Nghệ thuật tiểu thuyết giảng đường yêu dấu của mai anh tuấn

Trên thực tế, tiểu thuyết đã phát huy được thế mạnh tiếp cận và phản ánh đờisống cá nhân con người trong hiện thực cuộc sống một cách nhanh nhạy và sắc bén.Bởi thế, nghiên cứu, tìm hiểu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẨN THƠ KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

BỘ MÔN NGỮ VĂN

PHẠM THỊ THU OANH

NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

GIẢNG ĐƯỜNG YÊU DẤU CỦA MAI ANH TUẤN

Luận văn tốt nghiệp đại học Ngành Ngữ Văn

Cán bộ hướng dẫn: ThS GV BÙI THANH THẢO

Cần Thơ, năm 2011

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT VÀ

TIỂU THUYẾT GIẢNG ĐƯỜNG YÊU DẤU CỦA MAI ANH TUẤN

1.1 Vài nét về tiểu thuyết

1.1.1 Tiểu thuyết là gì?

1.1.2 Đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết

1.1.2.1 Tiểu thuyết nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư

1.1.2.2 Tiểu thuyết tái hiện cuộc sống không thi vị hoá, lãng mạn hoá, lí tưởnghoá

1.1.2.3 Nhân vật tiểu thuyết là con người nếm trải

1.1.2.4 Trong tiểu thuyết có các yếu tố thừa

1.1.2.5 Xoá bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung trần thuật

1.1.2.6 Tiểu thuyết có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuậtcủa các loại văn học khác

1.1.3 Kết cấu tiểu thuyết

1.1.3.1 Kết cấu tiểu thuyết là gì?

1.1.3.2 Một số hình thức kết cấu trong tiểu thuyết

1.2 Vài nét về tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu của Mai Anh Tuấn

1.2.1 Vài nét về Mai Anh Tuấn

1.2.2 Vài nét về tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu

CHƯƠNG 2 SỰ PHA TẠP VỀ THỂ LOẠI - TÍNH CHẤT, KẾT CẤU TIỂU THUYẾT GIẢNG ĐƯỜNG YÊU DẤU CỦA MAI ANH TUẤN

2.1 Sự pha tạp về thể loại – tính chất trong tiểu thuyết Giảng dường yêu dấu

2.1.1 Sự pha tạp giữa tiểu thuyết và phim

2.1.2 Sự pha tạp giữa tự truyện và nhật ký

2.1.3 Tính tư liệu

2.1.3 Đánh giá về sự pha tạp thể loại – tính chất

2.2 Kết cấu tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu

CHƯƠNG 3 NGÔN TỪ, KHÔNG GIAN – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

TIỂU THUYẾT GIẢNG ĐƯỜNG YÊU DẤU

3.1 Ngôn từ tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu

3.1.1 Sự phong phú của lớp ngôn từ

3.1.2 Sự độc đáo của cước chú

3.2 Không gian – thời gian nghệ thuật tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu

3.2.1 Không gian nghệ thuật

3.2.2 Thời gian nghệ thuật

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỤC LỤC

NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tiểu thuyết là một thể loại chiếm vị trí quan trọng trong loại hình văn xuôi nghệthuật, là một trong những dấu hiệu đánh dấu sự trưởng thành của một nền văn học Ởnước ta, từ sau thời kì đổi mới, cùng với sự vận động của xã hội, tiểu thuyết cũngkhông ngừng biến đổi, phát triển Nhìn chung, văn học Việt Nam sau đổi mới đãchuyển dần từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết, từ cảm hứng lịch sử cộng đồng,dân tộc sang cảm hứng thế sự đời tư Đây là điều kiện thuận lợi để tiểu thuyết pháttriển Trên thực tế, tiểu thuyết đã phát huy được thế mạnh tiếp cận và phản ánh đờisống cá nhân con người trong hiện thực cuộc sống một cách nhanh nhạy và sắc bén.Bởi thế, nghiên cứu, tìm hiểu về tiểu thuyết mà đặc biệt là tiểu thuyết sau thời kì đổimới là một điều vô cùng lí thú và có ý nghĩa quan trọng trong công trình nghiên cứu,đánh giá về sự phát triển của nền văn học nước nhà

Một trong những thành tựu nổi bật của tiểu thuyết sau đổi mới, chính là việccách tân nghệ thuật Tiểu thuyết sau đổi mới có phần đa dạng hơn về nội dung phảnánh, phong phú hơn về hình thức diễn đạt, hình thức dựng truyện cũng có nhiều đổimới Tiểu thuyết không những chỉ có những cốt truyện giàu kịch tính mà còn có nhữngcốt truyện giàu tâm trạng Về kết thúc truyện, thì xuất hiện nhiều lối kết thúc bỏ ngỏ,gợi mở cho người đọc tự suy ngẫm Đặc biệt, tiểu thuyết xoáy sâu vào độc thoại nộitâm, những dòng ý thức lắp ghép đan xen giữa hiện thực và quá khứ,… Có thể nóirằng, tiểu thuyết Việt Nam đã có một bước chuyển về nghệ thuật Do đó, việc lựa chọnnghiên cứu về nghệ thuật của tiểu thuyết cũng là vấn đề rất cần thiết

Đồng thời, cùng với sự phát triển của xã hội, văn chương cũng không ngừngphát triển, biến đổi liên tục Cùng với những cây bút đã khẳng định được tên tuổi, thìtrên thi đàn, ngày càng xuất hiện nhiều cây bút trẻ với tầm nhìn mới, với sức trẻ vàlòng hăng say chính là nguồn nhân lực dồi dào cho đội ngũ sáng tác văn học Ý thứcđược điều này, chúng ta đã có nhiều cuộc thi về sáng tác văn chương để có thể tìmkiếm những tác phẩm hay, những cây bút có triển vọng, trong đó có thể kể đến cuộc

thi Văn học tuổi 20 Cuộc thi này đã phát hiện nhiều cây bút trẻ và giờ họ đã trở thành

những nhà văn có tên tuổi như: Nguyên Hương (giải nhất lần 1, năm 1996), NguyễnNgọc Tư (giải nhất lần 2, năm 2000), Trần Thị Hồng Hạnh (giải nhất lần 3, năm

2005), Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Vĩnh Nguyên, Vũ Đình Giang, Dương Thụy

Vừa qua, lễ trao giải cuộc vận động sáng tác Văn học tuổi 20 lần 4 đã được diễn ra vào

ngày 05/9/2010, Lê Văn Thảo, trưởng ban chung khảo cuộc thi đã có nhận định rằng:

Ðiều đáng quý nhất là đa số truyện là của các tác giả trẻ, tác giả trẻ viết về thế hệ mình, mạnh dạn khai phá những vấn đề mới Thứ đến, có thể nói là quan trọng nhất là tính giản dị, chân thật của tác phẩm; cuộc sống, tầm nhìn trần trụi, thô mộc được phản ánh sinh động, đa dạng, phong phú Văn học những năm gần đây chuộng sự thật, tính tư liệu, thông tin, tự sự là không thể thiếu Cuộc thi lần này phần nào thể hiện được điều đó Ðó cũng chính là mặt mạnh của văn học trẻ hiện đại [6] Những tác

phẩm đoạt giải trong cuộc thi này đã có một sự đóng góp nhất định cho nền văn họcnước nhà Tuy nhiên, vì đây là những tác phẩm mới nên chưa có nhiều bài viết, bàinghiên cứu, nhận định về chúng Vì thế, thiết nghĩ việc nghiên cứu về những tác phẩmmới này là vấn đề cần được đặt ra và cần được giải quyết

Trong quá trình tiếp cận, tìm hiểu, cảm nhận những tác phẩm đoạt giải của cuộc

thi Văn học tuổi 20 lần 4, chúng tôi thấy mỗi tác phẩm đều có những ưu điểm riêng, những nét đặc sắc riêng, cũng như ông Lê Văn Thảo đã có nhận xét: Ban giám khảo chúng tôi đã làm việc kỹ càng, khó khăn trong việc lựa chọn vì các tác phẩm suýt soát nhau, hơn kém không nhiều [6] Vì thế, mặc dầu tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu của

Mai Anh Tuấn là tác phẩm đoạt giải 3 nhưng chúng tôi vẫn quyết định nghiên cứu về

Nghệ thuật tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu của Mai Anh Tuấn.

2 Lịch sử vấn đề

Giảng đường yêu dấu là một tiểu thuyết mới ra đời nên đến thời điểm hiện tại

vẫn chưa có nhiều bài viết, bài nghiên cứu về tác phẩm này một cách có hệ thống toàndiện và sâu sắc Qua tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy bài viết của Nguyễn Thành Thi

trong bài viết giới thiệu về tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu đã có những nhận định,

đánh giá khá sâu sắc về tác phẩm Nguyễn Thành Thi đã đề cập đến cả hai mặt: nộidung và nghệ thuật của tác phẩm, song ở bài viết này, chúng tôi chỉ bàn về những ý

kiến của ông xoay quanh nghệ thuật tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu.

Trước hết, Nguyễn Thành Thi cho rằng: Giảng đường yêu dấu được kết cấu

theo lối truyện lồng truyện, hay đúng hơn, phim lồng trong tiểu thuyết [7; tr 6] Để lí

giải cho nhận định này, ông cho rằng, nhân vật trong tiểu thuyết và trong kịch bản

phim là hai hệ thống nhân vật chồng lên nhau Hai hệ thống nhân vật này có tên gọi, sốphận và tính cách có trường hợp trùng khớp với nhau, có trường hợp thay đổi Và, đặc

điểm kép về thể loại của tiểu thuyết này trên thực tế cũng làm toát lên một ý tưởng nghệ thuật sâu sắc [7; tr 7].

Thứ hai, nói về Giảng đường yêu dấu, ông Nguyễn Thành Thi cũng đã nhận định: Tiểu thuyết này là một sự pha tạp – đúng hơn, phải nói là có sự tương tác theo hình thưc tổng hợp thể loại – khá ngoạn ngục [7; tr 8] Theo ông, Giảng đường yêu dấu đã có sự pha tạp giữa tiểu thuyết và phim, giữa tự truyện và nhật ký, giữa hư cấu

và tư liệu Và đặc biệt, theo ông: Yếu tố tư liệu đã được tổng hợp và truyền tải vào văn bản tiểu thuyết bằng một kênh khá lạ lẫm đối với văn hư cấu quốc ngữ xưa nay – kênh cước chú [7; tr 8] Ở nhận định này, ông đặc biệt nhấn mạnh đến sự pha tạp giữa hư

cấu và tư liệu Chúng tôi thừa nhận tiểu thuyết này có yếu tố tư liệu, tuy nhiên nếu gọi

hư cấu và tư liệu là hiện tượng pha tạp thể loại như cách nói của ông thì nó không hợp

lí và chính xác Bởi vì hư cấu và tư liệu không phải là thể loại văn chương mà thuộc vềtính chất của văn chương

Thứ ba, theo ý kiến của Nguyễn Thành Thi: thể loại pha tạp, tất nhiên ngôn ngữ của tác phẩm cũng pha tạp - ở đây là sự hoà trộn nhiều phong cách, sắc điệu ngôn từ, nhiều sắc thái giọng điệu [7; tr 8] Đồng thời, trên bình diện ngôn từ tác

phẩm, yếu tố sex, cái tục cũng được vận dụng một cách linh hoạt tùy theo ý đồ nghệ

thuật của tác giả Tất cả những yếu tố đó đã tạo được không khí thời hiện đại và sự phong phú về sắc thái giọng điệu cho tác phẩm [7; tr 9].

Bên cạnh những ý kiến của Nguyễn Thành Thi, thì cũng có nhiều bài viết xuất

hiện trên blog, web về tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu nhưng những bài viết này

không có tên tác giả và những blog, web này mang tính cá nhân, tự phát nên chúng tôikhông xem nó là lịch sử nghiên cứu Chúng tôi thiết nghĩ, những nhận xét, đánh giá

của Nguyễn Thành Thi về tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu của Mai Anh Tuấn là điều

hết sức quý báu và đáng trân trọng Tuy nhiên, những nhận định này còn khá sơ lược,chưa khai thác ở bình diện có hệ thống như một công trình nghiên cứu Các ý kiến,nhận định của ông chưa có minh hoạ dẫn chứng cụ thể, chỉ là những nhận định mangtính khái quát, chưa khai thác ở từng khía cạnh nhỏ để làm rõ vấn đề Bên cạnh đó,

nghệ thuật tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu còn có những nét nổi bật khác mà chưa

thấy ông đề cập đến Vì thế, chúng tôi sẽ cố gắng làm sáng tỏ hơn những vấn đề về

Nghệ thuật tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu của Mai Anh Tuấn trong công trình

nghiên cứu này, và thiết nghĩ những ý kiến nhận xét của Nguyễn Thành Thi sẽ lànguồn tài liệu quý báu cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài

3 Mục đích – yêu cầu

Khi chọn đề tài nghiên cứu Nghệ thuật tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu của

Mai Anh Tuấn, chúng tôi đã đặt ra các mục đích và yêu cầu sau Trước tiên, phải làm

rõ về nghệ thuật trong tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu Chúng tôi phân tích, đánh giá

những đặc sắc cũng như những hạn chế về nghệ thuật của tác phẩm Kế đến, trên cơ sở

đó, chúng tôi đưa ra những nhận định, đánh giá về tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu

nhằm giúp người đọc có một hướng tiếp cận về tác phẩm

4 Phạm vi nghiên cứu

Đối với bài viết này, chúng tôi tập trung nghiên cứu vấn đề nghệ thuật được thể

hiện trong tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu của Mai Anh Tuấn Bên cạnh đó, chúng

tôi có thể đề cập đến một số vấn đề khác nhằm liên hệ, đối chiếu, so sánh để làm nổi

bật hơn Nghệ thuật tiểu tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu của Mai Anh Tuấn.

