Báo chí với công tác phản ánh, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá của lễ hội truyền thống

Trong còng cuge bào tòn va phàt huy càc già tri vàn hoa co truyèn vòn co cùa le hòi truyèn thòng de no khòng bi mai mot, ành hUdng bòi càc nguyèn nhàn ehù quan, khàch quan do tàc dóng cù

DAI H O C QUOC GIÀ HA N O I

T R t f Ò N G DAI H O C K H O A H O C XÀ H Ò I VA N H A N VÀN

^%

CHU THU HAO

DETAI;

BÀO CHI VÓI GÒNG TÀC PHÀN ÀNH, BÀO T Ò N

VA PHÀT HUY CÀC GIÀ TRI VÀN HÓA

CÙA LE HÓI TRUYÉN T H Ò N G

(QUA CÀC BAO: VÀN HÓA, HA NÓI MÓI,

HA TÀY, BÀC NINH, PHÙ THQ TU NÀM 1998 DEN 2000)

Chuyén ngành : Bào chi hpc

Ma so : 5.04.30

LUAN VAN TRAC SI KHOA HOC BAO CHI

NGlJÓI Hl/ÓNG DAN KHOA HOC:

TSKH NGÙ VÀN DOÀN THI DÀNG HLfCfNG

CAI HOC OUOr OiA HO, flQ! I

HA NÓI - 2002

^huitg lai kinh gjLti d,èn qitg thAg eà qiàjù^ JUttut (Bào^ ehi ^r^t&ncL ^ai hae 3Chaci hjù^i (XJCL hAl ML

^^ • • • •

QUtoit adn "JÙÌL Qlai Làttg, bill tUt atrójt thànìt nltàt»

&tùjtg tdl aeln itito^ bAg, là Làitg biil &n AAU àjcLa Atn Q'iètt ti !JCfwa hae Qlg£t ^dn, ^aà^t Q'hi ^ang JóilG^ng, Qé^ QÌao^ htté^ng dÙMt LuAn aàn ^xia Itaa itàg cAu etutitg lai

&ujuig tèi 3eiiL bnjg ta Làng biél &»v eua ntuth Aèn,

^hÒ4tg ^àa taa Suu ^ai hae, Q'ntàng ^ai hae DChacL hae seA hai aà QlhAn adn JÓCL Qlai, eoe, Aanjg nghièfL, bun, bì, ACL làjv iinh giuft Aà, ung ha, tua AièxL Izièit giufì ehitng lai hacut Ihành Luan^ adn nàg

Q'al xht eanL Aaun, Aùjg Là, cang trình, nghièn e/tu eAcL lai, ^Ae ta Lieit, kit qjiA It^ang LuAn adn nàg LA U^ung thife, At£&€ LtaAn thAnh Ut khAa lAt eucL eu nhAn lai

Q'ae giù LuAn oAn

&UJL ^hu 'Tĩua

Bào chi vói cóng toc phàn ành, bào ton va phàf huy càc già trj vàn hoà cùa le hòi truyèn thòng

MUC LUC

L O I M O DÀU

1 Tình thòi su cap thiét eua de tài Tr 1

2 Ly do chgn de tài Tr 3

3 Pham vi va dòi tUdng nghièn cùfu Tr 5

4 Mue dich va y nghla cùa de tài Tr 6

5 Cd sd ly luan va phUdng phàp nghièn ciiu Tr 7

6 Kèt cau cùa luan vàn Tr 8

PHAN NOI DUNG

ChiTdng I

Nlìùìig vàn de cliung ve le ligi ttvyèn thòng

1 Mòi lièn he giua di san vàn hóa va le hòi Tr 9

2 Khài niem chung ve le hòi truyèn thòng Tr 13

3 ThUc trang va phàn loai le hòi Tr 18

4 Gàc già tri xà hòi - vàn hóa cùa le hòi truyèn thòng Tr 22

Bào chi vói Gòng tàc phàn ành bào fon va phot huy càc già trj vàn hoó eua le hòi truyèn thong

LOI MO D A U

1 Tinh thòi stf - càp thièt eua de tal

*

"Dù ai di nguac ve xuói

Nilo ngày già Tó mùng mudi thàng ba"

Dà là nguòi Viet Nam ai cung co chung eòi nguòn dàn toc, dèu la

V '^ y y

con Lac, chàu Hong Vói dao ly truyèn thòng "Uòng nuóc nhd

nguòn" ngày mùng muòi thàng ba hàng nàm, nhàn dàn khàp ndi

trong ca nUÓc nò nUc ve Phù Thg - Dèn Hung de tham du le hòi, nèu

ai khóng di dUde thì cung chd don xem truyèn hình hoac tìm dgc bào,

nghe dai

Le hòi Dèn Hiìng lue dàu chi giói han trong mot vùng, ròi dén

mièn, giò day dà tra thành le hòi cùa toàn thè nhàn dàn Viet Nam,

dUde Nhà nUÓc còng nhàn là Quóc le Khòng chi dijfng lai ó day, le

hòi Dèn Hùng con co sufe thu hùt sU quan tàm va tìm dèn cùa ban bè

quóc tè Do chình là nhd co sU quan tàm cùa Dàng, Nhà nUÓc va

còng lao dóng góp cùa nhièu ed quan, ban ngành, trong do phài kè

y V dèn càc phUdng tien thòng dn dai chung dà tich cUc tuyèn tmyèn,

giói thièu

Vay dò, le hòi co sufc lan tòa rat mành liet va co sue song truòng

V T y «j

tòn, co thè nói là bàt diet Tùf dòi này qua dòi khàc, tu nhSng buoi

dàu dUng nUde cho dèn hòm nay, theo thòng kè sd bó mói day nhàt

Bop 9hly^j góng fó^^^^^ bao ton va phàf h"Y gac gio trj vàn hoà cùa le hòi truyen thòng

cùa Glie Vàn hóa Thóng tin ed so (Bg Vàn hóa Thòng tin Viet Nam),

hien cà nUÓc co trèn 6.000 li hòi, trong dò co nhièu le hòi co quy mò

lón, dai ngày

Dièu do cho thày, Viet Nam chung ta co mot kho tàng vàn hóa

dàn gian rat da dang cùa 54 dàn toc dang con tòn tai mot càch song

dgng trong nhàn dàn va dUdc thè hien thòng qua cac le hòi

Le hòi truyèn thòng là mot sinh boat tòng hdp bao gòm nhièu

mat: tinh thàn va vat chat, tòn giào tin ngUdng va vàn hoà nghe thuàt,

y -> _ y ^ Hnh thiéng va dòi thuòng, va trèn hèt, no thè hien ro net nhàt sU giao

thoa tinh thàn'giffa vàn hoà va con ngUòi Khòng chi vay, le hòi con

c6 tinh trUÒng tòn cùng thòi gian, nàm thàng va co sufc cuòn hùt

y ^ ^ V manh me dòi vdi mgi tàng Idp nhàn dàn

Do nhièu nguyèn nhàn ehù quan, khàch quan, co nhOng giai doan,

thòi ky "tàyc/zay" vàn hoà le hòi, dap ho dèn chùa, mièu mao vi coi

do là me tin di doan Ghinh vi le dò, nhièu le hòi truyèn thòng dà bi

mai mot va màt di, sau thòi ky "khùng hoàng dò", mot so le hòi dUdc

"> " ^ „ y y

phép tò chùc nhUng khòng gii? dUdc ban sàc vòn co, bi lai càng, pha

tap, danh màt già tri dich thUc Kè tu sau nàm 1986, vói su dòi mói

ve mgi màt eua dàt nUde, va nhàt là trong khoang 10 nàm qua, le hói

truyèn thòng dà, dang dUde khòi phuc va tò chùc trd lai nhàm tòn tao

nhUng già tri vàn hoà dac sàc cùa dàn toc Gó dUdc nhùng kèt qua

y

tòt dep nhu vay là nhò sU quan tàm dac biet cùa Dàng, Nhà nUóc va

dóng góp cùa mgi tàng Idp nhàn dàn Vièc tò chùc le hói, ben canh

^ y 9 nhiJng màt tich cUc, mat tòt dep dUdc thè hien, cung khó trành khòi

V y -* V y ^ con co nhùng han che, tièu cUc càn dUdc khàc phuc Cài gì cQng càn

phài co thòi gian, khòng de gì mot som mot chièu co thè làm dUdc

Khòng chi càn phài co thòi gian, ma con phài càn dèn cà sU quan

tàm, dàu tu va nhUng bien phàp, ehién lUde thièt thUc mói góp phàn

de le hói thUc sU là le hói vói nhùng già tri dich thUc cùa nò

Trong còng cuge bào tòn va phàt huy càc già tri vàn hoa co truyèn vòn co cùa le hòi truyèn thòng de no khòng bi mai mot, ành hUdng bòi càc nguyèn nhàn ehù quan, khàch quan do tàc dóng cùa cuge song hien dai hòm nay, bào chi giù mot vai trò dac biet quan trong, vùa là ngUòi tuyèn truyèn tap thè, co dgng tap thè, lai làm ca chùc nàng giào due tap thè Vói càc bài bào, hình ành ve le hòi dUde dàng tai trèn mat bào, còng tàc tuyèn truyèn, co dgng tap thè dà dUdc

nhàn thUe dude nhung già tri vàn hoà truyèn thòng eua dàn toc, tu dò

co y thùc bào ve, giù gin va phàt huy net dep vàn hóa dgc dào này cùa dàn toc Va nhU thè, bào chi cùng dà làm tòt chùc nàng cùa ngUÒi giào due tap thè

Nhu vay, thòng qua càc bài bào, càc hình ành ma càc ed quan bào chi dàng tài, cho dù thè hien d nhùng khia canh, vàn de khàc nhau ve

le hòi: giói thièu net dep, phè phàn cài xàu, huóng dàn dU luan tUu trung cung dèu hUóng ve mot mue dich, dò là phan ành, bào tòn va phàt huy càc già tri vàn hoà cùa le hòi truyèn thòng - giù gin ban sàc vàn hoà cùa dàn toc

2 Ly do chgn de tài

Do tinh thòi sU va càp thièt cùa de tài (da nèu d trèn), cùng vói nhùng khào sàt co dUdc qua 5 tò bào trong pham vi nghièn cùu, cùng

*> y nhu nhùng hièu biet tu xà hòi, sàch bào, nhùng bài giàng cùa càc thày co giào trèn lóp va tu giào trình , chùng tòi nhàn thày vàn hóa nói chung va vàn hóa le hói truyèn thòng nói rièng co mot vai trò to lón dòi vói su phàt trién eua xà hòi, cùng nhU viec giù gin ban sàc vàn hóa dàn toc

^99 9^y Y^l 5^°'^? !?g P M ' > ° n ^ v ^ ° ° *°n Y ^ Ph ° t ti uy e oc già tri yqn hoà cùo le hòi truyèn th ong

