Buôn bán phế liệu trong bối cảnh chuyển đổi: chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chuyển đổi không gian đô thị, sự phát đạt và phá sản của hoạt động buôn bán phế liệu tại Hà Nội

Báo cáo của Carrie L Mitchell mô tả các khía cạnh liên quan đến người thu mua phế liệu tại Hà Nội, tác động của kinh tế thị trường và biến đổi không gian đô thị tới họ nói riêng và người di cư lao động tự do trong khu vực kinh tế phi chính thức nói chung.

1

Buôn bán phế liệu trong bối cảnh chuyển đổi: chuyển dịch cơ cấu kinh

tế, chuyển đổi không gian đô thị, sự phát đạt và phá sản của hoạt động

buôn bán phế liệu phi chính thức ở Hà Nội

Tác giả: Carrie L Mitchell

Environment and Planning A 2009, volume 41, pages 2633 - 2650

Người dịch: Nguyễn Thanh Tùng

Tóm tắt: Trong bài viết này, tôi sẽ cho thấy làm cách nào mà một bộ phận cụ thể của

chuỗi hoạt động buôn bán phế liệu tái chế phi chính thức, những người trung gian thu nhận phế liệu, bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi kinh tế và thay đổi không gian đô thị nhanh chóng tại Hà Nội Từ việc sử dụng dữ liệu khảo sát và phỏng vấn, tôi sẽ chứng minh rằng: (1) người trung gian thu nhận phế liệu đồng thời được hay mất trong kinh doanh là kết quả của quá trình chuyển đổi đô thị ở Hà Nội, (2) các động lực cơ bản của sự thay đổi không gian đô thị ở các khu vực khác nhau của thành phố là khá khác biệt, trong đó sẽ có tác động đặc thù về tương lai của hoạt động tái chế phế liệu tại Hà Nội

1 Giới thiệu

Trong thập kỷ vừa qua, nhiều tác giả đã bắt đầu tìm hiểu tác động của chuyển dịch cơ cấu kinh tế và các dạng thức thay đổi được kiến tạo tại khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là ở các thành phố thủ đô (Dick and Rimmer, 1998; Douglass, 2005; Ho, 2005; Logan, 2005; Robinson,2002; Shatkin, 2005; 2007; Thompson, 2004) Douglass (2005) lập luận rằng

sự chuyển đổi từ một nền kinh tế dựa chủ yếu vào thương mại hàng hóa (khai thác tài nguyên và nông nghiệp) sang nền kinh tế dựa vào nguồn vốn tài chính toàn cầu đã làm thay đổi không chỉ bản sắc văn hóa địa phương mà cả thiết kế không gian của các thành phố Đông Nam Á Sự tái cấu trúc của các thành phố lớn đã tạo ra một môi trường được xây dựng để “thích ứng, hỗ trợ và nâng cao hiệu quả của các dòng chảy vốn toàn cầu” (page 550)

Sự chuyển đổi đô thị của Việt Nam không thể so sánh trực tiếp với các nước láng giềng Đông Nam Á (Geertman, 2007; Leaf, 2002) Cho đến hai thập kỷ về trước, Việt Nam từng cắt đứt quan hệ với các nền kinh tế tư bản chủ nghĩa toàn cầu, không giống như nhiều nước láng giềng Đông Nam Á khác mà các con đường phát triển đã được xác định

từ trước bằng những mối quan hệ xuyên quốc gia (Leaf, 2002) Sự tái hòa nhập của Việt

2

Nam vào nền kinh tế toàn cầu đã được chính thức khởi động bởi các gói cải cách Đổi mới

được thực hiện trong năm 1986, đưa đến một giai đoạn tăng trưởng cao độ trong tiến trình toàn cầu hóa Không ngạc nhiên khi điều này đã tạo ra sự thay đổi đột ngột và đầy kịch tính ở trong ước (Leaf, 2002) Có một số lượng ngày càng phát triển của các tài liệu văn bản nói về sự thay đổi trong nền kinh tế chính trị và các tác động khác nhau của nó đến xã hội và không gian tại Việt Nam (Drummond, 2000; Geertman, 2007; Leaf, 1999; 2002; McGee, 1995; Nguyen, 2002; Nguyen and Kammeier, 2002; Parenteau et al, 1995; Thomas, 2002; 2003; Trinh and Nguyen, 2000; Waibel, 2006) Tuy nhiên, Nguyen và Kammeier (2002, page 374) nhận định: “sự hiểu biết về các biểu hiện không gian địa phương trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế quốc gia vẫn còn hạn chế.''

