Tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh và những thu nhập hợp pháp khác của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân; tài sả
Trang 1A LỜI MỞ ĐẦU
Gia đình là tế bào của xã hội Sự ổn định và phát triển lành mạnh của gia đình góp phần vào sự nghiệp phát triển chung của toàn xã hội Mỗi gia đình được xây giữ bởi ba sợi dây liên kết: hôn nhân, huyết thống và nuôi dưỡng Trong đó, quan hệ hôn nhân có thể coi là nền tảng của mỗi gia đình Trong quan hệ hôn nhân, bên cạnh đời sống tình cảm vợ chồng, không thể không nhắc tới đời sống vật chất Người xưa có câu: “Một túp lều tranh hai trái tim vàng”, cuộc sống gia đình chỉ cần dựa vào tình cảm, còn vật chất là thứ yếu, không cần thiết Tuy nhiên, thực tế đã chứng minh: tài sản chính là yếu tố quan trọng, là bảo hiểm cuộc sống gia đình hạnh phúc Mối quan hệ tài sản nảy sinh kéo theo những ràng buộc về quyền và nghĩa vụ pháp lý giữa vợ -chồng Không phải ngẫu nhiên mà phân chia tài sản lại trở thành một vấn đề rất được quan tâm Rõ ràng, trong bất kì mối quan hệ xã hội nào, quyền và lợi ích của các bên cũng cần được bảo đảm Quan hệ tài sản giữa vợ chồng không
là ngoại lệ Phân chia tài sản chung của vợ chồng ngay trong thời kỳ hôn nhân
là một điểm mới của pháp luật Việt Nam Điều này không phạm vào thuần phong mỹ tục dân tộc mà còn đảm bảo sự bình đẳng của vợ, chồng; tính minh bạch rõ ràng phần nào tạo cơ sở xây dựng hạnh phúc gia đình bền vững
Vì những lẽ trên, trong bài tập số 2, nhóm 09 đã nghiên cứu về vấn đề: BẢO ĐẢM LỢI ÍCH CỦA VỢ, CHỒNG TRONG VIỆC PHÂN CHIA TÀI SẢN CHUNG TRONG THỜI KỲ HÔN NHÂN
Trang 2B NỘI DUNG
I Xác lập tài sản chung của vợ và chồng
Cuộc sống chung của vợ chồng khi quan hệ hôn nhân được xác lập đòi hỏi phải có một khối lượng tài sản nhằm đảm bảo nhu cầu đời sống gia đình; thỏa mãn nhu cầu về vật chất, tinh thần của vợ chồng; thực hiện nghĩa vụ chăm sóc lẫn nhau và nuôi dưỡng các con Kế thừa và phát huy quy định của luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 về tài sản chung và quyền của vợ chồng đối với
tài sản chung (điều 14, 15); luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 đã dự liệu
về căn cứ nguồn gốc và thành phần của các loại tài sản chung vủa vợ chồng Các quy định của luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 dễ vận dụng và cụ thể
hóa hơn nhiều so với luật năm 1986 Điều 27 luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định:
1 Tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh và những thu nhập hợp pháp khác của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân; tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung hoặc được tặng cho chung và những tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung
Quyền sử dụng đất mà vợ chồng có được sau khi kết hôn là tài sản chung của
vợ chồng Chỉ khi có sự thỏa thuận sát nhập thì quyền sử dụng đất mà vợ chồng có trước khi kết hôn mới là tài sản chung
2 Tài sản chung của vợ chồng thuộc sở hữu chung hợp nhất Trong giấy chứng nhận quyền sử dụng của tài sản, theo pháp luật quy định, phải ghi tên hai người thì tài sản đó mới là của chung Đây là một quy định mới khẳng định sự bình đẳng vợ - chồng trong quan hệ tài sản, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc bảo vệ quyền sở hữu của ngưòi vợ Việc pháp luật quy định ghi tên của cả vợ và chồng vào giấy chứng nhận quyền sở hữu với tài sản chung
của vợ chồng đã thể chế hóa điều 174 luật Dân sự năm 2005.