TU su nhàn thùc ve tàm quan trgng eua le hòi truyèn thòng, vdi

long yèu thich tìm hièu nèn vàn hóa cùa dàn toc, dac biet là vàn hóa

il hòi truyèn thòng,hàng nàm, mòi dip xuàn sang, lai dUde co càm

giàc nào nùc, hòi hòp hoà mình trong dòng ngUòi trày hói dóng due

y trong mot khòng gian hnh thièng, cùng nhU tu thUc tè còng viec dang

làm, qua luan vàn này chùng tòi mong muòn góp phàn nhò bé cùa

nrùnh vào viec giù gin va phàt huy càc già tri vàn hóa cùa le hói

tòi cùng mongmuòn tap hdp dUde nhùng so heu co tinh tòng kèt, qua

do, hy vgng phàn nào giùp càc ed quan bào chi co cài nhìn khàch

quan, khoa hgc hdn, de tu do co nhùng giai phàp cu thè, thièt thUe

nhàm dat dUde hièu qua tòt hdn trong còng tàc tuyèn tmyèn cùa

mình

Cùng vói nhùng so lieu dUde dUa ra d day, chùng tòi cùng mong

muòn dUdc càc nhà khoa hgc, càc nhà nghièn cùu quan tàm hdn nùa

de co nhùng còng trình khào cùu va nhùng kièn nghj hùu ich dòi vói

vàn hóa, dUdc di nhièu ndi, dèn nhièu vùng, mièn eua dàt nUdc do

là nhùng dièu kièn thuan Idi giùp chùng tòi thUc hien dUdc càc yèu

V y V V

càu va vàn de ma de tài này dàt ra

Chùng tòi cùng hy vgng ràng thòng qua nhùng khào cùu cùa

mình, khòng nhièu thì ìt se góp phàn vào còng tàc phan ành, bào tòn

va phàt huy càc già tri vàn hóa cùa le hòi tmyèn thòng, góp phàn vào

viec bào tòn càc di san vàn hóa cùa dàn toc ngày mot co hièu qua

hdn

Bao ctìì vài còng toc phà^ phàt huy càc già trj vón hoà c u ^ l é h^^^^^^^

3 Pham vi va dòi tiTtfng nghièn cihi

Mot trong nhùng net dac trUng cùa dòi song vàn hóa dàn gian ò

nUóc ta là le hói, mòi vùng, mièn dèu co càch thè hien khac nhau vdi

nhùng net dac trUng rat da dang va dgc dào

_, V, y y

Giòng nhu ò nhièu nUÓc d chàu A nói chung, Dòng Nam A nói

rièng, nèn vàn minh cùa Viet Nam dUde coi là nèn vàn minh lùa

V y ^

nUóc, vói u6c vgng càu mong mUa thuan gió bòa, mang dèn dòi song

y - ' ^

àm no hanh phùc nèn viec nUdng tua vào dòi song tàm hnh là dièu

de hièu Ghinh vi vay, le hói bàt nguòn tu cuge song nòng thón, khòi

dàu là tu nhùng le nghi dàng cùng cùa ngUÒi nòng dàn mot nàng hai

sUdng làm ra hat lùa, cu khoai sau mòi vu mùa thu hoach thàng Idi

dàng cùng dàng "hnh thièng" cùa mình Khi dUdc mùa dà vay, mòi

y y •>

khi màt mùa ngUÒi ta lai co cài tàm ly dàng "Iinh thièng" nói gian,

trùng phat, vi vay cùng co nhùng le nghi de càu xin dàng thiéng liéng

y •^ y <v V T

phù ho NhUng trèn thUe tè, hàu hèt càc le hói dèu dUdc tò chùc vào

nhùng nàm mUa thuan gió hoà, vu mùa bòi thu Mòi nàm trèn dàt

nUÓc chùng ta co hàng tram le hòi lón nhò, thàng nào cùng co, dièn

ra ò khàp mgi ndi, nhUng nhièu nhàt là d càc tinh phia Bàc, ndi gàn

Uèn vói nèn vàn minh song Hong O càc tinh mièn Trung va mièn

Nam le hói dièn ra it hdn, cùng là dièu tàt yèu, vi nhùng vùng dò mói

dUde khai thièn, lap dja thòi cha òng ta di md dàt Tuy nhièn, le hói

dèu hièu eua ngUÒi Viet Nam chùng ta là le hói truyèn thóng hay con

ggi la le hòi dàn gian truyèn thòng, hay le hòi Trong pham vi luan

^ V y y ^

vàn, chung tòi xin dUde quy ve tèn ggi chung thòng nhàt là le hòi

V y y r^ •>

truyèn thòng (ggi tàt là le hòi) de thuan tien cho viec nghièn cùu,

khào sàt de tài cùa mình

O luan vàn này, do dièu kièn va thòi gian co han, chùng tòi chi

xin di sau tìm hièu mot ITnh vUe nho, dò là: Bào chi vói còng tàc

phàn ành, bào tòn va phàt huy càc già tri vàn hóa cùa le hói tmyèn

? 9 ° 9^ ' Y^! "^ 9" 91^^^^^^ l^n y q ph gt ^HY 5 " Q Jg h ? 11*""/ "^ " ^h ppg

thóng, ma pham vi nghièn cùu dUdc tap tmng vào 5 tò bào in: Vàn

hóa, là tò bào chinh thòng cùa cà nUÓc phàn ành nhùng vàn de chung

nhàt cùa vàn hóa trong do co le hòi truyèn thòng va 4 tò bào khàc là:

Ha Nói mói Ha Tày, Bàc Ninh, Phù Thg dai dièn cho càc tinh, thành

y v — v y — j y y

phò co nhièu le hòi truyèn thòng dièn ra nhàt d khu vUc phia Bàc

Dòi tUdng nghièn cùu eua de tài là tàt ca càc thè loai bào chi

trong pham vi 5 tò bào chùng tòi khào sàt dà su dung (vi du: tin, bài

phàn ành, phóng sU, ành, bài nghièn cùu ) ve còng tàc phàn ành,

bào tòn va phàt huy càc già trj vàn hóa cùa le hòi truyèn thòng

4 Mue dich va y nghTa eua de tài

Dà co nhièu cuòn sàch, còng trình nghièn cùu, bài viet cùa càc

nhà khoa hgc, càc nhà vàn hóa, nhà bào trong nUde vièt ve le hói

V y V *> V

truyèn thóng tu nhièu góc dò khàc nhau giùp chùng ta hièu thèm ve

Cd sd ly luan vàn hóa cùa le hòi That sU, day cùng là màng de tài

khà hàp dàn, thu hùt dUde sU quan tàm khòng chi dòi vói càc nhà

khoa hgc, vói cóng chùng ma con vói cà càc sinh vièn, hoc vièn

cao hgc d tùng màng khàc nhau, vói nhùng mùc dò khàc nhau lièn

quan dèn de tài le hòi truyèn thòng, tu do co nhùng dóng góp thièt

thUc trong viec bào tòn, giù gin va phàt huy bàn sàc vàn hóa dàn

toc

O day, chùng tòi xin dUdc di sau vào khào sàt càc vàn de: Nhùng

y \ ^ — s, y y

vàn de chung eua le hòi truyèn thòng - Mòi quan he giùa bào chi va

le hói truyèn thòng; Bào chi vói cóng tàc phàn ành, bào tòn va phàt

huy càc già tri vàn bòa cùa le hói truyèn thóng; Mot so vàn de ve

hình thùc thè hien le hói truyèn thóng; Nhàn xét chung va kièn

nghi Qua do se phàn nào làm rò dUde thUe trang còng tàc phàn ành,

cùng nhu mùc dò va hình thùc thè hien cùa bào chi dòi vói càc già tri

— V y V •> vàn bòa ma le bòi truyèn thòng tièm chùa Tu nhùng cu lieu cu thè

6

Bào chf vdl còng tàc phàn ành, bào ton va phot huy càc già trj vàn hoà cùa le hòi truyèn thong

khao sat dUdc, dUa ra cac Uu, khuyèt dièm va góp phàn dành già ve

hièu qua dat dUde cùa bào chi trong khi thUc hien càc chùc nàng,

nhiem vu cùa mình

Thòng qua viec khào sàt de tài, chùng tòi cùng manh dan nèu càc

>^ y ^ y

de xuàt, y kièn dòng góp (nói dung, hình thùc phan ành, phàn còng

còng viec, phàn hói tu còng chùng ) vói mong muòn góp phàn vào

còng tàc ly luan bào chi nói chung, ma cu thè hdn là vai trò cùa bào

chi trong còng tàc phàn ành, bào tòn va phàt huy càc già tri vàn hóa

eua le hói truyèn thòng

5 Cd so ly luan va phiTdng phàp nghièn cihi

Mòi cóng trình khoa hgc, de tài nghièn cùu nào cùng phài tìm

dUdc nhùng ed so ly luan va phUdng phàp nghièn cùu phù hdp vói

duòng lòi chung cùa dàn toc, dàt nUdc Luan vàn này cùng khóng

vUdt ra khòi nhùng khuòn khò dò, ò day, trong khi thUc hien de tài

cùa mình, chùng tòi dUa vào he thòng ly luan cùa Ghù nghla Màc

-Lenin va Tu tUdng Ho Chi Minh ve vàn hóa va bào chi, cùng vói

y n y r,

nhùng he thóng, quan dièm, dUòng lòi, phUdng hUóng phàt trién vàn

hóa va bào chi Viet Nam trong giai doan hien nay Co dUdc nhùng ed

sd ly luan trèn làm nèn tàng, de bào dàm bàn luan vàn co dUdc tinh

khoa hgc, logie cùa vàn de ma de tài dàt ra, trong khi thUc hien,

y 1, chùng tòi kèt hdp va vàn dung càc phUdng phàp nghièn cùu cu thè

(phUdng phàp nghièn cùu khoa hgc, phUdng phàp nghièn cùu ly

thuyèt, phUdng phàp khào sàt thUe tièn ) cùng vói cóng tàc sUu tàm,

khào cùu tài lieu (quan sàt trUc tièp, thu thap, thóng kè, phàn tich,

trao dòi ), trUng càu y kièn eua còng chùng ban dgc, xin y kièn cùa

càc nhà nghièn cùu, khoa hgc

S9° ^MY'^- '^P"? ^99^ Phg" °"^ • ^*^*^ tpp yò p^g^h "Y gg^^^^ ^ " ° f^ h ?' I*'"/'^" thpng

6 Kèt càu eua Luan vàn

De giai quyèt yèu càu, vàn de ma de tài dat ra, chung tòi chia luan

vàn thành nhùng chUdng mue chinh nhU sau:

A/Ldì mòdàu

B/ Phàn noi dung

y \ K r^ \ y

Chuans I: Nìiùng vàn de cìiung ve le ìioi truyèn tìióng

Chuans //.• Bào cìiì vói cóng tàc pìiàn ànìi, bào ton va pìiàt ìiuy

càc già tri vàn hóa cùa le ìigi truyèn thong

Luan vàn này dUde hoàn thành nhò sU hUdng dàn va giùp dd tan

tình cùa giào vièn hUóng dàn - Tièn si khoa hgc Ngù vàn Doàn Thi

Dang HUdng, là kèt qua cùa qua trình hgc tap duói sU day dò hèt long

cùa ckc thày, co giào khoa Bào chi - TrUòng Dai hgc Khoa hgc Xà

hòi va Nhàn vàn - Dai hgc Quóc già Ha Nói

Tói xin dUdc gufi dèn co Doàn Thi Dàng HUdng va càc thày, càc

co su kình trgng va long bièt dn sau sàc

Luan vàn khóng trành khòi nhùng thièu sòt, chùng tòi rat mong

quy thày, co va càc ban thòng càm, chi bào va hUÓng dan thèm de tòi

co thè due rùt kinh nghiem cho còng tàc chuyèn mòn cùa mình dUde

tòt hdn

8

^^?9^jy'^-^p"9 jg9 p^g"^g^^

PHAN NOI DUNG

Chu'o'ng I

N H U N G VAN DE CHUNG VE L I HÓI TRUYÈN THÒNG

1 Moi lièn he giffa di san vàn hóa va le hoi

Vàn kièn Dai boi lan thur Vili cùa Dàng còng san Viet Nam dà

khàng dinh: "Mgi hogt dgng vàn ìióa, vàn nghe pìiài nìiàm xày dung

mòi truàng vàn hóa lành manh cho sU phàt trièn xà ligi Kè tìiùa va

phat huy càc già tri tinh thàn, dgo due va tham my, càc di san vàn

hóa, nghe thuàt cùa dàn toc Bào tòn va tòn tao càc di tich lìch su,

y y \ y

vàn hóa va danh thàng cùa dàt nUÓc Trong dièu kièn kinh tè tìii

truòng va ma rgng giao luu quòc tè, pìiài dgc biet quan tàm giù gin

va nàng cao bàn sàc vàn ìióa dàn toc, kè thùa va pìiàt ìiuy truyèn

" y ,

thòng dgo due, tap quàn tòt dep va long tu ìiào dàn toc Tièp thu tinh

hoa cùa càc dàn toc trèn thè giai, làm giàu dep tìièm nèn vàn ìióa

Viet Nam" (Dàng còng san Viet Nam: Van kièn Dai bòi dai bièu toàn

quóc làn thù Vili NXB Ghinh tri Quóc già, Ha Nói 1996, tr 110,

111)

