự mở rộng về quy

mô, gia tăng sự cạnh tranh trên thị trường của AAC

2.1.5.3 Kết quả kinh doanh

Tình hình kinh doanh của AAC qua hai năm 2009 và 2010 được thể hiện tómtắt trong bảng 2.3 sau:

Bảng 2.3: Tình hình kinh doanh của AAC qua hai năm 2008 và 2009

3 Tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu (%) 8% 9% -1% -11%

Nguồn: Số liệu thu thập từ Phòng Kế toán, AAC

Nhờ việc mở rộng quy mô cả về vốn và nhân lực nên thị trường của AAC mởrộng, doanh thu tăng lên đến 22% đồng thời với việc cắt giảm chi phí nên lợi nhuậnsau thuế tăng 5% Các con số tỷ suất lợi nhuận đều đem lại cái nhìn lạc quan chotương lại của AAC

2.2.2 Thực tế vận dụng các kỹ thuật thu thập bằng chứng trong quá trình kiểm toán báo cáo tài chính do Công ty Kiểm toán và Kế toán AAC thực hiện

Trong chu trình kiểm toán báo cáo tài chính do công ty AAC thực hiện, các thủ tụckiểm toán được thực hiện từ khâu kiểm tra các hoạt động kiểm soát, sau đó sẽ tiếnhành các thủ tục phân tích, và cuối cùng là thực hiện kiểm tra chi tiết các nghiệp vụ và

số dư các tài khoản Để thu thập được bằng chứng kiểm toán đầy đủ và có giá trị, KTVcần vận dụng linh hoạt các kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán Việc áp dụng kỹ

thuật như thế nào được quy định trong Chương trình kiểm toán chi tiết, KTV dựa vào

đó để thực hiện công việc của mình Các kỹ thuật thu thập bằng chứng thường được

công ty thực hiện trong suốt quá trình kiểm toán bao gồm: Kiểm tra đối chiếu, Quan sát, Điều tra - Phỏng vấn, Xác nhận, Tính toán, Thủ tục phân tích.

Sau giai đoạn tiền kế hoạch nhằm tiếp cận với khách hàng, thu thập nhữngthông tin cần thiết nhằm giúp cho họ hiểu về nhu cầu của khách hàng, đánh giá khảnăng phục vụ để từ đó hai bên ký hợp đồng kiểm toán hoặc thư cam kết kiểmtoán, KTV bắt đầu sử dụng các kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán trong quytrình của cuộc kiểm toán báo cáo tài chính

2.2.2.1 Giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán

Lập kế hoạch kiểm toán là giai đoạn đầu tiên trong quy trình kiểm toán báo cáotài chính tại Công ty TNHH Kiểm toán và kế toán AAC Việc lập kế hoạch kiểm toángiúp cho kiểm toán viên có định hướng ban đầu về lượng bằng chứng kiểm toán cầnphải thu thập để đảm bảo tính đầy đủ và tính hợp lý của bằng chứng kiểm toán Từ đókiểm toán viên có thể đưa ra những ý kiến xác đáng trên báo cáo tài chính của mình

Trong giai đoạn lập kế hoạch, các phương pháp kỹ thuật thu thập bằng chứngkiểm toán được kiểm toán viên của AAC vận dụng trong:

-Thu thập thông tin cơ sở, thông tin về nghĩa vụ pháp lý

-Đánh giá chung về hệ thống kiểm soát nội bộ

Công ty ABC là khách hàng cũ nên kiểm toán viên dễ dàng có được nhữngthông tin cơ sở qua xem xét hồ sơ kiểm toán thường niên của công ty này Nhữngthông tin kiểm toán viên thu thập được như sau:

Công ty cổ phần ABC được thành lập theo hình thức chuyển thể từ Công ty nhànước thành công ty Cổ phần theo quyết định số 1459/QĐ-BNN-ĐMDN ngày 12 tháng

05 năm 2008 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, được tổ chức vàhoạt động theo luật Doanh nghiệp ngày 29/11/2005

Ngành nghề kinh doanh của Công ty:

-Sản xuất kinh doanh đường RS, đường thô, rỉ đường và các sản phẩm sauđường

-Sản xuất kinh doanh vật tư nông nghiệp, nông sản

-Sản xuất kinh doanh bao bì, điện thương phẩm

-Xây dựng, sản xuất, lắp đặt máy móc thiết bị, gia công chế tạo các sản phẩm

cơ khí phục vụ các ngành sản xuất và dân dụng

Khi cần thiết, Công ty có thể bổ sung, thay đổi hoặc thu hẹp ngành nghề kinhdoanh và được đại hội đồng cổ đông thông qua

Nguyên tắc tổ chức và quản lý điều hành của công ty

-Công ty hoạt động trên nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, dân chủ và tôn trọngpháp luật

-Cơ quan quyết định cao nhất là Đại hội đồng cổ đông

-Đại hội cổ đông bầu ra Hội đồng quản trị (HĐQT) để quản trị kinh doanhCông ty, và bầu Ban kiểm soát để kiểm soát mọi hoạt động của công ty

Điều hành hoạt động của công ty là Tổng giám đốc do HĐQT bổ nhiệm

A.2 Điều tra-phỏng vấn

Nhóm kiểm toán có buổi gặp gỡ, phỏng vấn với Ban Giám đốc khách hàng đểthu thập thông tin về khách hàng, kiểm tra xem những đặc điểm khách hàng kỳ này cóthay đổi so với kỳ trước không Để cho cuộc phỏng vấn có chất lượng, kiểm toán viênphải tạo không khí thân mật, chú ý lắng nghe câu trả lời, nên đưa ra những câu hỏi mở.Đối với công ty ABC, sau cuộc phỏng vấn, kiểm toán viên nhận thấy đặc điểm củacông ty không thay đổi so với nắm trước

A.3 Kiểm tra tài liệu

Trong cuộc phỏng vấn, kiểm toán viên cũng yêu cầu Ban Giám đốc Công tykhách hàng cung cấp Giấy phép thành lập và điều lệ Công ty (chỉ đối với khách hàngmới), các Bảng khai tài chính gồm: Bảng cân đối kế toán, Báo cáo kết quả hoạt độngkinh doanh, Báo cáo lưu chuyển tiền tệ, thuyết minh báo cáo tài chính và Báo cáo của

Ban Giám đốc cam kết trách nhiệm trong việc chuẩn bị các bảng khai tài chính trìnhbày trung thực, hợp lý Đây chính là những bằng chứng quan trọng mà kiểm toán viêncần phải thu thập Nói chung, việc thu thập kiểu mẫu tài liệu chứng minh tương đốithuận lợi do tài liệu có sẵn, chi phí để thu thập bằng chứng kiểm toán cũng thấp hơncác phương pháp khác.

B Đánh giá chung về hệ thống kiểm soát nội bộ của khách hàng

Khi đã có những hiểu biết sơ bộ về thông tin cơ sở và thông tin về nghĩa vụpháp lý của khách hàng, nhóm kiểm toán tiếp tục đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộcủa khách hàng trên cả ba phương diện: môi trường kiểm soát, hệ thống kế toán và cáchoạt động kiểm soát Trong bước này, nhóm kiểm toán trực tiếp phỏng vấn Ban giámđốc, bộ phận kế toán và quan sát phong cách làm việc của Ban giám đốc và các nhânviên trong Công ty, đặc biệt là nhân viên phòng kế toán

Dựa vào hiểu biết của kiểm toán viên: Tại AAC, khi kiểm toán cho khách

hàng thường niên, nhóm kiểm toán luôn có những kiểm toán viên đã tiến hành kiểmtoán cho khách hàng kỳ trước Việc dựa vào kinh nghiệm kiểm toán từ các cuộc kiểmtoán từ các cuộc kiểm toán trước, họ sẽ nhanh chóng thu được nhiều thông tin về hệthống kiểm soát nội bộ của khách hàng

Những hiểu biết của kiểm toán viên về hệ thống kiểm soát nội bộ của Công tyABC:

-Tại Công ty, có sự phân công công việc rõ ràng giữa các cán bộ, công nhânviên, Giám đốc ủy quyền thường xuyên cho các Phó giám đốc trong việc quyết địnhmột số lĩnh vực mà họ phụ trách

-Phòng tài chính kế toán có 8 người: 01 kế toán trưởng, 01 kế toán tổng hợp, 05

kế toán chi tiết, 01 thủ quỹ Tất cả đều có trình độ từ Cao đẳng, Đại học trở lên

-Sổ kế toán và các chứng từ kế toán được thiết lập trên hệ thống máy tính, sổ rõràng, sạch sẽ, dễ đọc, dễ hiểu Tại thời điểm kiểm toán, sổ kế toán và chứng từ đã insẵn, đóng thành từng tập, từng quyển, đáp ứng công tác lưu giữ hồ sơ, chứng từ kếtoán