Trong bài viết này, tôi sẽ đóng góp thêm vào sự phát triển của các tài liệu về tác động của chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở Việt Nam thông qua việc khám phá những trải nghiệm của lao động phi chính thức trong cảnh quan đô thị đang chuyển đổi của Hà Nội Tôi đồng thời cũng đáp ứng những kêu gọi của McGee (2002) trong việc có thêm những nghiên cứu trường hợp về những tác động của quá trình đô thị hóa tới những cá nhân riêng biệt ở các khu đô thị khác nhau của khu vực Đông Nam Á Sử dụng dữ liệu thực nghiệm thu thập được về ngành kinh doanh phế liệu tái chế ở Hà Nội 1: tôi điều tra làm thế nào mà sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhanh chóng kéo theo đó là chuyển đổi không gian đô thị của

Hà Nội đã tác động đến một bộ phận cụ thể của chuỗi hoạt động buôn bán phế liệu phi chính thức – những người trung gian thu nhận phế liệu Tuy họ là một bộ phận ít khi được nghiên cứu hay đề cập đến trong các tài liệu có liên quan, nhưng sự hiện diện cố định của họ trong thành phố (so với sự di chuyển tương đối của người thu thập phế liệu)

có nghĩa là họ trải nghiệm những ảnh hưởng của sự thay đổi không gian nhiều hơn so với các chủ thể khác trong chuỗi hoạt động này Khám phá của tôi cho thấy rằng tác động của

sự thay đổi kinh tế và không gian đối với những người trung gian thu nhận phế liệu là phức tạp và đa diện, và không thể được mô tả như là một trải nghiệm hoàn toàn tích cực hay tiêu cực Thay vào đó, tôi sẽ minh họa cách mà những người trung gian thu nhận phế liệu đồng thời được và mất (hoặc phát đạt và phá sản) trong kinh doanh như là một kết

1

Ở Việt Nam có một hệ thống phân cấp phức tạp tồn tại trong hoạt động kinh doanh phế liệu tái chế phi chính thức, trong đó bao gồm một mạng lưới ba tầng gồm người thu thập phế liệu (người nhặt phế liệu, người bới nhặt phế liệu ở bãi rác, người tìm mua sắt vụn), người trung gian thu nhận phế liệu (người thu nhận, người thu gom trên vỉa hè, người thu gom ở bãi phế liệu), và thương lái phế liệu (DiGregorio, 1997) Sự phân cấp tương tự cũng tồn tại ở các thành phố khác (Li, 2002; Medina, 2000; Sincular, 1991)

3

quả của việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong bối cảnh Việt Nam nói chung, và những biến đổi không gian đang diễn ra ở Hà Nội nói riêng

Trước khi chuyển sang phần thực nghiệm của bài viết này, đầu tiên tôi sẽ cung cấp một

số chi tiết về người trung gian thu nhận phế liệu, họ được miêu tả như thế nào trong tài liệu về hoạt động tái chế phế liệu, và phương pháp tôi sử dụng để nghiên cứu nhóm chủ thể này Sau đó, tôi sẽ cung cấp thêm thông tin về bối cảnh của sự tái cơ cấu kinh tế và thay đổi không đô thị ở Hà Nội, sử dụng một nghiên cứu trường hợp về làng hoa ven đô (Leaf, 2002) để làm sáng tỏ những trải nghiệm không gian xã hội của sự thay đổi đô thị gần đây Phần còn lại của bài viết được dành cho các kết quả thực nghiệm của tôi, bắt đầu bằng việc thảo luận ba vấn đề có ảnh hưởng lớn nổi lên từ nghiên cứu: (1) tính sẵn có của vật liệu phế thải; (2) các biến động trong giá phế liệu; và (3) thay đổi vị trí và không gian trong thành phố Các phân tích cho thấy rằng các cơ sở trung gian thu nhận phế liệu có quy mô hoạt động nhỏ đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi những vấn đề này Tôi sẽ kết thúc bài viết với một bình luận về tương lai của hoạt động quản lý chất thải đô thị phi chính thức