9

Bào chi vói còng tg^^ ành bào ton vq phàt huy càc già trj vón hoà cùa le hòi truyèn thong

Trong giai doan hien nay, vói sU già tàng cùa giao lUu quòc tè

trèn nhièu mat, nhièu ITnh vUc dang dat ra cho tàt cà chùng ta,

y ' ' "^ y nhùng ngUÒi dang song trèn hành tinh này mot vàn de quan trgng, do

là vàn de dàn toc Va de nhàn dièn, phàn biet mot dàn toc này vói

mot dàn toc khàc khóng gì co thè thay thè dUdc vàn hóa, va nhU thè,

chùng ta co thè khàng dinh ràng, vàn hóa là nhàn tò bang dàu trong

sU nhàn dièn ve mot dàn toc

Di san vàn hóa dUdc hình dung nhU bang thang già tri hay mot he

thóng càc già tri, nhùng nhàn tò hình thành nèn bàn sàc vàn hóa cùa

'> 7 O mot dàn toc Di san vàn hóa co thè dUdc phàt trièn, cùng co thè bi

-^ y v y

suy kiet, nghèo nàn, tham chi dàn dèn triet thoai tUng phàn hoac bièn

màt hoàn toàn Y thùc nhàn bièt, bào tòn va khai thàc di san vàn hóa

y V 7

trèn pham vi toàn nhàn loai dang là mot vàn de bUc xùc, nòng hòi

y y khòng kém gì càc ITnh vUc khàc nhU chinh tri, kinh tè Chinh vi thè,

viec tìm hièu mot càch toàn dièn, co he thòng nhUng bièu hien nhièu

mat eua di san vàn hóa la mot vàn de hèt sUc quan trgng va càn dUde

dàu tu cà ve cóng sue, dèn cùa, tri tue

Nhàn thày rò tàm quan trgng cùa vàn bòa nói chung va di san vàn

hóa nói rièng, Dàng va Nhà nUde ta dà co nhùng hành dóng thièt thUe

7

de tàng cuòng hièu lUc quàn ly nhà nUÓc, nàng cao tràch nhiem cùa

nhàn dàn trong viec tham già bào ve va phàt huy già tri di san vàn

hóa, Luat Di san vàn hóa dà dUdc chình thùc cóng bó va co hièu lUc

tu ngày 12 thàng 7 nàm 2001 do Ghù tich nUÓc Tran Due LUdng ky

7 N V

Lenh O phàn md dàu, Luat dà chi rò "Di san vàn hóa Viet Nam là

tài san quy già cùa còng dóng càc dàn toc Viet Nam va là mot bg

pìtgn cùa di san vàn ìióa nìiàn hai, co vai trò to lón trong su ngìiièp

dung nUÓc va giù nUÓc cùa nhàn dàn ta"

Theo mot càch phàn chia Udc le cùa UNESCO, co thè chia di san

vàn hóa thành di san vàn hóa tTnh va di san vàn hóa dgng Di san vàn

10

Bgp 9Myó|cò^^^ gió trj vàn hoà cùa le hòi >r"yè" >hòng

hóa tTnh là nhùng di san dUdc vàt chat hóa dUÓi dang càc thành tUu

vàn hóa ghi dàu àn eua qua khù nhU dèn dai, làng tàm, bia mg Di

san vàn hóa dòng bao gòm càc già tri tinh thàn mang dac trUng cùa

cóng dòng dUdc kèt tinh ò phong tue, tap quàn, lòi song, tin ngUòng,

càc trò dièn xuóng dàn gian, le bòi

nhièu nhà nghièn cùu, khoa hgc trèn thè giói cóng nhàn NhUng nay

chùng ta dà co trong tay mot "bào bòi" quy già, dò là Luat Di san vàn

hóa Dièu 4, chUdng 1, phàn nhùng quy dinh chung dà phàn chia rò

ràng tùng loai hình di san vàn hóa thành 13 dièm lón, trong dò, dièm

7 7 ^

nhu sau: "Di san vàn ìióa phi vat thè là san pìiàm tinìi tìtàn co già tri

lich su, vàn hóa, ìiìioa ìigc, dugc luu giù bang tri nìiò, cìiù vièt, ditgc

luu truyèn bang truyèn mieng, truyèn ngìiè, trìnìi dièn và càc hình

V \ y y 7

thùc luu giù, ÌUu truyèn khàc, bao gòm tièng nói, cìiù vièt, tàc pìiàm

vàn hoc, nghe tìiugt, kìioa hgc, ngù vàn truyèn mieng, dièn xuòng

phuc truyèn thòng dàn toc và nìtùng tri tìiùc dàn gian khàc"

Nhu vay, le hòi dà dUde Luat Di san vàn hóa cùa Nhà nUÓc Vièt

Nam cóng nhàn là loai hình di san vàn hóa phi vat thè cùng vói

y y y ^

nhùng thièt che nhàt dinh trong viec bao ve, giù gin và phàt huy càc

già tri ma nò bàm chùa

Le bòi là mot boat dgng sinh boat vàn hóa dàn gian, và chi là mot

Bào chi VÓI còng tàc phàn ành, bào ton và phàt huy càc già tri vàn hoà cùa le hòi truyèn thong

giai doan mò cùa, cùng vói sU md rgng ve giao lUu quòc tè trèn càc

y •' ^ ITnh VUc chinh tri, kinh tè vàn hóa cùng dUde xem là mot vàn de

y 7

then chòt trèn con dUòng bòi nhap Làm sao de bòi nhap ma khóng bi

bòa tan, vàn giù dUdc bàn sàc dàn toc vòn co, do là cà mot qua trình

day khó khan va nhièu thU thàch Chinh vi vay, Dang và Nhà nUóc ta

y ^ 7

da kip thdi dUa ra nhùng phUdng hUóng, nhùng Nghi quyèt phàt trièn

7 7 vàn hóa trong tùng giai doan cu thè Và cùng vói viec phàt trièn

nhièu loai hình vàn hóa khàc nhau, le bòi cùng da trò thành mot

y V trong nhUng dòi tUdng dUde ehù y nhièu tu nhùng già trj dich thUc ma

nò dUa lai

Hien nay co nhièu tap tue, le bòi da va dang tièp tue song vói

còng dóng, co le bòi dà trai qua nhièu bièn cài, thèm hot, lai co

nhùng le bòi dà khóng con hien hilu trèn thUe tè ma chi luu lai dàu àn

7 trong cac thU tich co hay trong ky ùc eua nhùng ngUòi già Cu nhU

vay, theo vòng quay cùa thòi gian, càc chu trình cùa le bòi quay

V _ ^ 7 7 vòng, tòn tai, phàt trièn trd thành mot boat dòng vàn hóa tòng hdp

vói càc khà nàng sàng tao hiem co Trai qua khòng gian và thòi gian,

f^ y 7 V • ,

vói nhùng gì ma le bòi dUa dèn, chùng ta khóng thè phù nhàn ràng, le

bòi da trò thành mot hien tUdng vàn hóa tòng hdp, thòa man nhu càu

tàm Hnh, dành thùc nhùng già trj nhàn bàn cùa con ngUÒi nhièu khi

dang con "ngù quèn" Thèm mot làn nùa chùng ta co thè khàng dinh

ràng, le bòi luón gàn bó chat che vói dòi song cùa con ngUdi, và it

nhièu cùng tàc dgng dèn tàm tu, tình càm cùa hg

DUdc su quan tàm cùa Dàng và Nhà nUÓc cùng nhU sU hUdng ùng

rgng rài cùa xà bòi, "tram hoa dua nd", le bòi dièn ra d khap mgi

mièn dàt nUdc, tu mièn xuòi cho dèn mièn ngUdc, tu dòng bang cho

dèn mièn nui, cao nguyèn, trong khàp cóng dòng 54 dan toc dang

cùng chung song, vói nhùng boat dòng tich cUc và cà nhùng tièu cUc

khó trành khòi Chinh vi le bòi chùa dUng trong mình nhièu vàn de

12

fióochìyói còng tàc p^^^

khoa hgc hàp dàn và càn dUdc nghièn cùu, nèn ó luan vàn này, bang

nhùng kièn thùc thu dUdc tu sàch vò và tu thUc dèn, chùng tói sé co

gang ly giai phàn nào nhùng càu hòi: Tai sao le boi hien nay lai dUdc

V ^ y 7 y nhièu ngUdi quan tàm? Mòi quan tàm do dUdc thè hien nhU thè nào?

Bào chi dà dóng góp còng sue trong viec phàn ành, bào ton và phàt

huy càc già tri vàn hóa cùa le bòi truyèn thòng ra sao?

2 Khai niem chung ve le hoi truyèn thong

~» V y V y

Le bòi truyèn thòng là mot sinh boat tinh thàn rat dac biet cùa con

ngUòi: co quy mò to lón ve tàm vóc, co sue cuòn hùt manh me mot

so lUdng lón nhùng ngUdi tham già, gay dUdc su quan tàm cùa nhièu

^ y r^ -^ y

tàng lóp nhàn dàn Khòng nhùng thè, le bòi truyèn thòng con chùa

dUng trong nò nhièu vàn de khoa hgc hàp dàn càn dUdc nghièn cùu

Trong phàn này, chùng tòi xin dUdc phép di sàu vào tìm hièu

nguòn góc, su phat trièn, cac dièu kièn càu thành le bòi tmyèn thòng

Tu làu, càc nhà nghièn c]ùu trèn khàp thè giói dà dUa ra nhùng

dinh nghTa khàc nhau ve le bòi truyèn thóng, bòi mói sU nghièn cùu

do lai tìm dèn nhùng mat, nhùng vàn de, nhùng khìa canh khàc nhau

cùa le bòi tùng khu vUe, dàt nUdc, dia phUdng

Khi nghièn cùu nhùng dac tinh và y nghTa cùa le bòi d nUóc Nga,

mot nhà nghièn cùu ngUòi Nga dà cho ràng: "Thuc cìiàt, il hòi là

" y ^ ^

cuge song dugc tài hien duói hình thùc tè le và trò dièn, do là cuge

song lao dgng và eìiièn dàu eua còng dòng dàn cu Tuy nìiièn, bàn

tièn và dièu kièn tàt yèu Dò là tìtè giói, là cuge song thù imi thoàt ly

tgm thòi thue tai ìiùu ìiièu, dat tói hien thue ly tuòng ma à dò, mgi

tìiù dèu trd nèn dep de, liing Unii, sièu viet và cao cà*

13

Bào chr vói còng tàc phàn ành, bào ton va phàt huy càc già tri vàn hoà cùa le hòi truyèn thong