Trang 33 Trong trường hợp không có chứng cứ chứng minh tài sản mà vợ chồng đang có tranh chấp là tài sản riêng của mỗi bên thì tài sản đó là tài sản chung
II/ Cơ sở để xác định việc chia tài sản chung của vợ chồng
1 Tài sản chung của vợ chồng được xác lập trong “thời kỳ hôn nhân”
Khoản 7 điều 8 luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, khi giải thích từ ngữ
được sử dụng trong văn bản, đã chỉ rõ: “Thời kỳ hôn nhân” là khoảng thời gian tồn tại quan hệ vợ chồng, tính từ ngày đăng ký kết hôn đến ngày chấm dứt hôn nhân
Vậy sau khi kết hôn, vợ chồng cùng chung sống với nhau, cùng chung sức lực, ý chí tạo dựng tài sản nhằm nuôi sống gia đình Vì lợi ích chung của gia đình trong thời kỳ này, những tài sản (bao gồm cả động sản và bất động sản)
do vợ chồng tạo ra (trừ tài sản riêng) đều thuộc khối tài sản chung của vợ chồng Ví dụ: tiền lượng của mỗi bên trước khi kết hôn là tài sản riêng của
người đó, nhưng sau khi kết hôn, theo điều 6 luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, lại thuộc khối tài sản chung của vợ chồng Tính cộng đồng của
quan hệ hôn nhân và gia đình được xác lập, nhằm bảo đảm cuộc sống chung gia đình Bởi vậy đòi hỏi pháp luật phải quy định căn cứ quan trọng đầu tiên
để xác định tài sản chung của vợ chồng là “thời ký hôn nhân”
2 Tài sản chung của vợ chồng bao gồm những tài sản được hai bên thỏa thuận là tài sản chung, những tài sản không đủ chứng cứ xác định là tài sản
riêng (khoản 3 điều 27 luật Hôn nhân và gia đình năm 2000) Trong cuộc
sống chung của vợ chồng, sau nhiều năm tháng chung sống, quan hệ vợ chồng được xác lập dựa trên yếu tố tình nên vợ chồng thường không phân biệt tài sản chung – riêng Cả hai bên đều sử dụng tài sản của nhau nhằm đáp ứng nhu cầu của gia đình và của chính bản thân mình Tuy nhiên, khi tranh chấp xảy ra, nảy sinh nhu cầu phân chia tài sản, rất khó phân định đâu là tài sản
chung, đâu là tài sản riêng Bởi lẽ đó, khoản 3 điều 27 luật Hôn nhân và gia
Trang 4đình năm 2000 đã dự liệu: “trong trường hợp không có chứng cứ chứng minh
tài sản mà vợ chồng đang có tranh chấp là tài sản riêng của mỗi bên thì tài sản
đó là tài sản chung” Để tránh rắc rối khi phân chia tài sản chung, riêng, pháp luật quy định giấy đăng ký sử hữu phải ghi tên cả hai vợ chồng
3 Luật HN&GĐ và các văn bản hướng dẫn có liên quan chưa qui định cụ thể nguyên tắc chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân khi việc chia tài sản chung đó thuộc thẩm quyền của Toà án Do đó, trong thực tiễn áp dụng, Toà án sẽ gặp khó khăn khi vận dụng căn cứ pháp lý để giải quyết các
tranh chấp phát sinh Trước đây, Điều 18 Luật HN&GĐ năm 1986 đã qui
định: “Khi hôn nhân còn tồn tại, nếu một bên yêu cầu và có lý do chính đáng,
thì có thể chia tài sản chung của vợ chồng theo qui định ở Điều 42 (nguyên tắc chia tài sản khi ly hôn) của Luật này” Trên cơ sở kế thừa qui định trên của Luật HN&GĐ năm 1986, theo chúng tôi cần thiết phải qui định một giải
Khi chia tài sản chung, Toà án căn cứ vào lý do, mục đích chia tài sản chung
để quyết định phạm vi tài sản chung được chia Việc chia tài sản chung căn cứ
vào các nguyên tắc chia tài sản khi ly hôn qui định tại Điều 95 của Luật HN&GĐ; nếu tài sản là nhà ở và quyền sử dụng đất thì áp dụng các qui định tại các điều 97, 98 và 99 của Luật HN&GĐ.
Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân là một khái niệm còn khá xa lạ đối với đời sống hôn nhân ở Việt Nam Nhưng nó lại là vấn đề cần thiết trong
xã hội ngày nay
Điều 29 Luật Hôn nhân và Gia đình qui định về việc chia tài sản trong
thời kì hôn nhân bắt buộc phải có lí do chính đáng chứ không qui định là tài sản để chia bắt buộc phải là tài sản đã thuộc sở hữu chung của vợ chồng về mặt thực tế, điều đó có nghĩa là luật không hề cấm việc chia những tài sản chắc chắn sẽ thuộc về vợ chồng trong tương lai Điều đó cũng có nghĩa là theo luật thì những tài sản chắc chắn sẽ thuộc sở hữu của vợ chồng trong tương lai như thu nhập hợp pháp có thể được thỏa thuận chia Việc chia với
Trang 5những tài sản chắc chắn sẽ thuộc về vợ chồng trong tương lai không có gì là
trái luật Qui định của khoản 2 điều 8 chỉ là nêu lên qui tắc chia (thu nhập
hợp pháp của ai thì thuộc sở hữu riêng của người đó) trong trường hợp vợ chồng không thỏa thuận về những khoản thu nhập đó
Cụ thể hơn,
Khoản 1 điều 29 luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 đã quy định:
Khi hôn nhân tồn tại, trong trường hợp vợ chồng đầu tư kinh doanh riêng, thực hiện nghĩa vụ dân sự riêng hoặc có lý do chính đáng khác thì vợ chồng
có thể thỏa thuận chia tài sản chung; việc chia tài sản chung phải lập thành văn bản; nếu không thỏa thuận được thì có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết.
Trong thực tế, các án kiện yêu cầu toàn án chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân không nhiều Điều này xuất phát từ tính chất của quan hệ hôn nhân Việt Nam là sự gắn kết về tình cảm giữa vợ chồng, cùng hướng tới mục đích xây dựng gia đình hạnh phúc Ngay cả việc xác định tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng cũng là điều ít gặp Bởi vậy có thể nói, phân chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân là một trường hợp hết sức đặc biệt
Trong đời sống xã hội, có những trường hợp vì lý do nào đó mà việc phân chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân sẽ đáp ứng nhu cầu
riêng của một bên, đồng thời bảo vệ quyền lợi của phía bên kia Khoản 1 điều 29 đã quy định và lý giải những nguyên nhân cần thiết để phân chia tài
sản chung Đó là “trong trường hợp vợ chồng đầu tư kinh doanh riêng, thực
hiện nghĩa vụ dân sự riêng hoặc có lý do chính đáng khác”
Các lý do đưa ra hoàn toàn phù hợp với điều kiện kinh tế thị trường hiện nay, tạo điều kiện cho mọi người, đặc biệt là phụ nữ, được tiếp cận với quyền
tự do kinh doanh, với các giao dịch lớn có giá trị
Trang 6Thông thường, trong gia đình, toàn bộ tài sản do một người nắm giữ, sự bảo đảm dự trên lòng tin của hai bên Và thường thì người đứng tên là chồng Khi mẫu thuẫn nảy sinh, khi có sự bất đồng về ý kiến, mong muốn tiếp tục duy trì cuộc sống gia đình và không gây ảnh hưởng tới sự nghiệp mỗi bên, khi tài sản riêng không đủ đáp ứng yêu cầu cá nhân, ví dụ như khi vợ hoặc chồng kinh doanh nhưng không đủ vốn, thêm vào đó, rủi ro trong kinh doanh là điều khó tránh khỏi,vợ chồng sẽ có yêu cầu phân chia tài sản chung Việc này đáp ứng nhu cầu cá nhân của vợ và chồng, cho phép họ tự bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình Chia tài sản chung không có nghĩa là tồn tại rạn nứt trong cuộc đời sống vợ chồng Đây đơn thuần là sự tách biệt cần thiết để tạo điều kiện phát triển của mỗi bên cũng như tiếp tục duy trì gia đình hạnh phúc, ấm no
Ví dụ: Anh A và chị B kết hôn từ ngày 1.1.2003 Năm 2009, anh A muốn mở công ty kinh doanh Từ thời điểm hai người kết hôn đến khi anh A mở công