ở Hà Nội

2 Khám phá về người trung gian thu nhận phế liệu

Người trung gian thu nhận phế liệu, như tên gọi cho thấy, là người đóng vai trò trung gian giữa người thu thập phế liệu (người nhặt phế liệu và người tìm mua phế liệu lưu động) và thương lái phế liệu/người sản xuất vật liệu tái chế Họ lấp vào một chỗ trống quan trọng trong hoạt động kinh doanh phế liệu, cụ thể là thu mua, tích trữ, phân loại số phế liệu mà người khác tìm mua và/hoặc nhặt được từ nhiều nguồn khác nhau (cả khu dân cư và khu thương mại) trên toàn thành phố Trong khi những người thu thập có thể kiếm được nhiều tiền hơn cho mỗi kilogram phế liệu nếu họ tự làm các công việc giống người trung gian, nhiều người thấy rằng sự hiện diện ngắn ngủi của họ ở thành phố (do công việc và sự ràng buộc với gia đình ở các làng quê của họ), thiếu vốn ban đầu để tiến hành công việc kinh doanh, và các hạn chế về mạng lưới xã hội có thể là nguyên nhân ngăn cản họ làm công việc thay cho người trung gian thu nhận phế liệu Do đó, các cơ sở trung gian đã phát triển nảy nở, đáp ứng nhu cầu thu gom và tập kết phế liệu trên khắp thành phố Hà Nội Nhiều người trong số những người đã lấp đầy khoảng trống này từng

có thời gian là người thu thập phế liệu: 49% người trung gian tại Hà Nội trước đây đã từng làm việc như người tìm mua sắt vụn

4

Người trung gian thu nhận phế liệu hoạt động tại Hà Nội có 2 loại chính là: người thu gom trên vỉa hè và người thu gom ở địa điểm cố định Người thu gom trên vỉa hè thiết lập hoạt động kinh doanh của họ trên vỉa hè công cộng hoặc thuộc sở hữu cá nhân trên toàn thành phố Thông thường, điều này xảy ra trong các quận trung tâm của Hà Nội (Hoàn Kiếm, Ba Đình, Hai Bà Trưng và Đống Đa), nơi đất đai đắt đỏ và việc sử dụng không gian có kèm theo phí tổn Bởi vì điều này về mặt luật định là không hợp pháp (Nghị định

36 CP, ban hành năm 1996, cùng với việc cấm xích lô khỏi trung tâm thành phố ngay sau

đó, đã làm cho người thu gom phế liệu trên vỉa hè hầu như không thể thực hiện hoạt động kinh doanh của họ ở trung tâm thành phố), họ thấy được việc cần thiết để thiết lập các mối quan hệ tài chính đặc biệt với lực lượng thực thi pháp luật của địa phương và/hoặc các bảo vệ tư nhân Người thu mua gom ở địa điểm cố định còn phổ biến hơn nữa ở Hà Nội (94% số người trả lời khảo sát nói rằng họ thuê, sở hữu hoặc sử dụng một căn nhà 2cho hoạt động kinh doanh của họ), họ mở rộng hoạt động kinh doanh vượt ra khỏi không gian ở tầng trệt của căn nhà, hoặc trong nhà một tầng (tạm thời hoặc vĩnh viễn), mà thường là phải thuê Nhiều người trung gian đã thu nhận một loạt các loại phế liệu, bao gồm cả nhựa, giấy, kim loại, mặc dù một số người thay vào đó lại tập trung chuyên vào một hoặc hai loại nào đó Không giống như nhiều người thu thập - những người thường đồng thời thu mua phế liệu từ các hộ gia đình và/hoặc các doanh nghiệp và nhặt nhạnh trên đường phố, người thu gom phế liệu trên vỉa hè và người thu gom phế liệu ở vị trí cố định, về mặt đại thể, là hai nghề nghiệp khác biệt Bởi vì phần lớn những người trung gian hoạt động tại Hà Nội hành nghề ở một vị trí cố định, phần còn lại của bài viết sẽ tập trung vào nhánh nghề này (trừ khi có trường hợp riêng khác) Tôi sử dụng thuật ngữ

"người thu nhận phế liệu” khi tôi đề cập đến nhóm đặc biệt này và “người trung gian thu nhận phế liệu” khi tôi thảo luận về nghề nghiệp nói chung

