Một số biện pháp phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh THPT qua dạy học thơ Tố Hữu

1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:1.1 Lý do khách quan: Tố Hữu là một tác giả tiêu biểu, có số lượng tác phẩm lớn trong chương trình THPT. Ngày nay chúng ta đang sống ở thế kỉ XXI, là thế kỉ của công nghệ thông tin cho nên trong nhà trường hiện nay có xu hướng dạy học văn bằng phương pháp trình chiếu, điều đó dẫn tới nguy cơ làm xơ cứng tâm hồn và cảm xúc của học sinh. Do đó, vấn đề phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh luôn là vấn đề bức xúc .1.2 Lý do chủ quan :Ngay từ khi học phổ thông tôi đã yêu thích thơ Tố Hữu nay là một giáo viên dạy văn ở trường THPT nên chúng tôi đã chọn đề tài này, với mong muốn qua việc dạy thơ Tố Hữu sẽ đem lại hứng thú cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh, nhằm phát triển con người toàn diện ở các em và hạn chế tình trạng trán học văn hiện nay của học sinh.2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ:2.1 Trong cảm thụ tác phẩm văn chương, cảm xúc thẩm mỹ đã dành được vị trí xứng đáng, đã được nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo quan tâm, GS Phan Trọng Luận trong bài “Bạn đọc học sinh trong mối quan hệ thẩm mĩ với tác phẩm văn học” đã nhấn mạnh “Tác động của văn học nghệ thuật là sự lay động sâu sắc bên trong mỗi con ngưòi, vì sự cảm thụ nghệ thuật gắn liền với yêu cầu cảm xúc hoá một cách mạnh mẽ ở bản thân chủ thể cảm thụ. Cảm thụ văn học cũng như cảm thụ nghệ thuật thực chất là một sự chiếm lĩnh đối tượng thẩm mĩ thông qua con đường cảm xúc hoá”. Hơn nữa tác giả còn khẳng định: “không có cảm xúc sẽ không có cảm thụ thẩm mĩ và cảm thụ văn học nghệ thuật. Sự đồng hoá hịên thực thẩm mĩ cũng là một hoạt động xã hội nhưng lại là một hoạt động cảm xúc hoá mang tính chủ quan sâu sắc. Chưa có trạng thái vui, buồn, phấn khởi, phẫn nộ, yêu thương, căm thù hay khinh bỉ thì chưa có sự đồng hoá thẩm mĩ, chưa có hiện tượng cảm thụ văn học nghệ thuật ( 19, tr50) PGSTS Nguyễn Thị Thanh Hương trong bài “Bồi dưỡng năng lực giao tiếp thẩm mĩ và giao tiếp xã hội cho học sinh THPT” cũng đã nhấn mạnh vai trò của cảm xúc thẩm mỹ trong tiếp nhận tác phẩm văn chương và việc hình thành nhân cách người học sinh. “Cảm xúc tạo ra hưng phấn và động cơ sáng tạo trong tiếp nhận văn học, là chìa khoá mở cánh cửa lâu đài văn học, đưa con người nhập vào thế giới huyền diệu của văn chương”(12)Cảm xúc thẩm mĩ đã trở thành hạt nhân quan trọng trong cảm thụ tác phẩm văn chương, bởi nhận thức nghệ thuật bao giờ cũng gắn liền với tình cảm, cảm xúc trước cái đẹp. Năng lực này giúp cho độc giả phát hiện ra chất văn của tác phẩm văn chương. Nếu không có năng lực cảm xúc thẩm mỹ sẽ không cảm thụ được chất văn, không đánh giá được văn hay hay giở thì những kiến thức về lí luận văn học cũng chẳng để làm gì . Đặc trưng của cảm thụ văn học phải là sự kết hợp hài hoà giữa trí tuệ và tình cảm, giữa khối óc và con tim, là phản ứng của con người trước cái đẹp. Có thể thấy, vấn đề cảm xúc thẩm mỹ trong những năm qua đã được các nhà nhà nghiên cứu, nhà giáo quan tâm đề cập tới. Đặc biệt trong dạy học tác phẩm văn chương, cảm xúc thẩm mỹ đã trở thành yếu tố quan trọng không thể thiếu.2.2 Tố Hữu là nhà thơ lớn của nền thơ ca Việt Nam, ông đã để lại cho đời một sự nghiệp văn chương có giá trị cao. Sự nghiệp của ông được tập hợp trong 6 tập thơ, ra đời cùng với chiều dài lịch sử dân tộc : “Từ ấy”, “Việt Bắc”, “Ra trận” , “Gío lộng”, “Việt nam máu và hoa”, “Một tiếng đờn”.Từ “Từ ấy” đến “Một tiếng đờn” là cả một cuộc hành trình dài của đời thơ Tố Hữu. Mỗi tập thơ của ông ra đời là một hiện tượng văn học lớn đã thu hút công sức nghiên cứu của đông đảo các nhà nghiên cứu, phê bình văn học,nhà giáo trong mấy chục năm qua. Rất nhiều công trình nghiên cứu về thơ Tố Hữu, nhưng đáng chú ý hơn cả là các công trình nghiên cứu của các nhà thơ nổi tiếng như: Xuân Diệu, Chế Lan Viên ,Lưu Trọng Lư; của các nhà nghiên cứu phê bình có tên tuổi như: Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Hà Minh Đức, Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Hạnh; của các nhà giáo như: Phan Trọng Luận, Nguyễn Thanh Hùng, Nguyễn Thị Thanh Hương, Vũ Nho, Nguyễn Văn Long... và một số bài viết của chính tác giả về đời thơ và đời mình.Các công trình nghiên cứu, các bài viết tập trung vào một số vấn đề sau: Về con đường thơ Tố Hữu: gồm các bài viết về các tập thơ của ông, khuynh hướng vận động của thơ ông. Về phong cách thơ Tố Hữu: các công trình nghiên cứu, các bài viết tập trung khai thác, khám phá vẻ đẹp, những giá trị đặc sắc trong thơ Tố Hữu cả về nội dung lẫn hình thức. Về cách dạy học Tố Hữu: là các bài viết của các nhà nghiên cứu, các nhà giáo … đi sâu tìm hiểu phân tích một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu. Nhìn lại những chặng đường đã qua, những mốc lớn trong đời thơ Tố Hữu, ta thấy: giới phê bình, nghiên cứu đều dành nhiều trang viết về thơ Tố Hữu trước 1975 và đều thống nhất khẳng định thơ Tố Hữu là đỉnh cao của thơ trữ tình –chính trị Việt Nam thế kỉ 20.Ngoài ra cũng đã có khá nhiều, luận án, luận văn thạc sỹ thuộc các chuyên ngành đã nghiên cứu triển khai việc dạy học thơ Tố Hữu trong chương trình THPT. Song, dạy học thơ Tố Hữu theo hướng phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh lại là đề tài khá mới mẻ, vì vậy, mọi tư liệu về thơ Tố Hữu đối với chúng tôi đều là quí báu giúp tôi hoàn thành đề tài này.3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU: Xây dựng cơ sở lí luận của việc phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh khi dạy học thơ Tố Hữu. Đề xuất các biện pháp phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh khi dạy học thơ Tố Hữu. Đề xuất một bài thực nghiệm.4. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU. Thơ Tố Hữu, đặc biệt là các bài có trong chương trình THPT như: Từ ấy, Việt Bắc, Kính gửi cụ Nguyễn Du, Tâm tư trong tù. Học sinh lớp 12.5. PHẠM VI NGHIÊN CỨU: Nghiên cứu khả năng phát triển cảm xúc thẩm mỹ của thơ Tố Hữu trong chương trình THPT cho học sinh. Khả năng phát triển cảm xúc thẩm mỹ của học sinh lớp 12 THPT qua bài soạn “Kính gửi cụ Nguyễn Du” .6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: Nghiên cứu, phân tích, tổng hợp tài liệu. Phân tích so sánh. Thực nghiệm :Dự giờ, khảo sát, điều tra đánh giá.7. BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN :Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung của luận văn được triển khai trong 3 chương:Chương I: Cảm xúc thẩm mỹ là cội nguồn của mọi sáng tạo nghệ thuật nói chung và là cơ sở của sự tiếp nhận thơ Tố Hữu nói riêng.Chương II: Một số biện pháp phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh THPT qua dạy học thơ Tố Hữu .Chương III: Thực nghiệm bài thơ “Kính gửi cụ Nguyễn Du” của Tố Hữu Sau cùng là phần tài liệu tham khảo và phụ lục.

Ch¬ng I: C¶m xóc thÈm mÜ lµ céi nguån cña mäi s¸ng t¹o

nghÖ thuËt nãi chung vµ lµ c¬ së cña sù tiÕp nhËn th¬ Tè H÷u nãi riªng

1.3.2 C¶m xóc thÈm mü lµ céi nguån cña mäi s¸ng tao nghÖ thuËt 12

2 C¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn cña viÖc ph¸t triÓn c¶m xóc thÈm mü cho

3 Cảm xúc thẩm mĩ có vai trò quan trong tiếp nhận văn chơng 28

4 Thơ Tố Hữu có nhiều khả năng phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho

4.1 Thơ là thể loại có khả năng tác động vào tình cảm, cảm xúc

4.2 Khả năng phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh của thơ Tố Hữu 35

4.2.1 Thơ Tố Hữu luôn đem lại những cảm xúc thẩm mỹ cho bạn đọc

nói chung, học sinh THPT nói riêng 35

4.2.2 Sự đa dạng về hình thức của thơ Tố Hữu đem lại cảm xúc

4.2.2.2 Sự đa dạng trong nhịp điệu giọng điệu trong thơ Tố Hữu đã

đem lại cảm xúc thẩm mỹ cho bạn đọc học sinh 47

4.2.2.3 Những hình ảnh thơ giàu cảm xúc đã mang lại cảm xúc

4.2.2.4 Ngôn ngữ nghệ thuật phong phú trong thơ Tố Hữu đã

đem lại cảm xúc thẩm mỹ cho bạn đọc học sinh 54

4.2.2.5 Nhạc điệu ngọt ngào trong thơ Tố Hữu tác động mạnh,

mang đến cảm xúc thẩm mỹ của học sinh 57

Chơng 2: Một số biện pháp phát triển cảm xúc thẩm mỹ

cho học sinh THPT qua dạy học thơ Tố Hữu 60

1 Cơ sở thực tiễn của việc đề xuất các biện pháp 60

1.1 Thực tiễn dạy học thơ Tố Hữu ở trờng THPT hiện nay 60

1.1.1 Khảo sát tình hình dạy học thơ Tố Hữu ở THPT hiện nay: 60

2.3 Xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm tạo ra bầu không khí văn

ch-ơng từ đó phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh 81

2.4 phân tích giá trị thẩm mĩ, cấu trúc bài thơ, giá trị t tởng nhằm phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh 87

CH¦¥NG 3: ThiÕt kÕ thùc nghiÖm bµi th¬ “KÝnh göi cô

5.2 KÕt luËn chung vÒ kÕt qu¶ d¹y thùc nghiÖm 106

Tµi liÖu tham kh¶o

Quy íc viÕt t¾t

- Trung häc phæ th«ng: THPT

1.2 Lý do chủ quan :

Ngay từ khi học phổ thông tôi đã yêu thích thơ Tố Hữu nay là một giáo viên dạy văn ở trờng THPT nên chúng tôi đã chọn đề tài này, với mong muốn qua việc dạy thơ Tố Hữu sẽ đem lại hứng thú cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh, nhằm phát triển con ngời toàn diện ở các em và hạn chế tình trạng trán học văn hiện nay của học sinh

2 Lịch sử vấn đề:

2.1 Trong cảm thụ tác phẩm văn chơng, cảm xúc thẩm mỹ đã dành đợc vị

trí xứng đáng, đã đợc nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo quan tâm, GS Phan Trọng Luận trong bài “Bạn đọc học sinh trong mối quan hệ thẩm mĩ với tác phẩm văn học” đã nhấn mạnh “Tác động của văn học nghệ thuật là sự lay

động sâu sắc bên trong mỗi con ngòi, vì sự cảm thụ nghệ thuật gắn liền với yêu cầu cảm xúc hoá một cách mạnh mẽ ở bản thân chủ thể cảm thụ Cảm thụ văn học cũng nh cảm thụ nghệ thuật thực chất là một sự chiếm lĩnh đối tợng thẩm mĩ thông qua con đờng cảm xúc hoá” Hơn nữa tác giả còn khẳng định: “không có cảm xúc sẽ không có cảm thụ thẩm mĩ và cảm thụ văn học nghệ thuật Sự đồng hoá hịên thực thẩm mĩ cũng là một hoạt động xã hội nhng lại là một hoạt động cảm xúc hoá mang tính chủ quan sâu sắc Cha có trạng thái vui, buồn, phấn khởi, phẫn nộ, yêu thơng, căm thù hay

khinh bỉ thì cha có sự đồng hoá thẩm mĩ, cha có hiện tợng cảm thụ văn học nghệ thuật ( 19, tr50)

PGS-TS Nguyễn Thị Thanh Hơng trong bài “Bồi dỡng năng lực giao tiếp thẩm mĩ và giao tiếp xã hội cho học sinh THPT” cũng đã nhấn mạnh vai trò của cảm xúc thẩm mỹ trong tiếp nhận tác phẩm văn chơng và việc hình thành nhân cách ngời học sinh “Cảm xúc tạo ra hng phấn và động cơ sáng tạo trong tiếp nhận văn học, là chìa khoá mở cánh cửa lâu đài văn học, đa con ng-