5 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng phối hợp nhiều phương pháp nghiêncứu khác nhau Đầu tiên, chúng tôi sử dụng phương pháp thống kê, khi tập hợp các tàiliệu, các bài viết có liên quan đến đề tài đã chọn Thứ hai, chúng tôi kết hợp haiphương pháp phân tích và tổng hợp trong quá trình nghiên cứu Nghĩa là, chúng tôi đivào phân tích, tìm hiểu những biểu hiện cụ thể của vấn đề đặt ra, sau đó đúc kết lại đưa

ra kết luận chung Đồng thời, trong quá trình trình bày, chúng tôi sử dụng kết hợp cácthao tác nghị luận như: giải thích, chứng minh, bình luận và so sánh để làm nổi bật vấn

đề Sau cùng, kết hợp cả hai phương pháp diễn dịch và quy nạp để trình bày kết quảthu được thông qua quá trình nghiên cứu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT VỀ TIỂU

THUYẾT VÀ TIỂU THUYẾT GIẢNG ĐƯỜNG YÊU DẤU

1.1 Vài nét về tiểu thuyết

1.1.1 Tiểu thuyết là gì?

Muốn hiểu tiểu thuyết là gì, trước tiên ta có thể tìm hiểu về nguồn gốc ra đờicủa tiểu thuyết Vậy sự xuất hiện của tiểu thuyết trên thế giới và ở Việt Nam là như thếnào?

Ở châu Âu, tiểu thuyết xuất hiện rất sớm, vào thời kì cổ đại tan rã cũng như vănhọc cổ đại suy tàn Tiểu thuyết ra đời khi mà lợi ích cá nhân của con người không còngắn bó một cách chặt chẽ với lợi ích của cộng đồng xã hội cổ đại nữa Lúc ấy, nhữngvấn đề về đời sống riêng tư cá nhân được đặt ra một cách gay gắt Lúc mới đầu, đề tài

và cốt truyện của tiểu thuyết khá đơn giản Đề tài thường là những câu chuyện li kìngẫu nhiên xảy đến đối với số phận của một con người, của đôi tình nhân, những

chuyện phiêu lưu mạo hiểm Vì thế, có thể nói, sự quan tâm đời tư của con người như một nét đặc trưng của thể loại tiểu thuyết thoạt đầu đã hình thành từ thời cổ đại [13;

tr 388] Thời Phục hưng châu Âu (thế kỉ XIV – XVI), lúc mà con người được thoátkhỏi thần quyền của nhà thờ, khi con người đã bắt đầu được ý thức như một thực thể

xã hội là điều kiện thuận lợi để tiểu thuyết phát triển Tiểu thuyết bắt đầu bước sang

một giai đoạn mới Chi tiết sinh hoạt, chi tiết lịch sử, phong tục tăng lên, kết cấu mở rộng [13; tr 388] Tiểu thuyết dần dần tăng cường miêu tả các nguyên nhân xã hội,

không còn đi sâu vào các sự kiện li kì ngẫu nhiên thường thấy trong tiểu thuyết cổ.Đến thế kỷ XIX, tiểu thuyết ngày càng phát triển phong phú và có nhiều thành tựu rực

rỡ Tiểu thuyết đi sâu vào miêu tả đời sống riêng tư cá nhân, những lợi ích dục vọng cánhân được miêu tả một cách sâu sắc, khái quát hơn Tiểu thuyết đã xây dựng đượcnhững tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình Đặc biệt, tiểu thuyết đã có sự kếthợp trên nhiều phương diện: nội dung đời tư với nội dung thế sự, nội dung đời tư vớinội dung lịch sử dân tộc,… Thời kì này đã xuất hiện những bộ tiểu thuyết có tầm vóc

lớn lao như Tấn trò đời của Bandắc, Chiến tranh và Hoà bình của L Tônxtôi,…

Tiểu thuyết ở Trung Quốc cũng xuất hiện sớm khoảng vào đời Nguỵ Tấn (thế kỉ

III–IV) dưới dạng chí quái, chí nhân Đến thời Đường, có sự phân hoá lớn về giai cấp

tạo sự đối lập sâu sắc, thành thị lại phát triển đã tạo điều kiện thuận lợi cho loại văn

học ngoài kinh sử phát triển Tiểu thuyết đời Đường cũng đã tập trung thể hiện đờisống riêng tư cá nhân Đời Tống (thế kỉ XI – XII), tiểu thuyết vẫn tiếp tục thể hiện vấn

đề số phận và phẩm chất cá nhân trong đời sống Đến đời Minh, với việc xâu chuỗi các

truyện giảng sử, giảng kinh của các đời trước đã tạo nên những tiểu thuyết chương hồi nổi tiếng như Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Thủy hử của Thi Nại Am, Tây

Du kí của Ngô Thừa Ân, Kim Bình Mai của Tiếu Tiếu Sinh, Đời Thanh, xã hội

Trung Hoa ngày cành thối nát, số phận con người được quan tâm sâu sắc hơn là điều

kiện để xuất hiện những tiểu thuyết nói về đời tư, về đạo đức thế sự như Chuyện làng Nho của Ngô Kính Tử, Hồng lâu mộng của Tào Tuyết Cần,…

So với thế giới, tiểu thuyết ở Việt Nam phát triển muộn hơn, từ thế kỉ X – XIImới xuất hiện những truyện văn xuôi dưới dạng các thần phả, các truyền thuyết dân

gian Đầu thế kỉ XIX, với sự xuất hiện của Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia Văn phái mới có quy mô của một tiểu thuyết chương hồi Tuy nhiên, Hoàng Lê nhất thống chí vẫn còn mang đậm chất sử thi bởi nội dung phản ánh của tác phẩm gắn với sự

hưng vong của triều đại, đất nước Mãi đến đầu thế kỉ XX, với sự xuất hiện hàng loạtcủa những tiểu thuyết được viết bằng chữ quốc ngữ đã đưa tiểu thuyết Việt Nam bướcvào thời kỳ phát triển Tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đã thật sự phát triểnmạnh và ngày càng giữ vai trò quan trọng trong các thể loại sáng tác văn học

Bức tranh sơ lược trên giúp ta thấy rõ hơn về sự ra đời và phát triển của tiểuthuyết Chúng ta thấy tiểu thuyết đóng một vai trò rất quan trọng trong các loại hìnhsáng tác Tiểu thuyết cùng các loại hình sáng tác khác đã làm phong phú thêm cho thể

loại văn học Vậy tiểu thuyết là gì? Tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời cận đại và hiện đại Với những giới hạn rộng rãi trong hình thức trần thuật, tiểu thuyết có thể chứa đựng lịch sử của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục đạo đức xã hội, miêu tả cụ thể các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng [13; tr 387] Hay nói theo một cách khác: Là một hình thức tự sự cỡ lớn, tiểu thuyết có những khả năng riêng trong việc tái hiện với một quy mô lớn những bức tranh hiện thực đời sống, trong đó chứa đựng nhiều vấn đề sâu sắc của đời sống xã hội, của số phận con người, của lịch sử, của đạo đức, của phong tục Nghĩa là tiểu thuyết có năng lực phản ánh hiện thực một cách bao quát sinh động theo hướng tiếp cận trên cả bề rộng lẫn chiều sâu của nó [2; tr 185].

Nói chung, tiểu thuyết là một thể loại văn học tự sự, có dung lượng lớn, hìnhthức khá tự do, có thể phản ánh được cả chiều rộng và chiều sâu đời sống cá nhân conngười.

1.1.2 Đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết

1.1.2.1 Tiểu thuyết nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư

Nếu như anh hùng ca (sử thi) tập trung cho loại chủ đề lịch sử dân tộc, miêu tảcác sự kiện quan trọng, có ý nghĩa quyết định đối với đời sống tinh thần và vận mệnhcủa cộng đồng dân tộc; ngụ ngôn là một kiểu phúng dụ bằng văn xuôi hoặc thơ mangnội dung giáo dục đạo đức; thì tiểu thuyết lại nhìn cuộc sống ở góc độ đời tư Tiểuthuyết xoay quanh phạm trù đời tư: tình yêu, hạnh phúc hoặc bất hạnh của đời sốngcon người Ý thức về số phận cá nhân con người là nhân tố quyết định hình thành thểloại tiểu thuyết cũng là hạt nhân của sự sáng tạo nghệ thuật tiểu thuyết

Thật vậy, nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư là một đặc điểm tiêu biểu của tiểuthuyết Khi mới ra đời, tiểu thuyết cổ Hi Lạp đã bắt đầu chú ý đến đời tư của con

người Chẳng hạn như Con lừa vàng của Lucius Apuleius xoay quanh cuộc đời một

chàng thanh niên Lucius uống nhằm thuốc bùa, bị biến thành con lừa, bị bọn cướpmang đi, lần lượt bị bán, phải làm nhiều việc vất vả, cuối cùng được vị nữ thần TrăngIsis cứu, được làm người trở lại và chàng quyết định đi tu Tiểu thuyết Việt Nam cũngvậy Từ khi ra đời, tiểu thuyết Việt Nam cũng đã khai thác góc độ đời tư của cuộc

sống Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ đã nói đến quyền sống của con người như

tình yêu trai gái, hạnh phúc lứa đôi, tình nghĩa vợ chồng, bên cạnh đó, có truyện thể

hiện đời sống và lý tưởng của sĩ phu ẩn dật , còn Truyện Kiều của Nguyễn Du đã đi

sâu vào miêu tả cuộc đời oan trái của nàng Kiều, mười lăm năm chìm nổi hoa trôi bèodạt

1.1.2.2 Tiểu thuyết tái hiện cuộc sống không thi vị hoá, lãng mạn hoá, lí tưởng hoá Tiểu thuyết đậm đặc chất văn xuôi

So với các thể loại như truyện thơ, trường ca, thơ trường thiên và sử thi thì chất

văn xuôi trong tiểu thuyết đậm đặc hơn Có lẽ Hêghen là người đầu tiên nói một cách khá sâu sắc về tính “văn xuôi” (caractere prosaique) của thể loại tiểu thuyết Hêghen

sử dụng từ này không phải theo nghĩa hẹp (văn xuôi khác với thơ ca), mà muốn nói

đến một đặc trưng thẩm mĩ của thể loại Ông cho rằng “tiểu thuyết theo ý nghĩa hiện đại giả thiết phải có một hiện thực đã thành văn xuôi làm tiền đề cho nó” [10; tr 100].

Tiểu thuyết không chỉ khai thác cái cao thượng, đẹp đẽ như trong cổ tích, cũng khôngphải xoáy sâu vào những người anh hùng với những chiến công lừng lẫy mang vẻ đẹpcủa cộng đồng dân tộc như ở anh hùng ca; mà tiểu thuyết bao chứa tất cả cái ngổnngang của cuộc đời: từ cái cao cả, cái nghiêm túc, cái bi, cái lớn lao cho đến cái tầmthường, cái buồn cười, cái hài và cái nhỏ nhoi,… Đó chính là chất văn xuôi của tiểuthuyết Chính tính chất này đã làm cho tiểu thuyết hấp thụ vào bản thân mình mọi yếu

tố bề bộn của cuộc sống, rồi tái hiện lại bằng một thể thống nhất chứa đựng nhữngmàu sắc thẩm mĩ Bởi vậy, tiểu thuyết đã phơi bày được sự phức tạp muôn màu củahiện thực cuộc sống

Tiểu thuyết của Bandắc, Xtăngđan, Phlôbe, Đôxtôiepxki, L.Tônxtôi, Sêkhôp,

Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Nguyễn Minh Châu,…

đều thể hiện rất đậm nét chất văn xuôi Chẳng hạn đến với Anna Karenina của

L.Tônxtôi, chúng ta thấy ở đó vừa có cuộc ngoại tình éo le, chấm dứt bằng cái chếtđáng thương và bi thảm của Anna Karenina, cuộc sống gia đình lục đục của Oblonxki,

mối tình trắc trở nhưng hạnh phúc của Levin Bên cạnh đó, Anna Karenina còn phơi

trần nhiều mặt xấu xa của đời sống quý phái, từ lối sống xa hoa, lười biếng, vợ chồnglừa dối nhau, bạn bè ghen ghét, xảo trá, đến thói quen sĩ diện hảo, giả nhân giả nghĩa,tranh giành địa vị, bon chen luồn cúi, nhu nhược của tầng lớp quý tộc Nga

Tiểu thuyết tái hiện cuộc sống không thi vị hoá, lãng mạn hoá, lí tưởng hoá, nótái hiện cuộc sống như nó vốn có nên nó gần gũi với cuộc sống Cũng như Thạch Lam

đã từng nói: Cái khuynh hướng của tiểu thuyết bây giờ là hết sức gần sự sống để được linh hoạt và thực như cuộc đời [15, tr 119] Đúng vậy Cuộc sống trong tiểu thuyết hiện lên toàn diện, phong phú nhiều mặt Bão biển của Chu Văn đã tái hiện nhiều lĩnh vực của cuộc sống Ở Bão biển có những mâu thuẫn giai cấp, có cuộc sống bình

thường của phong tục, lễ nghi, đời sống sinh hoạt lao động, thậm chí là đời sống riêng

tư, là phòng ngủ của những cha cố, Bão biển không chỉ ca ngợi con người lao động

đang đắp đê lấn biển chinh phục thiên nhiên, mà còn dẫn người đọc vào những chuyệnxấu xa thầm kín của nữ tu, nhũng chuyện ăn uống tục tĩu, thô bỉ,

Tiểu thuyết đậm đặc chất văn xuôi, chân thực gần gũi với cuộc sống nhưng nókhông phải là sự chụp ảnh cuộc sống Nhà văn nhìn vào cuộc sống, tìm hiểu nó, thấu

hiểu nó và tái tạo lại thành tiểu thuyết Chúng ta tìm thấy trong tiểu thuyết có sự tươiđẹp và cả những góc cạnh xù xì của đời sống Hơn thế nữa, tiểu thuyết còn cho ta mộtcách nhìn, cách nghe, cách nghĩ sâu sắc, tinh tế.