Mặc dù những người trung gian này có vai trò quan trọng trong hoạt động buôn bán phế liệu tái chế phi chính thức, phần lớn các tài liệu học thuật và chuyên môn chính thức về hoạt động tái chế phế liệu đều xếp họ vào tầng bậc cuối cùng của hệ thống phân cấp trong

2

Tôi xác định “nhà” là bất kỳ một khối cấu trúc nào đó là vĩnh viễn hay bán vĩnh viễn, cho dù đó là một căn nhà theo ý nghĩa cổ điển hay không Ví dụ, một số người thu gom phế liệu dựng lều để tiến hành hoạt động kinh doanh của họ Nếu những cái lều đó vẫn ở tại chỗ qua đêm, chúng tôi phân loại những người này là “người thu gom ở địa điểm cố định”, ngược lại, nếu họ phải di chuyển cơ sở kinh doanh hàng ngày thì họ được phân loại là “người thu gom trên vỉa hè”

5

chuỗi quy trình tái chế: người thu thập phế liệu (Adeyemi et al, 2001 ; Fahmi, 2005; Huysman, 1994; Kaseva and Gupta, 1996; Masocha, 2006) Trong khi một số tác giả đã tiến hành phỏng vấn định tính (khác nhau về số lượng) với những người trung gian như là một phần của nghiên cứu thực nghiệm của họ tập trung vào người thu thập phế liệu (Agarwal et al, 2005; Birkbeck, 1978; DiGregorio, 1994; Hayamiet al, 2006; Medina, 1997; Ngo, 2001; Rouse 2006), rất ít nhà nghiên cứu đã xem xét một cách bao quát về trải nghiệm riêng của những người trung gian này trong hoạt động buôn bán phế liệu tái chế phi chính thức, hoặc trong sự thay đổi của các thành phố Một ngoại lệ cho xu hướng này là Li (2002), người thảo luận về mối liên hệ giữa việc thu hẹp các cửa hàng trung gian thu nhận phế liệu (gọi là “nhà kho thu mua” trong nghiên cứu của mình) với dự án hiện đại hóa vào đầu những năm 1980 ở Vũ Hán, Trung Quốc

Vì vậy, bài viết này đại diện cho một bước đột phá độc đáo về việc nghiên cứu các chủ thể bị lãng quên và thường bị xem là có vai trò phụ trong hệ thống phân cấp của hoạt động tái chế phế liệu phi chính thức, có sử dụng dữ liệu từ một trong số ít các điều tra tiêu biểu về người trung gian thu nhận phế liệu Tôi đã tiến hành một cuộc khảo sát mẫu ngẫu nhiên đa tầng với 264 người trung gian thu nhận phế liệu trong thành phố trong thời gian bảy tuần vào tháng 8 năm 2006 Trong năm tuần vào tháng 10 và tháng 11 năm

2006, tôi và nhóm nghiên cứu của mình thực hiện 29 cuộc phỏng vấn định tính có cấu trúc Những khảo sát và phỏng vấn kể trên là cơ sở của bài viết này; tài liệu tham khảo cụ thể về “người thu thập phế liệu” trong bài viết này được xây dựng đồng thời khi tôi đang thực hiện một nghiên cứu về người nhặt phế liệu và người tìm mua sắt vụn lưu động tại

Hà Nội (Mitchell, 2008)

3 Sự thay đổi kinh tế và không gian trong một Hà Nội đang toàn cầu hóa

Sau một khởi đầu tương đối chậm để tiến tới tự do hóa, những năm 1990 là một giai đoạn

mà nền kinh tế Việt Nam đã thay đổi một cách đầy ấn tượng, cả về sự gia tăng số lượng hàng xuất khẩu của Việt Nam lẫn số lượng của các dòng vốn đầu tư trực tiếp từ nước ngoài (Gainsborough, 2004) Khu vực tư nhân được khuyến khích thông qua một số cải cách được thông qua vào cuối những năm 1980, trong đó “xác định tầm quan trọng lâu dài của lĩnh vực kinh doanh tư nhân, đảm bảo sự tồn tại của nó như là một phần của “nền kinh tế đa thành phần” và nâng cao tất cả các giới hạn trong việc tuyển dụng lao động của nó” (Porter, 1993, page 149, quoted in Gainsborough, 2004, page 41) Một cách đột ngột,

các cá nhân có quyền hợp pháp để tham gia vào nền kinh tế thị trường mới Sự tham gia