Con sau khi xem xét tinh chat và y nghTa cùa le bòi Nhàt Bàn,

V y j w

mot vi giào sU ngUÒi Nhàt lai dinh nghTa: "Xét ve tinh cìiàt xà hòi, le

7 7 ^ ^ ' "

hòi là quang truàng eua tàm hón, xét ve tinh chat vàn hóa, le hòi là

cài nói san sinh và nuòi dudng ngìiè thuàt nhu my thuàt, nghe thuàt

giai tri, kich vàn hóa và vói y nghìa dò, le hòi tòn tgi và co lièn quan

y 7

màt thièt vai sUphàt trièn cùa vàn hóa"

Nhu vay, cho dù co dùng ò khia canh nào, góc do nào de dUa ra

^- '»' v y y dinh nghTa ve le bòi, càc nhà nghièn cùu dèu tìm dèn cài chung nhàt,

do là, le bòi là sinh boat vàn hóa luòn gàn hèn vói dòi song tinh thàn

7 V *•

eua con ngUdi,- còng dóng ngUòi

TrUóc day, ò Viet Nam ta, chi co khài niem Le hoac Hòi ma thòi,

chUa co mot khài niem chinh thùc nào dUde còng bó ve le hòi Nhùng

khài niem ve le bòi chi mói xuàt hien khoang hai mUdi nàm trò lai

day vói su quan tàm nghièn cùu cùa nhièu nhà khoa hgc, tàc già

trong nUóc Tu khi xuàt hien dinh nghTa dàu tièn ve le bòi ò Vièt

y y

Nam dèn nay, khòng bièt co bao nhièu dinh nghTa nùa dà ra dòi, khó

co thè nàm bàt dUdc con so do Càc dinh nghTa do dèu co nhùng cài

dùng cùa no, bòi mòi tàc già dèu dùng trèn mot khia canh, thòi dièm,

7 giai doan nào dò de xét và tu dò dUa ra dinh nghTa eua mình

"Hai và Le ìigi là mot sinh hogt vàn hóa làu dòi cùa dàn toc Vièt

~ y r^ y %,

Nam chung ta Hci và Le ìigi co sue ìiàp dàn, lòi cuòn càc tàng lóp

trong xà hòi de tra tìiành mot nhu càu, mot khàt vgng cùa nìiàn dàn

\ 7

trong nhièu thap ky" - dò là dinh nghTa khài niem co tình tòng quàt

ve le bòi dà dUdc càc tàc già dUa ra trong cuòn Hói he Vièt Nam

(NXB Vàn hóa dàn toc Ha Noi 1990, tr 24)

y « 7 V

Trong cuòn Le hói co truyèn (NXB Khoa hgc xà bòi, Ha Nói

1992, tr 131), tàc già Phan Dàng Nhàt cho rang: "Le hói là mot pìio

7 V y

lich su khóng ìò, a dò tich tu vó so nhùng lóp phong tue, tin ngUdng,

vàn hóa, nghe thuàt và cà càc sU kièn xà ìigi - lich su quan trgng cùa

14

^°?5^^IY^Ì^P^!?*^P^°"°"^v'^°?t^

dàn toc", song song vói dinh nghTa này, mot dinh nghTa nùa cùng

dòng thòi dUdc dUa ra.* "Le hòi con là bào tàng song ve càc mat sinh

V y y

hogt vàn hóa tinh thàn eua ngUÒi Viet Chùng dà song, dang song và

y y

vói dgc trUng eua mình, chùng tao nèn sue cuòn hùt và thuyèt phuc

manh me nhàt" O mot doan khàc, xét dUói mot góc dò khàc, chinh

vi tàc già này lai cho ràng: "Le hòi là nai bào tòn, ticìi tu vàn hóa

eua nhièu thòi ky lich su trong qua khù, dòn nèn lai cho duang thòi"

V y

Tuy nhièn, dinh nghTa thù hai vùa nèu cùng dòng nhàt vói dinh nghTa

thù nhàt cùa tàc già d y kièn "le hòi là mot bào tàng song"

Chi vói rièng mot mình tàc già này dà dUa ra rat nhièu djnh nghTa

khac nhau ve le bòi, dièu do cho thày, de dUa dèn mot dinh nghTa

"chuàn" ve le bòi la dièu rat kho, ma that ra là khòng thè co dUdc,

chùng ta chi co nhùng cài "tUdng dòi xàc dàng" và gàn vói già tri

hien thUc vòn co cùa le bòi truyèn thóng ma thòi Chinh vi le dò, d

day, theo chùng tòi, y kièn và dinh nghTa cùa Giào sU, Tièn sT

Nguyèn Duy Quy dUa ra trong bòi thào "Le ligi truyèn thòng trong

y r^ \

dòi song xà hòi hien dgi" khà khài quàt và co dgng: "Le hói truyèn

thòng la mot sinh hogt tòng hgp bao gòm càc mat: tinh tìiàn và vat

y

chat, tòn giào tin ngUdng và vàn hóa nghe thuàt, Iinh tìiièng và dòi

thuòng Dò con là mot sinìi hogt co quy mò lón ve tàm vóc, co sue

^ ^ y

cuòn hùt mot so lugng lón nìiùng hien tugng cùa dòi song xà hòi"

(NXB Khoa hgc xà bòi Ha Nói 1994, tr 15)

Tu nhùng dinh nghTa ve le bòi vùa dUdc chùng tòi trich dàn ò

trèn, cho thày, chình trong khài niem ve le bòi no dà hàm chùa cà hai

thành phàn: Le và Hòi Hai thành phàn này tuy khàc biet nhau d noi

hàm, tao thành hai pham trù rièng bièt nhUng lai luòn tòn tai song

song, bó sung, bó trd và hoàn thièn làn nhau, nhU bai mat cùa mot

vàn de, hdp nhàt thanh mot sinh boat vàn hóa tinh thàn mang tinh

còng dòng hoàn chinh

15

B'gp PhVY'^J '^?''^91?^

Theo Tu dièn tièng Vièt, Le la "Nhùng nghi thuc tièn hành nhàm

dành dàu hoac ky niem mot sU viec, su kièn co y nghìa nào dò" (Tu

7 y ~ 7

dièn tièng Viet NXB Dà Nàng Trung tàm Tu dièn hgc Ha Noi

-Dà Nàng 1997, tr 540) NhUng trèn thUe té khi mot le bòi dUde tò

n> V y <v n> V 7 chùc thì, Le là phàn nghi thùc tè le dièn ra trong thàn dièn, thè hien

quan he NgUÒi - Thàn cùa dòi thièng Le chình là nghi thùc tòn giào,

là noi dung ehù dao cùa tòn giào, thòng qua hình thùc bièu hien, dièn

7 y 7 y v

dat de dèn vói bièu tUdng tòn giào - dàng sièu nhièn, thàn Iinh

7 y

Con Hói thì lai dUde Tu dièn tièng Vièt dinh nghTa là: "Cuge vui

tò chùc chung cho dòng dào ngUÒi du, tìxeo phong tue ìiogc nìiàn dip

7 y -, 7

dgc bièt" (Tu dièn tièng Viet - NXB Dà Nàng - Trung tàm Tu dièn

hgc Ha Nói - Dà Nàng 1997, tr 443) ThUc tè cho thày, Hòi là boat

7 dgng vàn hóa, vui chdi, hói he, thè hien quan he NgUdi - NgUÒi cùa

y —* V

dòi thuòng, gàn bó vói Le ve nói dung, khòng gian và thòi gian, làm

cho khòng khi Iinh thièng cùa le bòi gàn gùi vói dòi song thUc, con

ngUòi thUc hdn

Tu dinh nghTa ve Le và Hói ma chùng tòi dUa ra ò trèn dUde rùt ra

*» >* y y

tu Tu dièn tièng Vièt, cùng vói nhùng mòi quan he gàn bó, khàng

khìt giùa chùng cho thày Le và Hòi khó tàch ròi dUdc nhau, ma

7 -w chùng bòa quyen, bó sung cho nhau Le bòi là càch ggi co dgng

V 7 V

nhàm de chi toàn bg càc boat dòng dnb thàn và ùng xù, phàn ành

nhùng tap tue, vat bièn tè, le nghi dàng cùng, nhùng bòi he dinh dàm

cùa mot còng dòng làng xà nhàt dinh và khóng ehi bó bep trong

7 V

khuòn khò còng dòng làng xà dò, ma con co sue lan toa, lay dóng

y V y y ™

dèn càc vùng, mièn, dat nUóc khàc nhau Khòng nhùng thè, le bòi

khóng chi bó bep trong mot cóng dòng ngUÒi, mot dàn toc, mot dàt

nUÓc ma nhièu khi co sue hàp dàn, thu hùt nhièu cóng dòng ngUÒi,

nhièu dàn toc, nhièu dàt nUdc

16

Bào chi VÓI còng tàc phàn ành, bào ton yà phot huy càc già

Mòi le bòi khi dUdc tò chùc dèu phai tuàn thu theo nhùng nguyèn

tàc nhàt dinh: dò là phài giói thièu dUdc rò tap tue, tèn ggi, ndi chòn,

thòi gian bòi, tap tue vat dàng tè, nghi thùc và càc sinh boat cùa le

7 y -., y

Tom lai, de càu thành mot le bòi it nhàt phai co nhùng bUòc sau:

Tap tue: Tue do khòng phàt trièn thành Le và Hòi nhUng vàn

dUdc duy tri dèu dàn tu khi xuàt hien cho dèn ngày nay

Le: Càc boat dòng dn ngUSng dà dat dèn trình dò le nghi, theo

y y y —

nhùng quy tàc bàt buòc rièng co dòi vói tùng le hói khàc nhau

~ 7 y

Hoi: Cac boat dòng le nghi da phat trièn dèn mUc cao hdn, vói

nhùng trò vui chdi dàn gian mang tinh còng cóng vói nhùng càch

7 y —

thùc thè hien sòi dóng, hàp dàn

" "^ 7 7 " "