1.1.2.3 Nhân vật tiểu thuyết là con người nếm trải

Con người chính là đối tượng trung tâm của văn chương Trong thơ, con ngườixuất hiện với vai trò là nhân vật trữ tình, xuất hiện chủ yếu ở những khắc cảm xúc cụthể Trong kịch, con người là nhân vật hành động, con người thường phải đương đầuvới những sóng gió, với những khó khăn, họ nhanh chóng bị đẩy vào những xung độtgay gắt Trong truyện ngắn, con người thường xuất hiện vào những thời điểm có ýnghĩa quyết định tới số phận, con người thường hiện lên với một vài sự kiện tiêu biểu

có tính chất quyết định Còn trong tiểu thuyết, với một loại hình tự sự cỡ lớn, sự vô tậncủa không gian, thời gian cho phép con người hiện lên với đầy đủ, tỉ mỉ những thăngtrầm của cuộc đời

Xét về sử thi, kịch, truyện trung cổ, thì con người thường xuất hiện dưới vai trò

là những nhân vật hành động Nhân vật trong sử thi, kịch, truyện trung cổ thường cótính cách định hình từ lúc xuất hiện cho đến cuối tác phẩm vẫn không thay đổi, tất cảnhững hành động của họ đều có thể quy thành tốt hoặc xấu, tính cách nhân vật khôngbiến đổi Trái lại, nhân vật trong tiểu thuyết là những con người chịu đựng những đaukhổ, nếm trải nỗi đau, niềm vui của cuộc đời, và tính cách nhân vật biến đổi theo theohoàn cảnh Nhân vật trong tiểu thuyết như một con người dần trưởng thành, biến đổitheo cuộc sống, như được chính cuộc đời dạy cho trưởng thành

Đó có thể là người mẹ Nhilốpna (Người mẹ - M Gorki) là hiện thân của một

người phụ nữ lao động Nga hiền lành, đau khổ, chiụ ba tầng áp bức về thể xác lẫn tinhthần: áp bức xã hội, áp bức gia đình, áp bức tôn giáo Một người mẹ luôn sợ tất cả mọingười: sợ chồng, sợ chúa và khiếp nhược đã trở thành thứ bệnh kinh niên dai dẳng của

bà mẹ Đồng thời, bà cũng là một người mẹ rất mực yêu con, luôn theo sát từng bước

đi, việc làm của con, lo sợ cho sự an nguy của con rồi bà từ cảm mến cái tốt, cái thiện,

một cái gì vĩ đại và chói lọi như vầng thái dương toát ra từ những người chiến sĩ cách

mạng, trong đó có con trai bà - Paven , người mẹ bị cuốn hút vào thực tiễn đấu tranh

cách mạng Ánh sáng chân lí cách mạng soi rọi dần vào ngôi nhà hoang vừa mù, vừa điếc của tâm hồn người mẹ Người mẹ trải qua biết bao sóng gió của cuộc đời đã dẫn

đến sự chuyển biến trong nhận thức của người mẹ, từ một người nô lệ chuyển sang bà

mẹ tự ý thức được mình và cuối cùng trở thành người mẹ chiến sĩ Hình tượng người

mẹ Nhilốpna chính là một con người nếm trải Đó cũng có thể là Nhêkhliuđôp (Phục sinh – L Tônxtôi) với những băn khoăn, sự dằn vặt và hối hận về những sai lầm của mình; hay đó còn là cuộc sống của những Thứ, San, Đích, Oanh (Sống mòn – Nam

Cao), cuộc sống của những trí thức nghèo với đầy những thử thách trong cuộc sống,nếm trải những thử thách của cuộc sống nghèo khó, họ phải dằn vặt đấu tranh vớichính nhân phẩm của bản thân,… Tất cả họ là những con người phải đương đầu vớithực tại cuộc sống, có lúc cuộc sống làm cho họ tiến bộ hơn, nhưng đôi khi chínhnhững chướng ngại của cuộc đời đã làm họ thay đổi theo hướng tiêu cực hơn Họ là

con người nếm trải.

1.1.2.4 Trong tiểu thuyết có các yếu tố thừa

Đối với truyện ngắn, truyện vừa, các yếu tố trong tác phẩm được tổ chức sát với

cốt truyện, ngược lại, ở tiểu thuyết lại có nhiều yếu tố thừa Cái thừa ấy lại chính là

một phần quan trọng của tiểu thuyết Đó có thể là: các suy tư của nhân vật về thế giới,

về đời người, sự phân tích cặn kẽ những diễn biến tình cảm của nhân vật, sự trình bày

tường tận về tiền sử nhân vật,… Nếu xét ở bình diện này, chúng ta thấy: Tam quốc diễn nghĩa, Thuỷ hử, Tây du kí, Hoàng Lê nhất thống chí đậm chất anh hùng sử thi hơn tiểu thuyết, hay trong Bước đường cùng, Tắt đèn cũng lại gần với truyện vừa hơn tiểu

thuyết

Dễ dàng nhận thấy nghệ thuật kể chuyện trong tiểu thuyết không quá lệ thuộcvào mạch chính của cốt truyện Xen giữa trục chính của cốt truyện có thể là nhữngđoạn trữ tình ngoài đề, những suy tư chồng chất về con người và thế giới xung quanh,những triết lí mang tính luận đề, Ngay giữa mạch chính của cốt truyện, tác giả có thểchuyển sang phân tích cặn kẽ những thay đổi của hoàn cảnh cũng như diễn biến tâm línhân vật Đọc tiểu thuyết của Victor Hugo, chúng ta dễ bắt gặp những đoạn trữ tìnhngoại đề, văn Đôxtôiepki có nhiều đoạn miêu tả, phân tích cặn kẽ những suy nghĩ,diễn biến tâm lí nhân vật về thế giới, sự vật, sự việc… Đó là những yếu tố ngoài cốt

truyện, là yếu tố thừa của tiểu thuyết, đồng thời chính những đoạn này cũng làm linh

hoạt giọng điệu của tiểu thuyết

Tuy gọi đây là những yếu tố thừa của tiểu thuyết nhưng đó là yếu tố quan trọng làm nên chất tiểu thuyết Chính cái thừa này làm rõ hơn về nhân vật tiểu thuyết; nhà

văn cũng có thể cài vào đó thêm những tình tiết ngoài cốt truyện nhằm bổ sung thêmcho tư tưởng tác phẩm; đó cũng là một cách để nhà văn lồng vào đó những suy nghĩ tưtưởng của mình,… Bởi thế, tuy được xem là yếu tố ngoài cốt truyện, song những yếu

tố thừa lại là phần không thể thiếu của tiểu thuyết.

1.1.2.5 Xoá bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung trần thuật

Đọc anh hùng ca, ta dễ dàng nhận thấy có khoảng cách giữa người trần thuật vànội dung trần thuật Bởi vì, anh hùng ca ca ngợi người anh hùng mang vẻ đẹp lí tưởngcủa cộng đồng, là con người vượt lên trên những người khác Họ là con người phithường Chính vì thế mà giữa người trần thuật và nội dung trần thuật phải có mộtkhoảng cách nhất định Trái lại, tiểu thuyết hướng về miêu tả hiện thực như cuộc sốnghiện tại đương thời của người trần thuật Bởi vậy, người trần thuật của tiểu thuyết cóthể tiếp xúc, nhìn nhận các nhân vật một cách gần gũi như những con người bìnhthường trong cuộc sống đời thường, đôi khi người trần thuật có thái độ thân mật thậmchí suồng sã đối với nhân vật Và cũng bởi vì thế, mà người trần thuật tiểu thuyết cóthể nhìn nhận sự vật, hiện tượng trong tiểu thuyết ở nhiều khía cạnh, nhiều phươngdiện, có thể sử dụng nhiều giọng điệu trong trần thuật Tuy nhiên, nhà văn với một ý

đồ nghệ thuật của mình có thể cố tình lặp lại một kiểu giọng điệu nhất định trong tácphẩm

Là một hình thức tự sự, tiểu thuyết cũng lấy nghệ thuật kể chuyện làm giọngđiệu chính cho tác phẩm Nghệ thuật kể chuyện của tiểu thuyết rất đa dạng về phong

cách: có thể thông qua nhân vật trung gian, có thể là nhân vật xưng tôi, cũng có thể là

một nhân vật khác trong tác phẩm, Nghệ thuật kể chuyện như thế là dạng tiểu thuyết

có một điểm nhìn Hiện nay, một trong những xu hướng tìm tòi đổi mới tiểu thuyết là việc tăng thêm các điểm nhìn ở tác phẩm, vai trò của nhân vật trung gian hoặc nhân vật xưng tôi được san sẻ cho nhiều nhân vật trong cùng một tác phẩm Một tiểu thuyết có

thể có rất nhiều người kể chuyện (người trần thuật), có thể là những hồi ức, ký ức củacác nhân vật liên kết lại để tạo nên một câu chuyện Chính vì vậy mà câu chuyện củatiểu thuyết trở nên gần gũi và trần thuật, nội dung trần thuật như hiện lên chính từ conngười trần thuật

1.1.2.6 Tiểu thuyết có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các loại văn học khác

Chúng ta đọc thơ Tố Hữu dề dàng nhận thấy có sự hài hoà giữa các yếu tố trữtình - chính trị - sử thi; hay chất chính luận trong thơ Hồ Chủ Tịch; hoặc người ta cũngthường nhắc đến kịch tự sự của Béctôn Brết,… Đó chính là sự tổng hợp về thể loại

Và, nếu nói về sự tổng hợp thể loại, chúng ta không thể không nhắc đến tiểu thuyết

Tiểu thuyết có thể tổng hợp những phong cách nghệ thuật của các thể loại vănhọc khác Tiểu thuyết có thể vận dụng những những rung động tinh tế của thơ, tínhxung đột xã hội của kịch, tính hiện thực đời sống của ký; các thủ pháp nghệ thuật củanhững loại hình ngoại biên như: màu sắc của hội hoạ, thanh âm của âm nhạc, sự cânxứng, chi tiết của điêu khắc, khả năng liên kết các bức màn hiện thực của điện ảnh; vàthậm chí cả các bộ môn khoa học khác như tâm lý học, phân tâm học, đạo đức học vàcác bộ môn khoa học tự nhiên, khoa học viễn tưởng khác

Có lẽ, tiểu thuyết là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả

năng nghệ thuật của các loại văn học khác Đọc Chiến tranh và hoà bình của Tônxtôi, chúng ta thấy có cả yếu tố sử thi và tâm lí; đến với bộ ba tiểu thuyết của Gorki: Thời thơ ấu, Kiếm sống, Những trường đại học của tôi thì có yếu tố trữ tình và thế sự; hoặc Chuông nguyện hồn ai của Hêminguây thì mang đậm tính trữ tình và sử thi; thậm chí

là sự kết hợp giữa chất huyền thoại và chất tiểu thuyết trong sáng tác của Market; hay

đó còn là các yếu tố tư liệu, chính luận cũng được tác giả vận dụng đưa vào tiểuthuyết

Tiểu thuyết có thể tổng hợp những phong cách nghệ thuật của các thể loại vănhọc khác Nhà văn có thể đưa vào tiểu thuyết những rung động tinh tế của thơ ca; tínhxung đột xã hội của kịch; hiện thực đời sống của ký Tiểu thuyết cũng có thể hấp thụvào nó các thủ pháp nghệ thuật của những loại hình ngoại biên Tiểu thuyết có thể tiếpthu tính giàu màu sắc của hội hoạ vào việc miêu tả những bức tranh thiên nhiên sinhđộng; thanh âm của âm nhạc trong miêu tả những thanh âm của đời sống; sự cân xứng,chi tiết trong điêu khắc, khả năng liên kết các bức màn hiện thực của điện ảnh Thậmchí, tiểu thuyết còn có khả năng hấp thụ vào trong nó các bộ môn khoa học khác như:tâm lý học, phân tâm học, đạo đức học và các bộ môn khoa học tự nhiên, khoa họcviễn tưởng khác Nhiều thiên tài nghệ thuật đã thành công với khả năng tổng hợpnhiều thể loại của tiểu thuyết như: Tônxtôi với tiểu thuyết - sử thi, Đôxtôiepxki với thể

loại tiểu thuyết - kịch, Sôlôkhôp với tiểu thuyết anh hùng ca - trữ tình, Roman Rolandvới tiểu thuyết - giao hưởng.