6

của họ trải dài từ việc khởi nghiệp kinh doanh riêng, hoặc làm việc cùng với (hoặc tiêu biểu hơn là làm việc cho) các doanh nghiệp nước ngoài đang sinh sôi nảy nở Hai quá trình phụ thuộc lẫn nhau của sự thay đổi đã xảy ra như là kết quả của sự chuyển mình trong nền kinh tế chính trị: đầu tiên, các cơ hội kinh tế mới được phát hiện đã kéo theo sự gia tăng sức mua cho một phân khúc đang phát triển của (chủ yếu, nhưng không hoàn toàn) cư dân đô thị; thứ hai, việc cấu trúc lại không gian của thành phố trong thời gian ít hơn một thập kỷ đã thay đổi đáng kể một phần do sự thay đổi các nhu cầu trong nước và một phần do đầu tư trực tiếp của nước ngoài tại thành phố

Người Hà Nội đã sử dụng sự giàu có mới đến của họ theo nhiều cách khác nhau Những năm 1990 chứng kiến một sự đầu tư lớn trong xây dựng nhà ở đô thị Việc di chuyển hướng tới những gì được gọi là “nhà ở bình dân”, hoặc xây dựng mà không có giấy phép xây dựng hay có sự uỷ quyền thích hợp cho quyền sử dụng đất, đã diễn ra nhanh chóng

và sâu rộng (Evertsz, 2000; Geertman, 2007; Leaf, 2002; Schenk, 2005; Trinh, 2001) Leaf mô tả quá trình thay đổi này ở một số quận ven đô Hà Nội như sau:

“Khi nền kinh tế của Hà Nội mở rộng nhanh chóng vào những năm 1990, các làng hoa [làng chuyên sản xuất hoa] đã được chuyển đổi từng làng một, như các nông dân thuở trước đã bán đi quyền sở hữu đối với khu đất của mình Người mua trong những trường hợp này là một tập hợp của các tầng lớp mới nổi của Hà Nội, người môi giới đất không chính thức, và các doanh nhân thành thị khác - người hiểu rõ các vùng lân cận trong lành của Hồ Tây có tiềm năng thị trường rất lớn Kết quả của sự khởi đầu và mở rộng đột ngột của các quan hệ thị trường bất động sản này là việc chuyển bán của cả khu vực, với những ngôi nhà nhỏ và khu vườn của làng hoa thay thế bằng ba, bốn hoặc năm tầng “biệt thự” sang trọng, đan xen với các nhà hàng, khách sạn, quán karaoke” (2002, page 27) Đồng thời, đầu tư trực tiếp của nước ngoài đã mang lại các dự án nhà ở quy mô lớn [chẳng hạn như số được tài trợ bởi Tập đoàn Ciputra của Indonesia, đã được được thảo luận bởi Leaf (1996)] và phát triển thương mại Hà Nội Tràng Tiền Plaza, khai trương vào đầu năm 2002 được xây trên nền của hàng Bách hóa Tổng hợp Hà Nội trước đây, là một trong những trung tâm mua sắm cao cấp đầu tiên tại thành phố (Drummond and Thomas, 2003) Nhiều dự án khác đã xuất hiện trong những năm tiếp theo Việc tăng cường tính sẵn dùng của các mặt hàng tiêu dùng đã được chấp nhận rộng rãi và, như Drummond và Thomas tranh luận, “một thị trường non trẻ giàu có mới nổi là rất đói các sản phẩm [và] rõ ràng là việc tiêu thụ đã trở thành một trong những hoạt động giải trí chính của cư đô thị '' (2003, page 3)

cư dân của các làng hoa, trong khoảng thời gian sau cuộc khủng hoảng kinh tế, các cuộc thảo luận của họ thay đổi từ “những kế hoạch đầy tham vọng về chi tiêu số tiền bồi thường sang những lo lắng cá nhân về cuộc sống trong hoàn cảnh kinh tế đầy biến động như vậy” (Leaf, 2002, page 28)

Giống như cư dân của của làng hoa cũ, người trung gian thu nhận phế liệu (và các chủ thể khác trong lĩnh vực kinh doanh phế liệu tái chế phi chính thức của Hà Nội) được đặt vào (vị trí tốt hơn và tồi tệ hơn) trong một thành phố đã chứng kiến sự thay đổi có cường độ mạnh với một quy mô thời gian gấp gáp Trong phần tiếp theo, tôi sẽ nói chi tiết về sự phát đạt và phá sản của của hoạt động thương mại này trong thời kỳ quá độ đô thị của Việt Nam