ời nhập vào thế giới huyền diệu của văn chơng”(12)

Cảm xúc thẩm mĩ đã trở thành hạt nhân quan trọng trong cảm thụ tác phẩm văn chơng, bởi nhận thức nghệ thuật bao giờ cũng gắn liền với tình cảm, cảm xúc trớc cái đẹp Năng lực này giúp cho độc giả phát hiện ra chất văn của tác phẩm văn chơng Nếu không có năng lực cảm xúc thẩm mỹ sẽ không cảm thụ đợc chất văn, không đánh giá đợc văn hay hay giở thì những kiến thức về

lí luận văn học cũng chẳng để làm gì Đặc trng của cảm thụ văn học phải là

sự kết hợp hài hoà giữa trí tuệ và tình cảm, giữa khối óc và con tim, là phản ứng của con ngời trớc cái đẹp

Có thể thấy, vấn đề cảm xúc thẩm mỹ trong những năm qua đã đợc các nhà nhà nghiên cứu, nhà giáo quan tâm đề cập tới Đặc biệt trong dạy học tác phẩm văn chơng, cảm xúc thẩm mỹ đã trở thành yếu tố quan trọng không thể thiếu

2.2 Tố Hữu là nhà thơ lớn của nền thơ ca Việt Nam, ông đã để lại cho đời một

sự nghiệp văn chơng có giá trị cao Sự nghiệp của ông đợc tập hợp trong 6 tập thơ, ra đời cùng với chiều dài lịch sử dân tộc : “Từ ấy”, “Việt Bắc”, “Ra trận” , “Gío lộng”, “Việt nam máu và hoa”, “Một tiếng đờn”

Từ “Từ ấy” đến “Một tiếng đờn” là cả một cuộc hành trình dài của đời thơ Tố Hữu Mỗi tập thơ của ông ra đời là một hiện tợng văn học lớn đã thu hút công sức nghiên cứu của đông đảo các nhà nghiên cứu, phê bình văn học,nhà giáo trong mấy chục năm qua Rất nhiều công trình nghiên cứu về thơ Tố Hữu, nhng đáng chú ý hơn cả là các công trình nghiên cứu của các nhà

thơ nổi tiếng nh: Xuân Diệu, Chế Lan Viên ,Lu Trọng L; của các nhà nghiên cứu phê bình có tên tuổi nh: Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Hà Minh Đức, Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Hạnh; của các nhà giáo nh: Phan Trọng Luận, Nguyễn Thanh Hùng, Nguyễn Thị Thanh Hơng, Vũ Nho, Nguyễn Văn Long và một số bài viết của chính tác giả về đời thơ và đời mình.

Các công trình nghiên cứu, các bài viết tập trung vào một số vấn đề sau:

- Về con đờng thơ Tố Hữu: gồm các bài viết về các tập thơ của ông, khuynh hớng vận động của thơ ông

- Về phong cách thơ Tố Hữu: các công trình nghiên cứu, các bài viết tập trung khai thác, khám phá vẻ đẹp, những giá trị đặc sắc trong thơ Tố Hữu cả

Ngoài ra cũng đã có khá nhiều, luận án, luận văn thạc sỹ thuộc các chuyên ngành đã nghiên cứu triển khai việc dạy học thơ Tố Hữu trong chơng trình THPT Song, dạy học thơ Tố Hữu theo hớng phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh lại là đề tài khá mới mẻ, vì vậy, mọi t liệu về thơ Tố Hữu đối với chúng tôi đều là quí báu giúp tôi hoàn thành đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu:

- Xây dựng cơ sở lí luận của việc phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh khi dạy học thơ Tố Hữu

- Đề xuất các biện pháp phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh khi dạy học thơ Tố Hữu

- Đề xuất một bài thực nghiệm

4 Đối tợng nghiên cứu.

- Thơ Tố Hữu, đặc biệt là các bài có trong chơng trình THPT nh: Từ ấy, Việt Bắc, Kính gửi cụ Nguyễn Du, Tâm t trong tù

- Thực nghiệm :Dự giờ, khảo sát, điều tra đánh giá

7 Bố cục của luận văn :

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung của luận văn đợc triển khai trong 3 chơng:

Chơng I: Cảm xúc thẩm mỹ là cội nguồn của mọi sáng tạo nghệ thuật nói

chung và là cơ sở của sự tiếp nhận thơ Tố Hữu nói riêng

Chơng II: Một số biện pháp phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh THPT

qua dạy học thơ Tố Hữu

Chơng III: Thực nghiệm bài thơ “Kính gửi cụ Nguyễn Du” của Tố Hữu

Sau cùng là phần tài liệu tham khảo và phụ lục

Phần II: nội dung

Chơng I:

cảm xúc thẩm mĩ là cội nguồn của mọi sáng tạo

nghệ thuật nói chung và là cơ sở của sự tiếp nhận

thơ Tố Hữu nói riêng

1 Phân biệt cảm xúc và cảm xúc thẩm mỹ:

1.1 Cảm xúc:

Cảm xúc: là trạng thái của con ngời trớc những sự vật xung quanh, chẳng hạn, khi quan sát mặt trời mọc, khi ngắm một nhành hoa, khi nghe nhạc con ng… ời biểu lộ thái độ của mình bằng sự vui, buồn, hài lòng hay chán nản Đó là cảm xúc, niềm vui, nỗi buồn, sự khiếp sợ là những trạng thái cảm xúc khác nhau của con ngời

Theo Mác: “Con ngời khẳng định mình trong thế giới vật thể không chỉ bằng t duy mà còn bằng tất cả cảm xúc ” Đã là ngời thì ai cũng phải có cảm xúc, trừ những ngời bị bệnh lãnh cảm, trơ lì cảm xúc

Song song với việc nhận thức và phản ánh thế giới, con ngời bao giờ cũng nảy sinh tình cảm, cảm xúc của mình với thế giới khách quan ấy Đó là

sự tự khẳng định mình trong mối quan hệ với thế giới khách quan Cảm xúc thờng tồn tại dới hai dạng: cảm xúc tích cực và cảm xúc tiêu cực

Cảm xúc tích cực: xảy ra khi những biến cố của hiện thực phù hợp với nhu cầu mong muốn của con ngời Nếu đợc thỏa mãn sẽ tạo nên những cảm xúc nh: yêu thích, phấn khởi, vui sớng, tự tin…

Ngợc lại, cảm xúc tiêu cực: xảy ra khi những biến cố của hiện thực không làm thoả mãn những nhu cầu đang mong muốn của con ngời, khi đó sẽ nảy sinh những cảm xúc tiêu cực nh: buồn bã, thất vọng, bi lụỵ, giận giữ…

Cảm xúc có đặc điểm là sự rung động tơng đối đơn giản, ngắn ngủi, có tính chất trực tiếp và có tính tình huống, nó gắn liền với sự tự giác tơng đối Nói về vấn

đề này, Lênin nhấn mạnh: “Không có cảm xúc của con ngời thì trớc đây, hiện nay

và sau này không có sự tìm tòi của con ngời về chân lí”(dẫn theo 29,15)

Nh vậy “Xúc cảm và tình cảm con ngời là những rung động khác nhau nảy sinh do sự thoả mãn hay không thoả mãn những nhu cầu nào đó do sự phù hợp hay không phù hợp của các biến cố, hoàn cảnh cũng nh trạng thái bên trong cơ thể với mong muốn, hứng thú, niềm tin và thói quen của chúng ta” ( dẫn theo 12,15).

Tình cảm và cảm xúc là cơ sở của cảm xúc thẩm mỹ, là yếu tố quan trọng trong sáng tạo và tiếp nhận nghệ thuật nói chung, văn học nói riêng Vì thế để tìm hiểu về cảm xúc thẩm mĩ chúng ta cần phải hiểu và nắm đợc những biểu hiện của cảm xúc

1.2 Cảm xúc thẩm mĩ:

“Cảm xúc thẩm mĩ là khả năng rung cảm của con ngời trớc ấn tợng thẩm mĩ nhận đợc Bản thân những rung cảm này là sự xúc động của con ngời trải qua quá trình cảm thụ cái cao cả, là niềm vui lúc hởng thụ cái đẹp, là những xúc động đợc gợi lên bởi cái bi và cái hài trong cuộc sống và trong nghệ thuật” (-dẫn theo 12;3)

Nh vậy, cảm xúc thẩm mỹ là đem tình cảm của ngời đọc gửi gắm vào tác phẩm nghệ thuật, cùng tham dự với tác giả những nỗi vui, buồn, căm giận, thù ghét Hêghen cho rằng mục đích của nghệ thuật là nhằm vào việc giúp cho con ngời tìm thấy đợc chính mình ở ngoại cảnh Chính nhờ cảm xúc thẩm mỹ

mà ngời đọc có thể đem lại linh hồn, đem lại cuộc sống cho tác phẩm văn

ch-ơng Có mấy loại cảm xúc thẩm mỹ nh sau:

- Loại khách quan: là loại cảm xúc do tác động bên ngoài tạo nên Chẳng hạn có những ngời chỉ thích đọc một loaị tác phẩm văn chơng nhất

định Hoặc có nhiều học sinh chỉ thích đọc những truyện trinh thám hoặc những truyện hành động, nhiều em học sinh nữ tuổi mới lớn lại thích đọc tiểu thuyết hoặc thơ tình, còn những ngời đã trởng thành lại thích đọc tiểu thuyết tâm lí xã hội tuỳ theo sở thích mỗi ng… ời mà họ thiên về đọc một loại tác phẩm văn chơng nhất định

- Loại liên tởng: là loại độc giả khi đọc một tác phẩm có thể liên tởng tới nhiều vấn đề khác nhau Tính chất của những liên tởng ở họ là do vẻ đẹp

tiềm ẩn của tác phẩm văn chơng đã đem lại cho họ những cảm xúc mãnh liệt, làm sống lại những hng phấn của thần kinh, cung cấp chất liệu cho hoạt động liên tởng và tởng tợng Chẳng hạn khi đọc bài thơ “Việt Bắc”, các em học sinh miền núi Cao Bằng, Bắc Cạn mới ý thức hết vẻ đẹp nên thơ và quyến rũ của khung cảnh núi rừng Tây Bắc.

- Loại tính cách: là loại độc giả luôn mang trong mình một tính cách

đặc biệt khi đọc tác phẩm, loại này thờng đem ấn tợng chủ quan của mình để

đánh giá tác phẩm, do đó, có khi họ bị cảm giác đánh lừa do sự ngộ nhận, có khi là do không hiểu hoặc võ đoán Ví dụ nh trờng hợp đánh giá về “Truyện Kiều” của Phạm Quỳnh và Nguyễn Văn Vĩnh

Cảm xúc thẩm mĩ là sản phẩm của mối quan hệ giữa con ngời và thế giới Song không phải mọi cảm xúc của con ngời với thế giới đều đợc coi là cảm xúc thẩm mĩ Bởi bên cạnh cảm xúc thẩm mĩ còn có một loại cảm xúc khác gọi là cảm xúc vật chất, đuợc nảy sinh dựa trên sự thoả mãn hoặc không thoả mãn trớc các nhu cầu về ăn uống, sinh hoạt, giải trí Còn cảm xúc thẩm…

mĩ lại là trạng thái rung cảm của chủ thể thẩm mĩ trớc những ấn tợng thẩm mĩ khi chủ thể thẩm mĩ tri giác đợc bằng thị giác và thính giác các khách thể thẩm mĩ trong cuộc sống và trong nghệ thuật Cụ thể hơn, cảm xúc thẩm mỹ là những rung động đợc mang lại từ của cái chân, thiện, mĩ trong cuộc sống và nghệ thuật Từ đó tác động tới tinh thần của con ngời, góp phần làm biến đổi nhân cách con ngời tuỳ theo trình độ hiểu biết và nhận thức của mỗi ngời Nh vậy có thể nói cảm xúc thẩm mỹ là cảm xúc tinh thần cao thợng, cao cấp nhất của con ngời

Cảm xúc thẩm mỹ của con ngời rất phong phú, phức tạp, bởi nó đợc nảy sinh từ khách thể thẩm mĩ của hiện thực vốn cũng phong phú, đa dạng

Có khi là sự hào sảng, vui sớng, hạnh phúc khi chiêm ngỡng cái đẹp, lúc là

sự kính nể khâm phục khi trực diện với cái cao cả, cái anh hùng, lúc là sự

đau khổ, bùi ngùi xót xa trớc cái bi, lúc là sự ức chế căm giận trớc cái ác, cái tội lỗi…

Từ đó chúng ta thấy, không phải mọi cảm xúc về cái đẹp, trớc cái đẹp

đều là cảm xúc thẩm mĩ, mà cảm xúc thẩm mĩ đợc gợi ra từ cái bi, cái hài, cái

đẹp, cái cao cả trong nghệ thuật Tất cả đều vì mục đích giúp cho chủ thể thẩm mĩ tự tẩy rửa, làm trong sạch tâm hồn, hớng về điều thiện, về cái cao cả, nhằm phát triển, hoàn thiện con ngời họ về thể chất, nhân cách giúp họ thoát khỏi sự ham muốn ích kỉ, cá nhân, đồng thời hớng dẫn họ khát khao vơn tới sự sáng tạo không ngừng