Bên cạnh đó, ở thơ và kịch cũng có sự tổng hợp về thể loại nhưng do giới hạn

về dung lượng, về đặc trưng nên sự tổng hợp thể loại ở đây cũng bị giới hạn ở mộtmức độ nhất định Còn ở tiểu thuyết thì khả năng tổng hợp thể loại phong phú hơn, đadạng hơn chính vì thế đã làm cho bản thân tiểu thuyết cũng vận động, không đứng yên

1.1.3 Kết cấu tiểu thuyết

1.1.3.1 Kết cấu tiểu thuyết là gì?

1.1.3.1.1 Kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động của tác phẩm

Cũng giống như một công trình kiến trúc, một tác phẩm văn chương cũng đòihỏi kết cấu hợp lí Từ những ý tưởng, những vốn sống thực tế, nhà văn phải nhào nặnlại, thêm bớt sao cho thật phù hợp, tổ chức thành một chỉnh thể có giá trị nghệ thuật

Có thể nói kết cấu tác phẩm là toàn bộ tổ chức tác phẩm phục tùng đặc trưng nghệ thuật và nhiệm vụ nghệ thuật cụ thể mà nhà văn tự đặt ra cho mình Kết cấu tác phẩm không bao giờ tách rời nội dung cuộc sống và tư tưởng trong tác phẩm [13; tr 295]

Kết cấu không những tổ chức các yếu tố thuộc nội dung tác phẩm như: tínhcách và hoàn cảnh, hành động và biến cố trong cốt truyện; mà còn tổ chức các yếu tố

về hình thức như: bố cục, hệ thống ngôn ngữ, nhịp điệu,… Trong tiểu thuyết, mối liên

hệ giữa các tuyến nhân vật phải được kết cấu xử lí, sắp xếp phù hợp Đối thoại của cácnhân vật, những bình luận trữ tình ngoại đề của tác giả, cho đến các đoạn, các phần,các chương của tiểu thuyết được tổ chức, sắp xếp sao cho thành một hệ thống liên kết,tạo ra hiệu quả tư tưởng, thẩm mĩ

Như vậy, Tác phẩm nghệ thuật bao gồm nhiều yếu tố, nhiều thành phần phức tạp Tất cả những bộ phận khác nhau đó được nhà văn sắp xếp, tổ chức theo một hệ thống, một trật tự nhất định gọi là kết cấu [10; tr 257].

1.1.3.1.2 Kết cấu là phương tiện khái quát nghệ thuật

Kết cấu tác phẩm có quan hệ chặt chẽ với việc xây dựng hệ thống hình tượng vàxây dựng sườn truyện, cốt truyện Kết cấu ra đời cùng một lúc với ý đồ nghệ thuật củatác phẩm Khi bắt tay vào viết tiểu thuyết, thì đồng thời nhà văn đã chuẩn bị cho quá

trình phát triển của cốt truyện và đó cũng là bản phác thảo đầu tiên cho kết cấu tươnglai của tác phẩm Tức là, kết cấu và hình tượng cùng được nhà văn sáng tạo ra cùngmột lúc, bản thân kết cấu cũng được xem như là một mặt của hình tượng nghệ thuậtđược sáng tạo Kết cấu là phương tiện khái quát nghệ thuật của tác phẩm.

Kết cấu tác phẩm không đơn thuần là sự liên kết các hiện tượng, sự việc, cácnhân vật mà nhà văn phải tạo ra một kết cấu như thế nào để làm bật lên được cái chính

yếu, cái quan trọng Trong tác phẩm Tắt đèn, Ngô Tất Tố đã dành hơn hai phần ba tác

phẩm để diễn tả hàng loạt sự việc diễn ra trong một ngày Tác giả đã cố gắng dồn néntất cả những mâu thuẫn vào trong một thời gian thật ngắn nhằm có điều kiện thể hiệnmột cách tập trung nhất bản chất của bọn địa chủ, quan lại và nỗi điêu đứng, cơ cực,

đau xót của người nông dân đối với sưu cao, thuế nặng Trong Thuỷ hử, mở đầu tác

phẩm, tác giả Thi Nại Am đã viết về Cao Cầu mà không viết về 108 người, bởi vì sựnổi loạn là từ Cao Cầu - từ trên chứ không phải từ 108 người – từ dưới Chúng ta thấy,

tác giả Thuỷ hử đã tinh tế trong xây dựng kết cấu truyện.

Như vậy, kết cấu của tác phẩm bao giờ cũng tăng cường sức mạnh nghệ thuậtcủa tác phẩm văn học, tạo nên sức hấp dẫn cho người đọc Phân tích kết cấu tác phẩm,người đọc có thể so sánh nó với các hình thức, thủ pháp kết cấu chung nhưng điềuquan trọng là phải xuất phát từ bản thân tác phẩm và xem nó có thể hiện tốt nhất chủ

đề tư tưởng của tác phẩm hay không Rõ ràng, kết cấu luôn luôn là phương tiện tổ chức hình tượng nghệ thuật và khái quát tư tưởng - cảm xúc [13; tr 298] Bởi thế, việc

lựa chọn kết cấu cho tác phẩm là vấn đề hết sức gay gắt đối với người sáng tác Ngườiviết phải xây dựng một kết cấu như thế nào để nâng cao được sức biểu hiện của đề tài,chủ đề, cảm xúc thẩm mĩ,…

1.1.3.2 Một số hình thức kết cấu trong tiểu thuyết

Hình thức kết cấu trong tác phẩm văn học nói chung và trong tiểu thuyết nóiriêng rất phong phú và đa dạng Nó có thể chịu sự quy định của thể loại, của từng giaiđoạn lịch sử khác nhau Vì vậy, khó có thể xác định những hình thức kết cấu nếuthoát li thực tế sáng tác Tuy nhiên, chúng ta có thể tìm hiểu một số hình thức kết cấutiểu thuyết đã từng xuất hiện trong lịch sử văn học và đã tạo nên nhiều tác phẩm có giátrị

1.1.3.2.1 Kết cấu theo trình tự thời gian

Khảo sát về quá trình hình thành, phát triển của tiểu thuyết, phần lớn các tiểuthuyết thời kỳ cổ đại và trung cổ phong kiến thường tổ chức cốt truyện theo lối xâuchuỗi các sự kiện và những sự kiện đó được tác giả kể lại theo trình tự thời gian Các

sự kiện được sắp xếp, xâu chuỗi lại và lần lượt xuất hiện không bị đứt quãng Hầu hếtnhững tác phẩm chương hồi sử dụng lối kết cấu này Chẳng hạn như những kết cấu

chương hồi ở Trung Quốc và ở Việt Nam: Tam quốc diễn nghĩa, Thuỷ hử, Tây du kí, Hoàng Lê nhất thống chí,… Ở đây, tác phẩm được chia thành nhiều chương, hồi theo

sự phân bố về mặt hành động và sự kiện của cốt truyện Mỗi chương, mỗi hồi thườnggắn liền với một giai đoạn nào đó của cốt truyện và nhiêu khi khá trọn vẹn Kết cấunày đặc biệt quan tâm đến việc khắc hoạ tính cách nhân vật Loại kết cấu này giúpngười đọc dễ theo dõi câu chuyện nhưng nhiều khi lại đơn điệu

1.1.3.2.2 Kết cấu đa tuyến

Tiểu thuyết muốn phản ánh hiện thực một cách bao quát sinh động theo hướngtiếp cận trên cả bề rộng lẫn chiều sâu thì đòi hỏi phải có một kết cấu hoàn chỉnh, phùhợp và đặc sắc mới có thể phản ánh được nhiều vấn đề của đời sống xã hội mà không

bị rời rạc gây nhàm chán Loại kết cấu theo thời gian có thể phản ánh được nhiều vấn

đề cuộc sống nhưng nó lại khá đơn điệu vì chỉ theo một mạch tuyến tính Tiểu thuyếtthế kỷ XX có nhiều cách tân về mặt kết cấu, các nhà văn lớn muốn phán ánh trên bìnhdiện sâu và rộng hiện thực xã hội, họ thường xây dựng tiểu thuyết theo lối kết cấu đatuyến

Trong những bộ tiểu thuyết lớn, để khái quát về một bức tranh xã hội rộng lớngồm nhiều hạng người, nhiều mối quan hệ đan xen nhau, khai thác nhiều mặt khácnhau của đời sống, các nhà văn thường sử dụng hình thức kết cấu theo tuyến nhân vật.Trong những tác phẩm này, nhà văn tổ chức các nhân vật theo các tuyến dựa trênnhững mối quan hệ về gia đình, nghề nghiệp, giai cấp

Hình thức kết cấu này thường được sử dụng trong văn học hiện đại, nhất làtrong các tiểu thuyết lớn Tiểu thuyết thế kỷ XX có nhiều chỗ khác với tiểu thuyết thế

kỉ XIX, vốn xây dựng trên lịch sử một con người hay một gia đình Tiểu thuyết thế kỷ

XX có nhiều nhân vật hơn, số phận của họ đan chéo vào nhau, nhà văn thường hayđưa người đọc từ thành phố này sang thành phố khác, đôi khi đi sang một nước khác

Có thể coi những bộ tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình của L Tônxtôi, Sông Ðông

êm đềm của Sôlôkhôp hay Vỡ bờ của Nguyễn Ðình Thi, Cửa biển của Nguyên Hồng,

đều sử dụng lối kết cấu này

Trong Sông Ðông êm đềm, Sôlôkhôp đã xây dựng hai tuyến lớn và ở mỗi tuyến

lớn lại có nhiều tuyến nhỏ tập họp các nhân vật theo từng dòng họ, từng gia đình Còn,

Vỡ bờ của Nguyễn Đình Thi, tiểu thuyết này dường như không có nhân vật chính Các

tuyến lịch sử: sự thành lập chiến khu Đông - triều, đảo chính Nhật - Pháp, phong tràotiền khởi nghĩa xen lẫn với những cốt truyện cá nhân: mối tình Tư - Phượng, Tư -Bích, Toàn - Nina Tất cả đã làm nổi bật lên cái xã hội bế tắc, ngột ngạt đang chuyểnmình, sắp bung ra và đổi mới, là sự vận động của hàng loạt nhân vật tiến tơi cuộc tổngkhởi nghĩa tháng Tám

Nhìn chung, đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại là tính chất nhiều tuyến, nhiềubình diện, sự luân phiên giữa các cảnh khác nhau, sự đan chéo giữa những tuyến cánhân và những tuyến lịch sử Bằng cách kết cấu đa tuyến, các nhà văn có thể đưa vàotác phẩm của mình nhiều vấn đề của xã hội, làm cho nó thêm phong phú, tác phẩmphán ánh rộng và sâu hơn

1.1.3.2.3 Kết cấu tâm lí

Bước sang thế kỷ XIX, tiểu thuyết cổ điển phương Tây đã có biến đổi lớn Phầnlớn, tiểu thuyết phương Tây xây dựng không phải theo quy luật trình tự trước sau củathời gian mà chủ yếu là theo quy luật phát triển tâm lí Ở Việt Nam, bước sang nhữngnăm đầu thế kỷ XX, lối kết cấu chương hồi cũng ít được các nhà văn vận dụng sáng

tác Đặc biệt, các tiểu thuyết của Tự lực văn đoàn hầu hết đều được xây dựng theo kiểu kết cấu tâm lí Các nhà văn Tự lực văn đoàn không lấy những tình tiết sự kiện gây cấn

của tác phẩm đề làm trục chính của truyện mà câu chuyện đi theo quá trình tâm lí nhânvật

Kết cấu tâm lí là hình thức kết cấu dựa theo quy luật phát triển tâm lí của cácnhân vật trong tác phẩm Loại kết cấu này xuất hiện cùng với sự xuất hiện của các tràolưu văn học khẳng định vai trò của cá nhân trong xã hội Khi xã hội càng phát triển,đời tư của con người ngày càng được quan tâm nhiều hơn, thì loại kết cấu này cũngđược các nhà văn sử dụng rộng rãi hơn Kết cấu này thường dựa vào trạng thái tâm lí

có ý nghĩa nào đó để sắp xếp các sự kiện, nhân vật, cốt truyện, Trong Sống mòn,

Nam Cao đã sắp xếp nhiều mẩu chuyện vặt vãnh, quẩn quanh trong sinh hoạt hằngngày với những trạng thái tâm lí bi quan, bất lực, tự ti, khinh bạc, của các nhân vật.Kết cấu đó góp phần thể hiện cuộc sống chật hep, tù túng, bế tắc của người tiểu tư sảnnghèo trong xã hội cũ.