4 Những người trung gian trong bối cảnh thay đổi nhanh chóng

4.1 Được và mất trong buôn bán phế liệu – sự tiêu dùng và sự cạnh tranh

Trong khi nhiều nhà nghiên cứu khi làm việc với các vấn đề liên quan đến quản lý phế liệu phi chính thức đã thảo luận về vai trò của người thu thập phế liệu trong việc duy trì

vệ sinh môi trường đô thị (Hayami et al, 2006; Kaseva and Gupta, 1996; Madsen, 2006; Medina, 2000; 2005; 2007; Moreno-Sanchez and Maldonado, 2006; Nas and Jaffe, 2004; Ojeda-Benitez et al, 2002; Wilson et al, 2006), đã xuất hiện vài thừa nhận về vị thế của khu vực tái chế chất thải phi chính thức trong bối cảnh gia tăng tiêu dùng trong thành phố

và quá trình tuần hoàn của tiêu dùng và thải bỏ các sản phẩm Nói cách khác, rác thải của

một người là tài nguyên của người khác, và sự tăng trưởng của hoạt động kinh doanh phế

liệu tái chế phi chính thức tại Hà Nội (cũng như ở các thành phố khác) có liên quan trực tiếp đến sự gia tăng của một tầng lớp người tiêu dùng cùng là người nghèo, hoặc cùng có nguồn gốc đô thị hay nông thôn (hoặc trong một số trường hợp là sự kết hợp của cả hai) Khi chúng tôi hỏi những người trung gian thu nhận phế liệu trong các cuộc phỏng vấn về

sự thay đổi trong thành phố (công trình mới, con đường mới, sản phẩm tiêu dùng mới,

số 3, Quận Cầu Giấy, 28 tháng 10 năm 2006)

“Hiện nay có nhiều nhà hàng và khách sạn ở Hà Nội hơn so với trước đây Nhờ đó mà tôi

có thể mua thêm các lon bia và coca cola, đặc biệt trong mùa cưới [khi người ta tiêu thụ rất nhiều các sản phẩm này] “(Phỏng vấn số 2, Quận Hai Bà Trưng, 03 tháng 11 năm 2006)

Những thay đổi về tiêu dùng thành thị đã không diễn ra mà không nhận được chú ý từ bên ngoài thành phố, và như là một kết quả của việc này, và các mối liên hệ cụ thể về xã hội, chính trị, kinh tế giữa Hà Nội và các tỉnh lân cận Hà Nội có liên quan đến hoạt động tái chế phế liệu (DiGregorio, 1994; 1997; Douglass et al, 2002; Mitchell, 2008), hàng ngàn người di cư từ nông thôn tràn về Hà Nội mỗi năm để tìm kiếm việc làm trong khu vực tái chế phế liệu phi chính thức Trong số những người thu thập phế liệu, 94% khai nhận rằng họ là những người di cư tạm thời đến thành phố 3 Trong nhóm những người trung gian thu nhận phế liệu, một xu hướng tương tự cũng xảy ra, nhưng sự di cư của họ

là cố định hơn so với người thu thập phế liệu; chỉ có 5% số người được hỏi nói rằng họ

có nguồn gốc ban đầu là từ Hà Nội Có một lịch sử kết nối chặt chẽ giữa buôn bán phế liệu phi chính thức tại Hà Nội với các vùng nông thôn, đặc biệt là ở tỉnh Nam Định, nhiều

ý kiến nói rằng họ có thể nhanh chóng có được tiền nhờ thực hiện mua và bán phế liệu tại

Hà Nội Hơn nữa, người ta thấy rằng hàng xóm của họ nhận được tiền gửi về từ các thành viên trong gia đình làm việc tại Hà Nội, và nhận ra rằng họ cũng có thể kiếm được tiền để