Đa lại cảm xúc thẩm mĩ phong phú, đa dạng nhất cho con ngời phải kể

đến tác phẩm nghệ thuật – sản phẩm mà con ngời sáng tạo ra từ một lí tởng thẩm mỹ nhất đinh Chúng ta có thể dẫn ra ví dụ minh hoạ nh; khi thởng thức giai điệu, khúc hát ca dao với những ca từ ngọt ngào, giản dị của đồng quê, chúng ta nh đợc đắm mình trong không gian quê hơng dịu dàng với cây đa bến nớc, với lời ru ngọt ngào tha thiết của bà, của mẹ, khiến chúng ta say mê, cảm thấy thanh thản, trìu mến nh đang đợc trở về với không gian thực của quê hơng Đọc những tác phẩm viết về cuộc chiến anh dũng của dân tộc, trớc tinh thần quả cảm, nguyện hy sinh tất cả cho tiền tuyến, tất cả cho s nghiệp giải phóng đất nớc, bỗng xuất hiện trong chúng ta không klhí hừng hực của ngày hội cứu nớc nh mình cũng đang đợc tham gia và nếm trải

Tác phẩm nghệ thuật góp phần đem lại cảm xúc thẩm mỹ cho con ngời phong phú nhất “Bởi nghệ thuật tạo ra một thế giới mà trong đó con ngời không vớng vào những mâu thuẫn xã hội và những óc muốn chính trị Tác phẩm nghệ thuật là một hoạt động tự do của tâm hồn, của tởng tợng, của cảm xúc và tình cảm Nó gắn với lợi ích khoái cảm thẩm mĩ, với tinh thần con ng-ời.” (Dẫn theo 29,15)

Cảm xúc thẩm mỹ là cảm xúc vô t trong sáng không vụ lợi, hoàn toàn thoát khỏi mọi sự ham muốn và mục đích cá nhân hẹp hòi ích kỉ “ cảm xúc thẩm mĩ chỉ đợc cảm thụ thực sự khi nó không liên quan đến sự cần thiết của con ngời Cảm xúc thẩm mỹ nảy sinh, thăng hoa khi con ngời trong trạng thái cân bằng với hạnh phúc thực tại Cảm xúc thẩm mỹ do đó là cảm xúc tinh thần

cao thợng nhất của con ngời”.(29,15) cảm xúc thẩm mỹ là kết quả của hoạt

động thẩm mĩ không nhằm theo đuổi một lợi ích thực dụng vật chất nào ,không bị một áp lực nào cỡng chế, ép buộc Cảm xúc thẩm mĩ đợc nảy sinh trên tinh thần tự nguyện, chân thành và tự nhiên, bởi nó là cảm xúc tinh thần thuần tuý “mà cái gì của tinh thần cũng đều cao hơn bất kì một sản phẩm của

tự nhiên”(7,95) Chẳng hạn, khi đọc những trang văn viết về số phận bi đát cùng đờng của những ngời nông dân dới chế độ xã hội phong kiến, chúng ta bỗng nh cảm thấy đợc nỗi thống khổ của con ngời, muốn cứu giúp họ, khát khao đợc nhìn thấy cuộc đời họ sang trang, hạnh phúc, và đồng thời biết xa lánh, phê phán cái ác, cái bất công mà con ngời trong xã hội cũ phải chịu

đựng Những cảm xúc đó xuất hiện ở ngời đọc là hoàn toàn chân thành, tự nguyện, vô t và trong sáng, không chịu một sự ép buộc hay vì mục đích vật chất nào quy định

Từ đặc tính trên khiến cho cảm xúc thẩm mĩ có chức năng làm trong sáng tâm hồn con ngời, thanh lọc tâm hồn để con ngời sống cao thợng và nhân bản hơn Và khi con ngời biết thông cảm với nổi khổ đau của đồng loại cũng

có nghĩa là con ngời đang hớng tới cái đẹp cái chân, thiện, mĩ

Cảm xúc thẩm mĩ thực chất là sự rung động, xúc động, là niềm vui tinh thần, song luôn gắn với hai mặt tình cảm và nhận thức của con ngời Cảm xúc thẩm mĩ không đơn thuần là cảm giác mang tính bản năng hoặc những cảm xúc

về những yếu tố bên ngoài tách khỏi khách thể thẩm mĩ Cảm xúc thẩm mĩ có

đ-ợc phải bao hàm cả hai mặt tình cảm và nhận thức Vì cảm xúc thẩm mĩ đích thực phải là sự hợp thành của thị hiếu thẩm mĩ, quan điểm thẩm mĩ, lí tởng thẩm

mĩ Tóm lại cảm xúc thẩm mĩ phải phản ánh đựoc hai mặt t duy và tình cảm của chủ thể thẩm mĩ, với toàn bộ năng lực và phẩm chất của chủ thể thẩm mĩ nh lí t-ởng thẩm mĩ, lí tởng đạo đức, lí tởng chính trị xã hội

Vì vậy trong thực tế, chúng ta vẫn thấy ở những ngời có thị hiếu thẩm

mĩ cao, vốn văn hoá, trình độ học vấn cao, vốn kinh nghiệm phong phú thờng

sẽ có cảm xúc thẩm mĩ tinh tế nhạy bén và sâu sắc về khách thể thẩm mĩ Và

ngợc lại, ở những ngời có t chất, tính cách cũng nh trình độ văn hoá thấp ờng có thị hiếu thẩm mĩ thấp, dẫn tới việc đánh giá cảm nhận khách thể thẩm

th-mĩ hời hợt, bên ngoài, không phân biệt đợc đâu là cái đẹp thực sự và đâu là sự giả mạo cái đẹp

Chúng ta đều biết, quá trình nhận thức cái đẹp của con ngời hoàn toàn chịu sự chi phối của quy luật nhận thức nh từ cảm giác đến tri giác, từ đó hình thành biểu tợng, khái niệm Song, nhận thức cái đẹp trong văn học nghệ thuật khác với nhận thức khoa học Con ngời muốn nhận thức đợc cái đẹp trong nghệ thuật đòi hỏi phải hiểu và cảm đợc cái hay, cái đẹp trong tác phẩm ấy Họ phải vận dụng toàn bộ t duy hình tợng và t duy lôgícđể nhận thức cái đẹp

Họ lĩnh hội thông qua các giác quan nh thị giác, thính giác cho nên cần…thiết phải có cảm xúc thẩm mỹ.Tác phẩm văn chơng tác động vào cảm xúc, hình thành nên cảm xúc thẩm mỹ, cảm xúc thẩm mỹ là con đờng đa ngời đọc

đi vào thế giới của văn học, nghệ thuật và khi những sợi dây tình cảm đợc ngân lên trong lòng ngời đọc, lúc đó sự lĩnh hội cái hay, cái đẹp ở ngời đọc đã bắt đầu Do vậy, cảm xúc là yếu tố quyết định trong quá trình tiếp nhận văn chơng và phát triển nhân cách học sinh Ngời giáo viên văn học có vai trò rất quan trọng trong việc bồi dỡg cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh, vì thông qua tác phẩm văn chơng, giáo viên sẽ hớng dẫn cho học sinh tìm hiểu cái hay, cái

đẹp trong hình tợng nghệ thuật, trong ngôn ngữ, hình ảnh, tạo cơ sở cho các

em hình thành những cảm xúc thẩm mỹ

Cảm xúc thẩm mĩ đóng vai trò cực kì quan trọng trong việc phát triển năng lực t duy thẩm mĩ cho học sinh, tạo hng phấn và động cơ sáng tạo trong tiếp nhận văn học Bởi sự tác động của một tác phẩm nghệ thuật đối với ngời thởng thức là ở chỗ nó khơi dậy sự trăn trở, một sự trăn trở khác với

sự trăn trở không liên quan đến nghệ thuật Muốn hiểu sâu sắc, chân thực tác phẩm nghê thuật, chúng ta phải có cảm xúc thẩm mĩ thật sự mãnh liệt, phải

đặt mình vào tác phẩm, phải rèn luyện vốn văn hoá, trình độ học vấn cũng

nh thị hiếu thẩm mĩ của mình ngang tầm với tác phẩm Có cảm xúc thẩm mỹ

học sinh sẽ có một thái độ tự nguyện đến với tác phẩm văn chơng Từ đó nâng cao hiệu quả tiếp nhận và làm cơ sở cho hoạt động sáng tạo lại tác phẩm nghệ thuật

Nhìn chung, cảm xúc thẩm mĩ có vai trò rất quan trọng trong nhiều lĩnh vực nh: Nhận thức, giáo dục, sáng tạo và tiếp nhận văn học nghệ thuật Đối với văn học, cảm xúc thẩm mỹ đa bạn đọc vào thế’ giới của văn học, sống với các hình tợng nghệ thuật của tác phẩm để từ đó lĩnh hội đợc cái hay, cái đẹp của tác phẩm Cảm xúc thẩm mỹ còn góp phần hớng dẫn hành động của học sinh làm cho đời sống tinh thần của các em trở nên phong phú hơn Vì vậy việc bồi dỡng, phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh qua bộ môn văn là một điều vô cùng quan trọng đối với giáo viên trong sự nghiệp trồng ngời Bởi cảm xúc thẩm mỹ là giai đoạn đầu của quá trình nhận thức thẩm mĩ Nó vừa là

động lực vừa là chất xúc tác thúc đẩy cho việc lĩnh hội thẩm mĩ, tạo hng phấn

và động cơ sáng tạo trong tiếp nhận văn học, là chìa khoá mở cánh cửa lâu đài văn học, đa ngời đọc thâm nhập vào thế giới huyền diệu của văn chơng trong tác phẩm Không có cảm xúc thẩm mỹ, tác phẩm văn chơng không trở thành

đối tợng gây nên những rung động thẩm mĩ trong tâm hồn ngời tiếp nhận Cảm xúc thẩm mĩ là yếu tố quyết định chất lợng của nhận thức thẩm mĩ ở con ngời

1.3 Sự khác biệt giữa cảm xúc và cảm xúc thẩm mĩ:

1.3.1 Cảm xúc và cảm xúc thẩm mĩ đều là những trạng thái tình cảm:

Cảm xúc và cảm xúc thẩm mĩ trớc hết đều là sự rung động, là những trạng thái tình cảm của con ngời trớc đối tợng hoặc khi tiếp xúc với đối tợng,

từ đó tạo nên “sự hân hoan vui sớng, thích thú hoặc thơng cảm, đau xót, buồn bã, mến phục Khi con ng… ời có một khát khao mãnh liệt đợc bày tỏ những rung cảm, tìnhcảm, suy nghĩ của mình trớc đối tợng là lúc họ có cảm xúc Nếu

đối tợng đó là tác phẩm văn học, nghệ thuất thì cảm xúc đó là cảm xúc thẩm

mỹ

Các sự vật, hiện tợng ở trong thế giới đều có khả năng gợi ra các trạng

thái rung động cũng nh những cảm xúc ở con ngời, khiến cho con ngời có thể vui sớng, phấn chấn hoặc xót xa đau đớn.

Cảm xúc nói chung và cảm xúc thẩm mỹ có cùng một cơ sở tâm lí là nhu cầu Sự khác biệt giữa cảm xúc và cảm xúc thẩm mỹ, qui định tính phù hợp mục đích của nhu cầu Nhu cầu ngoài thẩm mĩ luôn hớng đến chiếm lĩnh

đối tợng, còn nhu cầu thẫm mĩ hớng tới sự thụ cảm nội tâm, sự thởng ngoạn

đánh giá.(8;54)

Tóm lại, cả hai cảm xúc và cảm xúc thẩm mỹ đều có cơ sở là những trạng thái tình cảm, cảm xúc khác nhau trớc thế giới, song cảm xúc thẩm mỹ ở trình độ cao hơn cảm xúc Cảm xúc thẩm mĩ là trạng thái tình cảm của chủ thể thẩm mĩ trớc ấn tợng thẩm mĩ, khi chủ thể thẩm mĩ tri giác đợc bằng thị giác và thính giác các khách thể thẩm mĩ trong cuộc sống và trong nghệ thuật Còn cảm xúc là trạng thái tình cảm, cảm xúc của con ngời trớc hiện thực đã trải qua

1.3.2 Cảm xúc thẩm mỹ là cội nguồn của mọi sáng tao nghệ thuật.

Trong sáng tạo nghệ thuật, cảm xúc thẩm mĩ đóng vai trò nh một suối nguồn vô tận khơi nguồn sáng tạo cho ngời nghệ sỹ “cảm xúc thấm mĩ là con

đờng đa ngời đọc vào thế giới văn học nghệ thuật khiến cho những sợi dây tình cảm trong lòng ngời đoc ngân lên những âm thanh, nhịp điệu khác của tâm hồn trớc mỗi hình tợng nghệ thuật, lúc đó sự lĩnh hội cái hay cái đẹp của tác phẩm bắt đầu và cũng đồng thời là quá trình sáng tạo”(12;4)

Nhận thức cái đẹp trong nghệ thuật khác với nhận thức khoa học ở chỗ Muốn nhận thức cái đẹp trong nghệ thuật phải cảm đợc cái hay, cái đẹp trong tác phẩm với toàn bộ năng lực tinh thần của ngời đọc nh thị giác, thính giác, phải đem tình cảm gửi vào tác phẩm nghệ thuật để cùng vui, buồn với tác giả

Còn nhận thức khoa học phải tuân thủ theo các quy luật của t duy khoa học và t duy logíc

Nh đã trình bày ở trên cảm xúc thẩm mỹ là cảm xúc tinh thần vô t, trong

sáng, không vụ lợi, không bị ép buộc bởi t tởng chính trị xã hội nào Cảm xúc thẩm mĩ là tình cảm cao thợng và chân thành vì vậy nó hớng dẫn hành động của con ngời, làm cho đơì sống nội tâm của con ngời thêm phong phú.

