Thực hiện chức năng giám sát, phản biện của báo chí hà tĩnh hiện ny

Báo chí nước ta đã góp phần quan trọng trong việc tuyên truyền đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, phản ánh quá trình thực hiện đường lối, chính sách; định

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HỒNG PHƯỢNG

THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN

XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ Ở HÀ TĨNH HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HỒNG PHƯỢNG

THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN

XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ Ở HÀ TĨNH HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Chính trị học

Mã số: 60 31 02 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Minh Quân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BÁO CHÍ VÀ CHỨC NĂNG GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ 7

1.1 Khái niệm báo chí, chức năng và vai trò của báo chí 7

1.2 Chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí 21

Chương 2 THỰC TRẠNG VIỆC THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ Ở HÀ TĨNH HIỆN NAY 37

2.1 Khái quát về Hà Tĩnh, báo chí ở Hà Tĩnh và ảnh hưởng đối với việc

thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội của báo chí ở Hà Tĩnh

hiện nay 37

2.2 Đánh giá thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội của báo chí

ở Hà Tĩnh hiện nay 49

Chương 3 NHỮNG PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI NHẰM THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ Ở

HÀ TĨNH HIỆN NAY 70

3.1 Những phương hướng thực hiện có hiệu quả chức năng giám sát,

phản biện xã hội của báo chí Hà Tĩnh hiện nay 70

3.2 Những giải pháp về thực hiện có hiệu quả chức năng giám sát,

phản biện xã hội của báo chí Hà Tĩnh hiện nay 74

KẾT LUẬN 79

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thực hiện công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, đất nước đã đạt được nhiều thành tựu trên tất cả các lĩnh vực Chính trị ổn định, kinh tế tăng trưởng, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng được nâng lên, văn hóa xã hội có nhiều bước tiến vững chắc, quốc phòng an ninh được giữ vững, vị thế của Việt Nam ngày càng được khẳng định trên trường quốc tế Những thành quả to lớn này có sự đóng góp hết sức tích cực của báo chí nước ta

Trong những năm qua, báo chí Việt Nam đã không ngừng phát triển nhanh chóng và toàn diện, cả về tổ chức, quy mô, số lượng cũng như chất lượng Vai trò to lớn của báo chí đối với sự phát triển của xã hội không chỉ thể hiện ở năng lực cung cấp thông tin, khai tâm, khai trí; xây dựng và bảo vệ chế độ chính trị, mà còn tham gia vào quá trình phát triển kinh tế, văn hóa và

xã hội, giữ vững an ninh, quốc phòng, nâng cao đời sống nhân dân

Báo chí nước ta đã góp phần quan trọng trong việc tuyên truyền đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, phản ánh quá trình thực hiện đường lối, chính sách; định hướng dư luận xã hội, cổ vũ động viên, biểu dương những việc làm tốt, những cách làm hay; phê bình, góp ý những việc làm chưa tốt, đấu tranh với những hành vi tiêu cực trong xã hội; góp phần nâng cao dân trí, hình thành niềm tin và thúc đẩy quá trình dân chủ hóa đời sống xã hội Đây là một bước tiến quan trọng mà báo chí nước ta mang lại cho một xã hội

Thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội, với thông tin nhanh chóng, chính xác, trung thực, khách quan và đa chiều, báo chí Việt Nam đã trở thành diễn đàn của đông đảo quần chúng nhân dân, là nơi trao đổi ý kiến, luận bàn các vấn đề quan trọng của cuộc sống, vừa để giám sát, vừa phản biện

hoạt động của các cơ quan công quyền nói riêng và của toàn xã hội nói chung, tạo ra những hiệu quả quan trọng trong việc phát huy tính dân chủ trong xã hội, thúc đẩy sự tham gia của nhân dân vào các quá trình chính trị, chính sách; vào các sinh hoạt của đất nước

Ở Hà Tĩnh, báo chí đang không ngừng phát triển cả về số lượng và chất lượng Ngoài các báo đài của Trung ương, trên địa bản Hà Tĩnh hiện nay còn

có các cơ quan báo chí của địa phương như Báo Hà Tĩnh, Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Tĩnh, Tạp chí tư tưởng Hà Tĩnh, Tạp chí Văn hóa Hà Tĩnh, Tạp chí Hồng Lĩnh, Đặc san Hà Tĩnh Người làm báo, v.v Ở Hà Tĩnh hiện có đến 5 văn phòng đại diện, 11 phóng viên thường trú, 9 phóng viên, 1 cộng tác viên của các cơ quan báo chí Trung ương và tỉnh bạn Toàn tỉnh hiện có 151 phóng viên, biên tập viên được cấp Thẻ Nhà báo Các cơ quan báo chí ở Hà Tĩnh đều hoạt động đúng tôn chỉ, mục đích và định hướng tuyên truyền của tỉnh, đáp ứng nhu cầu thông tin của nhân dân; bám sát cơ sở, phản ánh kịp thời diễn biến mọi mặt của đời sống xã hội, phản ánh tâm tư, nguyện vọng chính đáng nhân dân, phát hiện, nêu gương các nhân tố mới, điển hình tiên tiến trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc, phát triển kinh tế; góp phần làm chuyển biến nhận thức, tạo được sự đồng thuận, giúp tỉnh thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ chính trị Báo chí Hà Tĩnh cũng đã tập trung phản ánh những vấn đề dư luận xã hội quan tâm, từ đó có những phân tích, đánh giá và đề xuất giải các pháp khắc phục những tồn tại, hạn chế, không ngừng nâng cao hiệu lực của pháp luật và hiệu quả kinh tế - xã hội

Trong vai trò giám sát và phản biện xã hội của mình, báo chí ở Hà Tĩnh không chỉ là một kênh thông tin, là diễn đàn của cán bộ, Đảng viên và các tầng lớp nhân dân, là cầu nối giữa Đảng và dân, giữa dân với Đảng, mà còn thể hiện chính kiến của mình đối với các vấn đề của cuộc sống là một kênh giám sát, phản biện công khai hiệu quả Với chức năng giám sát và phản biện

xã hội báo chí Hà Tĩnh đã cung cấp thông tin chân thực, khách quan theo cả hai chiều, từ chủ thể quản lý đến khách thể quản lý và ngược lại Tuy nhiên, một số bài viết chỉ phản ánh mà không nắm rõ bản chất của sự việc dẫn đến thiếu khách quan, làm cho độc giả hiểu nhầm, tác động xấu đến tâm lý nhân dân, thậm chí có những bài viết gây bất lợi cho sự ổn định xã hội, gây phương hại đến lợi ích quốc gia; làm cho các thế lực chính trị thù địch trên thế giới lợi dụng, xuyên tạc, bóp méo, phát tán thông tin với mục đích phá hoại

Để có cách nhìn đúng đắn và đánh giá đầy đủ hơn về hoạt động của báo chí Hà Tĩnh trong việc thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội, việc nghiên cứu, tổng kết thực tiễn một cách nghiêm túc, khoa học, rút ra những bài học kinh nghiệm, nêu ra được những cơ chế, giải pháp phù hợp cho các cơ quan báo chí ở Hà Tĩnh hoạt động ngày càng có hiệu quả, thực hiện tốt chức năng giám sát và phản biện xã hội là rất cần thiết Từ những yêu cầu trên, tác

giả cho rằng việc nghiên cứu đề tài: “Thực hiện chức năng giám sát, phản

biện xã hội của báo chí ở Hà Tĩnh hiện nay” là rất cần thiết và có ý nghĩa lý

luận, thực tiễn hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn

Từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X ( 2006), đã có nhiều bài viết, công trình nghiên cứu của nhiều tác giả về phản biện xã hội và phản biện xã

hội của báo chí Tiêu biểu như cuốn Phản biện xã hội của tác giả Trần Đăng Tuấn do Nhà xuất bản Đà Nẵng phát hành năm 2007, cuốn Phản biện xã hội

và phát huy dân chủ pháp quyền do Tiến sỹ Hồ Bá Thâm và Cử nhân Nguyễn

Tôn Thị Tường Vân đồng chủ biên, v.v

Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài giám sát được đề cập nhiều trong các công trình và diễn đàn khoa học, trên các sách, báo, tạp chí và được phổ biến khá rộng rãi trong xã hội Có thể nêu một số công trình tiêu biểu sau đây:

a) Sách

Về quyền giám sát tối cao của Quốc hội”, Sách chuyên khảo (1996) của

tiến sỹ Phạm Ngọc Kỳ, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội; Tổ chức và hoạt

động thanh tra, kiểm tra, giám sát của một số nước trên thế giới, sách tham

khảo (2001), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội; Giám sát và cơ chế giám sát

việc thực hiện quyền lực nhà nước, của Đào Trí Úc và Võ Khánh Vinh (đồng

chủ biên) (2003), v.v

b) Bài báo, tạp chí

Trong thời gian gần đây cũng đã có nhiều bài viết về phản biện xã hội

của báo chí xuất hiện trên các báo, tạp chí như: Báo chí và phản biện của tác giả Nguyễn Quang A, Báo Tiền phong ngày 22/6/2010 Vai trò giám sát của

báo chí của tác giả Hà Nhân - Cao Nhật báo Tiền phong Oline ngày

12-01-2012 Vai trò của báo chí trong phản biện, giám sát thực thi quyền lực nhà

nước ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí lý luận chính trị và truyền thông số tháng

7 -2009 Nâng cao năng lực giám sát xã hội của báo chí, Tạp chí lý luận chính trị và truyền thông số xuân Đinh Hợi Nhận thức đúng về phản biện xã

hội trên báo chí, Báo Quân đội nhân dân ngày 21/6/2010 Về vai trò giám sát

xã hội và phản biện xã hội của báo chí Việt Nam của tiến sỹ Đặng Thị Thu

Hương, v.v

Nhìn chung, những công trình trên đã nghiên cứu đề cập đến giám sát và phản biện nói chung, giám sát và phản biện xã của báo chí nói riêng Tuy nhiên, chưa có một đề tài nào nghiên cứu về vai trò giám sát và phản biện xã hội của báo chí một cách chuyên sâu theo hướng chính trị học, đặc biệt là nghiên cứu về thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí

Hà Tĩnh Tiếp thu những kết quả trên, luận văn nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện vấn về thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội của báo chí ở Hà Tĩnh hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích

Trên cơ sở những vấn đề lý luận và thực tiễn cơ bản, cần thiết và có liên quan về giám sát và phản biện xã hội của báo chí, luận văn xác định những quan điểm và giải pháp nhằm thực hiện có hiệu quả chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí ở Hà Tĩnh hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu luận văn

4.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về

báo chí và chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp lô gíc, khảo sát, thống kê, phân tích, tổng hợp và những phương pháp nghiên cứu chuyên ngành của chính trị học

5 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của luận văn

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là việc thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội và việc thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí hiện nay

Khách thể nghiên cứu báo chí Hà Tĩnh hiện nay

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu chức năng giám sát và phản biện xã hội và việc thực hiện chức năng phản biện xã hội của báo chí ở Hà Tĩnh (báo chí địa phương) từ năm 2005 đến nay

6 Đóng góp của luận văn

Làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về báo chí, vai trò của báo chí, chức năng và tiêu chí đánh giá thực hiện chức năng giám sát và phản biện

xã hội của báo chí ở Hà Tĩnh hiện nay

Nêu những phương hướng và giải pháp nhằm thực hiện có hiệu quả chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí ở Hà Tĩnh hiện nay và những năm tới

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn được bố cục thành 3 chương 6 tiết

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BÁO CHÍ

VÀ CHỨC NĂNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ

1.1 Khái niệm báo chí, chức năng và vai trò của báo chí

1.1.1 Khái niệm báo chí

Với xu thế phát triển như hiện nay, hoạt động thông tin tuyên truyền nói chung và báo chí nói riêng đóng vai trò hết sức quan trọng trong đời sống

xã hội Cũng như thế giới, báo chí Việt Nam đã có những bước phát triển vượt bậc, cả về số lượng và chất lượng, góp phần quan trọng vào mọi mặt của đời sống xã hội, phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Thực hiện đường lối đổi mới do Đảng khởi xướng và lãnh đạo, các phương tiện truyền thông đại chúng đóng vai trò hết sức quan trọng trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và đấu tranh phòng chống tội phạm, tai tệ nạn xã hội

Theo các nhà nghiên cứu nói chung, báo chí là một mặt của đời sống xã hội, từ khi ra đời đến nay đã tồn tại song hành cùng quá trình phát triển của loài người Trong quá trình đó, báo chí có những tác động to lớn đối với xã hội loài người được thể hiện trên nhiều phương diện kinh tế, chính trị, văn hoá, lối sống, v.v

Do vậy, việc nhận thức vai trò của báo chí là một vấn đề bức thiết trong mọi thời đại, mọi hình thái Nhà nước Nó có ý nghĩa rất lớn góp phần vào việc điều hoà các mối quan hệ xã hội theo định hướng chung của Nhà nước, tạo ra một môi trường ổn định để phát triển kinh tế, xã hội Chính vì thế, trong quá khứ cũng như hiện tại có nhiều học giả nghiên cứu và đưa ra những khái niệm khác nhau về báo chí dưới những góc độ khác nhau

Theo triết học cổ Hy Lạp: “Chữ báo chí xuất phát từ chữ information

có nghĩa là thông tin, thông báo, báo tin và được hiểu như việc tạo ra hình thái giúp cho sự hiểu biết của con người về thế giới xung quanh đang tồn tại bằng việc lấy hiện thực khách quan để phản ánh một cách liên tục, xuyên suốt trong quan hệ chặt chẽ giữa nhà báo - tác phẩm - công chúng”

Trong khi đó, chính các tác giả quyển sách này lại cho rằng: “Báo chí

là bao gồm tất cả các tổ chức thông tin thuật những loại hình khác nhau (xuất bản, radio, vô tuyến truyền hình, v.v.) và ở những cấp độ khác nhau từ trung ương đến địa phương, với ý nghĩa là tất cả các phương tiện thông tin đại chúng”

Một số quan điểm khác thì không định nghĩa báo chí riêng biệt mà gắn

liền báo chí với truyền thông Ở cách hiểu này, trong Từ điển tiếng Việt của Viện

Ngôn ngữ học định nghĩa báo chí truyền thông hiểu theo nghĩa chung nhất và

trừu tượng nhất là “quá trình truyền dữ liệu giữa các đơn vị chức năng”

Trong Từ điển xã hội học do G.Nedruweit và G.Trommsdorff chủ biên, định nghĩa Báo chí truyền thông là “sự tạo ra mối liên hệ giữa hai đối tượng

có thể mang bản chất sự sống hay không”

Còn tác giả Trần Hữu Quang trong cuốn Xã hội học truyền thông đại

chúng thì khẳng định: “Báo chí truyền thông là một quá trình truyền đạt, tiếp nhận và trao đổi thông tin nhằm thiết lập các mối liên hệ giữa con người với con người” Theo đó, tác giả này định nghĩa, “truyền thông đại chúng là quá trình truyền đạt thông tin một cách rộng rãi đến mọi người trong xã hội thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng như phát thanh, truyền hình”

Nhìn chung, các tác giả trên bằng cách này hay cách khác, đã cố gắng đưa ra những định nghĩa chung nhất về báo chí và tựu trung lại đều xem báo chí như một phương tiện diễn đạt, chia sẻ thông tin giữa các chủ thể khác nhau trong xã hội

Luật Báo chí nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1989, được Quốc hội khóa X, kỳ họp thứ 5 sửa đổi, bổ sung và thông qua ngày 12

tháng 6 năm 1999 (sau đây được gọi là Luật Báo chí sửa đổi, bổ sung 1999)

trong phần định nghĩa về báo chí đã không tập trung vào giải thích rõ nội hàm của báo chí mà chỉ làm công tác liệt kê các loại hình báo chí Điều 3 Luật Báo chí quy định: Báo chí nói trong luật này là báo chí Việt Nam, bao gồm: báo in (báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn), báo nói (chương trình phát thanh), báo hình (chương trình truyền hình, chương trình nghe - nhìn thời sự được thực hiện bằng các phương tiện kỹ thuật khác nhau), báo điện tử (được

thực hiện trên mạng thông tin máy tính) bằng tiếng Việt, tiếng các dân tộc

thiểu số Việt Nam, tiếng nước ngoài

Mặc dù điều 3 Luật Báo chí chưa được xem như một định nghĩa chính thức về báo chí nhưng với cách liệt kê như trên đã chỉ rõ các loại hình báo chí của nước ta hiện nay

1.1.2 Chức năng của báo chí

a) Khái niệm chức năng

Chức năng, tiếng La tinh là function, được hiểu là sự tổng hợp vị trí,

vai trò, bổn phận, nghĩa vụ, tác dụng của cái gì đó đối với sự vật, hiện tượng nào đó Mỗi một sự vật, hiện tượng tồn tại và vận động đều nhằm thực hiện

những mục đích nhất định nào đó Lý thuyết chức năng chỉ ra tác động của các đặc tính của một hệ thống khách thể đối với các hệ thống môi trường cùng nằm trong một hệ thống các quan hệ với khách thể đang xem xét một hệ thống các quan hệ nhất định; Kết quả đối với một hệ thống xã hội của một hiện tượng, sự kiện, yếu tố, thể chế xã hội có tác dụng góp phần vào sự vận hành, duy trì hệ thống xã hội đó

Từ sự phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm chức năng của báo chí

như sau: Chức năng của báo chí là sứ mệnh và bổn phận hay nghĩa vụ và

trách nhiệm vốn có của báo chí, là cái báo chí sinh ra để làm, thông qua đó hiểu được vị trí, vai trò, tác dụng của báo chí trong đời sống xã hội Tổng

hợp vai trò, vị trí và tác dụng của báo chí cũng chính là chức năng của báo chí Chức năng của báo chí được hình thành không phải do sự áp đặt chủ quan, mà nó tồn tại một cách khách quan trên cơ sở những qui luật nội tại của báo chí

b) Chức năng của báo chí

Báo chí có chức năng, vai trò ngày càng quan trọng trong đời sống xã hội Đó là các chức năng thông tin, chức năng tư tưởng, chức năng khai sáng - giải trí, chức năng tổ chức - quản lý, giám sát và phản biện xã hội, chức năng kinh tế - dịch vụ Trong đó:

Thông tin là chức năng cơ bản, chức năng khởi nguồn của báo chí Báo

chí ra đời là để đáp ứng, thỏa mãn nhu cầu thông tin giao tiếp của con người

và xã hội Xã hội càng phát triển, con người càng văn minh thì nhu cầu thông tin giao tiếp càng cao, càng đa dạng phong phú Quá trình đáp ứng nhu cầu này làm cho báo chí phát triển nhanh chóng Một số yêu cầu của chức năng thông tin

Chức năng tư tưởng là chức năng xuyên suốt, thể hiện tính mục đích

của báo chí Với chức năng này, theo quan điểm của Đảng ta, báo chí là công

cụ, phương tiện quan trọng dùng để truyền bá hệ tư tưởng của Đảng, giáo dục

lý luận Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và làm cho hệ tư tưởng - lý luận này trở thành chủ đao, chiếm ưu thế trong đời sống tinh thần, tư tưởng của đông đảo nhân dân Báo chí là một binh chủng xung kích, đi đầu trong công tác tư tưởng của Đảng