Tiểu thuyết Việt Nam đương đại thường đa dạng và linh hoạt về kết cấu nghệthuật, trong đó đáng chú ý là kiểu kết cấu mở Kết cấu theo kiểu kết thúc mở là biểuhiện của tư duy văn học hiện đại vì cuộc sống biến đổi không ngừng Nét mới trongkết cấu nghệ thuật là kết cấu theo dòng ý thức, tiếp tục phát triển kiểu kết cấu tâm lí.Kết cấu trong tiểu thuyết truyền thống thường hoàn chỉnh với các tình tiết diễn biếnlogic, các nhân vật tương đối có tính cách vào bao giờ cũng có chủ đề nhất định; cònkết cấu tâm lí thoạt nhìn không rõ ràng về cốt truyện, nó là chuỗi diễn biến tâm lí nhân

vật Chẳng hạn, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, tác phẩm được dệt nên bằng hàng

loạt những giấc mơ, ký ức đứt nối, hỗn loạn nhưng lại thống nhất trong một dòng chảy

ý thức của nhân vật Kiên Chính bằng cách kết cấu tâm lí, thông qua nhân vật Kiên,Bảo Ninh đã đào sâu hiện thực chiến tranh bằng những trải nghiệm cá nhân để làmphong phú thêm cái nhìn của cộng đồng về hiện thực lịch sử Nhìn thẳng bộ mặt tànkhốc của chiến tranh, nói lên tiếng nói cảnh báo về những hiểm họa của chiến tranh đểlại Đồng thời, dựng lại hình ảnh của những con người bằng sự chịu đựng và sức mạnhanh hùng đã làm nên sức mạnh cho cuộc chiến, làm nên chiến thắng hôm nay

Nhìn chung, kết cấu tâm lí có những ưu điểm riêng của nó Nếu nhà văn vậndụng một cách khéo léo sẽ làm cho câu chuyện thêm hấp dẫn, nhất là những mạchtruyện đòi hỏi đi sâu phân tích tâm lí nhân vật Kết cấu theo tâm lí nhân vật cũng làmcho mạch truyện thêm tự nhiên, ít bị gượng ép Tuy nhiên, nếu chúng ta không linhhoạt, khéo léo, thì kiểu kết cấu này cũng dễ làm mạch truyện rời rạc, mang tính chấp

vá, làm người đọc khó nắm bắt cốt truyện

1.2 Vài nét về tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu của Mai Anh Tuấn

1.2.1 Vài nét về Mai Anh Tuấn

Mai Anh Tuấn tên thật là Mai Anh Tuấn sinh ngày 14 tháng 6 năm 1983 tại xãQuảng Sơn, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình

Mai Anh Tuấn tốt nghiệp chuyên ngành Ngữ Văn tại trường Đại học Sư phạm

Hà Nội vào năm 2005, tốt nghiệp chuyên sâu Lí luận Phê bình Điện ảnh tại trường

Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội vào năm 2007, tốt nghiệp cao học chuyên ngànhVăn học Việt Nam vào năm 2008.

Hiện nay, Mai Anh Tuấn đang sống và làm việc tại quận Tây Hồ, thành phố HàNội Anh hiện là giảng viên của trường Đại học Văn hoá Hà Nội Ngoài ra, Mai AnhTuấn còn được biết đến như là một cây bút trẻ có nhiều triển vọng

Mai Anh Tuấn xuất hiện trên thi đàn Việt Nam với tư cách là một nhà thơ, bútdanh Lệ Bình Quan Anh có cảm hứng viết thơ khá sớm Tâm hồn anh dạt dào cảmxúc và niềm thông cảm sâu sắc đối với cuộc sống khó khăn của những con người bé

nhỏ Mai Anh Tuấn tâm sự: Hồi nhỏ, tôi có xem trên tivi một bộ phim nói về giấc mơ trở thành nhà văn của một cô bé sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt Giấc mơ ấy mạnh

mẽ và hồn nhiên đến mức, tôi thấy bao nhiêu niềm thân tình máu mủ giữa tôi và cô bé Đấy chắc là lúc tôi viết những câu thơ đầu tiên… [11] Có lẽ vì được viết bằng những

cảm xúc chân thành nhất mà thơ của Mai Anh Tuấn dễ đi vào lòng người, được mọingười yêu thích Hơn thế nữa, anh còn là một nhà thơ trẻ đã để lại được nhiều ấntượng Ngày 01 tháng 3 năm 2008, khi còn là một học viên cao học, Lệ Bình Quan đã

xuất sắc được trao giải nhất của cuộc thi thơ do website Thotre.com tổ chức Lệ Bình Quan - với chùm hai bài thơ Ghi chú về thành phố và Cánh đồng tuổi nhỏ đã vượt lên trên 1800 bài dự thi khác để đoạt giải nhất Đây là một cuộc thi thơ trên website nhưng

đã thu hút được nhiều độc giả cũng như nhà văn Nói về cuộc thi thơ này, Văn Giá

phát biểu: tôi rất vui mừng vì sự có mặt đông đủ của các bạn, và trước hết là được biết, được nghe những bài thơ hay để có thêm nhiều hy vọng vào thế hệ trẻ của hôm nay Cuộc thi thơ lần này có khả năng phát hiện và tiếp hứng cho các cây bút trẻ Và những cuộc thi thơ thú vị như vậy tự nó đã mang một giá trị, góp phần định hướng cho những sáng tạo thơ ca của các cây bút trẻ [5] Thật sự, đây là cơ hội để phát hiện

những cây bút trẻ và Lệ Bình Quan là một cây bút trẻ dào dạt năng lực, anh sẽ tiếp tụcsáng tạo những tác phẩm nghệ thuật sâu sắc và độc đáo hơn

Năm 2009, Lệ Bình Quan có in chung tập Thơ trẻ 360 0 ! với các nhà thơ trẻ

khác như Nguyễn Anh Vũ, Lữ Thị Mai, Huyền Minh, Nguyễn Quang Hưng, ĐiệpGiang, Thụy Anh, Nguyễn Phan Quế Mai Nói về tập thơ này, Vũ Quần Phương nhận

xét: Thơ trẻ 36 độ trưng bày được nhiều ý lạ nhưng không mơ hồ, khó hiểu, mà luôn tươi tắn, gần gũi không làm người đọc mệt hay có cảm giác “bị mẹ mìn bịt mắt” [8].

Không chỉ làm thơ, Mai Anh Tuấn còn viết văn, tác phẩm tiêu biểu: Giảng đường yêu dấu Giảng đường yêu dấu là một thử nghiệm đầu tay của Mai Anh Tuấn trong lĩnh vực văn xuôi Nó cũng đã đem lại cho anh giải 3 của cuộc thi sáng tác Văn học tuổi 20 lần 4 vào năm 2010 Tác phẩm này đã được nhiều bạn đọc yêu thích, đặc biệt là giới sinh viên Với Giảng đường yêu dấu, Mai Anh Tuấn đã để lại trong lòng

độc giả một cách viết mới mẻ, có nhiều cách tân nghệ thuật

Ngoài ra, Mai Anh Tuấn còn viết nghiên cứu, phê bình điện ảnh trên báo Sinh viên Việt Nam.

Với những sáng tác thơ và văn, người đọc đã biết, nhớ và thật sự yêu quý MaiAnh Tuấn Chúng ta tin rằng, với tuổi đời 28, đầy nhiệt huyết và nhiều tiềm năng, MaiAnh Tuấn có thể viết nhiều và viết xa hơn nữa

1.2.2 Vài nét về tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu

“ chúng mình đi đâu bây giờ

ngày mai saigon em còn nhớ

mười năm bưu thiếp vàng ố

ném mặt hồ tiếng gió thia lia

Tôi đã viết Giảng đường yêu dấu bởi lời mời gọi từ những câu thơ như thế, giữa mùa

hạ 39 0 C và nỗi nhớ những cơn mưa phù du, giọng hát thánh thần, những khuôn mặt cố quận ”.

Đó là lời tâm sự của tác giả Mai Anh Tuấn về tác phẩm Giảng đường yêu dấu Giảng đường yêu dấu không chỉ là lời mời gọi từ những câu thơ mà còn chất chứa đầy

những suy tư Tác phẩm cuốn hút người đọc bởi văn phong hàm súc, thuần thục và để

lại bao dự cảm, băn khoăn của cả thế hệ sinh viên: ngày mai đã ra trường rồi, sông suối đổ về đâu, sắc xanh của đời có tím ngắt hay không? [7; tr 43].

Giảng đường yêu dấu - tiểu thuyết có dung lượng một truyện vừa này, tác giả

đã khơi sâu được một vài khía cạnh mới về đề tài giáo dục, đồng thời thể hiện chúngbằng một bút pháp, kĩ thuật khá phù hợp và hiệu quả Tác phẩm như là lời bộc bạchchân thành của tác giả, với cảm hứng chủ đạo toát ra từ một khoảng cách không gian,

thời gian đầy ám ảnh trong tác phẩm: khoảng cách từ Giảng đường yêu dấu đến ngày mai đã ra trường nơi miền núi dạy học xa xôi, nơi vỉa hè bán trà đá, nơi đầu ngõ của

tổ quốc Lạng Sơn buôn mấy chuyến hàng… Tác phẩm hiện lên trong dòng ý thức của

nhân vật tôi, một con người từng sống ở một vùng quê heo hút, từng có một thời giảng

đường chia nhau từng chén mì, một thời người ta có thể vì giúp bạn mà sẵn sàng bán

máu Dòng hồi ức của tôi hiện về, đó còn là những ngày dạy học ở Ô Hoá xa xôi - nơi nơi chỉ có núi và núi, đó còn là mối tình của tôi và T, tôi và Hạnh,… Những dòng hồi

ức đan xen nhau, hoà vào đó là một kịch bản phim mà tôi đang cố gắng để hoàn thành.

Hoàn cảnh, nhân vật, tính cách nhân vật của dòng hồi ức hoà với dòng suy nghĩ củakịch bản phim đã làm cho hai câu chuyện như chồng chất lên nhau Câu chuyện hiện

lên trong khoảng thời gian từ lúc tôi bước vào phòng giáo viên chuẩn bị cho tiết dạy

đầu tiên nơi giảng đường Trong khoảng thời gian vài tiếng, không gian nơi phònggiáo viên, câu chuyện cứ mở rộng ra, những dòng suy nghĩ cứ chạy nhảy trong tâm trí

tôi, và một Giảng đường yêu dấu dần hiện lên.

Mai Anh Tuấn đã từng tâm sự: Công việc chính của tôi là dạy học và hiện tại tôi thấy mình chỉ phù hợp với công việc ấy Còn viết, thứ nhất, như vì một nhu cầu nội tâm và thứ hai, như một cơ hội để tôi được trình bày suy nghĩ, phát hiện ra thêm mình

ở những thời điểm mà công việc dạy học không cho phép hoặc không thể Tiểu thuyết (nếu được gọi như vậy) Giảng đường yêu dấu quả là cuộc viết dài hơi đầu tay của tôi [17] Giảng đường yêu dấu cuộc viết dài tay đầu tiên của Mai Anh Tuấn đã để lại được

nhiều dấu ấn riêng Tác phẩm đã có một nghệ thuật viết táo bạo Tiểu thuyết này là

một sự pha tạp về thể loại: tiểu thuyết và phim, tự truyện và nhật ký Đặc biệt, yếu tố

tư liệu đã được tác giả đưa vào tác phẩm bằng kênh cước chú, là một tìm tòi mới trong

cách viết Đồng thời, chính sự pha tạp về thể loại cũng đã làm cho ngôn ngữ của tác

phẩm phong phú Có sự đan xen, hoà hợp giữa ngôn ngữ điện ảnh, nhật ký, hồi ký, chúgiải, ngôn ngữ chính luận, triết học, ca từ, thậm chí là ngôn ngữ mạng,… Nói về ngôn

ngữ của Giảng đường yêu dấu, Nguyễn Thành Thi có nhận định: Những biểu hiện của

sự pha tạp ngôn từ như vậy đã tạo được không khí thời hiện đại và sự phong phú về sắc thái giọng điệu cho tác phẩm [7; tr 9].