Le bòi là kèt qua vàn dòng eua sU bòi nhap giùa "Le" và "Hòi"

dièn ra trong tièn trình lich su dòi song tinh thàn cùa còng dòng xà

hòi Dièu dò cho thày Le và Hòi là quan niem giùa phàn dao và phàn

dòi, tàm hnh và dòi song thUe, chùng hòa quyen vói nhau thành mot

7 y y y y thè thòng nhàt, phuc vu dòi song tàm Iinh eua con ngUdi Vi vay, mòi

quan he giùa Le và Hói là quan he khàng khìt, khòng thè tàch ròi,

7 —

khòng thè co Le ma khòng co Hòi và ngUdc lai Chinh vi vay, càch

ggi Le bòi hay Hói le phu thuóc vào hình thùc thè hien cùa tùng le

7 ~ v

hòi de ehù trgng màt này hay mat kia cùa Le hoac Hòi Khi phàn Hói

phong phù hdn thì ggi là Hòi le, khi phàn Le làn àt thì ggi là Le bòi

Khò long ma phàn chia tàch bach Le bòi hay Hòi le NhUng trèn thUc

tè, dòng dao quàn chùng nhàn dàn co càch hièu Le bòi và Hói le nhU

nhau, ggi theo càch nào là tuy thuóc vào thói quen cùa tùng ngUÒi

Tèn ggi le hói: Rièng càch dat tèn le bòi dà co nhièu càch ggi

khàc nhau: hoac theo tèn dia phUdng, hoac theo dac trUng cùa le bòi,

hoac ggi theo tue, hèm NhUng thòng thuòng, ngUdi ta thuòng lay

tèn càc dja phUdng (tèn làng), và thuòng là tèn Nóm cùa làng co le

Bào chi VÓI còng tàc phàn ành bcào to" y à phot hu truyen thong

Nhùng buóc càu thành cùa le bòi ma chùng tòi vùa nèu ra ò trèn

dà dUdc sàng Igc qua thòi gian và lich su, trò thành nguyèn tàc bàt di

y 7 7 7 _< «> bàt dich khòng thè thay dòi, thèm hot khi tó chùc le bòi Day là dièu

thòng nhàt chung vdi tàt ca càc le bòi trèn pham vi Viet Nam

3 Thtfc trang và phan loai le hoi

-* ^ y V 7 y

Le bòi rat da dang ve loai hình và nói dung thè hien, chinh vi thè,

no thuòng dUde nghièn cùu dUói nhièu góc dò khàc nhau Tuy nhièn,

dù viec nghièn cùu co dUde tièn hành theo càch nào di chàng nùa thì

viec phàn loai lè bòi vàn la dièu hèt sUc càn thièt, nhUng lai khóng de

dàng chùt nào

y - V —»

Khòng nhùng thè, d nUóc ta co qua nhièu loai lè bòi vói nhùng

càch thùc tò chùc khàc nhau, nèn viec phàn loai lè bòi lai càng khò

khan hdn, cho dèn nay, chùng ta vàn chUa dat dUdc sU nhàt quàn

trong viec phàn loai lè bòi vi mòi nhà nghièn cùu lai dUa ra nhùng

tièu chi khàc nhau cho càch phàn loai cùa mình Xét tùng góc dò, ai

7 y cùng co nhùng dièm dùng, nhUng khó di dèn dUdc mot su phàn loai

chung, thòng nhàt, chinh vi thè, dàn dèn tình trang viec phàn loai lè

• ^ ^ 7

hòi co nhièu quan dièm khac nhau:

Tàc già Lè Thi Nhàm Tuyèt dUde coi là ngUÒi dàu tièn dUa ra sU

phàn loai lè bòi trèn Tap chi Dàn toc hgc so 2/1976 DUa trèn sU phàn

tich dàn toc hgc ve y nghTa và coi nguòn khàc nhau eua bòi làng

y y '^ ' ' 1 cùng nhùng tièt mue chinh yèu, dgc dào, noi tròi nhàt eua chùng, tàc

già chia lè bòi thành 5 loai:

7 Lè hòi nòng ngìiièp: Là loai ìè ìtgi mò tà Igi nìiùng lè nghi lièn

y 7

quan tói chu trìnìi san xuàt nòng nghiep ìioge bièu duang, ruóc tìià

7 y y V

càc tìiànìi phàm cùa san xuàt nòng ngìiièp (mang tinh cìiàt càu

mong mùa màng titai tòt)

18

Bào chi VÓI còng tàc ptìàn ành, bòo >o[>yq phàt huy càc già trjyQ^^^^^

2 Hòi le phòn thuc giao duyén: Là loai lè ìigi gàn vói quan niem

tin ngUdng phòn thuc, càu mong su sinh sòi này nò cito con ngUÒi, và

vat nuòi, cày trong

3 Lè hòi vàn ngìiè: Hòi tìii hat càc làn dièu dàn ca, ngìiè thuàt

— 7 y

4 Lè hòi thi tài: Là ligi thi thè hien tài nàng nìiU thi nàu eam, thi

de t vài

,w - ^ — y 7

5 Lè hòi lich su: Là ìè hòi co nhùng trò dièn nhàc Igi hoac bièu

duang còng ticìi cùa càc vi anìi hùng, thànli hoàng là nìiùng ngUÒi

eó còng vai nUÓc, dièn tà Igi càc tran dànìi lidi su, vi du nìiU Hòi gò

y ^

Dòng Da, Hoi Gióng

Con tàc già Trinh Cao Tuòng, nàm 1981 khi nghièn cùu càc lè

bòi dièn ra ò tinh Ha Bàc (cu) dà chia lè bòi thành 6 loai:

3 Hòi lièn quan dèn càc anh hùng dung nuóe, giù nuòc và càc

nhàn vat lich su

4 Hòi vàn hóa, vàn ngìie

5 Hòi cùng pìigt a cac chùa

6 Hòi tè lè mang màu sàc cùa dgo giào

Càc tàc già trong cuòn Dia chi VTnh Phù: Vàn hóa dàn gian vùng

co càc hình tìiùc vui chai, hòi dàm

co càc trò dièn vui khòe

co càc trò thi tài

•^ y y

co càc trò dièn mang tinh cìiàt nghe thuàt san kìiàu

19

Bào chi VÓI còng tàc phàn ành, bào ton và phàt huy càc già tri vàn hoà cùa lè hòi truyèn thong

Nhà nghièn cùu Vàn hóa dàn gian Dinh Già Khành thì chia lè bòi

thành hai loai, bang càch càn cu vào lè hói co nguòn góc tòn giào

\ y 7

hay khòng co nguòn góc tòn giào (Trèn dUÒng tìm hièu vàn hoa dàn

gian - NXB Khoa hgc xà bòi Ha Noi 1989)

Khào sàt lè bòi truyèn thóng ò vùng Thùa Thièn - Huè, tàc già

Tòn Thàt Bình dà chia lè bòi thành 4 loai:

7 Lè hòi tuòng nhò càc vi khai canh, thành hoàng làng

— 7 \

2 Lè hòi tuòng niem càc vi tò su ngành nghe,

3 Lè hòi tin ngUdng, tòn giào

4 Lè hòi tìieo mùa vu

Trong cuòn Licìi Lè hòi cùa càc tàc già Lè Trung Vù và Nguyèn

Hong DUdng do NXB Vàn hóa - Thóng tin phàt hành nàm 1997 dUa

trèn Cd so tò chùc và quàn ly thì lai chia lè hòi làm 3 loai:

^ V y — ™ 7

7 Le hòi truyèn thòng, con ggi là lè hòi dàn gian hay lè hòi co

^ ^ 7 ^ ^ 7

truyèn, thuòng tò chùc a dinh, chùa, dèn, mièu, phu, dien trong càc

làng thì ggi là Hòi làng, hogc tò chùc a càc thi tran, tinh tìiành tìii

\ y

ggi là Hoi dinh, Hòi dèn, Hòi phù, do dàn làng - tntòc hèt là càc cu

V y 7

phu lao dugc tòn kinìi cùa còng dòng làng xà hoac pliuòng, pìió tò

chùc Dò là nhùng lè ligi thuòng gòm 2 phàn: Lè và Hòi Lè vói he

dinh - tgo thành dgc dièm rièng co

2 Lè hòi càc tòn giào: thuòng là lè - ngìii lè O logi lè ligi này it

hoac co khi khòng co phàn hai, nhu càc ngày le cùa Dgo Tìtièn

Chùa, dgo Phàt, dgo Cao Dai Logi lè hòi này do càc tòn giào tru

f y 7 V

tri tu dùng ra tò cìiùc cho cìiùng sinh eua mình, nhung vào nìiùng

20

Bào chi vói còng tàc phàn ành, bào ton và phàt huy càc già trj vàn hoà cùa lè hòi truyèn thong

ngày này, cùng tra thành ngày hói chung cùa dóng dào dàn cu song

trèn vùng dàt dò

~ * f.1 y

3 Lè hòi quàn chùng mòi: Là nhùng lè hòi do càc càp chinh

quyèn Nhà nUÓc tò chùc, mai xuàt hien tu sau càch mang thàng Tàm

y

nàm 1945, mang tinh toàn quòc hoac dia phuang, hoac giói, ngành

Day là nhùng le hòi ìioge nhùng ngày lè, ky niem thành qua càcìi

mang, ngày thành lap, hogc nhùng móc lich su trgng dai dàng gìii

nhò

Tu nhùng dàn chùng thUc tièn ve càc càch phàn loai lè bòi trèn

day cho thày, càc nhà nghièn cùu dà co gang dUa vào nhùng dac

dièm cùa lè bòi ò tùng vùng, mièn, cùng nhU cùa cà nUòc de dUa ra

mot su dinh danh cho tùng lè bòi Tuy nhièn, mòi càch phàn loai chi

V V 7

chi ra dUdc mot góc dò dùng nào do ma thòi, dièu dò phàn nào thè

y y 7 * " - » y y y

hien tinh phUc tap eua lè boi, dàn dèn sU kho thóng nhàt trong viec

phàn loai chùng bang càch dUa trèn càc tièu chi ve nói dung cùng

nhu hình thùc

Vi lè do, ò luan vàn này, chùng tòi xin dUdc phép phàn chia lè bòi

y ™r dUa theo Quy che Lè bòi eua Bg vàn hóa - Thóng dn, day là càch

phàn loai dUa theo góc dò xà bòi, vói sU vàn hành cùa lè bòi theo

• ^ • ^ y y y v 7 y

nhièu chièu, canh, kich tbUde khac nhau, tu do co thè thày rò dUdc

càu truc xà bòi, tu còng dóng rgng lón dèn mói cà thè, tu làng xà dèn

vung, mièn, dàt nUdc Quy che gòm ba chUdng, hai mUdi dièu, nèu

rò pham vi dièu chinh cùa boat dòng vàn hóa dac bièt này, dà phàn

chia lè bòi thành 4 loai:

7 Lè hòi dàn gian truyèn tìióng (ìiay con ggi là lè hói truyèn

Bào chi vói e òng tàc ph à ti ành bào ton y ó p h àt h uy £^^ hoà e ù a I è h ò 11 r uy e n thong

Và nhu vay, ò de tài cùa mình, chùng tói xin phép dUdc di sàu

vào nghièn cùu, khào sàt loai hình mot cùa Quy che ve Lè hói cùa

Bg vàn hóa - thòng tin Vièt Nam - tue là loai hình Lè bòi dàn gian

truyèn thòng, hay nhU d Lòi mò dàu, chùng tòi xin phép dUdc ggi tàt

Af V y «M

là lè bòi truyèn thòng (lè bòi)

4 Càc già tri xa hoi - vàn hóa cùa lè hoi truyèn thong

™, N y ^ y 7 7

Lè bòi truyèn thòng la mot boat dóng vàn hoa dàn gian tòng thè,

mot hình thùc sinh boat vàn hóa còng dòng eua cU dàn lang xà Viet

Nam Ra dòi và gàn bó vói cuge song con ngUÒi, lè bòi dà trò thành

mot mòi trUÒng vàn hóa vùa gàn gùi, vùa thièng hèng Là ndi bao

lUu, nuòi dudng va phat trièn nhùng già tri vàn hoa truyèn thòng eua

con ngUÒi, cùa cóng dòng làng xà và cùa dàn toc, chình vi vay, lè boi

dUdc coi là "bào tàng song" cùa còng dòng

Thuc tièn cho thày, sinh boat lè hòi dà trd thành mot nhu càu vàn

hóa bue thièt dòi vói quàn chùng nhàn dàn, nhàt là vói nhùng ngUòi

y ^ V

nòng dàn thón què, sau nhùng ngày vàt va vói dòng rugng, vói nhùng

~^ y 7 y còng viec nhà nòng, lè bòi là chòn yèn bình de ngUòi ta tìm dèn: tin

ngUòng, nghi ngdi, vui chdi Dèn vói lè bòi và thòng qua lè bòi,

7 ngUÒi dàn thè hien càch ùng xù vàn hóa vói thièn nhièn, xà bòi và

còng dòng, vói thành thàn và con ngUdi Dóng thòi, thòng qua lè bòi,

7

thè hien quan niem và nhùng khàt vgng vUdn tói cài dep vàn hóa, tìm

thày cho mình sU hUng phàn nghe thuàt, sU hón nhièn, vui ve trong

tình càm và hành dóng

v ó i tình chat là "thòi dièm manh trong sinh boat cóng dóng", lè

bòi dà thu hùt dóng dào ngUÒi dàn tu nguyèn tham già, cùng xày

dUng, dóng góp trèn tinh thàn còng dóng, còng eam, còng menh

7 Khòng co mot boat dgng vàn hoà nào lai mang tinh tòng hdp và tinh

tap hdp n h u l è bòi

22

Bào chi vói còng tàc phàn ành, bào ton và phot huy càc già tri vàn hoà cùa lè hòi truyèn thong