ty, tài sản chung của vợ chồng là 7 tỉ đồng Để đảm bảo cuộc sống gia đình ổn định, không bị xáo trộn, phòng khi công ty thua lỗ, hai anh chị quyết định chia tài sản chung Trên văn bản có chữ ký hai người ghi rõ: anh A nhận 5 tỉ đồng và chị B nhân 2 tỉ đồng Như vậy, giả sử sau này, công ty làm ăn không thuận lợi dẫn đến phá sản thì 2 tỉ đồng của chị B không hề liên đới Ngược lại, nếu anh A làm ăn phát đạt thì toàn bộ lợi nhận phát sinh khi kinh doanh thuộc tài sản riêng, trừ trường hợp thỏa thuận giữa vợ chồng
Trong thực tế, vợ chồng là chủ thể của quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình nhưng cũng đồng thời là chủ thể của các quan hệ pháp luật dân sự khác
Có thể trước khi kết hôn hoặc trong thời kỳ hôn nhân, người vợ hoặc chồng phải thực hện nghĩa vụ của mình, ví dụ như vay nợ để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình, cấp dưỡng cho con riêng, bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật … Khi này, tài sản riêng của người đó không đủ đáp ứng và vợ chồng có thỏa thuận sử dụng tài sản chung để thanh toán
Trang 7Ví dụ: Trước khi kết hôn, anh D vay ông E 100 triệu đồng Anh D có nghĩa cụ trả 100 triệu đồng cho ông E, nhưng anh D không có tài sản riêng để trả Trong trường hợp này, anh D có thể thỏa thuận với vợ hoặc yêu cầu toà án chia tài sản chung của vợ chồng để xác định phần tài sản của mình trong khối tài sản chung của vợ chồng giúp anh D trả nợ cho ông E
Bên cạnh những lý do trên, khoản 1 điều 29 luật Hôn nhân và gia đình còn
quy định trường hợp cần phải chia tài sản chung xuất phát từ lý do chính đáng như:
- Vợ hoặc chồng được xác định đã mất tích
- Một bên có hành vi phá tán tài sản mà bên kia không ngăn cản được
- Một trong hai người bị tịch thu tài sản do phạm tội
…
Việc chia tài sản trong trường hợp trên là hoàn toàn phù hợp với lợi ích của gia đình nói riêng và xã hội nói chung
Nhằm đảm bảo quyền và lợi ích của vợ, chồng trong việc phân chia tài sản chung, pháp luật có quy định cách thức phân chia Theo đó, tòa án phải tôn trọng sự thỏa thuận của vợ chồng về việc chia tài sản chung như là một
nguyên tắc tiên quyết
Việc tự thỏa thuận chia tài sản chung phải lập thành biên bản rõ ràng Điều 6 nghị định số 70 /2001 chỉ rõ nội dung văn bản phân chia tài sản,qui định các trường hợp chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân mà không có lý do chính đáng thì bị Toà án tuyên bố là vô hiệu :
1 Lý do chia tài sản
2 Phần tài sản chia, trong đó cần mô tả rõ những tài sản được chia hoặc giá trị phần tài sản được chia
3 Phần tài sản còn lại không phân chia, nếu có
Trang 84 Thời điểm có hiệu lực
5 Các nội dung khác, nếu có
Văn bản này có chữ ký của hai bên vợ - chồng, người làm chứng hoặc công chứng Nó trở thành cơ sở pháp lý quan trọng xác định phần tài sản được chia của mỗi bên, tránh những tranh chấp sau này
Nếu như hai bên không đi đến thống nhất thì tòa án sẽ căn cứ vào quy định của pháp luật để giải quyết
Việc chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân theo qui định của pháp luật không làm thay đổi quan hệ nhân thân giữa vợ và chồng và quan hệ giữa cha mẹ và con Thực tế, việc vợ chồng áp dụng chế định này đã phản ánh những mâu thuẫn tồn tại trong quan hệ giữa họ Sự độc lập về tài sản sau khi chia tài sản chung, có thể dẫn đến vợ chồng sống ly thân hoặc một trong các bên lại lẩn tránh trách nhiệm đối với gia đình, từ đó có tranh chấp
về việc chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục con chưa thành niên hoặc con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động, không
có thu nhập, không có tài sản để tự nuôi mình Để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của các con, theo chúng tôi, pháp luật cần qui định rõ: Trong trường hợp sau khi chia tài sản chung, vợ chồng có tranh chấp về chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành
vi dân sự, không có khả năng lao động, không có thu nhập và không có tài sản