Khép lại Giảng đường yêu dấu, người đọc thấy thích thú với một tiểu thuyết có cách viết thú vị, táo bạo ở nhiều thử nghiệm mới Giảng đường yêu dấu còn động lại ở

người đọc về một giảng đường thân yêu, về những kỷ niệm mà dẫu thời gian có trôiqua nhưng vẫn mãi khắc khoải trong tim chúng ta

CHƯƠNG 2 SỰ PHA TẠP VỀ THỂ LOẠI - TÍNH CHẤT VÀ KẾT CẤU TIỂU THUYẾT GIẢNG ĐƯỜNG YÊU DẤU

2.1 Sự pha tạp về thể loại - tính chất tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu

Như phần trình bày ở chương một, chúng ta đã biết, tiểu thuyết là một thể loại

có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các thể loại văn học

khác và các thủ pháp nghệ thuật của những loại hình ngoại biên Tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu của Mai Anh Tuấn cũng vậy Nó đã hấp thụ vào bản thân nó một cách

dồi dào các biện pháp nghệ thuật của những loại hình khác Chính cách hấp thụ này đã

tạo nên một sự sáng tạo về nghệ thuật tiểu thuyết; một sự pha tạp hấp dẫn của nhiều

thể loại trong cùng một tiểu thuyết

Song song với sự pha tạp về thể loại, Giảng đường yêu dấu ngoài yếu tố hư cấu

còn kết nạp thêm yếu tố tư liệu Yếu tố tư liệu được truyền tải vào truyện cũng đã pháthuy được tác dụng của nó

2.1.1 Sự pha tạp giữa tiểu thuyết và phim

Giảng đường yêu dấu đã có sự pha tạp khá thú vị giữa tiểu thuyết và phim Nói

đúng hơn, nhà văn đã khéo léo lồng vào tiểu thuyết của mình không những là một kịchbản phim mà còn là những cảnh quay của phim, tạo nên một bộ phim được lồng vàomột tiểu thuyết Chúng ta biết, tiểu thuyết là một thể loại thuộc hình thức tự sự cỡ lớncủa loại hình nghệ thuật văn chương, phản ánh được cả chiều rộng và chiều sâu đời

sống cá nhân con người Còn phim có gốc từ film trong tiếng Pháp hay còn được gọi

là xi-nê-ma hoặc xi-nê, cũng xuất xứ từ tiếng Pháp cinéma, tức điện ảnh Người ta tạo

ra phim bằng cách ghi hình con người và vật thể bằng máy quay, hoặc tạo ra hình ảnhbằng các kỹ thuật hoạt họa Phim thực chất là nhiều ảnh được đặt lên trên một mànảnh, nhằm tạo ra ảo giác về chuyển động Đây là một hình thức giải trí phổ biến, chophép con người đưa mình vào thế giới ảo trong một khoảng thời gian ngắn Đây là hailoại hình nghệ thuật khác nhau, tiểu thuyết tác động vào chúng ta bằng con chữ, thấmvào lòng con người bằng cảm nhận, suy nghĩ, và hơn hết là sự tưởng tượng; còn phimthì nhanh hơn, nó tác động trực tiếp vào thị giác, thính giác, chúng ta tiếp nhận nóbằng hình ảnh, âm thanh Tuy nhiên, nó sẽ không phong phú bằng tiểu thuyết ở mặttạo sự tưởng tượng cho người tiếp nhận Bởi thế, kết hợp hai thể loại này sẽ tạo sự bổ

sung, tương trợ cho nhau Nói đúng hơn, nhà văn vận dụng cách viết tạo hình ảnh củathể loại phim để làm cho tiểu thuyết thêm giàu hình ảnh Chúng ta thấy, Mai Anh Tuấn

đã táo bạo khi tạo nên sự pha tạp này, chưa xét đến vấn đề thành công và đặc sắc

nhưng đây là một sự sáng tạo đáng khen của cây viết trẻ

Giảng đường yêu dấu có khá đầy đủ những đặc điểm của một tiểu thuyết Thứ nhất, Giảng đường yêu dấu đã xâm nhập vào thế giới đời tư của con người, thể hiện,

phơi bày những tâm tư, tình cảm, suy nghĩ của con người Mỗi nhân vật trong tácphẩm hiện lên với những hoàn cảnh, những suy nghĩ khác nhau nhưng tất cả đều rất

gần gũi, rất người Chẳng hạn nhân vật xưng tôi, tôi không phải là một con người phi thường, tài cao mà chỉ là một anh chàng gốc nhà quê Tôi từng nếm trải một tuổi thơ

đơn côi heo hắt chốn làng quê, chẳng biết cha là ai còn mẹ thì đã mất, sống côi cút với

chị gái, chị gái tôi bị bọn trẻ trong làng gọi là chị Cóc Chị Cóc cầm tay tôi chạy khắp cánh đồng trốn lời ác nghiệt [7; tr 82] Tuổi thơ của tôi trôi qua theo tháng ngày mót khoai nhặt thóc [7, tr 82] của chị Cóc Tôi đã có những ngày lăng xăng đầu ngõ, đói lã khi chị Cóc đi làm đồng, những đêm học bài bên ngọn đèn vàng buồn tênh [7; tr 82],

có những ngày chân lấm tay bùn làm mướn khắp làng, có những ngày tìm chồng cho

chị gái,… Rồi những ngày mới lên Hà Nội học, khóc oà nhớ chị Tìm áo chị khoác lên mình, mùi nắng khét cỏ úa rạ rơm [7; tr 83] Đó là tất cả những gì rất riêng của tôi,

của một con người thật bình thường như bao con người trong cuộc sống đời thường

Giảng đường yêu dấu đã đi sâu miêu tả cuộc sống của sinh viên với bao vất vả,

lo toan mà đầy ắp ước mơ Đó có thể là cuộc đời gia sư khổ nhục [7; tr 43] của Hưng, hay Thuận phải đi gom tiền lẻ khăp xóm trọ [7; tr 43] mới có được một nồi mì tôm

chia nhau đỡ đói Nghèo đói, khó khăn nhưng ngọn lửa ước mơ trong lòng nhữngngười sinh viên này vẫn luôn toả sáng Hưng không muốn làm thầy giáo chi hồ giả dã,

mà muốn lên Lạng Sơn tham gia đội quân xe máy luồn lách rùng núi làm mấy chuyến hàng phụ nữ đồ chơi người lớn vị thành niên [7; tr 43], Hoài mơ ước viết công trình bàn về triết học để đời cho thế kỷ 21, còn Dân đen bảo sau này vào Sài Goòng tao sẽ

mở của hàng đặc sản ba miền, chúng mày cứ gọi là miễn phí tất tật [7; tr 43],… Nhưng ngày mai đã ra trường rồi, sông suối đổ về đâu, sắc xanh của đời có tím ngắt hay không?[7; tr 43] Gian khó, mơ ước và lo toan - dường như cuộc đời sinh viên ai

cũng một lần trải qua Nó thật bình dị nhưng cũng thật riêng tư Nó nhỏ nhoi lắm

nhưng nó là một khía cạnh của cuộc sống, nhất là cuộc sống dưới giảng đường yêudấu.

Thứ hai, Giảng đường yêu dấu cũng đã đưa vào nó những cái ngổn ngang của

cuộc đời: từ cái cao cả, cái nghiêm túc, cái bi, cái lớn lao cho đến cái tầm thường, cái

buồn cười, cái hài và cái nhỏ nhoi Giảng đường yêu dấu có những ngày tháng ấm áp

tình bạn bè cùng chia nhau những chén mì tôm trong cơn đói, người ta sẵn sàng bán

máu để giúp bạn trong khó khăn Giảng đường yêu dấu cũng có mối tình đẹp thời sinh viên của tôi và T, trong ánh chiều chạng vạng và yên tĩnh lạ lùng, T mở hàng cúc áo thứ ba để tôi gục đầu vào đó và hình như tôi cũng chỉ có một ý nghĩ duy nhất là mình được thấp đi, lùn lại, tụt xuống sâu cho đến mãi khi bụi đất, lá khô xộc vào mũi tôi mùi

âm ẩm mùa hạ….[7; tr 16], rồi tình yêu của tôi và Hạnh, hay tình yêu không phân biệt địa vị, học thức của giáo sư Dân và bà bán bánh khúc Nhưng, Giảng đường yêu dấu cũng có những cái nhỏ nhen, ích kỷ, dối trá Đó có thể là chuyện Lăng Cô chùa Thầy -

những cái phong bì loại hai trăm đồng, hay đó là việc ông giáo làng Hạ có vợ mà vẫn

đến với chị Cóc, rồi bỏ rơi chị khi bụng mang dạ chửa, chị còn phải cầm micro nói phạm tội hủ hoá nhưng không biết cha đứa trẻ là ai [7; tr 43] Nó phơi bày những cái

thực tế ngổn ngang của cuộc sống

Thứ ba, Giảng đường yêu dấu có xu hướng tiến đến xoá bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung trần thuật Tác phẩm là lời tự thuật của nhân vật tôi về cuộc đời, về những gì xảy ra xung quanh anh Với cách kể chuyện xưng tôi làm cho câu chuyện trở nên chân thật, gần gũi hơn, tôi trực tiếp kể về quá khứ, về ký ức, về suy nghĩ, tâm tư, tình cảm của anh Đặc biệt, tôi dẫn dắt người đọc vào câu chuyện của anh

không những bằng lời tự thuật của một tự truyện mà còn bằng một nhật ký, mà chúng

tôi tạm gọi đó là sự pha tạp giữa tự truyện và nhật ký, chúng ta sẽ được tìm hiểu kỹ

hơn ở phần sau

Thứ tư, Giảng đường yêu dấu có những yếu tố thừa của một tiểu thuyết Xen giữa dòng mạch truyện là các chuỗi dài suy tư, ngẫm nghĩ của nhân vật tôi Nhất là những suy nghĩ của tôi về nhân vật T (nam) trong kịch bản: T có câu trả lời thì mọi thắc mắc của tôi cũng được giải đáp T tìm cho tôi, tôi tìm cho T Cả hai đuối sức vẫy vùng vươn tới bến bờ ảo vọng Cả hai cùng chung vết thương đang cầm cự với bẻ bề ngoài dửng dưng [7; tr 116] hay là T chết thì tôi có gì sống Nhất định tôi phải giữ T

lại [7; tr 116] Xen vào giữa mạch truyện, cuộc sống chơ vơ của tôi giữa Hà Nội khi

Hạnh sang phương Bắc không chỉ là một kịch bản phim mà còn là hàng loạt những suy

nghĩ của tôi về nhân vật phim Tôi đi tìm sự lí giải, tìm con đường cho nhân vật T (nam) thì cũng chính là sự đấu tranh trong tôi: Tôi đánh dấu tròn vào T Thêm một dấu tròn nữa Không phải chết như giáo sư Dân từng làm Nó là hồi sinh, luân hồi của Hạnh Tôi sung sướng nhìn ra con đường đi của T Mặc kệ tiếng tiêu và ngọn lửa như đang rượt đuổi theo [7; tr 116] Đó là những đoạn văn có thể xem là thừa vì nó không nằm trong cốt truyện Nhưng nó góp phần thể hiện tâm lí nhân vật tôi, tôi tìm con

đường giải thoát cho chính bản thân anh Anh để cho T (nam) được hồi sinh, hạnhphúc bên Hạnh, nó phải chăng là ước mơ vươn lên trên những khó khăn, chướng ngại

của cuộc đời Nó thể hiện chiều sâu khát vọng trong tâm hồn con người Giảng đường yêu dấu còn có nhiều đoạn văn tác giả dành để bộc lộ tâm tình của nhân vật tôi: Duyên của ngày tháng trôi đi như trời đất đã làm đầy thêm mối ràng buộc nhớ thương [7; tr 38] Hay đó là những đoạn nhân vật tôi tự bộc lộ tâm trạng của mình qua những dòng nhật ký Nó có thể coi là yếu tố thừa tạo nên chất tiểu thuyết của truyện.

Thứ năm, con người trong tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu là con người nếm

trải Những nhân vật trong tác phẩm trải qua những thăng trầm của cuộc đời giúp họ

trưởng thành hơn Trước hết, về nhân vật tôi, tôi từng có một tuổi thơ vất vả nơi chốn

làng quê, rồi trải qua một thời sinh viên học nhiều điều ở giảng đường, sống cùng bạn

bè, đến với tình yêu, rời mái nhà trường một năm làm giáo viên cắm bản, trở về Hà

Nội, đụng độ trong một cuộc viết lách,… Từ đó tôi hiểu cuộc đời là dung thứ Dung thứ cho mình thì mới dung thứ tha nhân [7; tr 36] Kế đến, chúng ta thấy nhân vật

người chị Cóc và nhân vật người đàn bà bướu cổ, hai nhân vật này thuộc hai hệ thốngnhân vật khác nhau Chị Cóc, nhân vật của câu chuyện tiểu thuyết, người đàn bà bướu

cổ, nhân vật của kịch bản phim Nhưng hai nhân vật này có nét tương đồng, nhân vật

người đàn bà bướu cổ như là sự hắt bóng của nhân vật chị Cóc Cả hai đều có ngoại

hình xấu xí nhưng ở họ hiện lên một tâm hồn cao đẹp và nghị lực sống kiên cường.Chị Cóc như là một người mẹ, chăm nom cho đứa em mình ăn học nên người, và chịcũng như người đàn bà bướu cổ đều khao khát có một tình yêu Chị Cóc đến với ônggiáo làng Hạ (một người đã có vợ), người đàn bà bướu cổ đến với người đàn ông râurậm (một người đã có vợ, và cuộc sống cô độc, vô vị) Cuối cùng, cả hai người phụ nữnày đều phải sống âm thầm nuôi dạy con trẻ Họ không gục ngã Họ đã có được niềm

vui và cả nỗi đau giúp họ trưởng thành hơn Thật sự, con người trong Giảng đường yêu dấu, từ một người có ngoại hình xấu xí, có vẻ đần độn như chị Cóc hay người đàn

bà bướu cổ cho đến một vị giáo sư danh tiếng đều là những con người phải trải quanhững thăng trầm của cuộc đời Cuộc đời của giáo sư Dân tưởng êm đềm, nhưng ai có

ngờ sau cái việc thất trảm sớ, ông trở nên thân bại danh liệt [7; tr 131] Ông mất tất

cả địa vị, nhưng ông đã dám làm cái điều mình nghĩ Chữ nghĩa của ông có lụi đi

không? Chúng ta không biết, nhưng chắc rằng ông sẽ có tình yêu thương của người đàn bà cọc cạch quê mùa [7; tr 132].