Chức năng khai sáng - giải trí được hiểu rằng, báo chí không chỉ là

kênh thông tin - truyền thông quan trọng cung cấp thông tin, kiến thức, mà

còn là diễn đàn trao đổi, chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm phong phú nhằm

nâng cao trình độ dân trí, đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững Báo chí là

kênh quan trọng cung cấp thông tin, kiến thức, giáo dục, giao lưu, truyền tải, tiếp biến văn hóa có hiệu quả nhất Trên các loại hình báo chí và các dạng thức truyền thông hiện đại ngày càng có nhiều phương thức giải trí thú vị và hữu ích, nhất là truyền hình, phát thanh, báo mạng điện tử và mạng xã hội Giải trí cũng là cách thức phổ biến, bảo vệ hệ giá trị văn hóa

Chức năng quản lý, giám sát và phản biện xã hội của báo chí thể hiện ở

chỗ, báo chí duy trì và phát triển mối liên hệ chặt chẽ giữa chủ thể và khách thể quản lý thông qua việc duy trì và phát triển dòng thông tin hai chiều, bảo đảm cho các quyết định quản lý được thông suốt và thực thi, v.v Giám sát có thể được hiểu là “theo dõi, kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều quy định không” Điều đó có nghĩa là, giám sát bao gồm hai quá trình, theo dõi và kiểm tra Giám sát có ý nghĩa rất quan trọng trong việc bảo đảm cho hoạt động được thực hiện đúng mục đích và đạt hiệu quả tốt nhất trong điều kiện

có thể, theo mục tiêu, chương trình, kế hoạch đã đề ra

Giám sát xã hội của báo chí là quá trình báo chí bằng mọi phương thức huy động sức lực, trí tuệ và cảm xúc của đông đảo nhân dân với tinh thần trách nhiệm chính trị cao nhất trong việc theo dõi, kiểm tra quá trình thực hiện đường lối, chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước, bảo đảm đạt được mục đích cao nhất trong điều kiện có thể Giám sát xã hội của báo chí bao gồm các bình diện khác nhau, như theo dõi, kiểm tra phát hiện những nơi làm đúng, làm tốt để biểu dương và nhân rộng; theo dõi và kiểm tra để phát hiện những nơi làm sai lệch, để uốn nắn và đấu tranh, bảo đảm cho đường lối, chính sách chủ trương của Đảng, pháp luật Nhà nước được thực thi đúng trong thực tế…

Chức năng kinh tế - dịch vụ của báo chí thể hiện ở việc báo chí tham

gia vào một số hoạt động sản xuât, kinh doanh có liên quan, nhất là trong điều kiện kinh tế thị trường và kinh tế tri thức, thông qua các hoạt động quảng cáo, thông tin dịch vụ… Chức năng này xuất phát từ đòi hỏi khách quan của hoạt động báo chí trong nền kinh tế thị trường; đồng thời theo quan điểm chỉ đạo của các văn kiện chính trị của Đảng và Nhà nước, như Nghị quyết TW 5 (khóa VIII), các văn bản dưới luật, v.v

1.1.3 Vai trò của báo chí (báo chí cách mạng)

Quan điểm về báo chí và vai trò của báo chí cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam được xây dựng trên nền tảng tư tưởng chính trị của Đảng, trong

đó trước hết phải kể đến quan điểm của V.I.Lênin và Hồ Chí Minh

Quan điểm của V.I.Lênin về vai trò của báo chí:

Kế thừa và phát triển quan điểm báo chí của C.Mác, V.I.Lênin cho rằng, đối với mỗi Đảng vô sản thì việc lập ra tờ báo hàng ngày là mốc quan trọng đầu tiên lên phía trước Người khẳng định, đó chính là trận địa ban đầu

để từ đó, Đảng sẽ tiến hành cuộc đấu tranh với giai cấp tư sản

V.I.Lênin khẳng định: điểm xuất phát của hoạt động, bước thực tiễn đầu tiên để tiến tới thành lập cái tổ chức mong muốn, và cuối cùng là sợi dây chính mà nếu nắm được nó thì chúng ta sẽ có thể không ngừng phát triển, củng cố và mở rộng tổ chức ấy thì phải là việc thành lập tờ báo toàn Nga Chúng ta cần trước hết là tờ báo, nếu không có nó thì không thể tiến hành được một cách hệ thống cuộc tuyên truyền, cổ động hết sức có nguyên tắc và toàn diện [22,tr.10]

Lênin cho rằng, tờ báo không chỉ có vai trò phổ biến tư tưởng, giáo dục chính trị, mà còn là nơi thu hút các đồng minh, tờ báo “Không những là người tuyên truyền tập thể và cổ động tập thể mà còn là người tổ chức tập thể”.[22,tr.210] Đọc và phát hành rộng rãi các tờ báo cách mạng tức là đã

ủng hộ cách mạng, tiếp thu tư tưởng của Đảng Báo chí cách mạng càng phát hành rộng rãi càng chứng tỏ khả năng của một người tổ chức tập thể V.I.Lênin khẳng định, báo chí “là người lãnh đạo tư tưởng của Đảng, phát triển các chân lý về lý luận, các nguyên lý về sách lược các tư tưởng tổ chức chung, nhưng nhiệm vụ chung của toàn Đảng trong một thời kỳ này hay một thời kỳ khác” [23,tr.8]

V.I.Lênin chỉ rõ, trong thời kỳ đầu, báo chí là một cơ quan lãnh đạo, thậm chí là cơ quan lãnh đạo thứ nhất, cùng với Ban chấp hành Trung ương -

Cơ quan lãnh đạo thứ 2, trong đó, “cơ quan thứ nhất phải lãnh đạo tư tưởng” [23,tr.8] Và sự thống nhất về tư tưởng trong Đảng, bắt đầu từ cơ quan báo chí của Đảng, là điều kiện đầu tiên tiến tới thống nhất về mặt tổ chức, trong đó điều kiện có chính quyền, vai trò của báo chí không hề giảm đi mà tiếp tục tăng lên theo tiến trình phát triển của cách mạng Báo chí vẫn tiếp tục thực hiện các chức năng tuyên truyền, cổ động và tổ chức, là vũ khí, tư tưởng mạnh mẽ nhất của Đảng, nhưng nội dung phản ánh, đối tượng tuyên truyền của báo chí có sự thay đổi căn bản, lúc này báo chí phải trở thành cơ quan giáo dục chính trị và kinh tế cho quần chúng, là người tuyên truyền tất cả những cái mới, tiên tiến nãy sinh từ sự sáng tạo của quần chúng

V.I.Lênin còn viết rằng, báo chí phải làm công cụ để xây dựng chủ nghĩa xã hội, báo chí phải giới thiệu hết sức tỷ mỷ những thành công của các công xã kiểu mẫu; phải nghiên cứu những nguyên nhân thành công, những phương pháp làm việc và quản lý của các công xã đó; Mặt khác, báo chí đưa lên “bảng đen” những công xã nào cứ khư khư những “truyền thống của chủ nghĩa tư bản”, nghĩa là những truyền thống vô chính phủ, lười biếng, vô trật

tự, đầu cơ, [24,tr.234]

Trong thời kỳ mới, các nhà báo, nhà văn, nhà tuyên truyền, hãy bớt nói suông về chính trị, mà quan tâm nhiều hơn đến những công việc kiến thiết xã

hội mới, những sự việc bình thường nhất, nhưng sinh động, rút ra trong đời sống và được cuộc sống kiểm nghiệm; phải tập trung vào vấn đề kinh tế, vì chỉ có kinh tế mạnh, mới có chủ nghĩa xã hội hiện thực Ở lĩnh vực kinh tế, báo chí phải thu thập kiểm tra, phản ánh đầy đủ, nghiên cứu những biến đổi trong đời sống Báo chí phải tìm xem trong tất cả các ngành kinh tế “thực tế

có được những thành tựu nào không? Những thành tựu đó là gì? Những thành tựu đó đã được xác nhận chưa? Thành tựu đạt được như thế nào? Làm thế nào

để mở rộng những thành tựu ấy?” [24,tr.107] Báo chí phải làm rõ sự thật, trả lời chính xác các câu hỏi đó với phương pháp đánh giá khách quan, toàn diện Biểu dương các điển hình tiên tiến, đồng thời báo chí phải kiên quyết đấu tranh chống các hiện tượng tiêu cực đang diễn ra trong công cuộc xây dựng đất nược Báo chí phải dám “vạch mặt” những kẻ có hành vi tiêu cực trong lao động Nhưng, là “cơ quan của nền chuyên chính của một giai cấp”, báo chí phải cụ thể, thận trọng khi tiến hành đấu tranh chống tiêu cực, chứ không bằng giọng điệu hành chính, quan liêu, chung chung, thiếu trách nhiệm

Trong xã hội có giai cấp, V.I.Lênin khẳng định, không thể có thứ “tự

do tuyệt đối” như giai cấp tư sản thường rêu rao hòng lừa bịp quần chúng Vấn đề đặt ra là: “Hãy xem đó là thứ tự do báo chí nào? Để làm gì? Cho giai cấp nào?” [24,tr.96] Về cái gọi là tự do báo chí tư sản, Lênin vạch rõ: Trong các nước tư bản, tự do báo chí là tự do mua chuộc các nhà báo để tạo “dư luận” có lợi cho giai cấp tư sản Trong điều kiện có chính quyền, nếu tự do báo chí không xuất phát từ tính đảng cộng sản thì chỉ đưa đến các hệ quả là

“tăng cường lực lượng của giai cấp tư sản thế giới ”, không những không giúp loại trừ khỏi Đảng các nhược điểm, các sai lầm, các tai họa, các bệnh tật; trái lại, “trở thành một vũ khí trong tay giai cấp tư sản” [24,tr 98]