-Công ty áp dụng chế độ kế toán Việt Nam theo Quyết định số BTC của Bộ Tài chính Ban hành ngày 20/03/2006

15/2006/QĐ Hình thức hạch toán kế toán: Nhật kí chứng từ

-Niên độ kế toán: theo năm dương lịch

Phỏng vấn

Phỏng vấn là kỹ thuật thường xuyên được áp dụng để thu thập bằng chứng kiểmtoán Phỏng vấn giúp kiểm toán viên nắm bắt được những thay đổi trong hệ thốngkiểm soát nội bộ của khách hàng thưởng niên như Công ty ABC Tại công ty ABC,kiểm toán viên đánh giá là các chính sách và thủ tục của hệ thống kiểm soát nội bộ về

cơ bản không thay đổi so với những thông tin mà kiểm toán viên đã biết qua các cuộckiểm toán năm trước theo sự hiểu biết của kiểm toán viên đã đề cập ở trên

Kiểm tra tài liệu

Kiểm toán viên thu thập các tài liệu liên quan đến việc thiết kế và thực hiệnkiểm soát nội bộ, ở công ty ABC, kiểm toán viên thu được những tài liệu sau đây:

-Quy chế quản lý tài chính năm 2010

-Nghị quyết Đại hội đồng cổ đông thường niên năm 2010

-Điều lệ tổ chức và hoạt động công ty

-Quyết định của hội đồng quản trị về đơn giá tiền lương

-Giấy phép đầu tư

Các tài liệu này được lưu trong hồ sơ thường trực

Quan sát

Kiểm toán viên quan sát các hoạt động trong đơn vị khách hàng để đánh giáviệc thực hiện các thủ tục kiểm soát, mức độ trung thực trong các thông tin mà nhữngngười được phỏng vấn cung cấp

Tại công ty ABC, kiểm toán viên đánh giá Ban giám đốc nghiêm túc trong côngviệc, giàu tinh thần trách nhiệm, có kinh nghiệm, các nhân viên trong công ty sẵn sànglàm thêm giờ, chấp hành tốt nội quy, quy chế Công ty đề ra về giờ giấc, an toàn laođộng, nhân viên phòng kế toán có năng lực, đáp ứng được yêu cầu của công tác quản

lý tài chính, được phân công công việc rõ ràng và đảm bảo nguyên tắc bất kiêm nhiệm,công việc của kế toán chi tiết thường xuyên được kế toán trưởng và kế toán tổng hợpkiểm tra chặt chẽ

C Phân tích số liệu:

Trong bước này, kiểm toán viên của AAC sử dụng thủ tục phân tích với một số

dữ liệu trên bảng cân đối kế toán (CĐKT), báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh(BCKQHĐKD) Thực hiện các thủ tục phân tích sẽ cung cấp cho kiểm toán viênnhững bằng chứng về tính hợp lý, thay đổi bất thường, tính liên tục hoạt động, tình

hinh kinh doanh của khách hàng Thực tế trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán doAAC thực hiện tại công ty ABC, kiểm toán viên dựa vào báo cáo tài chính năm hiệnhành và báo cáo tài chính các năm trước để so sánh xem có sự biến động lớn nào ở cácchỉ tiêu trên đó qua các năm không Đồng thời, kết hợp với sử dụng các bằng chứngthu thập được từ việc thực hiện các kỹ thuật khác như: Bản tìm hiểu về khách hàng,các tài liệu quan trọng liên quan đến đơn vị… để có thể đưa ra các ý kiến mang tínhxét đoán cá nhân của kiểm toán viên về những biến động bất thường và mức rủi ro vốn

có của các khoản mục trên báo cáo tài chính Sau khi lập ra bảng phân tích, kết quảphân tích thường chỉ được kiểm toán viên ngầm hiểu chứ ít khi ghi ra trên giấy làmviệc của mình:

BẢNG CÂN ĐỐI KẾ TOÁN

3 Các khoản tương đương tiền 41.000.000.000 25.000.000.000 16.000.000.000 64%

II Các khoản đầu tư tài

2 Trả trước cho người bán 12.031.172.001 16.455.265.338 -4.424.093.337 -27%

101.342.431.748

1 Chi phí trả trước dài hạn 2.011.671.144 3.257.410.840 -1.245.739.696 -38%

4 Thuế và khoản phải nộp nhà

10 Lợi nhuận sau thuế chưa

II Nguồn kinh phí và quỹ

TỔNG CỘNG NGUỒN VỐN 109.891.725.648 97.406.698.572

BÁO CÁO KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH

Chênh lệch

1 Doanh thu bán hàng và cung

cấp dịch vụ 154.422.268.509 108.548.122.303 45.874.146.206 42%

2 Các khoản giảm trừ doanh thu

3 Doanh thu thuần về bán hàng

9 Chi phí quản lý doanh nghiệp 7.576.299.457 8.077.829.463 -501.530.006 -6%

10 Lợi nhuận thuần từ hoạt

15 Chi phí thuế TNDN hiện hành 11.247.547.413 2.613.227.646 8.634.319.767 330%

16 Chi phí thuế TNDN hoãn lại

17 Lợi nhuận sau thuế TNDN 33.515.167.781 12.192.701.757 21.322.466.024 175%

Bảng 2.5 Bảng phân tích bảng CĐKT và BCKQHĐKD

{a} Chỉ tiêu tiền và tương đương tiền tăng đáng kể so với thời điểm đầu năm (33%).

Nguyên nhân là do tuy lượng tiền mặt và tiền gửi ngân hàng giảm đáng kể so với thờiđiểm đầu năm (99% và 70%), nhưng các khoản tương đương tiền vốn chiếm tỉ trọnglớn tăng đáng kể (64%) KTV kiểm tra thấy khoản tương đương tiền đó là khoản tiềngửi có kỳ hạn, cho thấy khoản tiền nhàn rỗi của công ty đang tăng Tiền mặt tồn quỹtrong công ty luôn ở mức thấp, như vậy sẽ đảm bảo tránh rủi ro cho khoản mục này

{b} Tài sản cố định vô hình có sự gia tăng đột biến, cần tìm hiểu xem công ty đầu tư

cho tài sản nào, có phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh không? Sau khi phỏngvấn kế toán trưởng, KTV nhận được câu trả lời là công ty đầu tư thuê thêm diện tíchđất dài hạn của nhà nước nhằm mục đích mở rộng nhà xưởng, phục vụ sản xuất kinhdoanh

{c} Chi phí xây dựng cơ bản dở dang tăng đáng kế do đơn vị đang trong giai đoạn mở

rộng quy mô sản xuất, cần kiểm tra kỹ khoản mục này

{d} Vay và nợ ngắn hạn giảm đáng kể so với năm ngoái (90% tương ứng với mức

giảm 13.460.796.417 VNĐ) tỷ trọng vay ngắn hạn trong cơ cấu nguồn vốn cũng giảmđáng kể Như vậy, chính sách tín dụng của đơn vị là đạt hiệu quả

{e} Lợi nhuận lũy kế tại thời điểm cuối năm lãi tăng đột biến so với năm trước, tăng

22.536.375.836 VNĐ tương ứng 503% với năm ngoái Cần xem xét các nhân tố làmtăng lợi nhuận trong năm

{f} Tỷ lệ lãi gộp tăng đột biến, tăng 27.907.319.138 VNĐ tương ứng 117% Quan sát

doanh thu và giá vốn ta thấy mức tăng doanh thu (42%) lớn hơn mức tăng giá vốn(21%), điều này cho thấy mức tăng của lãi gộp có thể hợp lý Tuy nhiên, KTV cũngcần kiểm tra việc ghi nhận doanh thu, giá vốn của đơn vị có đúng kỳ hay không, sửdụng kỹ thuật cut-off để tìm hiểu nguyên nhân

{g} Chi phí bán hàng tăng đột biến, tăng gần gấp đôi (94%) trong khi doanh thu không

tăng lên tương ứng (chỉ tăng 42%) Cần xem xét chính sách bán hàng, khuyến mãi củađơn vị