để tự nuôi mình, thì Toà án quyết định theo yêu cầu của vợ, chồng hoặc của các cá nhân, cơ quan, tổ chức có thẩm quyền Việc giải quyết tranh chấp liên quan đến con áp dụng tương tự qui định về quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ và con khi ly hôn
Với các quy định trên, quyền lợi của vợ chồng sẽ được bảo đảm trước pháp luật Sự thỏa thuận đi đến thống nhất giữa hai vợ chồng cho thấy một trong những tiêu chí quan trọng của pháp luật Việt Nam đối với đời sống hôn nhân
là tinh thần tự nguyện của mỗi bên
Trang 9Tuy nhiên, khoản 1 điều 29 vẫn tồn tại khe hở pháp luật Khi đề cập đến
nguyên do phân chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân, khoản 1 kết lại bằng “lý do chính đáng khác” Câu hỏi đặt ra ở đây là: thế nào
là “lý do chính đáng”? Trong các văn bản hướng dẫn thi hành luật Hôn nhân
và gia đình cũng không chỉ rõ các tiêu chí để đánh giá tính chính đáng của lý
do phân chia tài sản chung Cuộc sống rất đa dạng, các hành vi dân sự của con người bởi vậy vô cùng phức tạp Đánh giá đúng hay sai không bao giờ là dễ
Để tránh tài sản chung của gia đình bị sử dụng vào mục đích xấu hoặc không mục đích, cần có văn bản hướng dẫn cụ thể, dự liệu rõ ràng các trường hợp Một điều nữa, đó là Việt Nam do điều kiện lịch sử và xã hội, tồn tại một số trường hợp không đăng ký kết hôn nhưng được công nhận là vợ chồng Trong trường hợp này, để ghi tên hai người vào giấy sở hữu tài sản thì không có giấy
tờ gì chứng minh sự liên quan trong quan hệ hôn nhân
Việc phân chia tài sản chung của vợ chồng đã xuất hiện từ Cổ luật Việt
Nam Trong điều 374, 375, 376 Quốc triều Hình luật, khi chồng chết và hai
người có con chung thì vợ được quyền cai quản tài sản, thậm chí cả khi tái giá Trường hợp chồng chết mà hai người không có con thì vợ được nhận một
nửa tài sản chung Hay trong điều 360 Dân luật Bắc kỳ và điều 369 Dân luật Trung kỳ, sau khi chồng chết, vợ có quyền cai quản tài sản dưới sự giám sát của hội đồng gia tộc bên chồng Còn điều 359 Dân luật Nam kỳ thì quy
định khi chồng chết và có con chung giữa hai người, vợ được nhận một nửa tài sản Nếu tái giá, người vợ chỉ được cấp một ít tài sản chung Rõ ràng, việc chia tài sản trong thời kỳ này chỉ xảy ra khi người chồng mất Và phần tài sản trong khối tài sản chung của ngưòi vợ không thực sự được xem xét Nó phụ thuộc nhiều vào sự ràng buộc của người vợ với nhà chồng như: có con, tái giá
…
Trang 10Đến luật Hôn nhân và gia đình năm 1959, vẫn chưa hình thành vấn
đề chia tài sản chung Bởi lẽ: nhận thức của mọi ngưòi của thời bấy giờ là của
cá chân cũng chính là của chung, điều kiện kinh tế xã hội cũng không cho phép: không tồn tại nhiều hình thức sinh hoạt, thành phần kinh tế giản đơn… Điều này đã vô tình ngăn chặn kinh doanh tư nhân, kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội
Luật Hôn nhân và gia đinh năm 1986 và sự phát triển tiếp của luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 với quy định về phân chia tài sản chung
trong thời kỳ hôn nhân mang đã khẳng định bước tiến xa của ngành làm luật Việt Nam Vị trị của người phụ nữ trong hoạt động kinh tế của gia đình đã được coi trọng, nâng ngang tầm, bình đẳng với nam giới Một lần nữa pháp luật Việt Nam khẳng định quyền bình đẳng giới và bảo vệ quyền lợi của người phụ nữ Đây là một điểm thay đổi tích cực rõ rệt ở pháp luật Việt Nam,
cụ thể là luật Hôn nhân và gia đình, theo xu hướng chung pháp luật quốc tế
Việc phân chia này không làm tổn hại đến quan hệ thân nhân giữa vợ
và chồng Tình cảm yêu thương, nghĩa vụ chăm sóc, giúp đỡ nhau giữa vợ và chồng vẫn tồn tại Duy có quan hệ tài sản là thay đổi Chế độ cộng đồng tài sản dưới hình thức sở hữu chung chấm dứt, thay vào đó là hai chủ sở hữu riêng biệt Tuy nhiên mỗi quan hệ tài sản thay đổi hoàn toàn Trong trường hợp một người mất đi, thì người kia vẫn được hưởng thừa kế thuộc hàng thứ nhất