Cảm xúc mạnh mẽ thì nhu cầu sáng tạo cái mới theo tiêu chí cái đẹp, cái hữu ích càng lớn, bởi khi khách thể thẩm mĩ gợi lên trong chúng ta những rung

động thẫm mĩ mạnh mẽ, sâu sắc, cũng đồng thời kích thích niềm say mê yêu mến muốn đợc nâng niu gìn giữ và bảo vệ chúng theo chiều hớng tích cực, có nghĩa là cảm xúc thẩm mỹ gợi lên ở chúng ta lòng khát khao sáng tạo ra cái mới, cái đẹp, cái hữu ích trên cơ sở những rung động mạnh mẽ sâu sắc Lúc đó những cảm xúc

ấy cần phải đợc bộc lộ đợc, giải toả thông qua những sáng tạo nghệ thuật, nói nh Arnauđốp: đó là nhu cầu đợc “Giải thoát nội tâm” Nguyên Hồng cũng từng nói “ Những cái tôi viết là những cái yêu thơng nhất của tôi, những ớc mong nhức nhối nhất của tôi” Đến lúc này thì sáng tạo nghệ thuật là nhu cầu, là phơng tiện mạnh

mẽ để giải thoát những cảm xúc thẩm mĩ của chủ thể thẩm mĩ , là cách thức để con ngời thoả mãn những nhu cầu tinh thần của mình

Ví dụ: Khi có dịp tận hởng cảnh biển trong buổi bình minh trong trẻo, chúng ta muốn cất giữ khoảnh khắc đó trong lòng, đồng thời cũng có nhu cầu giải thoát cảm xúc ấy, đợc chia sẻ với mọi ngời bằng việc làm thơ, viết văn, vẽ tranh để hoạ lại cảnh biển thông qua trí t… ởng tợng và cảm xúc của mình Nh nhà thơ Huy Cận, bớc chân lang thang đã đa nhà thơ tới bờ Sông Hồng Trớc không gian trời nớc mênh mông, đối diện với cái không gian vô cùng vô tận, cái thời gian vô thuỷ, vô chung thi sĩ đã không tránh khỏi cảm giác cô đơn, thấy kiếp ngời thật là phù du bé nhỏ Rợn ngợp trớc cái mênh mông của đất trời, thi sĩ đã cất lên những vần thơ về cái nỗi niềm nhân thế qua bài thơ “Tràng Giang” Ngời nghệ sĩ thờng có tâm hồn rất nhạy bén, tinh tế, họ thờng xúc động rất mạnh Khi xúc động càng mạnh mẽ thì sức tởng tợng càng lớn lao, dẫn đến khát khao bày tỏ nhận thức, kinh nghiệm, ấn tợng, cảm xúc vào trong tác phẩm nghệ thuật càng lớn Nói nh Hêghen con ngời bao giờ cũng thích và có nhu cầu tự thể hiện, bộc

lộ chính bản thân mình trong thế giới Trớc những điều mình tri giác đợc, con

ngời sẽ muốn lu giữ lại bằng dấu ấn tinh thần bằng niềm khao khát sáng tạo qua tác phẩm nghệ thuật Đây là một nhu cầu mang bản chất ngời Sáng tạo nghệ thuật lúc này trở nên một nhu cầu mãnh liệt, là phơng tiện mạnh mẽ để giải thoát những cảm xúc bị dồn nén (29,58)

Bởi việc bộc lộ cảm xúc và nhận thức thuộc về bản chất sâu xa của con ngời Khi có cảm xúc mạnh mẽ, mãnh liệt con ngời sẽ có nhu cầu giải thoát ra ngoài thông qua sáng tạo nghệ thuật Chính khát vọng này là động cơ vô tận cho sáng tạo nghệ thuật Ngời nghệ sĩ với phẩm chất giàu tình cảm, nhạy bén, dễ rung động trớc mọi biến cố, sự kiện của cuộc sống sẽ là điều kiện tốt để sáng tạo nghệ thuật

Theo Vigỗtki con ngời có hai cách để giải thoát cảm xúc: Thể xác và tinh thần Tởng tợng là một công cụ của tinh thần trong việc bộc lộ cảm xúc t tởng sang hình tợng nghệ thuật Nhờ có tởng tợng mà cảm xúc thẩm mĩ biến thành lời thơ, khúc nhạc, bức tranh, con ngời Nhờ có t… ởng tợng mà sáng tạo không bị lập lại, buồn tẻ

Tóm lại, cảm xúc thẩm mĩ quy định vai trò tích cực trong sáng tạo nghệ thuật, khơi gợi ở chúng ta khát khao sáng tạo không cùng theo quy luật của cái đẹp, cái hữu ích

“ Khát khao đó buộc phải tìm đến các hình thức nghệ thuật để thể hiện

Đó là trạng thái sáng tác, một trạng thái tinh thần rung động đến tột cùng, chỉ biết đi theo sự dẫn dắt của cảm hứng, của cái đẹp, của nghệ thuật”(29,64)

2 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc phát triển cảm xúc thẩm

thuật xuất phát từ cảm xúc.

Tâm lí học nghệ thuật là khoa học nghiên cứu tâm lí Ngời sáng tạo nghệ thuật và tâm lí của ngời tiếp nhận ngành lý luận này nghiên cứu quá trình tâm lí đợc thể hiện nh thế nào, đồng thời cũng chỉ ra sự phát triển của cảm xúc thẩm mỹ trong quá trình sáng tạo và tiếp nhận nghệ thuật Tâm lí học nghệ thuật nói chung bị chi phối và chịu sự quy định một cách chặt chẽ bởi tâm lí con ngời - xã hội, tình cảm đợc dấy lên bởi nghệ thuật cũng là những tình cảm đợc chi phối bởi xã hội

Đối với ngời sáng tạo nghệ thuật thì tác phẩm nghệ thuật là phơng tiện

để thoả mãn những nguyện vọng của cảm xúc mà nguyện vọng này cha đợc thoả mãn trong hiện thực Khi chúng ta cảm thấy gần nh nghẹn thở vì căng thẳng, vì sợ hãi, vì thơng cảm thì chúng ta sẽ tìm đến nghệ thuật để giải thoát

và chia sẻ Tác phẩm nghệ thuật đa lại những khả năng giải toả và thoả mãn về cảm xúc cho con ngời Ngời nghệ sĩ khi có cảm xúc đã tìm đến các hình thức nghệ thuật để biểu đạt với mong muốn tìm đợc sự đồng cảm với ngời đọc Đó

là bản chất của quá trình sáng tạo nghệ thuật, theo Vigốxki con ngời có hai cách để giải thoát cảm xúc: thể xác và tâm hồn mà tởng tợng là phơng diện tinh thần đặc thù nh một thao tác sáng tạo Tởng tợng góp phần chuyển đổi cảm xúc, t tởng sang hình tợng nghệ thuật sinh động Cảm xúc càng sâu nặng thì nhu cầu giải phóng năng lợng, sự cố gắng trình bày cảm xúc thành một khách thể thẩm mĩ bên ngoài càng lớn, và con đừơng để bộc lộ tình cảm, cảm xúc trong nghệ thuật chỉ có thể thông qua tởng tợng Cảm xúc đợc chuyển đổi thành ngôn ngữ, cảm xúc biến thành lời ca, khúc nhạc, bức tranh, cảm xúc qua tởng tợng mã hoá thành các hình ảnh, mầu sắc, hình khối, âm thanh, con ngời mang tính biểu tợng Hình ảnh

“Ngẩng đầu mái tóc mẹ rung Gió sóng biển tung trắng bờ”

trong thơ Tố Hữu vừa là bức chân dung mẹ Suốt vừa là tấm lòng ngợi ca của nhà thơ về t thế hiên ngang bất khuất của các bà mẹ Việt Nam, con ngời Viẹt

Nam thời chống Mĩ Cảm xúc đóng vai trò to lớn trong sáng tạo nghệ thuật, nếu không có cảm xúc thì nghệ sĩ sẽ không có nhu cầu sáng tác để giải thoát cảm xúc của bản thân Cảm xúc tạo ra hng phấn và động cơ sáng tạo của ngời nghệ sĩ Từ đó chung ta nhận thấy tâm lí học sáng tạo nghệ thuật đã chỉ ra rằng cảm xúc thẩm mỹ đóng vai trò quan trọng trong sáng tạo nghệ thuật mà

sự rung động đợc xem là mục đích của nghệ thuật

Khi sáng tạo, ngời nghệ sĩ bắt buộc phải có cảm xúc thì mới dẫn tới nhu cầu bộc lộ, giải thoát cảm xúc bằng một khách thể thẩm mĩ bên ngoài, thế nên khi cảm thụ nghệ thuật, hình tợng cũng nh nghệ thuật trữ tình mà không có cảm xúc thì sẽ không thể tìm hiểu nghệ thuật, không thể hiểu đợc những điều mà ngời nghệ sĩ gủi gắm trong tác phảm, bởi sự hiểu biét về tác phẩm nghệ thuật luôn gắn với quá trình cảm xúc và tình cảm của mỗi ngời Cảm xúc tạo ra hng phấn và động cơ cho sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật Cảm xúc là yếu tố quyết định chất lợng của nhận thức thẩm mĩ ở con ngời.Tóm lại, cả ngời sáng tác và ngời tiếp nhận đều phải có cảm xúc và cảm xúc thẩm mỹ Ngời sáng tạo lấy yếu tố cảm xúc thẩm mỹ là động cơ sáng tạo thẩm mĩ, còn ngời tiếp nhận lấy yếu tố cảm xúc thẩm mỹ làm động cơ kích thích quá trình tìm hiểu tác phẩm

2.1.2 Tâm lý học lứa tuổi chỉ ra sự phát triển của t duy logic và t duy hình ợng của học sinh THPT, tạo nền tảng cho sự phát triển cảm xúc thẩm mỹ của học sinh:

t-Tâm lý học lứa tuổi đã chỉ ra một số biểu hiện cho thấy: học sinh THPT

ở lứa tuổi 14 – 17 đã có sự phát triển mạnh mẽ về trí tuệ và tình cảm, cảm xúc Các em đã bớc qua giai đoạn ấu thơ trong suy nghĩ và tình cảm Hệ thần kinh cũng nh những đánh giá nhận định của các em đã phát triển, nên các năng lực về nhận thức,đánh giá cuộc sống và cảm nhận cái đẹp của các em tăng lên rõ rệt

ở lứa tuổi này, các em có nhu cầu khẳng định mình rất cao, các em đã

có sự nhạy bén, tinh tế trong tâm hồn, trớc cuộc sống, trớc số phận con ngời

Trớc các sự vật, hiện tợng, các em đã có cái nhìn, cách đánh giá chững chạc hơn, có cơ sở khoa học hơn Các em cũng đã có nhu cầu trong việc tìm kiếm

và khám phá thế giới khách quan, đã lí giải các hiện tợng đời sống bằng những kinh nghiệm và hiểu biết dù còn hạn hẹp của mình, song cũng có cơ sở khoa học

ở lứa tuổi này, các em đang bớc vào giai đoạn tập làm ngời lớn Vì vậy, các em cũng rất tò mò, rất ham học hỏi và khám phá, ngôn ngữ mà các em sử dụng đã tỏ ra có lựa chọn và tiến bộ hơn trong cuộc sống hàng ngày

Từ tất cả những đặc điểm trên, chúng ta nhận thấy học sinh THPT đã có

sự phát triển về t duy cũng nh tình cảm Các em đã muốn vơn tới chiếm lĩnh vốn tri thức, kinh nghiệm phong phú, đa dạng hơn Do hệ thần kinh phát triển nên năng lực cảm nhận cái đẹp của các em đã tăng lên, đã có sự rung cảm nhạy bén, tinh tế trớc cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn chơng Thông qua một số môn học trên lớp và sự tìm tòi đọc thêm, các em đã có một số hiểu biết về văn học nghệ thuật, năng lực cảm nhận cái đẹp của các em tỏ ra chính xác, đầy đủ hơn Tuy cha sâu nhng đứng trớc cái đẹp của tự nhiên cũng nh trong nghệ thuật, tâm hồn các em đã biết ngân lên, rung động và đồng cảm

ở lứa tuổi này, óc liên tởng, tởng tợng của các em cũng đã phát triển ,khả năng phân tích, tổng hợp, phán đoán, rút ra kết luận của học sinh đã có logic, đúng đắn

Nhìn chung, học sinh ở lứa tuổi này đã có sự phát triển về t duy logic và t duy hình tợng Cái đẹp trong nghệ thuật, nhất là cái đẹp trong văn học vốn nằm sâu trong lớp ngôn ngữ đòi hỏi ngời đọc phải huy động các năng lực nh: tri giác và cảm giác mới có thể cảm và hiểu đợc Tuy còn cha sâu sắc và còn gặp nhiều khó khăn, song các em đã có những rung cảm tinh tế Điều đó chứng tỏ

t duy thẩm mĩ , t duy hình tợng của các em đã phát triển Từ cái đẹp trong cuộc sống, trong văn học, các em đã biết vơn tới những lí tởng cao đẹp, trong xã hội Chính sự phát triển về t duy logic và t duy hình tợng này sẽ tạo nền tảng cho những tình cảm, cảm xúc thẩm mĩ của học sinh THPT để các em đến

với tác phẩm văn học nghệ thuật đợc sâu sắc hơn, vì thế các em hoàn toàn có khả năng tiếp nhận tác phẩm văn học, với toàn bộ thế giới tinh thần nhạy cảm, tinh tế của mình.