Theo con so thòng kè sd bg, Vièt Nam chùng ta co trèn 6000 lè

— • ' V y y 7

bòi dièn ra trèn khàp mgi mièn dàt nUóe Chi rièng cuòn Tu dièn Hói

lè Viet Nam (NXB Vàn hoà Thòng tin 2000), tàc già Bùi Thièt dà tap

~ — V y 7 y y hdp dUdc khoang 600 lè bòi truyèn thóng tièu bièu nhàt, cho thày,

càc boat dgng lè bòi dà tao thành mot "bàn hòa tàu" da dang vói

nhùng net chung và cà nhùng net rièng nùa Nhùng net rièng cùa càc

loai hinh lè bòi tao ra cho chung nhùng chuàn mUc rièng nhàt dinh

7 fV 7 n r

theo nói dung và hình thùc thè hien cùa tùng lè boi, de lè bòi này

khòng bi làn vói lè bòi khàc, de lè bòi này khòng là lè bòi kia Tuy

nhièn, mòi lè hòi dèu chùa dUng càc già tri xà bòi ed ban nhàt dinh,

cho dù càc già tri do tbuge ve còng dòng lón hay nho, rgng hay bep

— _ y y s 7

thì chùng vàn co già tri co kèt còng dòng: bièu hien càc già tri xà bòi

eua mot còng dòng và tài xàc dinh nhùng mói hèn he dà gàn bó càc

nhóm ngUòi lai vói nhau - do là nhùng net chung ma lè bòi nào cùng

co

Theo nhà nghièn cùu Dò Huy thì càc chuàn mUc vàn hóa eua mot

toc ngUdi, mot xà bòi dèu gàn bó mat thièt vói càch eam, càch nghT,

qua trình sinh thành cùa dòi song xà bòi Vi vay, he thòng già tri cùa

lè bòi dUdc bièu hien d 3 màt sau:

-tinh cóng dòng làng xà trong viec tò chùc lè ìigi

3 Càc già tri nìtàn càcìi m.à mói ngUÒi tu xàc dinh theo nhùng ìiè

7 7 ^

chuàn cùa xà ìigi, bièu hien à càcìi ùng xù cùa mói ngUÒi trong khi

tham già lè hòi

Di sàu vào nggn nguòn eua lè bòi, chùng ta dèu bièt ràng lè hòi là

mot sinh boat vàn hoa còng dòng tàt yèu nay sinh de dàp ùng nhùng

nhu cau dUdc giao luu cùa con ngUòi Dièu de nhàn thày nhàt là lè

23

Bào chi vói còng tàc phàn ành, bào ton và phot huy càc già tri vàn hoà cùa iè hòi truyèn thong

hòi co sue thu hùt mot lUdng ngUÒi tham già rat dòng, khòng kè già

tre, lón bé, con trai, con gài, dàn toc, tin ngUòng d khàp ndi trong

cà nUÓc, tu mièn ngUdc dèn mièn xuòi, tu trung du cho dèn cao

nguyèn Khòi dàu, lè bòi bàt nguón tu bòi làng, lan tòa thành boi

cùa mot vùng, ròi sau nùa là bòi cùa dàt nUÓc, trò thành Quòc lè nhU

boi chùa HUdng, bòi Dèn Hùng NhU vay, tinh cóng dòng cùa lè bòi

da dàp ùng dUdc nhu càu sinh boat vàn hóa cùa dòng dào quàn chùng

nhàn dàn

Dèn vói lè bòi, con ngUòi dUdc giao hòa cùng vói khóng gian hnh

thièng cùa ngày hòi, canh quan, tè lè dUdc hòc lo nhùng uóc md,

khàt vgng cùa mình cùng tròi dàt, van vat vói mot tình càm vùa hòi

bop, vùa thành kinh lai vùa gàn gùi dòi thuòng Khoang càch giùa

v v * " y ^ ^ y ^

con ngUdi va thàn Iinh nhU dUde rut ngàn, nhùng nièm khat khao ve

cuge song tòt dep m a ngày thuòng ngUÒi ta khòng dàm bay tò gid

day dà eó ndi, chòn de còng eam, se chia con ngUdi dUdc song thUe

cùng vói nhùng Uóc m d cùa mình Dièu do khièn cho tàm ly cà nhàn^

dUdc càn bang và cuge song Cua còng dòng dUdc cung eó

Qua càc sinh boat vàn hóa còng còng tai lè bòi nhU càc boat dóng

bièu dièn vàn nghe, càc tro chdi dàn dà dà phàn nào phan ành tri

y y 7

tue, lòi song, phong tue, tap quàn, trình dò phàt trièn cùa tùng vùng,

mièn Và cùng chinh tu càc boat dóng vàn hóa này, khà nàng sàng

^ 7 7 tao nghe thuàt cua con ngUòi dUdc hòc lo, phàt trièn khóng ngùng de

thich ùng vói thòi cuge, vói còng dòng dà tao ra cho lè bòi nhùng

7 7 y thay dòi de phù hdp vói tùng giai doan, thòi ky cùa lich su, cùa dàt

nUÓc ehù khòng hoàn toàn giù nguyèn nhU thuò ban dàu Và nhU thè,

lè hòi càng co sue cuòn hùt manh me dòng dào mgi ngUòi tham dU,

bdi nò vUa àn chUa nhùng già tri vàn hoa truyèn thòng lai vùa co ca

nhùng già tri vàn boa hien dai

24

Bào chi vói còng tàc phàn ành, bào ton và phàt huy càc già tri vàn hoà cùa lè hòi truyèn thong

TU nhùng già tri vàn hóa ma lè bòi dUa dèn ò trèn, chùng ta co thè

7 V » ,

khàng dinh dUdc ràng: Lè bòi là mot boat dòng vàn hóa mang dàm bàn sàc dàn toc No co mot vai trò quan trgng và sue song tièm tàng trong long ngUòi dàn Vièt Nam

y —* y y

nUóc, khóng nhùng thè, lè boi lai bièt tièp thu mot càch chgn Igc nhùng già tri hien dai Su dan xen giùa tình truyèn thóng và tình hien dai khòng làm màt di "ve dep dàn gian" cùa lè bòi, ma ngUdc lai, làm cho no ngày càng dep hdn, hàp dàn hdn

25

Bào chi VÓI còng tàc phàn ành, bào ton và phot huy càc già trj vàn hoà cùa lè hòi truyèn thong

ChuCng II

BÀO CHI vói CÓNG TÀC P H À N ÀNH, BÀO TON VÀ

PHÀT HUY CÀC GIÀ TRI VÀN HÓA CUA

LÈ HÓI TRUYÈN THÓNG

1 Moi quan he giffa bao chi va lè boi truyèn thong

Trong xà bòi hien dai, càc phUdng tien thòng tin dai chùng ngày càng phàt trièn, dàp ùng nhu càu dòi hòi ve thòng tin ngày càng cao cùa còng chùng, dgc già, dièu do cùng dòng nghTa vói viec xà bòi

26

Bào chi VÓI còng tàc phàn ành, bào ton và phàt huy càc già trj vàn hoà cùa lè hòi truyèn thòng