Từ vai trò, chức năng của báo chí đối với sự nghiệp cách mạng, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định: Đảng phải lãnh đạo báo chí; đó là

nguyên tắc “ bất di bất dịch” Sự lãnh đạo của Đảng đối với báo chí gắn liền với các nguyên tắc hoạt động của báo chí cách mạng Báo chí phải xứng đáng

là công cụ tuyên truyền, cổ động chính trị của Đảng; đồng thời, cũng chính là

vì lợi ích của báo chí

Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của báo chí:

Trong cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của mình, chủ tịch Hồ Chí Minh là người đã khai sinh ra nền báo chí cách mạng Việt Nam Người để lại kho tàng báo chí đồ sộ với hơn 2.000 bài báo các loại Từ thực tiễn hoạt động cách mạng và hoạt động báo chí, Người đã có những tư tưởng, quan điểm toàn diện và sâu sắc về vị trí, vai trò, chức năng và nhiệm vụ, tính chất của báo chí trong sự nghiệp cách mạng, về quan hệ giữa Đảng và báo chí, về nghĩa vụ và trách nhiệm của người làm báo, về đạo đức báo chí và phong cách làm báo, viết báo

Kế thừa và phát triển những quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về báo chí vô sản, với quan điểm báo chí cách mạng là một mặt trận của cách mạng, Hồ Chí Minh luôn coi báo chí là vũ khí sắc bén trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, xây dựng cuộc sống mới của nhân dân Hồ Chí Minh bắt đầu sự nghiệp cách mạng cũng bằng làm báo, viết báo và tuyên truyền bằng báo Cuộc đời hoạt động cách mạng của Người không tách rời hoạt động của báo chí Người làm báo để làm cách mạng và Người trở thành một nhà báo cách mạng Người quan điểm công việc viết báo và làm báo là

“công tác cách mạng” để “phụng sự tổ quốc”, “phụng sự nhân dân”, “phụng

sự giai cấp và nhân loại”

Nhận thức rất sâu sắc về vai trò, chức năng, nhiệm vụ của báo chí cách mạng đối với đời sống xã hội, Người khẳng định “Báo chí cộng sản chủ nghĩa

có nhiệm vụ làm cho các chiến sỹ của chúng ta hiểu rõ vấn đề thuộc địa, làm thức tĩnh sự đồng tình, hưởng ứng của quần chúng nhân dân lao động ở các

nước thuộc địa, tranh thủ họ tham gia sự nghiệp của chủ nghĩa cộng sản”.[35,tr.278] Ngay khi sáng lập tờ báo Thanh niên - tờ báo cách mạng đầu tiên của nước ta, Hồ Chí Minh đã tố cáo chế độ thực dân phong kiến, tuyên truyền, cổ động cho chủ nghĩa Mác - Lênin Có thể khẳng định, từ tờ báo đầu tiên Hồ Chí Minh đã đặt nền móng cho sự ra đời của nền báo chí cách mạng Việt Nam và giúp báo chí cách mạng Việt Nam thể hiện đầy đủ vai trò là người tuyên truyền tập thể, người cổ động tập thể và người tổ chức tập thể với tinh thần chiến đấu rất cao

Để chuẩn bị cho việc thành lập Đảng cộng sản tại Việt Nam và chỉ đạo quá trình hoạt động của phong trào cách mạng, Hồ Chí Minh đã sáng lập, tham gia sáng lập, hoạt động của các tờ báo: Người cùng khổ (Le Paria năm 1922); Quốc tế nông dân (1924); Thanh niên (1925); Công nông (1925); Lính Kách mệnh (1925); Thân ái (1928); Đỏ (1929); Việt Nam độc lập (1941); Cứu quốc (1942), v.v

Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Báo chí là một mặt trận”, “cây bút là vũ khí sắc bén, bài báo là tờ hịch cách mạng”[ 40,tr.441] Báo chí không chỉ có vai trò quan trọng trong quá trình tuyên truyền đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và nhà nước Điều quan trọng hơn nữa là báo chí phải phản ánh một cách tích cực quá trình đó Báo chí không thể đứng ngoài những vấn đề, những sự kiện của đời sống chính trị, xã hội Bằng những hoạt động cách mạng của mình, báo chí góp phần vào việc chuyển tải những thông tin, làm sáng tỏ những giá trị đúng đắn học thuyết của chủ nghĩa Mác

- Lênin, khẳng định và tiếp thu những giá trị của nhân loại, vận dụng sáng tạo vào điều kiện, hoàn cảnh của cách mạng Việt Nam làm cho những giá trị ấy được tôn vinh Bằng chính thực tiễn báo chí, thông qua báo chí, Hồ Chí Minh đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề có tính lý luận và thực tiễn của cách mạng Việt Nam

Về nội dung phản ánh của báo chí cách mạng, Hồ Chí Minh nhấn mạnh

“Viết để nêu những cái hay, cái tốt của dân ta, của bộ đội ta, của cán bộ ta, của bạn ta Đồng thời cũng để phê bình những khuyết điểm của chúng ta, của cán bộ, của nhân dân, của bộ đội”.[ 37,tr.118] Báo chí không chỉ phản ánh và bảo vệ cái hay, cái tốt, cái đúng, mà báo chí còn phải phê phán, phản biện những vấn đề liên quan đến vận mệnh của đất nước, đến đời sống của con người, những vấn đề có tính nhạy cảm trong xã hội, tham gia chuyển tải những thông tin, góp ý kiến của người dân về những hoạt động diễn ra trong đời sống, những chủ trương, quyết định của Đảng và nhà nước

Theo Hồ Chí Minh, các nhà báo của chúng ta không chỉ là những người chép sử trung thực, mà còn là những ngưới chiến sỹ cách mạng, những người lính xung kích trên mặt trận tư tưởng của Đảng “Cán bộ báo chí cũng là chiến

sỹ cách mạng Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ”.[ 39, tr.616] Nói

về những quan điểm liên quan đến nhà báo, Hồ Chí Minh nhiều lần nhắc nhở:

“Vì ai mà mình viết?, “Viết để làm gì?”, “Mục đích viết làm gì?”, “Viết cho ai?”, Hồ Chí Minh luôn quan tâm và sử dụng báo chí như một kênh thông tin quan trọng để điều hành xử lý các công việc nhằm thực hiện các quyết sách của mình

Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò của báo chí:

Kế thừa, phát huy và vận dụng sáng tạo nhuần nhuyển chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí, Đảng ta đã hình thành nên hệ thống các quan điểm lãnh đạo, chỉ đạo, định hướng đối với báo chí, nhất là trong sự nghiệp đổi mới hiện nay

Đảng lãnh đạo báo chí Việt Nam là một nguyên tắc tối thượng, tiên quyết Đảng lãnh đạo báo chí bằng cương lĩnh, chiến lược, các định hướng về chính sách và chủ trương công tác, bằng tuyên truyền thuyết phục, vận động,

tổ chức, kiểm tra Đảng lãnh đạo báo chí thông qua các cơ quan nhà nước, thể

chế hóa, cụ thể hóa đường lối, quan điểm của Đảng thành luật pháp, chính sách đối với báo chí, v.v

Báo cáo chính trị tại Đại hội VI khẳng định vị trí, tầm quan trọng, vai trò của báo chí dưới sự lãnh đạo của Đảng “ Báo chí là tiếng nói của Đảng, đồng thời cũng phản ánh tiếng nói của quần chúng”

Nhằm cụ thể hoá Nghị quyết Đại hội VI của Đảng, Ban Bí thư Trung ương Đảng đã ra Chỉ thị 63-CT/TW, ngày 25-7-1990 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác báo chí, xuất bản Có thể nói rằng, đây là văn kiện quan trọng đầu tiên nêu rõ nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với báo chí; đồng thời, xác định các công việc mà Đảng, Nhà nước cần thực hiện để lãnh đạo, quản lý báo chí; trách nhiệm của cơ quan chủ quản; trách nhiệm, quyền hạn của người phụ trách cơ quan báo chí và việc thành lập các

tổ chức đảng trong các cơ quan báo chí

Trước yêu cầu mới của sự nghiệp báo chí, ngày 31/3/1992, Ban Bí thư Trung ương Đảng ra Chỉ thị 08-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo và quản lý nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác báo chí, xuất bản; Ban Chấp hành Trung ương (khóa VII) ra Nghị quyết 09-NQ/TW, ngày 18-2-1995 về một số định hướng lớn trong công tác tư tưởng Trong đó, Đảng yêu cầu phải: nâng cao chất lượng, hiệu quả của báo chí; coi trọng công tác bồi dưỡng cán

bộ, nhất là cán bộ phụ trách báo chí, nắm vững và chủ động thực hiện đúng đắn, sáng tạo các định hướng chính trị, tư tưởng của Đảng; đấu tranh có hiệu quả chống tham nhũng, tiêu cực, chống âm mưu "Diễn biến hoà bình" của các thế lực thù địch

Đến Đại hội VIII, lần đầu tiên Đảng đề ra chủ trương sớm hoạch định một chiến lược quốc gia về thông tin, theo hướng: coi trọng việc nâng cao chất lượng thông tin đại chúng, tính chân thật, tính chiến đấu và tính đa dạng của thông tin; phát hiện và đề cao các nhân tố mới, đấu tranh phê phán các hiện tượng tiêu cực, tăng cường công tác thông tin đối ngoại

Sau 10 năm tiến hành công cuộc đổi mới đất nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, báo chí nước ta có những khởi sắc đáng mừng; song, cũng còn bộc lộ những hạn chế trước yêu cầu mới của thực tiễn