2.1.3 Mĩ học chỉ ra vai trò của cảm xúc thẩm mỹ:

Khác với các khoa học khác Khoa học mĩ học chỉ tập trung nghiên cứu các quan hệ thẩm mĩ của con ngời nới hiện thực Mọi hiện tợng đẹp, xấu, cao cả ,thấp hèn, bi ai tồn tại trong đời sống đều là nguồn gốc của tình cảm thẩm

mĩ của con ngời Đó là những cảm xúc, niềm vui sớng, tự hào, xót xa, của con ngời trong lao động, trong sáng tạo và trong học tập

Vì vậy cảm xúc của con ngời là đối tợng nghiên cứu của mĩ học Mĩ học định hớng cho con ngời trong hoạt động tiếp nhận, hởng thụ, đánh giá và sáng tạo trong cuộc sống và trong nghệ thuật Mĩ học cũng đồng thời chỉ ra vai trò của cảm xúc thẩm mỹ trong thởng thức, đánh giá và sáng tạo nghệ thuật

Hoạt động thởng thức nghệ thuật: là một hoạt động mang tính chất tự nguyện tự, do lựa chọn theo mục đích của mỗi cá nhân Chẳng hạn đứng trớc một bức tranh đẹp cho nên bức tranh đã gây đựoc ấn tợng thẩm mĩ rất mạnh

đối với chủ thể thẩm mĩ, chủ thể thẩm mĩ bị lôi cuốn vào hoạt động khám phá, thởng thức một cách tự nguyện Ngay cả khi bức tranh đó không còn hiện hữu trớc mắt nhng sự phối hợp hài hoà của đờng nét, mầu sắc, hình khối của bức tranh vẫn lu lại trong tâm hồn chủ thể những cảm xúc huyền diệu khiến chủ thể mong muốn đợc thởng thức lại bức tranh

Để cảm nhận đợc vẻ đẹp kì diệu của bức tranh đó, con ngời phải huy

động toàn bộ thế giới tinh thần của mình nh :lí tởng thẩm mĩ, tình cảm thẩm

mĩ ,thị hiếu thẩm mĩ, sự am hiểu về nghệ thuật và quan trọng vẫn là tình cảm,…cảm xúc thẩm mỹ Trong quá trình thởng thức, khoái cảm càng mạnh mẽ thì hoạt động thởng thức càng mang lại hiêụ quả cao.Vì thế mĩ học chỉ ra cảm xúc thẩm mỹ có vai trò kích thích hoạt động thởng thức thẩm mĩ, tạo ra hng phấn trong tiếp nhận nghệ thuật, là cánh cửa đa con ngời vào thế giới huyền diệu của

nghệ thuật Cảm xúc càng mạnh thì thởng thức càng tốt Cảm xúc chính là yếu

tố quyết định chất lợng của thởng thức thẩm mĩ ở con ngời

Bên cạnh họat động thởng thức, mĩ học cũng chỉ ra vai trò của cảm xúc thẩm mỹ trong việc đánh giá thẩm mĩ: Cảm xúc thẩm mỹ tham gia tích cực vào việc phán đoán giá trị thẩm mĩ của khách thể, của tác phẩm nghệ thuật, nó góp phần xác định ý nghĩa của tác phẩm nghệ thuật đó đối với con ngời và cuộc sống xã hội Đánh giá thẩm mĩ là quá trình thẩm định mức độ phù hợp của khách thể, của tác phẩm đối với lí tởng thẩm mĩ Đối tợng đánh giá của cảm xúc thẩm mỹ là đời sống thẩm mĩ, trong đó có nghệ thuật, vì nghệ thuật

là nơi tập trung cao nhất các năng lực hoạt động thẩm mĩ của con ngời ,nghệ thuật là sản phẩm đặc biệt và là đỉnh cao của sự sáng tạo thẩm mĩ ,nghệ thuật bao giờ cũng lấy chất liệu từ cuộc sống, là nơi hội tụ của cái đẹp trong cuộc sống

“Trong đánh giá thẩm mĩ bắt buộc phải có cảm xúc thẩm mỹ “trong

đánh giá thẩm mĩ, cảm xúc thẩm mỹ phát sinh do tác động của đời sống thẩm

mĩ tạo nên là không thể thiếu đợc Tuy nhiên, những cảm xúc ấy chỉ có thê làm xuất phát điểm hỗ trợ cho sự đánh giá” (8,46)

Đã là đánh giá tất nhiên cũng phải căn cứ vào những tiêu chuẩn nhất

định, có cơ sở khoa học, đó là sự kết hợp giữa phơng pháp phân tích khoa học

và những năng lực cảm thụ trực tiếp, giữa tình cảm và lí trí, giữa kinh nghiệm cá nhân và các chuẩn mực xã hội Trong đánh giá thẩm mĩ con ngời phải huy

động toàn bộ năng lực của thế giới tinh thần nh kinh nghiệm, tình cảm, thị hiếu, tri thức, lí tởng thẩm mĩ trong đó cảm xúc thẩm mỹ đóng vai trò tích…cực, hỗ trợ cho sự đánh giá vì “con ngời khẳng định mình trong thế giới vật thể không chỉ bằng t duy mà còn bằng tất cả cảm xúc” “thiếu tình cảm con…ngời không thể có những tìm tòi về chân lí”(dẫn theo 29,42) Dù không nên tuyệt đối hoá vai trò của cảm xúc thẩm mỹ trong đánh giá thẩm mĩ, nhng phải thừa nhận rằng cảm xúc thẩm mỹ là động lực thúc đẩy hoạt động đánh giá thẩm mĩ Nếu không có cảm xúc thẩm mỹ thì làm sao tiếp nhận đợc tác phẩm

nghệ thuật và hoạt động đánh giá thẩm mĩ cũng sẽ không xảy ra Chẳng hạn, khi ta xem một bộ phim mà không hề có cảm xúc, không có sự khoan khoái, niềm vui hay sự trăn trở, thì trong ta không xuất hiện những cảm xúc thẩm

mỹ Từ đó cũng sẽ không dẫn tới nhu cầu đánh giá về bộ phim đó

Ngoài ra, mĩ học cũng chỉ ra vai trò của cảm xúc thẩm mỹ trong hoạt

động lao động và sáng tạo nghệ thuật Những xúc động, niềm vui sớng hay sự phẫn nộ của con ngời trớc các sự vật, hiện tợng trong cuộc sống và trong nghệ thuật sẽ là động cơ thúc đẩy khao khát sáng tạo ở con ngời Một buổi sáng mai thức dậy, ngời ta nhìn thấy bình minh rạng rỡ, lòng phấn chấn ,vui thích không nguôi Tình cảm vui sớng, phấn chấn đó sẽ kích thích con ngời sáng tạo để lu giữ và làm thoả mãn nhu cầu tinh thần của con ngời Sự sáng tạo đó là một dạng sản xuất ra giá trị mới theo quy luật của cái đẹp ,là hoạt động tinh thần mang bản chất ngời Về điều này Hêghen cho rằng “Động cơ sáng tạo nghệ thuật là cách thức để thoả mãn nhu cầu tinh thần” (29,17)

Tóm lại, mĩ học đã chỉ ra vai trò quan trọng của cảm xúc thẩm mỹ trong quá trình sáng tạo, đánh giá và thởng thức thẩm mĩ Cảm xúc thẩm mỹ xuất hiện

ở mọi nơi trong cuộc sống, trong lối sống và trong nghệ thuật Nếu không có cảm xúc thẩm mỹ thì sẽ không có thởng thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mĩ

2.1.4 Lí thuyết tiếp nhận, khẳng định vai trò của cảm xúc thẩm mỹ trong tiếp nhận văn học:

Sản phẩm của cá tính sáng tạo của nhà văn, nhà thơ là một văn bản văn chơng, chỉ khi nào nó đợc công chúng thởng thức, tiếp nhận thì lúc đó văn bản mới trở thành tác phẩm văn chơng Mác nói “Chỉ có sử dụng mới hoàn tát hành động sản xuất, mang lại cho sản phẩm một sự trọn vẹn với t cách là sản phẩm” Nh vậy tiếp nhận là một giai đoạn tồn tại của hình tợng nghệ thuật, là một khâu không thể thiếu đợc của sáng yạo nghệ thuật nh hoạt động sản xuất tinh thần (36,222)

Nh vậy tiếp nhận văn học là một khâu không thể thiếu trong quá trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Trong đó vai trò tiếp nhận của bạn đọc là rất

quan trọng Khi đọc tác phẩm văn chơng, bạn đọc đang thực hiện quá trình giao tiếp với tác giả Sự giao tiếp này là giao tiếp thẩm mĩ Bạn đọc có vai trò quan trọng trong quá trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, vì thế bạn đọc cũng là ngời tham gia tích cực vào quá trình phát triển của lịch sử văn học

“Nh vậy ,để có tác phẩm văn học không chỉ cần đến văn bản với đầy đủ các

đặc trng mà còn phụ thuộc vào ngời đọc nó nữa” (5,31)

Ngời đọc tiếp nhận là một khâu quan trọng trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, bởi ngay khi tác phẩm cha đến tay công chúng thì đã có một bạn

đọc rất tỉ mỉ, đó là tác giả -ngời đọc đi đọc lại sản phẩm sáng tạo của mình và ngay cả khi mới nảy ra ý đồ sáng tạo thì cũng đã xuất hiện hình bóng ngời đọc trong đầu nhà văn Bởi họ đã phải xác định : Viết cho ai ?

Viết cái gì ?

Viết nh thế nào ?

Tác phẩm văn học không phải là sản phẩm của riêng nhà văn mà nó phải có sự tiếp nhận của ngời đọc mới trở nên hoàn chỉnh Nhà văn là ngời thể hiện ý đồ, bạn đọc là ngời tiếp nhận trực tiếp ý đồ đó

“Một sáng tác văn học đợc gọi là tác phẩm văn học với điều kiện nó có giá trị văn học Nhng giá trị văn học (nếu có) chỉ hình thành trong quá trình

đọc và sau khi đọc mà thôi”(5;24)

Tham gia vào quá trình tiếp nhận văn bản, bạn đọc đang có sự gặp gỡ với nhà văn thông qua tác phẩm, họ trao đổi với nhà văn, thực hiện quá trình

đồng sáng tạo, để biến tác phẩm thành yếu tố của đời sống ý thức xã hội Bởi tác phẩm mà không có bạn đọc tiếp nhận sẽ không thể phát huy đợc giá trị tinh thần của nó, nh một bức th không có địa chỉ, nh một vật báu mãi mãi cất giấu

Đề cao vai trò quan trọng của bạn đọc trong tiếp nhận, nhng chúng ta cũng không nên quá cực đoan rằng nếu không có bạn đọc thì tác phẩm văn chơng chỉ nh những vệt đen trên nền giấy trắng

Bởi lấy sáng tác làm tiền đề, trớc khi có sự tiếp nhận của bạn đọc thì

tác giả đã phải có tác phẩm và ngợc lại, khi có sự tiếp nhận của bạn đọc quá trình sáng tác của nhà văn mới trở nên hoàn chỉnh Vì vậy lí thuyết tiếp nhận nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa sáng tác và tiếp nhận Lí thuyết này chỉ ra rằng nếu không có sáng tác của nhà văn thì bạn đọc cũng không có những nội dung cụ thể để tiếp nhận Nh vậy sáng tác và tiếp nhận là hai qúa trình có mối quan hệ biện chứng với nhau

Sáng tác của nhà văn quy định phơng thức tiếp nhận của bạn đọc và sự tiếp nhận của bạn đọc cũng chi phối trở lại phơng thức sáng tác của nhà văn

Trong khi tiếp nhận tác phẩm, bạn đọc phát hiện, bổ sung, hoàn chỉnh tác phẩm, làm nổi lên những chỗ mờ “ điểm trắng” mà nhà văn cha nói hết

Vì thế mà tiếp nhận văn học đòi hỏi ngời đọc phải biết tri giác, cảm thụ, phá vỡ các vỉa tầng của ngôn ngữ, thâm nhập vào chi tiết, hình ảnh cốt truyện, v.v để cảm thụ, lý giải đợc ý đồ sáng tác của nhà văn một cách sâu sắc

Việc làm này đòi hỏi ngời đọc phải có những năng lực nhất định nh tri giác, cảm giác, liên tởng, tởng tợng, suy luận, sáng tạo, Tất nhiên, sáng tạo ở đây là…

để nắm bắt tác phẩm chứ không phải sáng tạo tác phẩm, cải biến tác phẩm nhằm tạo ra một tác phẩm mới, mà chỉ là “đa tác phẩm vào văn cảnh mới, quan hệ mới nhằm phát hiện ý nghĩa mới, để tác phẩm sống mãi với thời gian.”