nhùng thành tò khàc cùa nèn vàn hóa chung Chình vi vay, boat dóng

cùa bào chi luòn gàn bó mat thièt vói boat dòng vàn hóa Trong bài

"Vàn hoà và xà bòi" (Vàn hoà hgc dai cUdng và ed so vàn hoà Vièt

Nam - NXB Khoa hgc xà bòi 1996, tr 29) dòng chi Pham Vàn Dòng

thòng tin quan trgng, nliin nhìn mot buoi truyèn hình quan trgng,

nhin dgc mot bài bào quan trgng Vói tàm nhìn cao han, day là mot

dàn và mgi lùa tuoi" Qua doan vièt ma chùng tòi vùa trich dàn dà

phàn nào phàn ành dUdc vai trò, y nghTa và tàm quan trgng cùa càc

phUdng dèn thòng tin dai chùng, trong do co bào chi trong cóng tàc

truyèn thòng cùa mình

Cùng vói nhùng boat dòng thièt tbUe khàc, bào chi góp phàn tàc

y »« N y

dòng vào dòi song vàn hóa trong do co lè bòi tmyèn thòng trèn càc

phUdng dièn: Còng tàc phàn ành, giói thièu, nghièn cùu; Còng tàc

bao tòn và phat huy

Viec phàn ành nhùng vàn de ve vàn hoà lè bòi dièn ra trèn bào

chi hien nay càn co sU kèt hdp mot càch mèm dèo và bài hoà giùa

V V y

«-viec giói thièu, de cao nhùng phàn tich cUc, tòt dep dòng thdi lèn àn,

y -." V

dàu tranh vói nhùng tièu cUc xung quanh boat dòng lè bòi, góp phàn

chi ra cho ngUòi dàn thày dièu gì nèn theo, hgc hòi, dièu gì nèn loai

7 trù, vùt bo Tu dò, giùp ngUÒi dàn thèm hièu, thèm yèu nhùng già tri

vàn hoà truyèn thòng cùa dàn toc mình, hUdng ban dgc tói tinh thàn

v y

vi cài chung, co y thUc cóng dòng và eó nhùng viec làm thièt thUe, eò

tràch nhiem làm cho boat dòng vàn hoà lè bòi ngày càng hoàn thièn

hdn, phù hdp vói cuge song hien dai hdn, nhUng vàn giù dUde già trj 27

Bàochiyói còng tàc phàn grìh, bào tèn yàphà^^^^^

V y y O

truyèn thòng vòn co Gó nghTa là, ben canh viec phàt trièn và nàng

cao hdn nùa càc yèu tò tich cUc, se tu tu loai bò dàn nhùng yèu tò

tièu cUc trong vàn hoà lè bòi

7 y

TU sau còng cuge dòi mói cùa dàt nUÓc, bào chi Viet Nam dà eó

nhùng buóc di phù hdp vói tình hình chung cùa dàt nUÓc, co mot dièn

mao mói dUa trèn nèn bào chi càch mang, theo dùng dinh hUÓng cùa

Dàng và Nhà nUóc Trong sU nghiep xày dUng và phàt trièn dàt nUÓc,

vàn hoà dà và dang dóng mot vai trò quan trgng, bòi dò là "bue tranh

toàn canh cùa xà bòi" Vói xu hUÓng xà bòi boa, hoà nhap vói càc

nèn vàn hoà khàc trèn thè giói, tièp thu mot càch chgn Igc tinh hoa

7 vàn hoa nhàn loai, de "hoà nhap ma khòng hoà tan", chùng ta khòng

trành khòi co nhùng lue "lao dao", chinh vi vay, sU dinh hUóng cùa

Dàng và Nhà nUÓc là vò cùng quan trgng, bào chi và càc phUdng tièn

thòng tin dai chùng trò thành mot còng cu truyèn dat vò cùng hùu

ich TrUóc day, chùng ta con né trành vi sd "dòng cham", sd "vach

7 7

ào cho ngUòi xem lUng", nhUng giò day, suy nghT theo kièu thièn càn

7 V , y

do dà thay dòi theo chièu huóng tich cUc: co làm, co sai, bièt sai

manh dan nhàn lòi và sua chùa Chình tu su nhàn thùc dùng dàn này,

bào chi dà manh dan di vào nhùng vàn de góc canh cùa cuge song,

y

"dàt chàn" dèn nhùng vùng "dac bièt" ma truóc day thuòng né trành,

y 7 - ,

coi là "càm dia" O màng lè bòi, bào chi dà manh tay phè phàn nhùng

hù tue, lac bau và xu hUóng thUdng mai hoà lè bòi theo kièu buon

thàn, bàn thành, tàt cà vi mue dich kinh doanh, bàt chàp nhùng già trj

nhàn vàn, nhùng net dep vàn hoà vòn là thuóc tình cùa lè bòi Day là

y V 7 y

nhùng vàn de nòng hòi và bue xùc dUdc dU luan hèt sue quan tàm và

ùng ho Thòng qua nhùng viec làm cùa mình, bào chi góp phàn dUa

vàn hoà lè bòi trò ve vói nhùng già tri dich thuc vón co cùa nò, ben

y 7 _ canh do, bào chi cùng cho thày nhùng net thay dòi cùa lè bòi dUa trèn

nèn vàn hoà tu tuòng cùa dàn toc de phù hdp vói cuge song hien dai, 28

Bop chi VÓI còng tàc phàn ónh bào ton yà ph^^^^ hoà cùca lè hoi truyèn thong

j v 7

mièn sao no khòng di qua khuòn khò qui djnh cùa Dàng và Nhà nUóc

và dUdc nhàn dàn ùng ho

Bào ve, phàt huy và giù gin nhùng già tri vàn hoà cùa lè bòi

truyèn thòng là nhiem vu khòng chi cùa bào chi ma cùa tàt cà nhùng

y y 7 - „

ai dang song trèn mành dàt Viet Nam này De bào ve dUde vàn hoà lè

hòi, trUÓc hèt, bào chi phài bào ve dUdc nèn vàn hoà cùa dàt nUÓc

y y 7

Tièn sT Doàn Thi Dang HUdng trong bài vièt "Dòi mai bào chi tìieo

tinh thàn vàn hoà" dà vièt: "Truóe hèt vàn hoà giùp cìio su dinh

trièn toàn dien trong tàm bao quàt chièn lugc và tìiUc tièn cu tìiè cua

càch mgng Viet Nam Phàt ìiièn bè sàu cùa càc tàng lòp vàn lioà ày

cìio phép càc nìtà bào và càc hogt dgng bào chi giai ma dugc càc

hien tugng dòi song cììinìi tri và xà ìigi cùng nhu giai quyèt càc vàn

v y y y V

de trong càu truc bàn cìiàt cua nò" (Bào chi nhùng vàn de ly luan và

thuc tièn - NXB Dai hgc Quòc già Ha Nói, trang 234)

cùa mình: Bao tòn và phàt huy càc già tri vàn hòa eò truyèn dac sàc

tu bao dòi ma cha òng ta dà tich tu và tmyèn lai; Sàng tao ra nhùng

7 già tri mói và giao lUu vàn hóa; Nghi thùc, cach thùc tò chùc dùng

vói nhùng lè nghi vón co; Tao san chdi lành manh thu hùt dòng dào

ngUòi dàn tham già

Dèn hòm nay, còng tac tò chUe, thUe hien cac lè bòi truyèn thòng

ò khap càc dja phUdng trong cà nUde co dUdc nhùng thành còng nhU

vay, trUÓc hèt là nhò co sU quan tàm dùng mùc cùa Dàng, Nhà nUóc,

sau do phài kè dèn còng lao cùa bào chi trong viec giói thièu, tuyèn

29

truyèn Dóng thòi thòng qua viec gidi thièu, tuyèn truyèn cua mình,

bào chi dà dUa ra nhùng de dat, kièn nghi vói càc ed quan ehù quàn

vàn hóa, thòng tin và nhùng phàn hói ve càc chình sàch cùa Dàng và

Nhà nUdc dòi vói còng tàc bào tòn và phàt huy càc già trj vàn hóa

cùa lè bòi nói rièng và bàn sàc vàn hóa dàn toc nói chung Ben canh

do, bào chi con giùp ngUÒi dàn nói lèn tièng nói, tàm tu, nguyèn

vgng cùa nùnh, dóng thòi cùng phàn nào co tàc dung giào due y thùc

bào ve truyèn thòng vàn hóa dàn toc ndi hg, thùc tinh nhùng ai con

Nhùng hien vat ve vàn hóa Dòng Sdn con luu giù dUde cho dèn

hòm nay dà dUa ra nhùng bang chUng xac thUc ve nèn vàn minh làu

dòi cùa dàn toc Vièt Nam, khièn chùng ta eó quyèn ngàng cao dàu

hành dièn vói mot chièu dai lich su bòn ngàn nàm Trong so nhùng

hien vat tièu bièu nhàt ma chùng ta dà và dang tu bào vói ban bè

y y 7 y y -^

khàp nàm chàu bòn bièn là nhùng chièe tròng dóng Dòng Sdn, Ngge

V 7

Lù Nhièu bièu tUdng dà dUde ngUÒi xUa "ma hoà" thòng qua càc

hinh anh cham khàc trèn tròng dóng cùng nhU mot so hien vat khàc

7 y y 7

De tìm ra dUdc dàp àn ngUòi xa "càt giàu" qua nhùng bièu tUdng dò,

^ 7

nhièu nhà khao eò hoc, dàn toc hgc và vàn hòa hgc dà tham già

nghièn cùu nhàm "giai ma", phàn tich, giói thièu, vói mong muòn

làm sàng tò y nghTa

30

Bào e hi vói e òng tàc phàn ónh, bào t o " v? phót h uy e oc già trj vàn hoà e ùa lè hòi truyèn th ong

y _ y ^ 7

Kèt qua cua sU "giai ma" dà cung càp cho chùng ta nhùng hièu

y 7 y bièt già tri dUdc thè hien rò net thóng qua càc hình tUdng rat dòi

thuòng, gàn bó và gàn gùi mat thièt vói con ngUÒi Dò là nhùng hình

thuyèn, hình nhà, hình ngUòi cùng vói càc sinh boat vàn hóa khàc

y y

dUdc khàc hga trèn màt và thàn tròng là nhùng minh chùng rò net

nhàt ve nhùng sinh boat vàn hóa, tòn giào, tin ngUòng cùa còng dòng

ngUÒi Viet co Càc hình ve ngòi nhà san mài cong, dòi trai gài ngòi

dói dièn nhau chdi tro dàn gian "chòng nu, cbòng hoa", tue hai ngUdi

dùng già eòi chày tay thè hien hình ành cùa trò "dàm duòng" (ma

_ 7 ™ ™ 7 ngày nay ngUòi Muòng - VTnh Phù vàn bièu dièn trong ngày giò Tò

V y N 7

Hùng VUdng), hoac trò dành cóng chièng, dành tròng dòng, thói

khèn, mùa bàt tàt cà gdi lèn hình ành ve nhùng sinh boat lè hói

khàc nhau cùa thòi bay giò

y y A y I-.I

Qua nhùng "chùng tich" rat song dóng và chàn that ày cho thày lè

hói dàn gian dà co lich su tu rat làu dòi, trò thành mot sinh boat vàn

boa, tòn giào, nghe thuàt còng dòng co tmyèn, trai qua nhièu thè ky,

khóng gian và thòi gian, nò dUdc sàng Igc và trò thành lè bòi tmyèn

thòng cùa dàn toc

Khi phàn ành ve lè bòi trèn bào, càc tàc già dèu co sU chgn Igc

7 y y y ' -~,

thòng tin de làm sao dUa dèn nhùng thòng dn co ich nhàt, phù hdp

nhàt vói nhu càu tìm hièu ve lè bòi cho dgc già cùa mình Sau khi

xem xét càc tap hdp bài vièt ve lè bòi dUdc 5 tò bào ma chùng tòi

khao sàt trong de tài cua mình, chùng tòi nhàn thày, noi bàt lèn hai

vàn de lón dUdc càc tàc già tap trung phan ành nhièu, dièu dò cùng

dòng nghTa ràng, day chinh là thòng tin ma dgc già càn, dò là: Nìiùng

già tri cùa lè ligi truyèn thòng trong dòi song xà ligi ìiièn nay và

Nhàn thùc cùa nìiàn dàn kìii dèn vói lè ligi

Sau day, chung tói xin dUde di sàu tim hièu và làm rò nhùng vàn

de chinh ve lè bòi ma 5 tò bào phàn ành dUdc nèu ò phàn trèn

31

Bào chi vói còng tàc phàn ành, bào ton và phàt huy càc già tri vàn hoà cùa lè hòi truyèn thong

Trong vàn de Nhùng già tri cùa lè hòi truyèn thòng trong dòi

y y

song xà hòi hien nay, chùng tòi xin dUde phép khòng bàn dèn nhùng

già tri nói chung cùa lè boi truyèn thóng ma chi de càp tói nhùng già

tri dich thuc cùa lè bòi con dàp ùng dUdc nhùng nhu càu cùa con

7 ngUÒi trong xà bòi hien nay - xà bòi vói nhùng phàt trién cùa còng

nghe khoa hgc ky thuàt hien dai vói xu hUóng còng nghiep hoà, hien

dai hoà

Cho dù dang song trong mot xà boi hien dai, nhUng nhùng già tri

cùa lè bòi ma con ngUòi ngày nay tièp thu dUdc cùng khóng nàm

ngoài nhùng già tri chung cùa lè bòi, do là càc già tri: Gòng dóng;

V V V y _

HUdng ve nguòn; Càn bang dòi song tàm Iinh; Sàng tao và hUdng thu

vàn hoà; Bào tòn, làm giàu và phàt huy bàn sàc vàn hoà dàn toc

Bàt cu mot lè bòi nào cùng là cua còng dòng, thuóc ve mot còng

V _ 7 ^ V y 7

dòng ngUdi, mot dja dièm, vùng, mièn nhàt dinh, dò co thè là còng

dòng làng xà (hói làng), cóng dòng nghè nghiep (bòi nghe), cóng

dòng tòn giao (bòi chua, dèn ), cóng dòng dàn toc (bòi Dèn Hùng),

hay nhò hdn do là còng dòng già toc, dòng hg (giò chap, lè tèt, ma

^ * y — 7 ebay, cuòi xin) dièu do cho thày, lè bòi là dip bièu dUdng sue manh

cua cóng dóng và là chat kèt dinh mgi ngUòi lai vói nhau khòng kè

7 y y s

tuoi tàc, gidi tình, tòn giào tao nèn sU co kèt còng dòng

Mói còng dòng hình thành và tòn tai trèn ed so cùa nhùng nèn

^ y y y y 7

tang gàn kèt, nhU gàn kèt do cùng cU trù trèn mot lành thò (còng cU),

gàn kèt ve sd hùu tai nguyèn va Idi ich kinh tè (còng hùu), gàn kèt

y y _

bdi so menh chiù sU chi phòì cua mot luc lUdng sièu nhièn nào dò

(còng menh), gàn kèt bòi nhu càu dòng càm trong càc boat dòng sàng

tao và buòng thu vàn hoà (cóng càm) NhU vay, chùng ta co thè

7 y y s ™ V

khàng dinh chàc chàn ràng, lè bòi là mòi trUÒng góp phàn tao nèn

nièm cóng menh và cóng càm cùa sue manh còng dóng

32

Bào chi VÓI còng tàc phàn ành, bào ton và phàt huy càc già tri vàn hoà cùa lè hói truyèn thong