3

Di cư vòng tròn tạm thời ngày càng là một lựa chọn phổ biến cho người dân nông thôn nhận thức được

vô số cơ hội trong thành phố, và có nhu cầu bổ sung thu nhập nông thôn ít ỏi của họ Những người di cư được gọi là “KT4”, hoặc là những người di cư trôi nổi sống trong một nhà trọ hoặc nhà ở tạm thời, không

có sổ hộ khẩu, và không có đăng ký với chính quyền địa phương, trong thời gian khoảng 1 - 3 tháng (Geertman , 2007) Sau một khoảng thời gian ngắn trong thành phố, nhiều người di cư tạm thời trở về nông thôn vào thời điểm trồng lúa và mùa thu hoạch, khi nhu cầu về lao động nông thôn là cao nhất trong năm (Resurreccion, 2005)

có khả năng kiếm được một khoản thu nhập dễ dàng, giống hệt, hoặc là khó khăn hơn so với khi họ bắt đầu công việc kinh doanh, 60% số người được hỏi nói với chúng tôi rằng việc kiếm thu nhập đã trở nên khó khăn hơn trước Lý do mà họ đưa ra cho sự thay đổi này rất đơn giản: có nhiều người hơn trong công việc mua gom và phân loại có nghĩa là

số lượng phế liệu có thể mua được sẽ ít đi (88% số người trả lời rằng thu nhập của mình trở nên bấp bênh hơn là do hiện tượng này)

Kết quả của việc tăng số lượng người này là, nếu sử dụng phép ẩn dụ “chiếc bánh” cho

sự mở rộng thực sự của xã hội tiêu dùng ngày càng giàu có của Hà Nội, số lượng không kiểm soát được của những người mới vào nghiệp kinh doanh kể trên có nghĩa là, trên thực tế, “lát bánh” cho cá nhân họ có thể bị thu nhỏ lại

“Ngày nay có quá nhiều người làm công việc này, so với trước đây Kết quả là, số lượng phế liệu mà tôi có thể mua bây giờ chỉ bằng một nửa những gì tôi đã từng mua được Hơn nữa, tôi phải cạnh tranh với những người trung gian khác, vì vậy lợi nhuận của tôi từ mỗi đơn vị phế liệu cũng đã suy giảm” (Phỏng vấn số 2, Quận Hai Bà Trưng, 03 tháng 11 năm 2006)

Sự cạnh tranh đang gia tăng trong buôn bán phế liệu phi chính thức không phải là một trải nghiệm hoàn toàn tiêu cực cho những người trung gian Trong khi những người trung gian thu nhận phế liệu đang đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng tăng từ nhau trong việc thu gom phế liệu và trong việc kí các hợp đồng với những nhà cung cấp lớn, họ đang được hưởng lợi từ sự cạnh tranh gia tăng giữa những người đứng ở cấp độ cao hơn trong

hệ thống phân cấp, những thương lái phế liệu Những thương lái này mua phế liệu mà người thu thập đã bán cho người trung gian thu nhận và vận chuyển chúng đến các làng tái chế địa phương (những ngôi làng nằm ở xung quanh Hà Nội chuyên xử lý các loại phế liệu đặc thù), tới các nhà sản xuất cụ thể, hoặc tới các thị trường khác của chuỗi dây

10

chuyền xử lý Người trung gian thu nhận phế liệu không có thời gian và nguồn lực để xử

lý và cung cấp nguyên liệu trực tiếp đến các làng tái chế hoặc các nhà sản xuất, vì vậy họ dựa vào các thương lái để vận chuyển và xử lý những vật liệu phế thải của họ

Hăm hở bán phế liệu của mình với giá cao nhất có thể, hơn một phần ba (36%) các cửa hàng trung gian thu nhận phế liệu tìm khắp nơi để liên hệ được với các thương lái cung cấp giá tốt nhất Khi quy mô của hoạt động buôn bán phế liệu là nhỏ, điều này sẽ không thể thực hiện được một khi các thương lái chỉ có số lượng rất ít Ví dụ, một người thu nhận phế liệu chuyển việc kinh doanh của mình từ một thị trấn nhỏ đến Hà Nội vì trong thị trấn trước đây của anh ta chỉ có một thương lái và thương lái này “kiểm soát giá vật liệu phế thải và luôn luôn mua phế liệu của tôi với giá thấp'' (phỏng vấn số 5, Quận Thanh Xuân, 01 Tháng 11 2006) Tại Hà Nội, 12% số người được hỏi cũng nói đến vấn