Nhìn chung, qua nhiều công trình nghiên cứu, lý thuyết tiếp nhận tổng kết vai trò của bạn đọc trong mối quan hệ biện chứng hữu cơ giữa hiện thực khách quan – nhà văn – tác phẩm – bạn đọc-hiện thực khách quan Tiếp nhận văn học là quá trình ngời đọc góp phần hoàn tất quá trình sáng tác của nhà văn Ngời đọc là một yếu tố bên trong của sáng tác văn học

Tác phẩm văn học là kết quả của sự phản ánh thế giới khách quan và biểu hiện nội tâm chủ quan của nghệ sĩ Muốn lí giải tác phẩm thì ngời đọc phải tiếp cận bằng tất cả con ngời, năng lực và tinh thần của mình để thể nghiệm, nếm trải hoặc đồng cảm Đó là một quá trình tái tạo lại, sáng tạo mới hình tợng nghệ thuật dựa theo đặc điểm cá nhân và cảm xúc của từng ngời

Về điều này, Lu Hiệp cho rằng: “ Ngời làm văn tình cảm rụng động mà

phát ra lời, ngời xem văn phải rẽ văn mà thâm nhập vào tình cảm”.(36,222)

Tiếp nhận văn học là một hoạt động của t duy mang mầu sắc cá nhân, đặc

điểm tâm sinh lí, tình cảm, cảm xúc của ngời tiếp nhận ở mỗi bạn đọc khác nhau

có cách tiếp nhận khác nhau Từ lí thuyết tiếp nhận chúng ta đã chỉ ra vai trò quan trọng của bạn đọc khi tiếp nhận tác phẩm văn chơng, đồng thời chỉ ra vai trò không thể thiếu của cảm xúc thẩm mĩ trong tiếp nhận văn học

Chúng ta đến với tác phẩm văn học nghệ thuật là để đợc thoả mãn nhu cầu tinh thần, đợc cảm thấy khoan khoái mà các giá trị khác trong cuộc sống không làm ta thoả mãn Đến với tác phẩm văn học chúng ta tìm thấy những giây phút tự do, khát vọng đợc dâng hiến, đợc tự do thể hiện những khoái cảm

mà không bị ràng buộc, gò bó bởi cuộc sống vốn bộn bề hàng ngày

Tác phẩm văn học mang lại cho chúng ta những giá trị thẩm mĩ về cái

đẹp, cái cao cả, từ đó chúng ta thấy mình đang đợc cảm thông, xẻ chia, đợc

“thanh lọc”, “ giải thoát” và “bừng tỉnh”

Đến với tác phẩm văn học, chúng ta đợc bồi đắp thêm những tính chất thẩm mĩ nhằm nâng cao tâm hồn mình, hớng tới cái đẹp, cái hoàn thiện, cái hữu ích, biết rung động trớc chân lí thời đại, vận mệnh đất nớc, cũng nh trớc nỗi đau khổ của con ngời

Vậy trong tiếp nhận không thể thiếu cảm xúc thẩm mỹ, đây là yếu tố

ảnh hởng không nhỏ tới việc tiếp nhận tác phẩm văn chơng Tác phẩm văn

ch-ơng với đặc trng kì lạ của nghệ thuật là mang lại những giá trị thẩm mĩ cho con ngời, cũng đòi hỏi ngời đọc tiếp nhận nó bằng sự rung động thẩm mĩ, mạnh mẽ và bằng năng lực cảm thụ nhất định

Những ngời đọc lí tởng là ngời có khả năng cảm nhận đợc cái đẹp của tác phẩm và đồng thời trái tim cũng phải biết rung động trớc vẻ đẹp đó Bởi

“Văn học là sản phẩm tinh thần, kết tinh những kinh nghiệm, t tởng tình cảm của con ngời trớc một cuộc sống nhất định Chỉ khi nào sử dụng đến thế giới tinh thần đó mới coi là tiếp nhận văn học toàn vẹn”.(36.222)

Sáng tác của nhà văn là sự tự biểu hiện, còn tiếp nhận của ngời đọc là sự

đồng cảm Nếu nh đứng trớc tác phẩm văn học mà ngời tiếp nhận không có

đ-ợc sự đồng cảm, rung động của cảm xúc thẩm mỹ mạnh mẽ thì cha thể thâm nhập đợc vào tác phẩm văn học và cha thể coi là đã có sự tiếp nhận văn học.

Lí thuyết tiếp nhận đã chỉ ra, cảm xúc thẩm mỹ có vai trò đa ngời đọc

đến với tác phẩm văn học và thực hiện quá trình tiếp nhận với con ngời cá nhân mang đầy đủ năng lực nhận thức và con ngời tinh thần biết rung cảm tr-

ớc cai hay, cái đẹp, biết xót xa, chia sẻ trớc nỗi bất hạnh của con ngời trong tác phẩm văn học

Trong tiếp nhận văn học đòi hỏi phải có cảm xúc thẩm mỹ, bởi nhà văn, nhà thơ sáng tạo phải có tình cảm nồng cháy trong lòng, thì ngơì tiếp nhận cũng phải có tình cảm mãnh liệt nồng cháy, phải nhập cảm và rung động thật

sự thì mới có những lí giải thấu đáo và đồng cảm đợc với những điều nhà văn muốn nói

Tóm lại lí thuyết tiếp nhận chỉ ra rằng cảm xúc thẩm mỹ có vai trò quan trọng, là cội nguồn đa ngời đọc đi vào thế giới của văn học và góp phần nâng cao, mở rộng tầm đón nhận cho ngời đọc, giúp họ biết thởng thức các giá trị thẩm mĩ của tác phẩm văn học, đem lại niềm vui, sự thích thú cho bạn đọc Từ

đó ngời đọc đợc nâng vốn hiểu biết của mình lên ngang tầm tác phẩm

2.1.5 Ngôn ngữ học chỉ ra vai trò của ngôn ngữ trong việc cụ thể hoá cảm xúc thẩm mỹ:

Ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học, là phơng tiện giao tiếp quan trọng nhất của con ngời Ngay từ khi mới sinh ra, con ngời đã phải có hoạt

động giao tiếp bằng ngôn ngữ Chính giao tiếp đã hình thành con ngời với t cách là một thực thể xã hội

Trong giao tiếp, phơng tiện quan trọng nhất là ngôn ngữ, vì nó là phơng tiện có sớm nhất, đợc sử dụng rộng rãi nhất và thờng xuyên nhất

Giao tiếp bằng ngôn ngữ còn là cách để tạo lập, duy trì quan hệ xã hội giữa con ngời với con ngời, để chứng tỏ, duy trì, tạo lập, biểu lộ tình cảm, cảm xúc nội tâm, có khi là để trao đổi t duy kinh nghiệm Ngôn ngữ là phơng tiện tối u để lu truyền, truyền đạt thông tin và bảo vệ môi trờng giao tiếp

Trong quá trình giao tiếp, con ngời muốn biểu đạt thông tin, trao đổi kinh nghiệm, trao đổi, biểu lộ tình cảm, cảm xúc thì ngoài các phơng tiện giao tiếp

nh kí hiệu, cử chỉ, hành động ngôn ngữ là ph… ơng tiệngiao tiếp hiệu quả và ờng xuyên, rộng rãi nhất Bởi các phơng tiện bổ trợ kia không phải ai tham gia giao tiếp cũng có thể nắm bắt đợc, chỉ có thông qua ngôn ngữ con ngời mới có thể truyền đạt hết điều mình muốn nói với thái độ kèm theo

th-Mặt khác ngôn ngữ là cơ sở vật chất của t duy, ngôn ngữ giúp con ngời trao đổi tri thức, kinh nghiệm với nhau Bên cạnh đó, ngôn ngữ là phơng tiện

để cụ thể hoá cảm xúc thẩm mỹ trong văn học nghệ thuật

Ngôn ngữ là công cụ, là chất liệu cơ bản của văn học Vì vậy, văn học

đợc gọi là loại hình nghệ thuật ngôn từ Quan hệ giữa ngôn ngữ và văn học là quan hệ giữa công cụ và nguyên liệu với sản phẩm đợc chế ra từ công cụ và nguyên liệu đó

Nhà văn khi phản ánh hiện thực đã bộc lộ tâm trạng cảm xúc của mình

để gửi tới bạn đọc, mong tìm đợc sự chia sẻ, đồng cảm, cho nên họ phải nhờ tới phơng tiện ngôn ngữ Mỗi tín hiệu ngôn ngữ đều có ý nghĩa, nên nó giúp cho con ngời biểu hiện đợc tất cả các sắc thái tình cảm Ngôn ngữ chính là sự

cụ thể hoá của t duy và cảm xúc Ngôn ngữ là công cụ, phơng tiện để con ngời bộc lộ nội tâm và bộc lộ cảm xúc thẩm mỹ trớc các sự vật ,hiện tợng xung quanh, trớc cái đẹp trong nghệ thuật Không có ngôn ngữ con ngời sẽ không thể nào thực hiện đợc quá trình giao tiếp, đồng thời cảm xúc nội tâm sẽ không thể bộc lộ một cách phong phú, sâu sắc nếu không có ngôn ngữ làm phơng tiện biểu hiện Vì thế không có gì thuộc về con ngời mà ngôn ngữ không thể biểu đạt đợc

Trong tác phẩm văn học, ngôn ngữ có vai trò miêu tả, tạo dựng hình ảnh ,hình tợng nghệ thuật, đồng thời ngôn ngữ còn tạo điều kiện cho ngời viết tự thể hiện mình trong tác phẩm nh bộc lộ tình cảm, cảm xúc, quan niệm trớc hiện thực cuộc sống Vì vậy mà mỗi nhà văn lớn, bao giờ cũng là tấm gơng lớn trong việc trau dồi và phát triển vốn ngôn ngữ của mình

2.2 Cơ sở thực tiễn:

Môn Văn có tầm quan trọng đặc biệt trong nhà trờng Nó góp phần quan trọng trong việc hình thành thế giới tâm hồn, nhân cách ngời công dân trẻ Nhng hiện nay, tình trạng xuống cấp trong dạy và học của bộ môn này đã làm nhiều ngành phải quan tâm khắc phục Lí do là:

- Thứ nhất: Sự quá tải học đờng.Môn Văn là một môn học chiếm vai trò cực kì quan trọng trong nhà trờng Do ý thức đợc điều này mà các nhà soạn chơng trình đã quá ôm đồm khiến cho chơng trình sách giáo khoa quá nặng (quá nhiều bài, quá nhiều nội dung) so với số thời gian có hạn của tiết học Cùng với đó là yêu cầu quá cao của giáo viên đối với khả năng thực tế của các em Mỗi môn học đều yêu cầu rất cao, khiến học sinh rơi vào tình trạng quá tải, không đáp ứng kịp trớc yêu cầu của giáo viên ở mỗi bộ môn

Bên cạnh đó là khoảng cách quá lớn giữa văn hoá xã hội và văn học trong nhà trờng, giữa nội dung chơng trình và tâm lí của học sinh Khoa học kĩ thuật đang ngày càng phát triển, xã hội ngày một đổi mới, tiến bộ, đời sống vật chất và tinh thần của con ngời cũng đòi hỏi cao hơn Vì vậy, có một số tác phẩm cách đây 20, 30 năm bị phê phán gay gắt thì hiện nay lại đợc mọi ngời

đánh giá khá cao Chẳng hạn nh thơ lãng mạn 1930-1945,bài thơ “Tây Tiến”của Quang Dũng, “Bên kia sông đuống” của Hoàng Cầm…

- Thứ hai: Là phơng pháp dạy của giáo viên đã quá lỗi thời Lối dạy thông tin tái hiện nay không còm phù hợp nữa, bởi cách dạy này khiến cho học sinh không phát huy vai trò sáng tạo của mình, các em chỉ nh ngời ngoài cuộc, ngồi nghe, ghi chép và ghi nhớ, không hề phát huy vai trò của cá nhân mình trớc tác phẩm văn chơng

Trong khi đó, theo yêu cầu đổi mới phơng pháp dạy học, việc lĩnh hội tri thức là công việc của mỗi cá nhân ngời học Ngời giáo viên chỉ có vai trò h-ớng dẫn cho các em cách học nh thế nào để đạt mục đích cuối cùng, Có nh vậy mới tạo đợc niềm hứng thú say mê học tập ở các em, mới kích thích đợc sức mạnh tiềm ẩn trong con ngời các em, giúp các em chiếm lĩnh vốn tri thức

và làm bừng sáng niềm đam mê học văn cũng nh niềm tin vào cuộc sống

Có nh thế môn Văn mới thực sự thể hiện hết đặc trng, vai trò quan trọng của

nó, là truyền nguồn cảm xúc, thông tin thẩm mĩ đến cho học sinh, bởi nói đến văn chơng là nói đến cái đẹp, mà cái đẹp của văn chơng lại chìm sâu vào thế giới hình tợng, ngôn ngữ, âm thanh, nhịp điệu phải tìm tòi mới thấy

“ Dạy Văn không chỉ cần đến kiến thức là đủ mà thêm vào đó là cảm xúc, tình cảm, sự rung động của con tim - cái xuất thần của tâm hồn”(10,75)

Nhìn chung, chúng ta cần khắc phục sự lạc hậu về phơng pháp và sự non kém của một số giáo viên hiện nay cũng nh cần quan tâm tới nội dung của ch-

ơng trình ,sách giáo khoa môn Văn, cần chú trọng tới cái gốc nhân văn để giáo dục cho học sinh những tình cảm đời thờng nh với cha mẹ, ông bà, bè bạn, với thiên nhiên, v.v từng bớc khắc phục tình trạng trơ lì cảm xúc, thái độ lạnh, lùng thờ ơ của học sinh trớc cuộc sống xã hội cũng nh xoá bỏ lối sống ích kỉ giả dối, sự non yếu trong nhận thức của học sinh, giúp học sinh không đánh mất niềm tin yêu với cuộc đời và biết rung động trớc cái đẹp của nghệ thuật, để trái tim các em biết xúc động trớc những cảnh ngộ, thân phận, tr… ớc những biểu hiện đa dạng của cái đẹp trong tác phẩm văn chơng