Để khắc phục tình trạng đó, ngày 17-10-1997, Bộ Chính trị (khoá VIII) ban hành Chỉ thị số 22-CT/TW về tiếp tục đổi mới và tăng cường sự lãnh đạo, quản lý công tác báo chí; trong đó, xác định các quan điểm và định hướng lớn; đồng thời, yêu cầu các cơ quan lãnh đạo, quản lý báo chí nhận rõ và chủ động khắc phục các yếu kém, khuyết điểm Trong Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII), Đảng yêu cầu: phải hiện đại hoá hệ thống thông tin đại chúng; sắp xếp hợp lý nhằm tăng hiệu quả thông tin; xây dựng và từng bước thực hiện chiến lược truyền thông quốc gia phù hợp đặc điểm nước ta và xu thế phát triển của truyền thông thế giới; ngăn chặn, hạn chế thông tin độc hại, tiêu cực qua mạng internet; không ngừng nâng cao trình độ chính trị và nghiệp vụ, chất lượng tư tưởng, văn hoá của hệ thống thông tin đại chúng; khắc phục khuynh hướng "thương mại hoá" trong hoạt động báo chí; chăm lo đặc biệt về định hướng chính trị, tư tưởng, văn hoá cũng như kỹ thuật đối với báo chí

Để tiếp tục định hướng hoạt động của báo chí, xuất bản trong thời kỳ mới, căn cứ vào tình hình cụ thể, Đảng ta cũng ban hành một số nghị quyết, chỉ thị, thông báo quan trọng, đặc biệt là Nghị quyết Trung ương 5 (khóa X) "Về công tác tư tưởng, lý luận, báo chí trước yêu cầu mới"; trong đó, Đảng ta tiếp tục khẳng định: Báo chí là tiếng nói của Đảng, Nhà nước, của tổ chức chính trị

- xã hội và là diễn đàn của nhân dân, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng,

sự quản lý của Nhà nước, hoạt động trong khuôn khổ pháp luật; đảm bảo tính

tư tưởng, tính chân thật, tính nhân dân, tính chiến đấu và tính đa dạng

Trong báo cáo chính trị tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, trong phần phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế 5 năm 2011 - 2015, tại mục

VI, chăm lo phát triển văn hóa, tại mục 3 Phát triển hệ thống thông tin đại

chúng đã nêu rõ: “Chú trọng nâng cao tính tư tưởng, phát huy mạnh mẽ chức năng thông tin, giáo dục, tổ chức và phản biện xã hội của các phương tiện thông tin đại chúng vì lợi ích của nhân dân và đất nước; khắc phục xu hướng thương mại hóa hoạt động báo chí, xuất bản Tập trung đào tạo, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ hoạt động báo chí, xuất bản vững vàng về chính trị, tư tưởng, nghiệp vụ và có năng lực đáp ứng tốt yêu cầu thời kỳ mới Rà soát, sắp xếp hợp lý mạng lưới báo chí, xuất bản trong cả nước theo hướng tăng cường hiệu quả hoạt động, đồng thời đổi mới mô hình, cơ cấu tổ chức, cơ sở vật chất

- kỷ thuật theo hướng hiện đại”

Tiếp đó, tại Hội nghị Trung ương 4 (Khóa XI) về xây dựng Đảng, một

thông điệp mạnh mẽ cũng được nêu ra, đó là: “Nâng cao sức chiến đấu của

các tổ chức cơ sở đảng; phát huy vai trò giám sát của nhân dân, các đoàn thể, của báo chí, công luận”

Trong mọi thời kỳ cách mạng, Đảng ta luôn coi trọng báo chí, báo chí

là công cụ vũ khí quan trọng trên mặt trận tư tưởng - văn hóa của Đảng, là

vũ khí quan trọng của nhân dân ta trong cuộc đấu tranh chính trị và đồng thời nó cũng tạo điều kiện cần thiết để cho mọi người dân tham gia vào đời sống chính trị Báo chí cách mạng ở nước ta là tuyên truyền, phổ biến chủ nghĩa Mác - Lê nin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chính sách của Đảng

và nhà nước, vừa là người phát hiện, khẳng định, nhân rộng những cái hay cái đẹp, điển hình và những nhân tố mới, đồng thời tích cực phê phán cái xấu, cái tiêu cực, những hành vi sai trái lệch lạc trong xã hội Quan điểm của Đảng ta về báo chí không phải chỉ dừng ở chủ trương, chính sách mà còn được thể hiện bằng Hiến pháp và Luật báo chí; Luật về chế độ báo chí năm

1957, luật báo chí và luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật báo chí năm

1999 Đây là bước tiến quan trọng trên con đường xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam

1.2 Chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí

1.2.1 Khái niệm giám sát và phản biện xã hội

a) Khái niệm giám sát xã hội

Hiện nay có rất nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm giám sát Theo

từ điển Tiếng Việt “giám sát” được hiểu là: “sự theo dõi, xem xét làm đúng hoặc sai những điều đã quy định hoặc dùng để chỉ “một chức quan đảm nhận việc theo dõi, xem xét một công việc nào đó” Theo từ điển Luật học: “giám sát” là sự theo dõi, quan sát hoạt động mang tính chủ động thường xuyên, liên tục và sẵn sàng tác động bằng các biện pháp tích cực để buộc và hướng các hoạt động của đối tượng chịu sự giám sát đi đúng quỹ đạo, quy chế, nhằm đạt được mục đích, hiệu quả từ trước đảm bảo cho pháp luật được tuân theo nghiêm chỉnh” Theo từ điển Hán - Việt của Đào Duy Anh thì “giám sát là xem xét và đàn hạch”

Theo Luật hoạt động giám sát của Quốc hội, khái niệm giám sát được giải thích: “Giám sát là việc Quốc hội, Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc, Ủy ban của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội và Đại biểu Quốc hội theo dõi, xem xét, đánh giá hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát trong việc thi hành Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội”

Như vậy, tuy cách diễn đạt và biểu hiện ý nghĩa của từ “giám sát xã hội”

có khác nhau nhưng các quan niệm trên đều đề cập đến nội dung cơ bản giống nhau Từ sự phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm giám sát xã hội như sau:

Giám sát xã hội là việc theo dõi, xem xét và kiểm tra một chủ thể nào đó về một việc làm đã thực hiện đúng hoặc thực hiện chưa đúng những điều đã quy định để từ đó có biện pháp điều chỉnh hoặc xử lý đối với việc làm sai, nhằm đạt được những mục đích hiệu quả xác định từ trước, bảo đảm cho các quyết định thực hiện đúng và đầy đủ

c) Khái niệm phản biện xã hội

Để làm rõ khái niệm “phản biện xã hội” thì trước hết cần tìm hiểu thuật ngữ “phản biện” Theo Từ điển bách khoa Việt Nam thì, “phản biện” được hiểu là “việc đưa ra các nhận xét, đánh giá về một công trình khoa học (luận

án, luận văn, khóa luận hoặc kết quả nghiên cứu khoa học của một đề tài, một công trình nghiên cứu) Người (hay cơ quan) phản biện nhận định về tính cấp thiết và ý nghĩa của đề tài, nội dung và hình thức thể hiện của công trình khoa học, phương pháp nghiên cứu, kết luận, đóng góp, hạn chế Cuối cùng đánh giá chung là đạt hay không đạt những yêu cầu đề ra, xếp loại”

Theo Đại từ điển tiếng Việt thì “phản biện” được hiểu là “việc đánh giá chất lượng của luận văn tốt nghiệp đại học, luận án trên đại học trước hội đồng chấm” Phản biện là một thuật ngữ Hán Việt, trong đó phản là trở lại, biện là tranh luận cho rõ phải trái, như vậy, phản biện là sự tranh luận với người đã có quan điểm, ý tưởng nào đó để làm rõ các vấn đề phải trái, đúng sai

Như trên đã nói, phản biện là một hoạt động không chỉ diễn ra trên diễn đàn khoa học mà còn là một trong các hoạt động của đời sống xã hội Chính

vì vậy, trong bất cứ lĩnh vực nào xã hội nào mà con người tham gia hoạt động đều có thể thấy sự xuất hiện của hoạt động này Ví dụ: trong các giờ thảo luận của sinh viên, trong sinh hoạt cộng đồng, hội nghị, hội thảo, v.v

Tuy nhiên, đối với từng vấn đề, lĩnh vực khác nhau, hoạt động phản biện cũng có những sự khác biệt nhất định cả về mặt nội dung và hình thức

Có thể nói, sự khác biệt của hoạt động phản biện về các phương diện nội dung, hình thức, phạm vi, chủ thể, mục đích, v.v trong những vấn đề và lĩnh vực khác nhau chính là một căn cứ quan trọng để hình thành nên các khái niệm xung quanh thuật ngữ “phản biện” Và một trong những khái niệm được nhắc đến thường xuyên trong thời gian gần đây là khái niệm “phản biện xã hội”

Kể từ khi xuất hiện khái niệm phản biện xã hội, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu trong quá trình làm rõ khái niệm này đã tiếp cận nó trên nhiều phương diện khác nhau như luật học, xã hội học, tâm lí học, v.v Từ góc độ luật học, theo quan điểm của PGS.TS Nguyễn Văn Động, phản biện xã hội là

“sự phản ứng mang tính phủ định trên tinh thần xây dựng, góp ý của xã hội đối với chính sách, pháp luật của nhà nước”

Theo quan điểm của PGS,TS Bùi Xuân Đức thì phản biện xã hội là “sự nhận xét, đánh giá, nêu chính kiến, khẳng định những nội dung đúng đắn của

dự thảo chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước, các chương trình, dự án, đề án đồng thời phát hiện những điểm chưa chính xác, chưa phù hợp với đời sống xã hội và lợi ích chính đáng của nhân dân để kiến nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xem xét sửa đổi, bổ sung cho phù hợp”

Khi tiếp cận khái niệm “phản biện xã hội”, chúng ta coi nó là sự xem xét một vấn đề cụ thể dưới nhiều góc độ và phương diện khác nhau trên cơ sở đó đưa ra những nhận xét, đánh giá về các mặt hạn chế, hay chưa được của vấn đề, v.v từ đó đưa ra những biện pháp xử lí, giải quyết một cách hợp lí nhất