Thứ sáu, Giảng đường yêu dấu là một tiểu thuyết tổng hợp các khả năng nghệ

thuật của các thể loại khác Ở tiểu thuyết này, người đọc không chỉ bắt gặp ở đó bútpháp của một tiểu thuyết, mà còn có bút pháp của phim, tự truyện, nhật ký (Nhữngvấn đề này, chúng ta sẽ tìm hiểu rõ hơn ở phần sau)

Khép lại Giảng đường yêu dấu, một tiểu thuyết có dung lượng của một truyện

vừa, không thể hiện thái độ cô đơn, cực đoan của con người cá nhân trong lớp trẻ, màthể hiện một thái độ sống tích cực, đúng đắn: làm sao cho cái thời giảng đường yêu

dấu sau cái tuổi hai mươi đẹp mãi? Giảng đường yêu dấu đầy ắp ước mơ về một cuộc

sống tươi đẹp, hơn thế nữa là một cái nhìn nhân bản về con người

Tiểu thuyết Giảng đường yêu dấu là sự đan xen giữa câu chuyện xoay quanh nhân vật tôi và những cảnh quay của phim Những cảnh quay take trải dài trong toàn

tác phẩm Trong khoảng 140 trang sách, thì những cảnh quay đan xen xuất hiện ởnhiều trang như: 39, 56, 71, 78, 80, 81, 82, 88, 106,… Nó là bộ phim, có phong cách

riêng hẳn hoi: Không nhạc, không thoại, nó lướt qua như cách người ta lật giở một cuốn album đen trắng Chầm chậm Phong cách của Phan là vậy Bạo liệt trong vẻ ngoài dịu nhẹ, nó đứt đoạn mà soi chiếu nhau [7; tr 39] Từng cảnh phim được lồng vào câu chuyện của tôi Những cảnh quay đan vào mạch truyện tiểu thuyết, mặc dầu

có vẻ rời rạc nhưng nếu xâu chuỗi những cảnh ấy lại, sẽ tạo nên một bộ phim tâm lí xãhội Nào là tình yêu của nhân vật T (nam) và T (nữ), T (nam) và Hạnh; cuộc sống

buồn tẻ của người đàn ông râu rậm: sống trong cảm giác cô đơn ngay tại chính ngôi nhà của mình [7; tr 29] Ông ta tìm đến cô gái quán bar T (nữ), rồi cô gái cũng bỏ ông

đi vì lời nói quá tởm lợm của ông, ông lại tìm đến người đàn bà bướu cổ,… Phim xoáy

sâu vào cuộc sống nội tâm nhân vật Nó được tôi dày công xây dựng, nhất là đối với

nhân vật T (nam), tôi đã dày công biết mấy cho T Anh như là bản sao của tôi [7; tr.

37] Những mảnh ghép của cảnh phim dần tái hiện ngày sinh của T (nam), tình yêu,suy nghĩ của T (nam),… Nó là sự lắp ghép của hai câu chuyện: câu chuyện của tiểu

thuyết và câu chuyện của phim Nếu tôi không thể hồi ức lại ngày sinh của mình như

thế nào, thì chính bộ phim đã dựng lên cảnh ngày T(nam) ra đời Một người mẹ sinh

con trong cảnh cô độc, đau đớn và niềm vui khôn xiết khi đứa con trào đời: Cảnh 25 ngày sinh T, ký ức, đen trắng, mờ chồng Người đàn bà vịn vào thành giếng, vẻ đau đớn Bà không nghĩ mình lại chuyển dạ vào lúc này [7; tr 81] và đứa bé ra đời, người đàn bà áp môi con vào bầu bú căng sữa, nở nụ cười mãn nguyện [7; tr 81].

Một bộ phim được cả Phan và tôi đều làm việc một cách chăm chỉ, say mê: Những cảnh đánh số đã quay không phải lúc nào Phan cũng ưng ý Chuyện Phan bắt quay lại là bình thường, có cảnh vài lần quay tưởng như nát cả lịch trình làm việc Nhưng Phan không lấy làm khó chịu, mọi người hào hứng làm việc [7; tr 112] Chẳng

hạn khi quay cảnh 26, nội, họ đã vất vả tìm kiếm địa điểm, sắp xếp cảnh quay Mộtcảnh phim diễn ra đầy kịch tính Cảnh đối diện giữa nhân vật T (nam) với người đànông râu rậm Chính người đàn ông râu rậm ấy đã đem đến cho người đàn bà bướu cổ

sự ban ân hay đó là tình yêu? Vì sao ông thích chị gái tôi, một người đàn bà đần độn, xấu xí Là vì tôi thích cái bướu cổ của cô ấy, nó là một vật trời cho, anh cứ tưởng tượng xem, cái ấy của chị anh sẽ đặc biệt như thế nào T nhảy phóc đến, túm lấy cổ người đàn ông T rít qua kẽ răng, tôi có thể giết ông như một con chó [7; tr 112] Căng thẳng lên đến đỉnh điểm, giằng xé, đẩy con người vào sự cô đơn, sợ hãi: T chạy

ra ngoài bóng đêm Ánh trăng mỏng rơi lạc phía xa Cận cảnh khuôn mặt T nhợ nhạt, méo mó, thất thần Dừng hình [7; tr 113].

Bên cạnh đó, phim cũng có những cảnh quay thật xúc động, chẳng hạn như

cảnh quay nội, take 82, ngôi nhà xưa cũ [7; tr 140] Người đàn ông râu rậm ra đi về

thế giới bên kia trong cảnh sum vầy với người đàn bà bướu cổ và cả đứa con gái,

Người đàn ông râu rậm nằm trên chiếc ghế dài, người lép kép, ánh mắt dờ đẫn Người đàn bà bướu cổ dùng khăn ướt đăp lên trán, đưa quạt nhẹ nhàng [7; tr 140] Ông ra đi

khi làm tròn tâm huyết của mình, được viết một chữ thư pháp cuối cùng và ông đã

thực hiện được nó, được ra đi bên cạnh người thân: Cô bé sợ sệt dúi vào lòng mẹ, người đàn ông râu rậm ngã nhoài, chiếc bút trên tay dần dần tuột ra Người đàn bà bướu cổ cầm tay con đặt lên ngực ông, anh, anh hãy nghe con gọi… Bé gái khóc oà

theo mẹ, cha ơi… cha ơi! Người đàn ông râu rậm khẽ mím môi, cánh tay tuột khỏi hai

mẹ con [7; tr 141]

Mâu thuẫn, khó khăn rồi cũng qua, như mong muốn của khán giả, T (nam) và

Hạnh cũng được ở bên nhau: Một dòng nước lấp loá như miếng kính vỡ dát màu xanh ngọc bích T chỉ tay nói con sông làng Hạ kìa Cả hai người dừng lại Họ chạy về trong ngôi nhà xưa cũ Đó là lúc Phan dựng một cảnh quay xúc động [7; tr 140] Và kết thúc phim: Đó là một ngày cuối hạ, nắng không còn gay gắt Mưa nhiều hơn T, Hạnh, người đàn bà bướu cổ và bé gái cùng đi trên cánh đồng Cả ba đứng trước ngôi

mồ nằm trong nghĩa địa hoang vắng [7; tr.142] Đứng trước ngôi mộ của người đàn ông râu rậm, bao nhiêu hận thù trong T (nam) không còn nữa: T lẩm nhẩm trong miệng, tôi đã về muộn, không kịp nghe ông nói gì về cha tôi Tôi nợ ông, hay ông nợ tôi, chắc phải kiếp sau mới thấu [7; tr 142].

Để làm nổi bật thể loại phim, tác giả còn miêu tả những cảnh quay, thủ thuậtlàm phim đã được vận dụng miêu tả nhân vật, khắc hoạ nội tâm nhân vật của phim.Xây dựng vẻ đẹp của Hạnh, nhà làm phim đã dựng cảnh Hạnh cười với đôi mắt trong

như hạt mưa và Hạnh hát khe khẽ, máy quay hất cao thu những sắc màu cơ nhỡ trên không trung [7; tr 71] Hay ở cảnh 26, sự sợ hãi của nhân vật T (nam) sau khi giằng

co với người đàn ông râu rậm, thì cận cảnh khuôn mặt T nhợ nhạt, méo mó, thất thần Dừng hình [7; tr 113] Hoặc ở cảnh ngoại, take 60, sự xuất hiện của bạn gái Dân đen làm T (nam) nhớ đến chị gái của mình thì máy quay cận cảnh khuôn mặt và sau cú cắt dựng hoàn hảo, người chị gái của T hiện ra với vóc dáng thấp lùn, chậm chạp, ở cổ nổi lên cục bướu cổ hơn hai bàn tay úp lại [7; tr 39],… Những cảnh quay với những

thủ thuật làm phim kết hợp cùng kịch bản phim đã thật sự tạo nên bộ phim trong tiểu

thuyết Giảng đường yêu dấu.

Sự hấp thụ những khả năng nghệ thuật của phim mà nhất là miêu tả tạo hìnhảnh vào tiểu thuyết đã phát huy được tác dụng tạo hình ảnh sinh động cho truyện.Đồng thời, nó cũng tạo nên một thế giới phim khá hấp dẫn và có phần lãng mạn với

những cảnh quay đẹp Sự pha tạp thể loại tiểu thuyết - phim là một sự sáng tạo có

phần táo bạo của Mai Anh Tuấn

2.1.2 Sự pha tạp giữa tự truyện và nhật ký

Giảng đường yêu dấu là một tiểu thuyết tổng hợp khá nhiều các khả năng nghệ

thuật của các thể loại khác Một cuốn tiểu thuyết nhưng lại có dáng dấp của một tự

truyện Tác phẩm được trần thuật bởi nhân vật xưng tôi, anh chàng tự kể về cuộc đời

mình, mỗi trang viết lại hiện lên những quá khứ của anh, suy nghĩ của anh Nó là tự

truyện của anh Hơn thế, nó cũng là nhật ký của anh Chính tác giả Giảng đường yêu dấu đã vận dụng khả năng tổng hợp nghệ thuật của tiểu thuyết, tạo cho tác phẩm như

là một sự pha tạp của nhiều thể loại Đặc biệt là sự pha tạp giữa tự truyện và nhật ký,

làm cho người đọc dễ tin vào câu chuyện mà tác giả đang kể, nghĩ như nó là thật, là

hồi ức của chính anh chàng xưng tôi vậy.

Tự truyện là tác phẩm văn học tự sự, thường được viết bằng văn xuôi trong đó tác giả tự kể và miêu tả cuộc đời của bản thân mình [4; tr 378] Trong Giảng đường yêu dấu, tác giả đã vận dụng cách viết của tự truyện Nhân vật xưng tôi: tự kể và miêu

tả cuộc đời của bản thân mình Thông qua nhân vật xưng tôi mọi sự việc trong tác phẩm hiện lên Mở đầu tác phẩm là lời tự thuật: Một giờ đồng hồ nữa, tôi sẽ bước vào giảng đường với bài giảng đầu tiên kể từ khi tôi được nhận về dạy ở đây, một trường đại học trung tâm thành phố [7; tr 13] Bao nhiêu lo lắng, bồn chồn của một chàng

trai sắp bước lên giảng đường nhưng không phải với tư cách là một người sinh viên

ngày nào mà là một giảng viên: Tôi đã chuẩn bị cho giờ giảng này bằng tuần trời đóng cửa kín, soạn đi soạn lại từng câu, từng chữ và cứ thế, tập giảng một mình [7; tr.