Hiện nay, cả xã hội đều đang hết sức lo lắng trớc thực trạng sút kém về chất lợng dạy học Văn ở trong nhà trờng Trớc nỗi bất hạnh của ngời khác, học sinh hầu nh không biết xót thơng Trớc tiếng kêu xé lòng của nàng Kiều, các

em hầu nh chẳng có sự đồng cảm nào Trớc hành động cao đẹp, xả thân vì nghĩa lớn của những nhân vật anh hùng lại bị các em cho là dại dột, đáng bị nhạo báng, giễu cợt Trong cuộc sống hàng ngày các em hay dối trá, ích kỉ, thô bạo, thực dụng, nhng làm văn thì lại hoa mĩ, toàn những điều sao chép

Từ những thực trạng nêu trên, việc phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh qua môn văn nói chung, qua thơ Tố Hữu nói riêng là yêu cầu cấp bách nhằm giáo dục con ngời hoàn thiện, phát triển nhân cách, giúp các em tu dỡng bản thân, biết yêu thơng, căm giận đúng lúc - đúng chỗ, biết rung động trớc cái

đẹp của nghệ thuật, có cá tính riêng, có phong cách sống lành mạnh Bởi “Dạy

Văn là giáo dục lòng nhân văn của con ngời Để trở thành những con ngời biết cách ứng xử trong cuộc sống, có ích cho xã hội, cho cuộc đời”.(19, )

3 Cảm xúc thẩm mĩ có vai trò quan trong tiếp nhận văn

ch-ơng:

Trong sáng tạo nghệ thuật và tiếp nhận văn học, cảm xúc thẩm mĩ đóng vai trò quan trọng nh suối nguồn vô tận khơi dòng sáng tạo nghệ thuật và cảm thụ, thởng thức, đánh giá, tiếp nhận văn học nghệ thuật Bởi muốn hiểu sâu sắc, toàn diện một tác phẩm văn học nghệ thuật không có con đờng nào tốt hơn là ngời thởng thức phải đem tình cảm gửi vào tác phẩm nghệ thuật, cùng vui buồn với tác phẩm, đặt mình vào tác phẩm Đồng thời phải nâng tầm hiểu biết, trình độ cảm thụ tác phẩm của mình lên ngang tầm tác phẩm và tầm vóc của tác giả

Trong sáng tạo nghệ thuật trớc những hiện tợng của đời sống, trớc vẻ

đẹp của nghệ thuật mà cảm xúc thẩm mĩ không xuất hiện thì hoạt động sáng tạo nghệ thuật cũng không thể xảy ra Vì theo Hêghen “ động cơ của sáng tạo nghệ thuật là cách thức để thoả mãn nhu cầu tinh thần” (29,17)

Sáng tạo nghệ thuật chỉ xảy ra khi chủ thể thẩm mĩ xúc động mãnh liệt,sâu sắc, cháy bỏng và có khao khát bộc lộ những cảm xúc mãnh liệt đó qua tác phẩm nghệ thuật theo tiêu chuẩn của cái đẹp, cái cao cả và hữu ích Nếu chủ thể thẩm mĩ không có cảm xúc thẩm mĩ trớc khách thể thẩm mĩ thì

sẽ dẫn đến thái độ muốn chiếm đoạt, sở hữu khách thể thẩm mĩ nh một vật thể vật chất và cũng sẽ không thể làm nảy sinh nhu cầu muôn giải thoát nội tâm, bộc lộ cảm xúc, và làm lây lan cảm xúc sang ngời khác hoặc chuyển đổi cảm xúc sang hình tợng nghệ thuật thông qua tác phẩm nghệ thuật Tức là không

có nhu cầu sáng tạo nghệ thuật Về điều này Arnauđốp cho rằng tâm trạng cảm xúc phải đợc thể hiện bằng hình ảnh tơng ứng Vì vậy cảm xúc thẩm mĩ

có vai trò quan trọng trong việc chuyển đổi những ấn tợng, cảm xúc, nhận thức thành hình tợng trong tác phẩm nghệ thuật Bởi cảm xúc càng mạnh thì khát khao sáng tạo nghệ thuật để giải thoát nội tâm càng lớn: “ Sự cố gắng bày

tỏ tinh thần bằng một khách thể thẩm mĩ bên ngoài mình để giải thoát và bộc

lộ tình cảm chính là con đờng sáng tạo nghệ thuật”.(29,58)

* Cảm xúc thẩm mĩ là cội nguồn của sự tiếp nhận văn học:

Cảm xúc thẩm mĩ là cảm xúc tinh thần vô t trong sáng , song chúng ta

đều biết để nhận thức đợc thế giới, con ngời không chỉ dùng đến những cảm xúc mơ hồ mà phải đi từ cảm giác tới tri giác, hình thành biểu tợng và khái niệm Tức cảm xúc thẩm mĩ phải đợc xây dựng trên cơ sở thống nhất của tình cảm và trí tuệ, của t duy lôgic và t duy hình tợng, nh vậy mới nắm bắt đợc bản chất của sự vật hiện tợng qua việc nhận thức sự vật hiên tợng bằng tình cảm Khác với nhận thức khoa học,cảm xúc thẩm mĩ đa con ngơì vào thế giới của văn học nghệ thuật, để nhận thức đánh giá văn học nghệ thuật thông qua hai giác quan cơ bản đó là thị giác và thính giác Khi nhận thức thế giới thông qua hai giác quan này con ngời đã tự giải phóng mọi nhu cầu bản năng để nhận thức cái hay, cái đẹp của nghệ thuật Do vậy cảm xúc thẩm mĩ là yếu tố quyết

định, là cội nguồn của sự tiếp nhận văn học

* Cảm xúc thẩm mỹ rất cần đối với mọi bạn đọc:

Chúng ta biết, tác phẩm văn học là sản phẩm tinh thần của nhà văn chứ không phải là một vật thể vật chất trong tự nhiên nh vờn hoa, dòng suối hay cánh diều vì vậy con đ… ờng để bạn đọc tiếp xúc đợc với nó, tiếp nhận nó cũng không phải nh tiếp xúc với những vật thể trong tự nhiên

Bởi tác phẩm văn học là sản phẩm tinh thần đợc sáng tạo dựa trên những qui luật của cái đẹp, thông qua trí tởng tợng của nhà văn theo một lí t-ởng thẩm mĩ nhất định Cái đẹp của tác phẩm nghệ thuật cũng không phải là cái

đẹp trong tự nhiên mà là cái đẹp trong nghệ thuật Thông qua những kí hiệu ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh, mầu sắc, nhạc điệu vẻ đẹp đó chỉ có thể đ… ợc sống dậy, cựa quậy và có ý nghĩa khi có sự tiếp nhận bằng sức tởng tợng tái tạo của ngời đọc Một đất nớc đau thơng mà anh dũng tuyệt vời trong bài thơ “Đất Nớc” của Nguyễn Đình Thi không phải bỗng dng hiện hữu trong lòng ngời đọc,

mà ngời đọc phải thâm nhập vào tác phẩm thông qua trí tởng tợng tái tạo của mình thì hình tợng mới sống dậy sinh động và có nghĩa

Nói nh vậy để chúng ta có sự phân biêt giữa tiếp nhận văn học nghệ thuật với việc nắm bắt những vật thể vật chất trong tự nhỉên.Trong tiếp nhận văn học nghệ thuật phải cần đến những cảm giác tinh thần cao cấp, nói nhPhan Trọng Luận “cái mắt không phải là cái mắt thông tục, tai cũng không phải là cái tai chỉ nghe dao động âm thanh”(19,46) mà cần đáp ứng và thoả mãn nhu cầu tinh thần cao cấp của con ngời Bởi khi sáng tạo nghệ thuật ,nhà văn đã nhận thức, phản ánh và biểu hiện hiện thực bằng con đờng cảm xúc Nội dung t tởng trong tác phẩm nghệ thuật là nội dung đã đợc cảm xúc hoá Tiếp nhận văn học cũng là tiếp nhận thông qua cảm xúc của mỗi ngời Không

có cảm xúc sẽ không có tiếp nhận văn học nghệ thuật

Cảm xúc thẩm mĩ gắn liền với những cảm xúc ở con ngời Cảm xúc là chiếc cầu đa chủ thể tiếp nhận đến với đối tợng thẩm mĩ Trớc đối tợng thẩm

mĩ mà cha có các trạng thái cảm xúc: vui, buồn, phấn khởi, phẫn nộ, yêu

th-ơng, khinh bỉ, xót xa, thì cha có sự đồng hoá thẩm mĩ và cha có hiện tợng tiếp nhận văn học nghệ thuật xảy ra

Tóm lại, tiếp nhận văn học không phải là sự ghi lại bằng con mắt thông thờng Do đặc trng của văn học quy định nên khi tiếp nhận Văn học, bạn đọc phải huy động nhiều năng lực của nhận thức và cảm xúc thẩm mỹ Yếu tố cảm xúc là quan trọng, cảm xúc càng mạnh thì quá trình tiếp nhận càng phong phú, sâu sắc Vì vậy, năng lực cảm xúc thẩm mỹ là một năng lực quan trọng không thể thiếu trong tiếp nhận Văn học nghệ thuật, nó là cội nguồn của sự tiếp nhận Văn học nghệ thuật

* Đối với học sinh, cảm xúc thẩm mỹ có vai trò rất quan trọng, nó góp phần mở rộng nâng cao tầm đón nhận của các em :

Trên đây chúng ta đã nói tới vai trò quan trọng của cảm xúc thẩm mỹ trong sáng tạo và tiếp nhận văn học nghệ thuật Đối với bạn đọc nói chung và

đối với học sinh, cảm xúc thẩm mỹ có vai trò vô cùng quan trọng, là yếu tố quyết định trong quá trình tiếp nhận văn học nghệ thuật và phát triển nhân cách cho học sinh

Bởi lứa tuổi học sinh đang ở giai đoạn rất nhạy cảm, tinh tế, tâm hồn các em vốn rất trong trẻo, nếu không bồi dỡng, phát triển năng lực cảm xúc thẩm mỹ cho các em thì sau này các em dễ trở thành những con ngời khô khan, cứng nhắc trong cuộc sống

Thử hỏi cuộc sống sẽ ra sao khi những công dân tơng lai của chúng ta hoàn toàn trơ lì trớc các hiện tợng của đời sống và không hề có phản ứng gì trớc số phận, cuộc đời các nhân vật trong tác phẩm nghệ thuật, không yêu, không ghét, không xúc động, không căm phẫn trong khi đó nhiệm vụ đào…tạo con ngời mới của chúng ta hiện nay là phải đào tạo ra những con ngời phát triển toàn diện có cảm xúc thẩm mỹ, có trí tuệ lại đang đặt ra cấp thiết Để làm đợc điều đó, vấn đề hứng thú trong học tập nói chung và học Văn nói riêng phải đặc biệt đợc quan tâm Vì hứng thú là động lực thúc đẩy các em không ngừng vơn lên chiếm lĩnh tri thức và hoàn thiện bản thân mình

Văn học là môn học có sức mạnh to lớn trong việc hình thành và hoàn thiện nhân cách của học sinh Đối tợng của nó là các tác phẩm, đó là sản phẩm của sự sáng tạo nghệ thuật ,nó là tất cả nỗi niềm sâu lắng mà nhà văn viết ra, là cảm xúc trớc con ngời, trớc cái đẹp, là tình yêu thơng cháy bỏng đối với cuộc đời mà nhà văn đợc gửi gắm qua tác phẩm.Vì vậy, khi tiếp xúc với tác phẩm Văn học, học sinh không thể có thái độ thờ ơ, trơ lì cảm xúc Bởi cảm xúc là chiếc cầu đa các em tiếp cận và tiếp nhận đợc tác phẩm Nếu nh các em không hề có cảm xúc thẩm mỹ thì những tác phẩm Văn học trớc mắt các em chỉ là những ký hiệu khô khan vô cảm

Đối với học sinh, cảm xúc thẩm mỹ có vai trò cực kỳ quan trọng,nó kích thích ở các em sự ham muốn khám phá tri thức, nó tạo hứng thú học tập

và khơi gợi khát vọng sáng tạo không ngừng trong các em ngay từ tuổi học trò

“Sự thức dậy của thế giới cảm xúc đã tạo cho các em cảm hứng sáng tạo

kỳ thú” (19;210)

Có những em ngay từ tuổi học trò đã có những sáng tác thể hiện sự nhân

ái, tình cảm nhân văn rất xúc động đối với cha mẹ, thầy cô và với thiên nhiên…

Bên cạnh việc khát vọng sáng tạo, cảm xúc thẩm mỹ còn là yếu tố quan trọng trong quá trình cảm thụ, tiếp nhận tác phẩm Văn học ở học sinh Cảm xúc thẩm

mĩ đã kích thích, bắc cầu cho quá trình tiếp xúc và đi sâu vào thế giới của tác phẩm Văn học của học sinh, để cho hình tợng t tởng ngân vang trong lòng các

em và từ đó hình thành tình cảm nhân văn cao cả, biết yêu thơng, tự hào trớc cái

đẹp, cái hùng, biết căm phẫn, khinh bỉ trớc cái xấu xa, thấp hèn

Cảm xúc thẩm mỹ có vai trò tích cực trong việc tạo hứng thú học tập cũng

nh lòng ham hiểu biết, khám phá, khát vọng tìm tòi, sáng tạo của học sinh Quan trọng hơn nữa cảm xúc thẩm mỹ góp phần hình thành, phát triển nhân cách học sinh một cách hài hoà “Vì quá trình tiếp nhận tác phẩm luôn luôn là qúa trình tr-ởng thành và từng bớc phát triển nhân cách ngời học sinh”.(19.32)