Thuật ngữ “phản biện xã hội” được sử dụng chính thức trong Báo cáo chính trị tại Đại hội X của Đảng Cộng sản Việt Nam, theo đó, phản biện xã hội là “phản biện nói chung, nhưng có quy mô và lực lượng rộng rãi hơn của

xã hội, của nhân dân và các nhà khoa học về nội dung, phương hướng, chủ trương, chính sách, giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, khoa học - công nghệ, giáo dục, y tế, môi trường, trật tự an ninh chung toàn xã hội của Đảng, Nhà nước và các tổ chức liên quan”

Từ sự phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm phản biện xã hội như sau:

Phản biện xã hội, do vậy, có thể hiểu là là việc nhận xét, đánh giá, nêu chính kiến, kiến nghị đối với việc xây dựng và hoàn thiện các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước

1.2.2 Khái niệm giám sát, phản biện xã hội và chức năng giám sát, phản biện xã hội của báo chí

a) Khái niệm giám sát xã hội của báo chí

Theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật báo chí (năm 1999), tại Chương I, Điều 1, có ghi về vai trò, chức năng của báo chí: “Báo chí là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức Đảng, cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội; là diễn đàn của nhân dân”

Sứ mạng của báo chí trước hết là thỏa mãn nhu cầu thông tin của xã hội Xã hội càng hiện đại, việc phổ biến thông tin trên quy mô đại chúng càng trở nên quan trọng, vì vậy sự phụ thuộc, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các phương tiện thông tin đại chúng và xã hội càng trở nên chặt chẽ

Giám sát xã hội của báo chí thực chất là giám sát bằng dư luận xã hội Qua giám sát, theo dõi một cách khách quan và có định hướng mà báo chí thể hiện vai trò phản biện xã hội của mình Nếu phản biện khoa học là một trong những cách thức chủ yếu để các nhà nghiên cứu tiệm cận tới các chân lý khoa học, thì trong đời sống xã hội, phản biện xã hội là một công cụ không thể thiếu để tổ chức ra một xã hội dân chủ

Giám sát nói chung và giám sát báo chí nói riêng có thể được hiểu là

“theo dõi, kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều quy định không” Điều

đó có nghĩa là, giám sát bao gồm hai quá trình, theo dõi và kiểm tra Giám sát

có ý nghĩa rất quan trọng trong việc bảo đảm cho hoạt động được thực hiện đúng mục đích và đạt hiệu quả tốt nhất trong điều kiện có thể, theo mục tiêu, chương trình, kế hoạch đã đề ra trong thực hiện các chức năng cúa báo chí

Giám sát xã hội của báo chí bao gồm các bình diện khác nhau, như theo dõi, kiểm tra phát hiện những nơi làm đúng, làm tốt để biểu dương và nhân rộng; theo dõi và kiểm tra để phát hiện những nơi làm lệch lạc, sai trái để uốn

nắn và đấu tranh, bảo đảm cho đường lối, chính sách chủ trương của Đảng, pháp luật Nhà nước được thực thi đúng trong thực tế

Từ sự phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm giám sát xã hội của báo

chí như sau: Giám sát xã hội của báo chí, có thể hiểu là quá trình báo chí

bằng mọi phương thức huy động sức lực, trí tuệ và cảm xúc của đông đảo nhân dân với tinh thần trách nhiêm chính trị cao nhất trong việc theo dõi, kiểm tra quá trình thưc hiện đường lối, chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước, bảo đảm đạt được mục đích cao nhất trong điều kiện

có thể

b) Khái niệm phản biện xã hội của báo chí

Trong các chức năng của báo chí, chúng ta thấy ở đâu cũng thể hiện chức năng phản biện xã hội của báo chí Đây không phải chức năng độc lập trong từng lĩnh vực, mà có thể nói nó thể hiện ở tất cả các lĩnh vực đời sống

xã hội Bởi trong điều kiện hiện nay, khi mà Việt Nam hội nhập sâu rộng với thế giới, dân chủ ngày càng được phát huy, thì sự phản biện xã hội của báo chí đều thể hiện ở các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội

Báo chí tham gia phản biện về mọi mặt của đời sống xã hội, liên tục cập nhật, đưa ra những nhận xét đánh giá của dư luận xã hội, đây là công việc quan trọng và hết sức nhạy cảm, nó cần đến trình độ, năng lực và bản lĩnh của nhà báo Trình độ, năng lực, bản lĩnh của nhà báo mà cao thì báo chí cung cấp được nguồn thông tin quan trọng, sát thực, tích cực giúp các cơ quan trong hệ thống chính trị và và các tổ chức xã hội kịp thời có những quyết định, biện pháp tích cực điều chỉnh hoạt động của mình, góp phần từng bước hoàn thiện chủ trương chính sách, có căn cứ, cơ sở để bảo vệ đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước

Báo chí có ý nghĩa to lớn trong công tác tư tưởng, do đó mục đích phản biện xã hội của báo chí góp phần vào giữ vững ổn định chính trị và phát triển

đất nước, mở rộng dân chủ, nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng đối với xã hội, hình thành và làm phong phú đời sống tinh thần của nhân dân Để làm được điều đó báo chí cần phải phản ánh và cung cấp những luận cứ kịp thời, chính xác, khách quan, khoa học cho các bước (kể cả trước, trong, sau của hoạt động cính sách) từ dự thảo, ban hành, thực thi các chủ trương, đề án, quyết sách, v.v nhằm hướng tới mục tiêu chung là đảm bảo thực thi trong cuộc sống tạo sự đồng thuận trong xã hội và đáp ứng lợi ích cộng đồng, xã hội

Từ sự phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm phản hiện xã hội của báo

chí như sau: Phản biện xã hội của báo chí là quá trình thông tin 2 chiều, có

xem xét, góp ý, đánh giá, bình luận, đưa ra quan điểm đồng tình, hoặc không đồng tình, thậm chí bác bỏ một số vấn đề, một quan niệm, quan điểm về chủ trương chưa đúng đắn, thiếu khoa học, không khả thi, v.v nhằm góp trí tuệ của nhân dân vào xây dựng, hoàn thiện đường lối, chiến lược, sách lược xây dựng và phát triển đất nước

c) Khái niệm chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí

Giám sát và phản biện xã hội của báo chí là việc theo dõi, kiểm tra, đánh giá; nêu ý kiến, bình luận hay tranh luận của xã hội, của cơ quan báo chí hoặc nhà báo, thể hiện sự đồng tình, không đồng tình hoặc bác bỏ một vấn đề còn chưa rõ ràng, chưa đúng đắn, chưa tạo được sự đồng thuận xã hội trong chủ trương, đường lối của đảng (nhất là đảng cầm quyền), chính sách, pháp luật của nhà nước nhằm góp phần xây dựng và hoàn thiện chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật ấy đáp ứng yêu cầu của xã hội; cũng như trong quá trình thực

hiện chủ trương, đường lối, chính sách và pháp luật ấy trong thực tế

Từ sự phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm chức năng phản hiện xã

hội của báo chí như sau: Chức năng giám sát, phản biện xã hội của báo chí là

một chức năng của báo chí, thể hiện sứ mệnh và bổn phận hay nghĩa vụ và trách nhiệm vốn có của báo chí trong việc theo dõi, kiểm tra, đánh giá; nêu ý

kiến, bình luận hay tranh luận của xã hội, của cơ quan báo chí hoặc nhà báo, thể hiện sự đồng tình, không đồng tình hoặc bác bỏ một vấn đề còn chưa rõ ràng, chưa đúng đắn, chưa tạo được sự đồng thuận xã hội trong chủ trương, đường lối của đảng (nhất là đảng cầm quyền), chính sách, pháp luật của nhà nước nhằm góp phần xây dựng và hoàn thiện chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật ấy đáp ứng yêu cầu của xã hội; cũng như trong quá trình thực

hiện chủ trương, đường lối, chính sách và pháp luật ấy trong thực tế

1.2.3 Chủ thể và đối tượng, nội dung và hình thức giám sát và phản biện xã hội của báo chí

a) Chủ thể và đối tượng của giám sát và phản biện xã hội của báo chí

Chủ thể trực tiếp thực hiện chức năng giám sát, phản biện của báo chí

là cơ quan báo chí, các nhà báo, các tổ chức báo chí Chủ thể gián tiếp thực hiện chức năng giám sát, phản biện của báo chí là nhân dân, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức nghề nghiệp, v.v

Đối tượng giám sát, phản biện của báo chí là những vấn đề về chủ trương, chính sách và pháp luật của Đảng và Nhà nước và quá trình thực hiện trong thực tế Khách thể giám sát, phản biện của báo chí là các cơ quan Đảng, Nhà nước, các cá nhân, tổ chức và cá nhân có liên quan

b) Nội dung và hình thức của giám sát và phản biện xã hội của báo chí

Trước xu thế phát triển mạnh mẽ của quá trình dân chủ, sự bùng nổ của thông tin toàn cầu và nguy cơ của cuộc “xâm lăng” về văn hóa, thì báo chí ngày càng có vai trò quan trọng trong đời sống, nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin của xã hội Có thể khẳng định ngày nay mọi người, mọi nhà, mọi cơ quan, đơn vị đều coi báo chí là người bạn đồng hành trong đời sống tinh thần hàng ngày Qua báo chí, cá nhân, tập thể, v.v có thể gửi gắm tâm tư, tình cảm và cũng kỳ vong vào báo chí rất nhiều, từ những việc gần gủi như giá cả thị trường, thời tiết, ăn uống hàng ngày, cho đến những vấn đề thời sự chính trị,

kinh tế, văn hóa, xã hội, từ những thông tin của quá khứ, đến hiện tại và cả tương lai, đến những vấn đề bức xúc hay những sự kiện nổi bật trong nước và thế giới Từ việc phản ánh thông tin những kiến thức tự nhiên và xã hội, những góc độ nhất định theo những ý tưởng khác nhau báo chí cũng có thể thực hiện quá trình giám sát, phản biện