13] Anh suy nghĩ về những khó khăn, những tình huống bất ngờ mà anh có thể gặpphải Anh nhớ tới buổi lên lớp đầu tiên của cô bạn, và hàng loạt kí ức trong anh lạiquay về Kí ức về T, về giáo sư Dân, về Dấn Sư Giao (Dân đen), về thời sinh viên dướigiảng đường,… Không gian, thời gian truyện cứ mở rộng ra theo dòng kí ức của nhân

vật tôi Đó là những ngày mưa rả rích, trời lạnh buốt thốc vào từng gian phòng trọ Cơn đói lấp xấp trên những chồng sách mốc meo cũ nát [7; tr 42] Đó là những ngày

dù đói nghèo nhưng vẫn thấm thiết tình bạn: chúng tôi chẳng có gì thích thú hơn là được phong cấp hàm và đặc biệt danh cho nhau [7; tr 42] Những gì của tôi cứ trải ra,

đó là những kỷ niệm mà chính chúng tôi, những người đã cùng gắn bó với nhau như

anh em ruột thịt, như một gia đình, lo lắng, giúp đỡ nhau Tất cả hiện lên trong kí ức

của tôi, bằng chính lời tự thuật của tôi Câu chuyện về cuộc đời sinh viên với bao lo

toan mà cũng đầy niềm vui, và đôi khi có cả nước mắt Những người bạn như Thuận,

Hoài, Hưng, Dân và tôi cùng chia nhau những chén mì tôm nấu với rau muống, cùng

nhau nghĩ về ngày mai với bao mơ ước và hơn thế, tình bạn còn khiến người ta sẵnsàng âm thầm bán máu trong cơ thể mình để giúp bạn khi gặp khó khăn

Giảng đường yêu dấu là lời tự truyện, bộc bạch tâm tư tình cảm của nhân vật: Tôi nén thở dài Ai ngờ những đổi thay sau tuổi hai mươi [7; tr 45] Bao nhiêu đổi

thay sau thời sinh viên, bạn bè mỗi người về một phương, theo một nghề nghiệp khác

nhau Tôi đã từng làm giáo viên ở một miền núi xa xôi đúng một năm, hành lý của tôi lúc đó chỉ mấy bộ quần áo, quyển nhật ký và cuốn sách nhỏ của giáo sư Dân [7; tr 60] Tôi tự nhủ: tự biết mình đã lọt thỏm giữa vùng rừng núi nhưng tôi vẫn gắng gượng để tâm trí hướng về thành phố [7; tr 60] bởi vì tôi chẳng có thực ở đây Ước

mơ tôi chẳng có thực ở đây Tôi sống đã là một thành công rồi Sống trong một vùng đất bị bỏ quên [7; tr 73] Giảng đường yêu dấu cũng là lời tự thuật của nhân vật tôi,

về tình yêu của mình Đó là tình yêu với T nhưng chỉ còn là kỷ niệm, tình yêu với

Hạnh không biết đi về đâu Tôi bật cười khi nhớ lại ví von của T Những chuyện đó xa lắc lơ mà sao có duyên đến thế Duyên của ngày tháng trôi đi như trời đất đã làm đầy thêm mối ràng buộc nhớ thương [7; tr 73] Tôi và T đã có những kỷ niệm đẹp của thời sinh viên: Tôi từng đo chiều cao với T, cả hai bật cười vì hàng gạch thứ mười bốn trên bức tường xám đã chặn hai bàn tay chúng tôi lại Trong ánh chiều chạng vạng và yên tĩnh lạ lùng, T mở hàng cúc áo thứ ba để tôi gục đầu vào đó [7; tr 16] Nhưng ngày ra trường, mỗi người lại đi một hướng: T bảo tôi muốn đi đâu chả được, nàng xin vào làm việc ở một quán café sang trọng [7; tr 50] Còn Hạnh, Hạnh thì phương Bắc xa

xôi, ba tháng bật tin

Đọc giảng đường yêu dấu, người đọc còn thấy ở đó những dòng nhật ký của nhân vật tôi Những dòng nhật ký của tôi viết về tình yêu với Hạnh: anh và em chỉ là hai giọt tâm hồn quá độ môi nồng giữa ảo giác digan, hoà vào nhau say đắm một sắp đặt tổng thể ngôn từ trong tay người cứu độ [7; tr 99] Những dòng nhật ký này đan xen vào giữa tự truyện của tôi, nó giống như là một minh chứng, một bằng chứng cụ

thể của những việc đã qua, của những suy nghĩ trong thời gian hồi ức của tự truyện

Nó là suy nghĩ trực tiếp của tôi trước những sự việc xảy ra, nó không có sự chiêm nghiệm của thời gian Đối với nhật ký thì không có sự cách biệt giữa thời gian viết và thời gian được nói tới; trong khi đó ở tự truyện chính sự hiện hữu của khoảng cách thời gian ấy lại ngăn trở việc nhìn lại cuộc đời của bản thân mình như một chỉnh thể

duy nhất [4; tr 379] Tác giả đã dành hai trang sách để nhân vật tôi trực tiếp bộc lộ những suy nghĩ, tình cảm của mình về Hạnh, về tình yêu của cả hai: Sau nhầm lẫn phục sinh sẽ là đêm chay kiêng đau đớn từ vết cắt ruồng rẫy, những đức tín yếu đuối

sẽ bùng phát dữ dội trong lời mời gọi phế tích yêu thương ai đã khâu vá Em chẳng có một thảo nguyên phấn son lụa là để cái thế kỷ anh sống nuôi nấng ngày giận hờn tiền kiếp hồng nhan Em, ngẫu nhiên cội nguồn đứng lặng không reo ca ưu phiền hay cái chết, những chấm âm rải đều nhạt nhẽo suốt khung thanh loang tiếng thở anh nhịp trầm buồn đêm động thổ Em vì giữ cho riêng mình mà trở nên bố thí hoài nghi nơi xứ

sở anh tẩy chay thần thánh, chỉ thụ thai giang hồ khoan thứ, các thủ tục ăn năn nương tựa phía tình thiêng Em vì không giữ cho riêng mình mà tàn tạ cả một vương quốc giản dị bình an trên lễ hiến tế là anh, người tiên tri cõi sống bốn mùa ngọt lành quyến

rũ, thuở trái đất đang ngập ngụa đoạ đày mọi giấc mơ bị chính anh khinh bỉ [7; tr.

99] Tình yêu luôn là nguồn cảm hứng dạt dào nhất trong mỗi con người Nó làm

người ta hưng phấn tột độ, ngất ngây Nhân vật tôi đã bộc lộ đúng tâm trạng của anh,

tâm trạng của một người đang say đắm với tình yêu Người đọc có thể hiểu và cảmnhận niềm hân hoan trong tâm hồn anh bởi những dòng nhật ký rất chân thật

Giảng đường yêu dấu còn là nhật ký của một chàng sinh viên khi kết thúc

những năm tháng dưới giảng đường, đang chuẩn bị bước vào đời nhưng chưa biết đi

về đâu và phải làm gì: Tôi nuốt ực niềm hi vọng, lòng tràn nỗi bơ vơ rợn ngợp Với ông như thế đã đi trọn một đời còn tôi thì mới bắt đầu, giữa chúng tôi chẳng có mối liên hệ gì Chắc ông chỉ nhớ tôi như nhớ một dãy số nào đó trong chồng lớp hồ sơ Mỗi lần vào phòng thi chỉ đọc số thẻ sinh viên chứ có cần đọc tên đâu Con số ký hiệu của tôi chật cứng cả một thừi giảng đường yêu dâu Giờ là lúc tôi tháo gỡ nó thầm lặng và tức tưởi Ngày mai có một bình minh khác, chẳng gì níu giữ mãi với nhau [7;

tr 51] Nhật ký luôn ghi lại những điều chân thực nhất của con người Người ta có thểnói dối hoặc giấu giếm mọi người những việc làm, suy nghĩ của mình, nhưng người ta

sẽ gửi gắm tất cả vào nhật ký Tôi không dám để Hạnh nhận ra một giây yếu lòng nào

của anh, và sự yếu đuối ấy được nhật ký ghi nhận lại:

- Ngày mai tôi ra Hà Nội, Liên ạ.

- để làm gì?

- nhìn trung tâm

- thầy có về nữa không?

- tôi chẳng biết

- thầy ra Hà Nội, tôi…

Tôi gục vào vai Liên Hạnh chẳng bao giờ để tôi gục vào vai cả Còn lúc này, Liên khẽ hát, tiếng bản địa, tôi không hiểu gì Tôi chơi vơi giữa ngôi nhà trống hoác Liên kéo tôi vào lòng, mắt tôi mờ đi [7; tr 75] Chỉ có nhật ký, mới là người bạn chân thành nhất để con người bộc lộ tình cảm thầm kín, riêng tư Tôi bộc lộ sự yếu đuối của mình, chính nhật ký là bằng chứng trung thực nhất Nó làm độc giả tin tôi Hay nói đúng

hơn, nó làm người đọc tin câu chuyện mà tác giả muốn gửi gắm Hơn thế nữa, vậndụng cách đưa một thể loại nhật ký vào giữa tiểu thuyết, nhà văn dễ dàng hơn, thích

hợp hơn để trực tiếp thể hiện tâm lí nhân vật Ở cách viết nhật ký này, tôi tự phơi bày

tất cả những gì về anh Nó có thể là những giây phút yếu lòng nhất, người ta cần một

sự cảm thông chia sẻ, nó cũng có thể là những lúc bồng bột: Tôi khóc, giọt nước mắt đầu tiên từ ngày tôi đến Ô Hoá Liên hôn mắt tôi nhạt nhoà Liên cởi áo tôi bụi bặm Tôi nằm khóc như đứa trẻ, trần truồng trong tay Liên Bếp lửa chấy bùng Liên đốt từng sợi tóc dài, tôi chẳng ngăn nổi Trong ánh lửa tôi chỉ thấy Liên im lìm hắt bóng vào chiếc cối xay [7; tr 75].

Vận dụng cách viết của nhật ký, nhà văn đã soi rõ những ngõ ngách trong tâmhồn nhân vật Đó là một phương tiện, thủ thuật để miêu tả tâm lí nhân vật vừa sâu sắc,vừa hợp lí, vừa rút ngắn khoảng cách giữa nhân vật và người đọc

2.2 Tính tư liệu

Hư cấu nghệ thuật là một loại hành động đặc thù của sáng tác nghệ thuật, trợ giúp cho việc dựng nên các dạng thức tồn tại có thể có, và nói chung, trợ giúp cho ý niệm về những gì có thể có và cần phải có [4; tr 166] Hay nói cụ thể hơn, hư cấu là phương thức xây dựng hình tượng điển hình qua việc sáng tạo ra những giá trị mới, những yếu tố mới, như sự kiện, cảnh vật, nhân vật trong một tác phẩm theo sự tưởng tượng của tác giả Đây là một yếu tố không thể thiếu của sáng tác văn học nghệ thuật Văn học nghệ thuật bắt nguồn từ cuộc sống nhưng không sao chép nguyên nó Từ những chất liệu thực tế, nghệ sĩ tổ chức, nhào nặn, sáng tạo ra những hình tượng nghệ thuật sinh động, rõ nét và điển hình hơn, tuy thuộc chủ đề của tác phẩm [18] Vì vậy,

có thể nói, không một tác phẩm văn chương nào mà không có yếu tố hư cấu nghệ

thuật Nó là hạt nhân để tạo nên tác phẩm, hư cấu nghệ thuật chính là bịa mà sao cho

vừa giống như thực vừa thẩm mĩ, bởi vì tác phẩm nghệ thuật không phải là chụp lạicuộc sống mà là tái tạo, tái hiện lại cuộc sống Hư cấu như thế nào là do chính tác giả,người viết sẽ làm sao để lí giải cuộc sống theo tư tưởng, quan điểm, tình cảm củamình Một tác phẩm văn chương vừa chịu sự ảnh hưởng bởi những yếu tố khách quanbên ngoài, vừa chịu sự chi phối bởi cái nhìn chủ quan của tác giả Tác giả hư cấu câuchuyện, tạo dựng nhân vật để thông qua đó thể hiện cách lí giải cuộc sống của bảnthân.

Giảng đường yêu dấu là một tiểu thuyết Dĩ nhiên nó là một truyện bịa Nhưng quan trọng, nhà văn đã bịa như thế nào? Nó có ý nghĩa gì? Nói về Giảng đường yêu dấu, Nguyễn Thành Thi có viết: Khép lại tác phẩm, cái dư âm ngân vọng mãi trong lòng người đọc hóa ra, lại chính là dư âm của mấy chữ tưởng như đã quen thuộc, thậm chí, mòn cũ - “Giảng đường yêu dấu” Kí ức không phai lạt bao giờ về “ngày xưa”, bỗng trở thành hoài vọng thăm thẳm về một “ngày mai” với bình minh chói lòa.

Và, con người biết trân trọng quá khứ, nâng niu kỉ niệm trong trường hợp này, nhìn từ một phía nào đó, cũng chính là con người biết hướng về tương lai mà dấn bước [9] Thật sự, Giảng đường yêu dấu đã gợi cho người đọc biết bao cảm xúc và tác phẩm

cũng mang giá trị nhân văn sâu sắc Tác phẩm là sự cảm thông sâu sắc đối với đờisống sinh viên, tác giả đi sâu miêu tả cuộc sống, tâm tư, tình cảm của một thế hệ trẻ tríthức Khó khăn, thiếu thốn, học thức, tình yêu, hoài bão, ước mơ Và cả một ngày mai,

ra trường: sông suối sẽ đổ về đâu, sắc xanh của đời có tím ngắt hay không? Bao dự

cảm, băn khoăn, lo lắng Những thay đổi sau tuổi hai mươi, cái thời giảng đường đãqua, là cả một chặng đường bắt tay xây dựng sự nghiệp, đối đầu với thử thách Kiến

thức dưới giảng đường không đủ để họ bươn chải trong dòng đời Đồng thời, Giảng đường yêu dấu còn thấm thía tình bạn, tình thầy trò và ở một khía cạnh nào đó, nó

cũng cho người ta thấy những con người dù có ngoại hình không xinh đẹp như chị Cóc(người đàn bà bướu cổ), bạn gái Dân đen, thì họ vẫn có ước mơ về tình yêu chânthành, và họ luôn cố gắng sống tốt dù phải đối dầu với những nghịch cảnh của cuộcđời Đó là cái nhìn nhân văn của tac giả

Hư cấu là cái cốt lõi của văn chương nói chung, tiểu thuyết nói riêng, nhưngkhông có nghĩa là văn chương không có giá trị tư liệu Nhiều tác giả cũng có xu hướngđưa tư liệu vào tác phẩm của mình Mai Anh Tuấn cũng thế Anh đã có chủ ý rõ rệttrong việc đua tư liệu vào tác phẩm của mình Đó là một ý đồ nghệ thuật hẳn hoi Hơn