Nhận thức đợc đâu là cái đẹp chân chính vĩ đại, biết đấu tranh cho sự tiến bộ, hữu ích và sự công bằng của xã hội, đó chính là cơ sở vững chắc để phát triển đời sống tâm hồn lành mạnh của học sinh hôm nay và mai sau

4 Thơ Tố Hữu có nhiều khả năng phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh:

4.1 Thơ là thể loại có khả năng tác động vào tình cảm, cảm xúc nhanh nhất:

Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm xúc, giầu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu Bàn về thơ, Sóng Hồng viết: “ Thơ là một hình thái nghệ thuật tinh thần cao quý Ngời làm thơ phải có tình cảm mãnh biệt, biết thể hiện sự nồng cháy trong lòng Nhng thơ là lí trí kết hợp một cách nhuần nhuyễn với tình cảm và có nghệ thuật Tình cảm và lí trí ấy đợc diễn đạt bằng những hình tợng đẹp đẽ qua những lời thơ trong sáng, vang lên nhạc điệu khác thờng”.(37,262)

Thơ là ý lớn, tình sâu trong lời hay ý đẹp, thơ tợng trng cho những gì

đẹp đẽ tih tuý, lí tởng trong cuộc sống và những gì cao quí, đằm thắm thiết tha nhất của lòng ngời

Thơ với đặc trng cơ bản là thiên về biểu hiện cảm xúc một cách hàm

xúc, cô đọng và ngôn ngữ giàu sức biểu cảm, có nhịp điệu, là cơ sở cho việc

đánh giá phân tích Thơ là thể loại giầu cảm xúc, nội dung cô đọng, ngôn ngữ giàu hình ảnh, nhịp điệu, nên thơ có khả năng tác động vào tình cảm, cảm xúc nhanh, mạnh và nhiều nhất

Cũng nh văn xuôi, thơ là một thể loại sáng tác văn học phản ánh cuộc sống qua rung động tình cảm mạnh mẽ ,thơ phải hàm xúc cô đọng “ ý tại ngôn ngoại” Thơ có nhạc điệu của riêng mình, đòi hỏi thế giới nội tâm, nhà thơ phải rất tinh tế sâu sắc, không chỉ biểu hiện bằng ý nghĩa của từ ngữ mà còn bằng cảm giác, linh giác mới có thể truyền đợc cảm xúc cho ngời đọc

Đến với thơ, ngời đọc không chỉ nắm bắt đợc hiện thực cuộc sống, mà còn có đợc niềm vui tinh thần, sự khoan khoái say mê suy tởng vang lên trong lòng Bởi “thơ là hàng tỉ nốt nhạc mà say mê, suy tởng, ớc mơ, cầu nguyện tự vang lên trong lòng”.(1, 534)

Cái làm nên chất thơ chính là nhạc điệu và cảm xúc của thơ đã hoà quyện vào nhau làm say đắm lòng ngời Vì thế mà chúng ta thờng yêu thích thởng thức thơ

Chúng ta thừa nhận rằng: Thơ là phơng tiện tối u để lu giữ và truyền đạt thông tin, thực hiện cuộc giao tiếp nh văn xuôi Song, thơ phải ghi đậm cảm xúc, tâm trạng, ngời làm thơ phải có cảm xúc mãnh liệt, nồng cháy, chân thành và sâu sắc trớc cuộc sống, con ngời , sự vật, hiện tợng Tất cả đợc cô

đúc trong câu chữ, nhịp điệu, giọng điệu, âm thanh, cùng góp sức truyền tình cảm sang cho ngời đọc

Bàn về thơ Acnauđốp cho rằng: “ Thơ ca không chỉ chữa đợc những đau khổ mà còn làm ngọt ngào nỗi xót xa”

Để làm đợc điều đó, chắc chắn ngời làm thơ phải có tâm trạng, tình cảm mang ý nghĩa tích cực, đồng thời phải gợi ra cái chân – thiện – mĩ trong cuộc sống tinh thần của ngời đọc

Nhờ đặc trng biểu hiện cảm xúc một cách cô đọng mà ngôn ngữ thơ giầu hình ảnh, nhịp điệu, nhà thơ có vai trò rất lớn trong việc tạo cảm xúc cho

ngời đọc.

Thơ phản ánh cuộc sống qua những rung động nên tình cảm và cảm xúc, trong thơ luôn tràn trề, đủ đầy Đó là những rung động của tâm hồn trớc cái đẹp trong cuộc sống Thơ luôn luôn là phơng tiện để tác giả giải thoát nội tâm, bộc lộ cảm xúc, tình cảm thành hình tợng một cách hữu hiệu nhất

Câu thơ, ý thơ đợc bật ra khi nhà thơ chìm ngập trong tình cảm, cảm xúc đang không thể kìm nén đợc, và muốn đợc bộc bạch ra ngoài lớp ngôn ngữ bằng hình ảnh và nhịp điệu Để đa thơ đến đợc với trái tim bạn đọc, thì trớc hết, trái tim nhà thơ phải xúc động, phải biết rung lên trớc cái đẹp trong cuộc sống, vì chỉ khi nào ngời làm thơ xúc động thật sự mới có thể làm cho ngời khác cũng xúc động mà thôi

Nếu nh nhà thơ không biết xúc động mạnh mẽ và chân thành trớc cuộc sống thì sẽ không bao giờ có thể truyền đợc cảm xúc tới cho ngời đọc, dù ngôn từ có đẹp đẽ tới bao nhiêu

Thơ với đặc trng giàu cảm xúc, ngôn từ lại hàm xúc, giàu hình ảnh nên

có khả năng truyền cảm xúc tới cho ngời đọc nhanh và hiệu quả nhất Vì thế

mà xa các thi nhân thờng hay chọn thơ làm phơng tiện sáng tác nhằm bộc lộ cảm xúc, giải thoát nội tâm, đồng thời gợi cảm xúc, tìm sự đồng cảm, sẻ chia nơi ngời đọc

Với đặc điểm: giầu cảm xúc, ngôn ngữ hàm xúc, giầu hình ảnh, nhịp

điệu, âm thanh khiến cho thơ có sức hấp dẫn lạ kì, dễ nhớ, dễ ngẫm ngợi,…làm quyến rũ, say đắm lòng ngời, tạo nên những khoái cảm, thích thú cho ng-

ời đọc khi đến với thơ Bạn đọc coi thơ là nhịp điệu của tâm hồn, đến với thơ

để tìm niềm vui tinh thần, xoa dịu những nỗi đau và hớng tới cái đẹp hài hoà trong cuộc sống

4.2 Khả năng phát triển cảm xúc thẩm mỹ cho học sinh của thơ Tố Hữu:

4.2.1 Thơ Tố Hữu luôn đem lại những cảm xúc thẩm mỹ cho bạn đọc nói chung, học sinh THPT nói riêng:

Tố Hữu là một thi sĩ từ khi đợc giác ngộ cách mạng đã gắn cuộc đời với sự

nghiệp cách mạng của giai cấp vô sản, ông chỉ sáng tác phục vụ cho sự nghiệp

ấy Trải qua thời gian dài của lịch sử dân tộc, từ thời kỳ mặt trận dân chủ, kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, thơ Tố Hữu nh một món ăn tinh thần đã tác động sâu rộng đến nhận thức, tình cảm, cảm xúc của mỗi con ngời Việt Nam

Đới với ngời cộng sản, sáng tác thơ ca cũng là để phục vụ nhiệm vụ cách mạng và thơ ca cũng là vũ khí chiến đấu Trong cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Tố Hữu đã liên tục sáng tác để phục vụ cho mục đích cách mạng cao cả đó Vì thế mà ngay từ khi mới ra đời, thơ Tố Hữu đã đợc bạn đọc

đón nhận, yêu thích, bởi họ tìm thấy ở thơ ông tình yêu thơng chan chứa, sự

động viên cổ vũ, sự gần gũi xẻ chia của một hồn thơ tràn đầy tâm huyết với…hiện thực cách mạng và hiện thực của cuộc sống

Từ trớc cách mạng tháng 8 năm 1945, thơ Tố Hữu bị thực dân Pháp kiểm soát nghiêm ngặt, song thơ ông vẫn đợc công chúng truyền tay nhau đọc

và gìn giữ Bạn đọc tìm thấy trong thơ ông tiếng nói cảm thông chia xẻ, tiếng thơ mới mẻ, khoẻ khoắn và tràn đầy lạc quan cách mạng

Từ tháng 10/1937 đến tháng 1/1977 Tố Hữu đã cho ra đời năm tập thơ, mỗi tập đều phản ánh đợc bớc đi của hiện thực cách mạng, hiện thực đời sống,

sự phát triển của t duy nhà thơ (Từ ấy (1946 ), Việt Bắc(1954), Gió lộng (1961), Ra trận (1976), Máu và hoa(1977)

Có thể nói, thơ Tố Hữu là một thành tựu nổi bật của thơ ca cách mạng Việt Nam Đó là bài ca về một thời đại anh hùng, bài ca về lẽ sống lớn niềm tin lớn, về ân tình cách mạng sâu nặng

Tố Hữu cũng đã trở thành đề tài nghiên cứu của rất nhiều nhà giáo, nhà thơ, nhà nghiên cứu phê bình văn học…

Tố Hữu đã thực sự trở thành nhà thơ lớn của dân tộc, là lá cờ đầu của thơ ca cách mạng Việt Nam

4.2.1.1 Trong thơ của mình, Tố Hữu đã thể hiện những cảm xúc chân

thành, những rung động tinh vi trớc những sự đổi thay của hiện thực cách mạng và hiện thực cuộc sống, nên thơ ông luôn mang lại cảm xúc thẩm mỹ

cho ngời đọc.

“Có gì đẹp trên đời hơn thếNgời với ngời sống để yêu nhau

Đảng cho ta trái tim giàuThẳng lng mà bớc, ngẩng đầu mà bay!”

(Bài ca xuân 61)Mạch cảm hứng trong thơ Tố Hữu là mạch cảm hứng về đất nớc, về nhân dân Ông làm thơ là để thể hiện những cảm xúc của mình và hớng tới sự cao cả chung, về sự nối tiếp các thế hệ trong cuộc đấu tranh chống áp bức bất công và trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ Thơ Tố Hữu nói đến tình yêu, nỗi buồn, nỗi đau, niềm căm hận và sự ngợi ca lòng tự hào dân tộc một cách chân thành, giản dị với những cảm xúc liền mạch, khiến cho thơ ông vừa mang đậm chất sử thi, chất anh hùng ca và chất trữ tình Điều đó không chỉ đem lại cảm xúc thẩm mỹ cho ngời đọc mà còn có tác dụng chỉ đ-ờng, cảm hoá và cải biến tâm hồn ngời đọc

Thơ Tố Hữu luôn đi sát các vấn đề chính trị thời sự nóng bỏng của dân tộc Đọc thơ ông ngời đọc luôn đợc ông truyền cho những cung bậc cảm xúc khác nhau Đây là niềm căm hận của nhà thơ trớc cảnh đất nớc bị nô lệ, bị ngoại xâm chiếm đóng:

-“ Kiếp ngời cơm vãi cơm rơiBiết đâu nẻo đất phơng trời mà đi”

(Ba mơi năm đời ta có đây)

“Thủa nô lệ, thân ta nớc mắtCảnh cơ hàn, trời đất tối tămMột đời đau suốt trăm nămChim treo đên lửa, cá năm dới dao!

Giặc cớp hết non cao biển rộngCớp cả tên nòi giống tổ tiênLỡi gơm cắt đất ngăn miền

Núi sông một khúc ruột liền chia ba

(Ba mơi năm đời ta có Đảng) Đây là những hình ảnh đau thơng căm hận mà nhà thơ dựng lên để tố cáo tội ác dã man của giặc Pháp

“Bao đồng chí của ta bay đã giếtChặt đầu cắm cọc phơi khô

Chị em ta bay căng thịt loã lồCon em ta, bay quẳng chân vào lửa”

Và đây là niềm tự hào, niềm tin, sự khẳng định của nhà thơ vào chân lý cách mạng, vào sức mạnh của dân tộc

“Việt Nam! ơi Tổ quốc thơng yêuTrong khổ đau ngời đẹp hồn nhiên

- Nh bà mẹ sớm chiều nhẫn nạiBiết hy sinh nên chẳng nhiều lời

- Ta hiểu vì sao ta chiến đấu

Ta hiểu vì ai ta hiến máu

- Ôi Tổ quốc giang sơn hùng vĩ

Đất anh hùng của thế kỷ XXHãy kiêu hãnh trên tuyến đầu chống mỹ

Có Miền Nam anh dũng tuyệt vời

(Miền Nam)Thơ Tố Hữu thờng viết theo cảm xúc nhng ông luôn đề cập đến những vấn đề lớn lao của dân tộc của thế hệ, của thời đại và của quốc tế Đó là nỗi

đau, nỗi nhục, lòng căm thù của một dân tộc bị mất nớc Đó là lòng yêu nớc, tinh thần chiến đấu hy sinh gan dạ của các anh bộ đội cụ Hồ, anh giải phóng quân, chị dân công, em bé, bà mẹ Đó là tình quốc tế vô sản cao cả “Em bé…

Ba Lan”, “Êmily, con ”; đó là tình yêu lãnh tụ:…

“Bác về vui đó con ơi