Nội dung giám sát và phản biện xã hội của báo chí rất đa dạng và rộng lớn, nó diễn ra ở tất cả các lĩnh vực đời sống xã hội, từ kinh tế chính trị, văn hóa, xã hội, đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại, từ thành thị đến nông thôn,

từ vùng đồng bằng đến miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới hải đảo Báo chí cung cấp thông tin định hướng giá trị từ kinh tế, văn hóa đến chính trị, xã hội, cho các thành phần giai cấp, tầng lớp, dân tộc, tôn giáo, lứa tuổi, trình độ khác nhau, v.v Và ngược lại, các tầng lớp nhân dân, dân tộc, tôn giáo, lứa tuổi lại thể hiện những tâm tư, nguyện vọng, ý chí của mình đối với Đảng và nhà nước, nhưng nội dung giám sát, phản biện xã hội của báo chí sẽ nhằm vào xây dựng các Nghị quyết, các chủ trương, chính sách, quyết định của nhà nước

Thông qua báo chí, người dân có thể phát biểu ý kiến, nguyện vọng của mình về các vấn đề trong đời sống xã hội, qua đó, thể hiện sự giám sát và phản biện xã hội của mình Bám sát sự kiện, thông tin nhanh nhạy, phân tích trúng vấn đề trọng điểm và định hướng tư tưởng, hướng dẫn dư luận rõ ràng, các cơ quan thông tấn, báo chí thực hiện chức năng giám sát, phản biện mới mang lại hiệu quả xã hội Bởi thế, vai trò, chức năng giám sát, phản biện của báo chí ngày càng được khẳng định và niềm tin của công chúng đối với cơ quan truyền thông cũng được nâng lên rõ nét

Xuất phát như vậy, nên báo chí hàng ngày, hàng giờ và hiện nay với sự bùng nổ của báo điện tử, thì thậm chí là từng phút phải liên tục cập nhật thu thập, khai thác và xử lý thông tin nhằm mở rộng hiểu biết về thế giới xung

quanh, đáp ứng nhu cầu hiểu biết của nhân dân Sứ mạng của báo chí trước hết là thỏa mãn nhu cầu thông tin của xã hội Xã hội càng hiện đại, thì việc phổ biến thông tin trên quy mô đại chúng càng trở nên quan trọng Trong thời đại bùng nổ thông tin ngày nay, vai trò tích cực của cộng đồng truyền thông

đã thúc đẩy quá trình xã hội hóa các hoạt động giám sát và phản biện xã hội

Hệ thống báo chí truyền thông ở Việt Nam hiện nay phát triển mạnh

mẽ Tính đến tháng 2-2013, Việt Nam có 812 cơ quan báo chí in với 1.084 ấn phẩm; 67 đài phát thanh, truyền hình (2 đài quốc gia, 1 đài truyền hình kỹ thuật số, 64 đài cấp tỉnh); trong lĩnh vực thông tin điện tử, có 74 báo, tạp chí điện tử, 336 mạng xã hội, hơn 1.000 trang thông tin điện tử tổng hợp Cả nước

có gần 17.000 nhà báo đã được cấp thẻ, trên 19.000 hội viên hội nhà báo Đây

là tiền đề quan trọng cho việc xây dựng mạng lưới thông tin khách quan, dân chủ và rộng rãi trong toàn xã hội Trong vai trò giám sát và phản biện của mình, báo chí không chỉ thông tin mà còn phải thể hiện chính kiến, quan điểm của mình đối với các vấn đề của cuộc sống

Trong suốt chiều dài lịch sử đồng hành cùng sự nghiệp cách mạng của

cả dân tộc, báo chí Việt Nam đã luôn thể hiện vai trò là một lực lượng cách mạng quan trọng, góp phần đắc lực cho mỗi bước thành công trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Hiện nay, yêu cầu của thực tiễn

đã đòi hỏi báo chí cách mạng Việt Nam phát triển chức năng giám sát, phản biện xã hội

Tại Đại hội Đảng XI, Đảng Cộng sản Việt Nam đã chính thức ghi nhận, yêu cầu nền báo chí cách mạng Việt Nam nhận thêm vai trò, nhiệm vụ phản biện xã hội Trong Nghị quyết Đại hội XI của Đảng, về phát triển hệ thống thông tin đại chúng, nêu rõ: “Chú trọng nâng cao tính tư tưởng, phát huy mạnh mẽ chức năng thông tin, giáo dục, tổ chức và phản biện xã hội của các phương tiện thông tin đại chúng vì lợi ích của nhân dân và đất nước, v.v.”

1.2.4 Yêu cầu của giám sát và phản biện xã hội của báo chí

a) Yêu cầu về tính chân thực, khách quan

Báo chí thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội trước hết ở việc cung cấp thông tin chân thực, khách quan theo cả hai chiều, từ chủ thể quản lý đến khách thể quản lý và ngược lại Hoạt động quản lý có hiệu quả hay không, phụ thuộc nhiều vào tính chất, số lượng và chất lượng thông tin hai chiều liên tục này Để thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình, báo chí cần phải tuân thủ một hệ thống các nguyên tắc là cơ sở phương pháp luận cho họat động báo chí, là chuẩn mực nghề nghiệp và cũng là nền tảng cho việc sáng tạo tác phẩm báo chí, trong đó nổi bật nhất là tính chân thật, khách quan, tính công khai, tính đại chúng và tính chiến đấu

Tính chân thực, khách quan của giám sát và phản biện xã hội của báo chí là đặc trưng, đặc điểm, là yêu cầu tồn tại của bản thân báo chí và là nguyên tắc đầu tiên để báo chí thực hiện vai trò quản lý xã hội thông qua hoạt động phản biện và giám sát xã hội V.I.Lênin đã nhấn mạnh: Sự thật là sức mạnh của báo chí Sinh thời, Hồ Chí Minh thường căn dặn các nhà báo phải luôn trung thực, coi đó là một trong những tiêu chuẩn đạo đức số một của người làm báo cách mạng Người cho rằng, báo chí muốn thuyết phục được công chúng thì phải mang tính chân thực cao, cán bộ báo chí “viết phải thiết thực, “nói có sách, mách có chứng”, tức là nói cái việc ấy ở đâu, thế nào, ngày nào, nó sinh ra thế nào, phát triển thế nào?, kết quả thế nào?”, v.v “Chống tham ô, lãng phí thì nêu rõ ai tham ô, ai lãng phí? Cơ quan nào tham ô?, Lãng phí cách thế nào? ngày, tháng nào,v.v Chớ viết lung tung”

Với tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”, Đảng yêu cầu báo chí phản ánh mọi mặt hoạt động của đời sống xã hội một cách chân thật, khách quan, đúng bản chất Nhìn thẳng vào sự thật để

giám sát và phản biện xã hội có nghĩa là báo chí phải đưa tin cả về những thành công cũng như những hạn chế, khó khăn, thất bại Đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật đòi hỏi người viết phải có phương hướng và năng lực tư duy để có thể trình bày một cách chân thực và đi đến bản chất của thông tin

sự việc Có thể nói, nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật là sự cụ thể hóa chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí

Áp lực của người làm báo là phải có tin nhanh, tin nóng, tuy nhiên, thông tin báo chí phải chính xác, phải lột tả được bản chất của sự thật, việc này đòi hỏi người làm báo phải có trình độ nghiệp vụ và lao động nghề nghiệp một cách nghiêm túc Làm báo trong cơ chế thị trường, nếu không nêu cao đạo đức nghề nghiệp, sẽ làm sai lệch thông tin, xuyên tạc, bịa đặt, dẫn đến

vi phạm pháp luật

b) Yêu cầu về tính công khai, minh bạch

Tính công khai, minh bạch của giám sát và phản biện xã hội của báo chí là một xu thế tất yếu, là biểu hiện quan trọng của nền dân chủ, trong đó

có quyền được thông tin và tự do ngôn luận được khẳng định rất rõ tại lời

mở đầu của Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí (năm 1999) Ý kiến trên báo chí có thể được nhiều người thảo luận, bàn cãi từ nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, vì báo chí có tác động trực tiếp và mạnh mẽ, rộng lớn và nhanh chóng trong việc hình thành dư luận xã hội,

nên tính công khai cần được lưu ý trên 2 khía cạnh: một là, nói rõ sự thật sau khi đã đánh giá đúng bản chất; hai là, nói rõ sự thật để góp phần xây

dựng dư luận xã hội lành mạnh Báo chí không được công khai dẫn tới lộ bí mật quốc gia, tạo nên mối hoài nghi cho công chúng, hay tạo kẽ hở cho các thế lực thù địch lợi dụng Nhưng cũng không thể chấp nhận việc vin vào lý

do “muốn dư luận xã hội lành mạnh, yên ổn” để hạn chế tính công khai của báo chí

c) Yêu cầu về tính đại chúng

Tính đại chúng của giám sát, phản biện xã hội của báo chí được thể

hiện ở việc thông tin báo chí tác động tới xã hội rộng rãi, bao gồm các tầng lớp, các nhóm xã hội khác nhau, nhu cầu thông tin của công chúng được ưu tiên bảo đảm và là thước đo trình độ, năng lực của hoạt động thông tin báo chí Đồng thời, báo chí cũng là diễn đàn của nhân dân và phải phù hợp với trình độ của công chúng tiếp nhận Công chúng không chỉ muốn tiếp nhận thông tin từ báo chí một cách thụ động, mà còn tương tác, phản hồi thông tin mạnh mẽ Chức năng giáo dục của báo chí ngày càng được đề cao, giáo dục