Ngày nay, trong dièu kièn xà bòi bièn dai, con ngUÒi càng ngày

^ 7

cang khàng djnh "cài cà nhàn", "cà tình" cùa mình nhUng khòng vi

thè cài "cóng dòng" bi phà v3, ma nò chi bièn dòi càc sàc tbài và

pham vi, con ngUòi vàn phài nUdng tua vào cóng dóng, co nhu càu co

kèt còng dòng Trong dièu kièn nhU vay, lè bòi van giù nguyèn già tri

phan bùu ed, nguón eòi còng dòng, nhU dàn toc, dàt nUÓc, xóm làng,

tó hèn, nguón coi vàn hoà Hdn thè nùa, hUdng ve nguòn dà trò

thành tàm thùc cùa con ngUòi Viet Nam: "Uòng nUóc nhò nguòn, Àn

qua nhò kè tròng cày" - Chinh vi thè, lè boi bao giò cùng gàn vói

hành hUdng, du lich

Trong thòi dai càch mang khoa hgc ky thuàt, tìn hgc hoà, toàn

càu hoa Nhùng dièu kièn song hien dai dò dà dàn dàn làm con

ngUÒi ròi xa vói truyèn thòilg, vói nguòn eòi cùa mình NhUng rèi

cùng dèn lue hg bùng tinh ve tình trang tàch ròi giùa bàn thàn mình

vói tu nhièn, mói trUòng, vói lich su xa xUa, vói truyèn thòng vàn hoà

dgc dào dang bi mai mot Khi dà nhàn chàn dUdc còt lòi cùa vàn de,

y V V

hdn bao gid hèt, con ngUÒi càng co nhu càu hUÓng ve, tìm lai cài

nguón coi tu nhièn cùa mình, hoà mình vào vói mòi trUòng thièn

V 7 V y V

nhièn, trd ve, tìm lai và khàng dinh cài nguón gòc cóng dóng và bàn

sàc vàn hoà cùa mình trong cài chung cùa vàn hoà nhàn loai Chinh

V ^ y —' 7 7

nèn vàn hoà truyèn thòng, trong do co lè bòi là mot bièu tUdng co thè

V y j _

dàp ùng nhu cau bue xùc ày Do cùng chinh là tình nhàn bàn ben

vùng và sàu sàc cùa lè bòi co thè dàp ùng nhu càu cùa con ngUòi ò

moi thòi dai

33

Bào chi VÓI còng tàc phàn ành, bào ton và phàt huy càc già tri vàn hoà cùa lè hòi truyèn thong

Ben canh ddi song vat chat, dòi song tinh thàn, tu tUdng, con hien

y •^ 7 V "^

hùu ddi song tàm Iinh Do là dòi song cua con ngUdi hUÓng ve cài

cao cà, thièng lièng vói nhùng già tri vàn hoà cùa chàn - thièn - my,

cài ma con ngUÒi ngUòng mg, Udc vgng, tòn thò, trong dò co nièm tin

tòn giào, tin ngUòng NhU vay, tòn giào, tìn ngUòng thuóc ve dòi

•^ 7 ' ' 7 "^

song tàm hnh, tuy nhièn khòng phai tàt ca dòi song tàm hnh là tòn

giào tin ngUòng Chinh tòn giào, tìn ngUòng, càc nghi lè, lè bòi góp

phàn làm thoà man nhu càu ve dòi song tàm Iinh cùa con ngUÒi, do là

Trong xà bòi hien dai, vói nhip song cóng nghiep, cac boat dòng

cùa con ngUòi dUÒng nhU dUde "chUdng trình hoà" theo nhip boat

7 ^ V

dòng cua mày móc, càng thàng và ddn dièu, òn ào, chat chòi nhUng

vàn càm thày ddn dgc Mot dòi song tuy eó day dù ve vat chat, tien

— V V v

nghi sinh boat, nhUng vàn nghèo nàn ve tinh thàn, khò cùng ve tu

tuòng và tàm Iinh, mot dòi «òng chi co dòn nén, theo mot khuòn

màu, phép tàc nhàt dinh, thièu sU xò bó, eòi mò, giao hoà tàt cà

nhùng cài dò han che khà nàng hoà dóng cùa con ngUòi, khóng

nhùng thè, no con làm thui chòt nhùng khà nàng sàng tao vàn hoà

y 7 mang tình dai chùng Mot dòi song nhU vay sé khòng thè tao nèn

7 y y

"thòi dièm manh", "dòi song thù hai", và tàt nhièn, cùng se khóng co

dUde su "bùng chày" và "thàng hoa"

y /^ ^ y

Dèn vói lè bòi truyèn thóng, con ngUdi hien dai dUdng nhU dUde

tàm mình trong dòng nUÓc màt dàu nguòn, trong lành cùa vàn hoà

dàn toc, tan bUÒng nhùng giày phùt thièng lièng, ngUòng vgng nhùng

bièu tUdng sièu viet, cao cà cùa cài dep chàn - thièn - my, dUdc song

nhùng giò phùt giao càm, chan hoà, vui tUdi và dac bièt, day tình

V V- •> y

thàn còng dòng, con ngUòi co thè phò bay tàt cà nhùng gì tinh tùy 34

Bào chi VÓI còng tàc phàn ành, bào ton và phot huy c à c già tri vàn hoà cùa lè hòi truyèn thong

dep de nhàt cùa bàn thàn qua càc cuge thi tài, qua càc hình thùc trình

dièn nghe thuàt, càch àn màc, trang phuc dep de khi di trày bòi Tàt

cà nhùng cài do chình là trang tbài "thàng hoa" tu dòi song hien thUc,

vUdt lèn trèn dòi song hien thUc Nói càch khàc, lè bòi dà thuóc ve

pham trù cài thièng hèng cua ddi song tàm Iinh, dói lap và càn bang

V ^ y

vói cài tran tue cua dòi song hien thUc

Lè hòi là mot hình thùc sinh boat tìn ngUdng - vàn hoà còng dóng

7 _ V 7 "^

cua nhàn dàn d nóng thón cùng nhU thanh thi, d mièn nùi cùng nhU

mièn xuòi, mièn Bàc cùng nhU mièn Nam Trong càc lè bòi dò,

7 nhàn dàn tu dùng ra tò chùc, chi phi, sàng tao và tài hien càc sinh

boat vàn hoà còng dòng, huòng thu càc già tri vàn hoà và tàm hnh

Do vay, lè bòi bao giò cùng thàm dUdm tinh thàn dàn ehù và nhàn

y 7 —^ y

bàn sàu sàc Dac bièt, trong "thòi dièm manh" cùa lè bòi, khi ma tàt

cà mgi ngUòi cùng hoà mình trong khòng khi thièng hèng, hùng khòi

thì càc càch bièt xà bòi giùa cà nhàn ngày thuòng dUÒng nhU dUdc

xoà nhoà, khòng con sU phàn bièt kè giàu ngUÒi nghèo, khòng con

ranh gidi giùa kè sang và ngUòi hèn ma ò dò, con ngUòi cùng sàng

tao và cùng hUÒng thu nhùng già tri vàn hoà chung

Dièu nay phàn nao dòi lap vdi ddi song thUdng nhàt cua nhùng xà

7 bòi phàt trièn, khi m a phàn còng lao dóng xà bòi dà dUdc chuyèn

m ò n hoà, nhu càu sàng tao và bUÒng thu vàn hoà cùa con ngUÒi dà

V y 7

phàn nào tàch bièt Day là chUa kè, trong xà bòi co mot lóp ngUòi co

V V dac quyèn co tham vgng "cUÓp doat" càc sàng tao vàn hoà còng dóng

de phuc vu cho Idi ich rièng cùa mình Dèn nhU nhu càu giao tièp vói

thàn Iinh cùa con ngUÒi cùng tap trung vào mot lóp ngUÒi eò "khà

nàng dac bièt" NhU vay, con ngUòi, dùng tu góc dò quang dai quàn

chùng, khòng con thUe su là ehù thè cùa qua trình sàng tao và hUÒng

7 V thu càc già tri vàn hoà mot càch bình dàng nùa Xu hUóng do phàn

nào xói mòn tình thàn nhàn bàn cùa vàn boa, làm tha hoà chinh bàn 35

? ° ° ^ ^ ' y^l^Q^g * ° ^ P ^ ° " ° " h , bào ton và phàt huy càc già tri vàn hoà cùa lè hòi truyèn thong

thàn con ngUòi Do vay, con ngUÒi trong xà bòi bièn dai, cùng vói xu

huóng dàn ehù ve kinh tè, xà bòi thì cùng dièn ra qua trình dàn ehù

hoà ve vàn hoà Chinh nèn vàn hoà truyèn thòng, trong dò co lè hòi

là mòi truòng de nhùng nhàn tò dàn ehù trong sàng tao và bUÒng thu,

càc già tri vàn hoà dUdc thUe hành và phàt huy tàc dung, xóa nhòa

ranh gidi "dàng càp" khi mgi ngUÒi cùng tham dU lè hói Chình vi

vay, lè bòi khòng chi là tàm gUdng phàn chièu nèn vàn hoà dàn toc,

ma con là mòi trUòng bào tòn, làm giàu và phàt huy nèn vàn hoà dàn

toc

Cuge song cùa con ngUòi Viet Nam khòng phài lue nào cùng là

ngày bòi, ma trong chu ky mot nàm, sau nhùng ngày thàng nhgc

nhàn kièm song, vàt và, lo àu de ròi chi dUde giai toa khi dèn vói lè

y y bòi Dèn ndi do, con ngUòi hoà thàn thành vàn hoà, vàn hoà làm bièn

Trong dièu kièn cuge sòtìg hien dai hoà, toàn càu hoà, thì viec

bào tòn, làm giàu và phàt huy vàn hoà truyèn thòng dàn toc càng trò

nèn quan trgng hdn bao giò hèt Lè bòi cùng ganh vac mot phàn trach

nhiem, bòi lè bòi vùa kè thùa nhùng di san tình thàn, vàn hóa làu dòi

cùa dàn toc, vùa phàt huy và tìèp nhàn nhùng nhàn tò mói tu thUe

_ y V

tìèn lich su, sàng tao nèn nhùng nèp sinh boat vàn hóa mói nhàm dàp

ùng nhùng nhu càu cùa dòi song tình càm, tàm hnh cùa cóng dòng cU

dàn Cài gòc ben vùng cùa dàn toc vàn dUde giù gin, vun dàp, bào

luu, nhUng dóng thòi cùng khóng co chàp, bao thu trong khi tièp

7 ^ nhàn nhùng cài hay, cài dep de làm phong phu, da dang thèm kho

tàng vàn hóa dàn toc

Nhu trèn da trình bay, rat nhièu già tri cùa lè bòi truyèn thòng con

dàp ùng dUdc nhùng nhu càu ed bàn cùa con ngUdi, xà hói hien dai

36