2.2.2.2 Giai đoạn thực hiện kiểm toán

Thực hiện kiểm toán là quá trình sử dụng các phương pháp kỹ thuật kiểm toánthích ứng với đối tượng kiểm toán cụ thể để thu thập bằng chứng kiểm toán Từ đókiểm toán viên sẽ đưa ra những ý kiến xác thực về mức độ trung thực và hợp lý củabảng khai tài chính trên cơ sở những bằng chứng kiểm toán đầy đủ và đáng tin cậy.Đối với công ty AAC, thực hiện kiểm toán là quá trình thực hiện chương trình kiểmtoán các khoản mục đã được đề ra trong bước chuẩn bị kiểm toán Cụ thể, nhóm kiểmtoán sẽ thu thập bằng chứng kiểm toán đầy đủ và tin cậy, sau đó sẽ xử lý chúng theotừng khoản mục trên báo cáo tài chính Ví dụ về các khoản mục như: khoản mục vốnbằng tiền, hàng tồn kho, tài sản cố định, doanh thu, giá vốn hàng bán Kiểm toán viên

sẽ xác định kiểm toán những khoản mục nào và khoản mục nào cần phải tập trungphân tích, và thực hiện các thủ tục kiểm toán bổ sung

Do trong giai đoạn này, việc thu thập bằng chứng kiểm toán được các KTV củaAAC thực hiện theo từng khoản mục, cho nên trong đề tài này, tôi chọn 2 khoản mục

để tập trung phân tích, đó là: Khoản mục doanh thu và khoản mục HTK, việc áp dụngđược tiến hành tại khách hàng là Công ty cổ phần đường ABC Lý do tôi chọn 2 khoảnmục này là do đây là 2 khoản mục trọng yếu đối với hầu hết các doanh nghiệp, là công

cụ để các doanh nghiệp điều chỉnh lợi nhuận theo mong muốn của mình, đồng thời làcác khoản mục nhạy cảm với gian lận và sai sót Vì vậy nghiên cứu các phương phápthu thập bằng chứng kiểm toán được áp dụng trong 2 khoản mục này được đánh giá làquan trọng và có nhiều ý nghĩa thực tiễn

Các mục tiêu kiểm toán cần đạt được có thể được viết tắt như sau:

- Sự đầy đủ: Completeness (C)

- Sự tồn tại và phát sinh: Exist and Occurrence (E)

- Sự chính xác: Accuracy (A)

- Sự đánh giá và phân bổ: Valuation and Allocation (V)

- Quyền và nghĩa vụ: Obligation and Right (O)

- Sự trình bày và công bố: Presentation and Disclose (P)

A Thu thập bằng chứng kiểm toán với khoản mục Hàng tồn kho

Đối với hầu hết các doanh nghiệp, khoản mục HTK là khoản mục trọng yếu doHTK thường chiếm tỉ trọng lớn trong tổng tài sản của doanh nghiệp, đặc biệt quan

trọng đối với các nhà quản trị doanh nghiệp và nhà đầu tư bên ngoài Mục tiêu củakiểm toán khoản mục Hàng tồn kho là để xác định:

1 Tất cả những hàng tồn kho thuộc sở hữu của doanh nghiệp tại ngày lập bảng cânđối kế toán được xác định rõ để tính giá phí, đánh giá và cộng dồn (C)

2 Tất cả những hàng tồn kho được xác định, đo lường, tính giá và cộng dồn một cáchchính xác (A, V)

Giá trị của hàng tồn kho được tính toán chính xác theo một trong các phương pháp

kế toán nhất quán (đích danh, bình quân gia quyền, nhập trước xuất trước, nhập sauxuất trước) Phương pháp hạch toán hàng tồn kho là đồng nhất (kiểm kê định kỳ, kêkhai thường xuyên)

Số liệu hàng tồn kho trên các báo cáo tài chính phải khớp đúng với sổ sách kếtoán

3 Số liệu hàng tồn kho phản ánh trên các sổ sách kế toán chỉ bao gồm những hàngtồn kho tồn tại dưới hình thái vật chất hoặc sản phẩm dở dang (E)

4 Mọi biến động về hàng tồn kho (xuất, nhập, tồn) đến ngày lập bảng cân đối kế toánđược phản ánh trên các báo cáo tài chính hay nói cách khác chia cắt niên độ phảiđược thực hiện một cách chính xác (C, E, A)