để góp phần nâng cao dân trí; nâng cao trình độ tương tác và tính chính xác của thông tin phản hồi; từ đó, môi trường của sự giám sát, phản biện xã hội trong báo chí và dư luận xã hội sẽ trở nên lành mạnh và hiệu quả hơn

d) Yêu cầu về tính chiến đấu (tính phê phán)

Tính chiến đấu (tính phê phán) của hoạt động giám sát, phản biện xã hội của báo chí là một trong những nguyên tắc quan trọng của báo chí Việt Nam Tính chiến đấu (tính phê phán) của báo chí trong giám sát và phản biện

xã hội của báo chí được thể hiện trên cả hai mặt: biểu dương và phê bình Báo chí ủng hộ chủ trương xóa bỏ quan liêu bao cấp, cải cách hành chính, ủng hộ lối sống có lý tưởng lành mạnh, sáng tạo, năng động, có ý thức xây dựng tập thể và đất nước đồng thời đấu tranh chống lại cách làm thụ động, trì trệ, hình thức chủ nghĩa, hiệu quả thấp, đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng và các

tệ nạn xã hội

Nhiều vụ việc tiêu cực, tham nhũng lớn bị truy tố xét xử trong những năm qua được bắt nguồn từ thông tin trên báo chí Điển hình như vụ tham nhũng của Lã Thị Kim Oanh và đồng phạm tại Công ty Tiếp thị thương mại nông nghiệp - công nghiệp thực phẩm, vụ băng nhóm tội phạm Năm Cam, hay vụ PMU18 phanh phui một loạt các vụ việc phạm pháp của một số cán bộ

lãnh đạo, quản lý ở Bộ Giao thông - Vận tải, và gần đây nhất là những sai phạm nghiêm trọng trong giao đất, thu hồi đất, cưỡng chế thu hồi đất của huyện Tiên Lãng (Hải Phòng), giải tỏa ở Văn Giang (Hưng Yên).vv

Tinh thần chống tiêu cực trong giám sát và phản biện xã hội của báo chí là “chống để xây” Nhưng không chỉ chống tiêu cực mới là phản biện xã hội, báo chí cần đề cao những nhân tố mới, những gương “người tốt, việc tốt” điển hình trên tất cả các lĩnh vực để động viên tinh thần và cân bằng xã hội

Xã hội có rất nhiều điều tốt đẹp, tích cực cần nhân rộng và báo chí cần thông tin trung thực để kích thích phát triển phần tốt đẹp trong xã hội

1.2.5 Tiêu chí đánh giá giám sát và phản biện xã hội của báo chí

a) Bảo đảm tính trách nhiệm chính trị và pháp lý của giám sát và phản biện xã hội của báo chí

Trong tiêu chí này báo chí tham gia giám sát, phản biện xã hội phải đúng đường lối của Đảng và đúng quy định của pháp luật của Nhà nước, đúng định hướng chỉ đạo của cơ quan quản lý báo chí nhất là gắn chặt với kỷ luật phát ngôn Đảng và Nhà nước ta luôn tôn trọng, lắng nghe, tiếp thu những ý kiến đóng góp chân thành, những tiếng nói tâm huyết, những đề xuất, kiến nghị, hiến kế nhằm xây dựng đất nước ngày càng giàu mạnh, văn minh Là diễn đàn rộng rãi của toàn xã hội, việc giám sát và phản biện của báo chí cần thực hiện tốt các quy định của phát luật tuân theo những quy định của Hiến pháp, pháp luật và vì lợi ích của Tổ quốc và nhân dân

b) Tôn trọng tính khách quan và khoa học của giám sát và phản biện xã hội của báo chí

Báo chí tham gia giám sát và phản biện phải bảo đảm tính khách quan, khoa học trên mọi mặt; không có ý chủ quan, xen lẫn động cơ cá nhân để xem xét đánh giá tránh tình trạng chủ quan duy ý chí Nhận thức đầy đủ về tính khách quan và khoa học trong phản biện xã hội của báo chí, là cần thiết vì đây

là cơ sở quan trọng để xem xét cách giám sát và phản biện xã hội của báo chí

đã làm đúng qui trình, nguyên tắc Trong quá trình giám sát và phản biện xã hội, báo chí phải thu hút được các cơ quan và nhà khoa học có liên quan, thu hút được các cơ quan tư vấn, tham vấn độc lập, v.v Giám sát và phản biện xã hội của báo chí phải bảo đảm tính công khai, minh bạch và tránh nhiệm giải trình của báo chí

c) Bảo đảm tính kịp thời và nhạy bén của giám sát và phản biện xã hội của báo chí

Nội dung giám sát, phản biện phải đề cập đến những vấn đề bức xúc của xã hội, lợi ích ảnh hưởng đến nhiều người mà tập trung chủ yếu vào đường lối, chính sách, pháp luật Tính kịp thời và nhạy bén của giám sát và phản biện xã hội của báo chí đòi hỏi báo chí xuất hiện đúng lúc, đáp ứng được nhu cầu của công chúng và sự quan tâm của họ trong thời điểm quan trọng và

có ý nghĩa Trình độ, năng lực giám sát và phản biện xã hội của báo chí thể hiện ở sự lựa chọn cho đúng đắn, phù hợp đối tượng, nội dung, hình thức, phương pháp, sự phối kết hợp và chi phí cho việc giám sát, phản biện xã hội

của báo chí Do vậy nâng cao chất lượng và hiệu quả của các chính sách và

thực hiện chính sách là mục tiêu và nhiệm vụ của giám sát và phản biện xã hội của báo chí

d) Bảo đảm tính chuẩn mực về văn hóa và đạo đức trong giám sát và phản biện xã hội của báo chí

Giám sát và phản biện của báo chí vừa phải tôn trọng các qui định của pháp luật, vừa phải bảo đảm những giá trị văn hóa chuẩn mực đạo đức, lối sống lợi ích cộng đồng, giá trị truyền thống văn hóa của dân tộc Mỗi thông tin xuất hiện trên báo chí đều có thể ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến những giá trị đạo đức của xã hội, do vậy không thể có những giám sát, phản biện xã hội trái với chuẩn mực văn hóa, đạo đức xã hội Giám sát và phản

biện xã hội của báo chí không phải là việc “soi mói”, “bới lông tìm vết”, quảng cáo phản văn hóa, chạy theo lợi nhuận Hơn nữa, giám sát và phản biện của báo chí còn là hình thức giữ gìn và phát huy những giá trị chuẩn mực văn hóa, đạo đức tốt đẹp của dân tộc

e) Bảo đảm tính hiệu quả của phản biện xã hội của báo chí

Hiệu quả trực tiếp của giám sát và phản biện xã hội là làm cho đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước được hoàn thiện, quá trình thức hiện đường lối chính sách được thành công, quyền làm chủ của nhân dân được phát huy Hiệu quả gián tiếp (lâu dài) của giám sát và phản biện xã hội của báo chí là làm cho chính trị - xã hội được ổn định, dân chủ được mở rộng và

đề cao; kinh tế - xã hội được phát triển; đời sống nhân dân được nâng cao; văn hóa - xã hội được phát triển; quốc phòng, an ninh được giữ vững

Trong suốt chiều dài lịch sử đồng hành cùng sự nghiệp cách mạng dân tộc, báo chí Việt Nam đã luôn thể hiện vai trò là một lực lượng cách mạng quan trọng, góp phần đắc lực cho mỗi bước thành công trong xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Trong giai đoạn hiện nay, yêu cầu của thực tiễn

đã đòi hỏi báo chí cách mạng Việt Nam phát triển chức năng giám sát, phản biện xã hội

Báo chí là cơ quan ngôn luận của tổ chức Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội Báo chí có nhiệm vụ hết sức quan trọng là người phát ngôn, tuyên truyền, cổ động cho đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và phải làm cho những quan điểm đó trở thành dòng thông tin chính thống, dẫn dắt định hướng xã hội Giám sát và phản biện xã hội là phải chứng minh cho được tính khách quan, khoa học của chủ trương, đường lối của Đảng và nhà nước, thông qua việc thực hiện chức năng này, nhằm khẳng định cái mới, cái đúng, đưa ra những chứng cứ khoa học nhằm bác bỏ, phủ nhận những quan điểm sai trái

Với tư cách là diễn đàn của nhân dân, ở đây báo chí thể hiện quyền tự

do ngôn luận, thông qua báo chí nhân dân phản ánh tâm tư, ý kiến, nguyện vọng, lợi ích chính đáng của mình Đây là nội dung quan trọng của cơ chế dân chủ trong chính trị, thông qua dân chủ trong đời sống chính trị và bằng dân chủ để nhân dân thực hiện các quyền của mình Thông tin báo chí giúp nhân dân hiểu sâu hơn về vấn đề mình quan tâm và có điều kiện mở rộng kiến thức

về lĩnh vực khác Đây chính là cơ sở quan trọng cho báo chí thực hiện chức năng giám sát và phản biện của mình một cách sâu sắc, hiệu quả và toàn diện

Để thực hiện tốt chức năng, vị trí, vai trò giám sát và phản biện, báo chí cần phải phát huy vai trò tích cực của mình trong việc phát triển kinh tế - xã hội, thực sự là giữ vai trò cầu nối giữa Đảng và Nhà nước với nhân dân, là người tuyên truyền, hướng dẫn, cổ vũ nhân dân thực hiện các đường lối, các chính sách của Đảng và nhà nước, đồng thời là diễn đàn của nhân dân, phản ánh trung thực, sinh động dư luận xã hội, ý chí, tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, những vấn đề nóng bỏng, bức xúc của đất nước, điều quan trọng hơn nữa

là góp phần vào việc hoạch định các chính sách, trực tiếp tham gia vào quá trình giám sát, phản biện xã hội, quản lý đất nước