5 Tất cả những hàng tồn kho chậm luân chuyển, hư hỏng hay lạc hậu được xác địnhđúng đắn và được so sánh với giá trị có thể thực hiện thuần ước tính và được ghigiảm khi cần thiết Tồn kho phải được phản ánh theo mức giá thấp hơn giá thịtrường và giá phí (V)

6 Các khoản dự phòng giảm giá cần thiết được hạch toán (V, P)

7 Khách hàng chịu trách nhiệm đối với mọi rủi ro chủ yếu và có quyền đối với lợiích chủ yếu phát sinh do quyền sở hữu hàng tồn kho đem lại (V)

8 Hàng tồn kho được phân loại, mô tả và trình bày hợp lý trên các báo cáo tài chính(P)

Để đạt được các mục tiêu kiểm toán trên, các kiểm toán viên của công ty AAC đã

áp dụng các phương pháp thu thu thập bằng chứng kiểm toán như sau:

A.1 Kiểm tra

Công ty AAC sử dụng kỹ thuật kiểm tra gần như là nhiều nhất so với các kỹ thuậtkhác Như đã trình bày ở trên, kiểm tra bao gồm kiểm tra vật chất (kiểm kê ) và kiểmtra tài liệu

A.1.1 Kiểm tra vật chất (kiểm kê)

Thông thường, để tiết kiệm thời gian, kiểm kê được công ty khách hàng thựchiện trước khi bắt đầu cuộc kiểm toán và có sự chứng kiến của KTV từ AAC Chính vìvậy, khi tiến hành kiểm toán các tài khoản cần áp dụng kỹ thuật kiểm kê, KTV chỉ cần

sử dụng lại biên bản kiểm kê đã được lập trước đó như một bằng chứng đầy đủ hiệulực Lấy việc kiểm toán tài khoản Hàng tồn kho tại công ty A làm ví dụ Cuộc kiểmtoán tại A chính thức bắt đầu từ ngày14/2/2011, nhưng trước đó, vào ngày 28/12/2010,KTV đã được công ty mời chứng kiến kiểm kê hàng tồn kho và lập biên bản Kết quảnhư sau:

Bảng 2.4: phiếu chứng kiến ki m kê HTK ểm kê HTK

CÔNG TY TNHH KIỂM TOÁN VÀ KẾ TOÁN AAC

Tên khách hàng: Công ty Cổ phần đường Kon Tum

Tên kho hàng: Kho hóa chất, kho phân bón, kho công cụ, kho nguyên liệu, kho thành phẩm

Địa điểm: Công ty Cổ phần đường Kon Tum

Thời điểm kiểm kê: 28/12/2010

Chủng loại vật tư, hàng hóa: Nguyên vật liệu, Công cụ dụng cụ, Thành phẩm, Sản phẩm dở dang, Hàng hóa

Stt Tên hàng hóa, vật

Số liệu đếm thực tê

Số liệu theo sổ sách

Chênh lệch Ghi chú

để kiểm kê (việc lựa chọn này có thể tuỳ thuộc vào xét đoán chủ quan của KTV) Trênđây là các mặt hàng được KTV của AAC lựa chọn để tham gia kiểm kê tại công ty cổphần đường ABC.

Đối với các trường hợp không tham gia chứng kiến kiểm kê tài sản tại thờiđiểm kết thúc năm (do hợp đồng ký sau thời điểm kết thúc năm, khách hàng không gởithư mời kiểm kê):

-Nếu là khách hàng cũ, có hệ thống kiểm soát nội bộ tốt, bộ máy kế toán cókinh nghiệm… kiểm toán viên xét thấy không hoặc ít có rủi ro về gian lận, sai sóttrong quá trình kiểm kê thì có thể chấp nhận các biên bản kiểm kê của đơn vị là mộtbằng chứng kiểm toán Tuy nhiên cũng cần bổ sung các biểu mẫu về chứng kiến kiểm

kê để hoàn thiện hồ sơ kiểm toán theo chương trình kiểm toán mẫu của VACPA

-Nếu là khách hàng mới hoặc khách hàng cũ nhưng hệ thống kiểm soát nội bộkhông tốt, kế toán ít kinh nghiệm, kiểm toán viên xét thấy có rủi ro về gian lận, sai sóttrong quá trình kiểm kê thì kiểm toán viên cần đề nghị khách hàng hợp tác để thựchiện các thủ tục kiểm toán thay thế Tại thời điểm thực hiện kiểm toán, kiểm toán viên