đề tương tự về các thương lái Một số người phàn nàn rằng các thương lái còn nợ họ tiền

và buộc họ rơi vào các mối quan hệ phụ thuộc về tài chính (ví dụ như từ chối thanh toán khoản mua cũ trừ khi người trung gian bán cho họ vật liệu phế thải mới với giá thấp hơn giá thị trường); có những người khác cảm thấy rằng các thương lái mà mình đã làm việc

là không đáng tin cậy, kết quả là, không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải tìm người mới để bán Lợi dụng sự gia tăng cạnh tranh giữa các thương lái, họ đã tìm được những thương lái mới để hợp tác và nhận được một mức giá tốt hơn cho phế liệu của mình Còn lại 52% những người trung gian đã không kể về một sự thay đổi trong quan hệ với thương lái, họ thích xây dựng các mối quan hệ kinh doanh bền vững để có thể được thông báo trước khi giá cả thay đổi Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp thì các thương lái không phải là người kiểm soát giá cả, mà đúng hơn là do thị trường vật liệu tái chế, thứ dao động dựa trên nhu cầu và cung ứng quốc tế

4.2 Được và mất trong buôn bán phế liệu – những biến động của thị trường

Một rủi ro đáng kể (và đồng thời cũng là một tiềm năng ngẫu nhiên) mà người trung gian thu nhận phế liệu trên khắp thành phố phải đối mặt là tần suất của những biến động giá cả trong thị trường vật liệu phế thải Khi nền kinh tế Việt Nam trở nên gắn kết hơn với thị trường khu vực, đặc biệt là Trung Quốc, có thể thấy rằng khu vực kinh doanh phế liệu tái chế của Hà Nội đã kết nối mật thiết với thị trường quốc tế Điều này có thể dẫn đến sự phát đạt hay phá sản, tùy thuộc vào hiểu biết thị trường của một người và/hoặc hoàn toàn chỉ là may mắn trong việc dự đoán nên mua bán cái gì và khi nào

11

Người trung gian thu nhận phế liệu đầu tư vốn của họ cho một loạt các vật liệu phế thải, những thứ mà giá cả dao động ở các mức khác nhau trong suốt cả năm Trong khi đó, người thu thập phế liệu (đặc biệt là người tìm mua sắt vụn) mặc dù cũng đầu tư vốn vào các vật liệu phế thải có giá thất thường, họ lại thường bán các nguyên vật liệu trong cùng một ngày mà họ mua chúng Điều này thực tế đã che chắn họ khỏi một số biến động trên thị trường Tuy nhiên, người trung gian thu nhận phế liệu kiếm được lợi nhuận từ việc bán với số lượng lớn, và một số lượng không nhỏ nguyên vật liệu cần có thời gian để tích luỹ Chỉ khi người trung gian tích lũy được một lượng lớn phế liệu thì các thương lái mới đến với xe tải (hoặc các loại xe khác) để mua phế liệu từ họ Điều này không dẫn đến nhiều vấn đề trong thị trường theo chiều giá lên; nếu người trung gian thu nhận phế liệu mua vật liệu phế thải từ người thu thập ở một mức giá thấp và sau đó giá thị trường tăng lên, sự kiên nhẫn của họ sẽ được đền đáp dựa trên lãi thường xuyên có được nhờ hoạt động của người thu thập phế liệu Tuy nhiên, nếu người trung gian đã mua nguyên vật liệu tại thời điểm giá cao trên thị trường và giá đột nhiên giảm xuống, họ đứng vào thế mất đi lợi nhuận đáng kể, và trong một số trường hợp là cả vốn đầu tư của họ Bảng 1 cho thấy một ví dụ về sự biến động giá trong thời gian 6 tháng của một số vật liệu phế thải được lựa chọn

Bảng 1: Biến động giá vật liệu phế thải trong giai đoạn 6 tháng (giá/kg) a

Loại

vật liệu

Tháng 10/2006

Tháng 1/2007

Tháng 2/2007

Tháng 3/2007

Tháng 4/2007

Tháng 5/2007

Thay đổi theo % (12/2006-5/2007)

Chỉ ít hơn một nửa (47%) số người trả lời kể về các kết quả tiêu cực của biến động giá cả, 53% nói rằng sự biến động giá ảnh hưởng đến họ một cách tích cực, hoặc là không đáng

kể đủ để gây cho họ khó khăn kinh tế

Tại sao một số người trung gian xem các rắc rối gặp phải là có liên quan đến hiện tượng này còn một số khác thì lại không, điều đó có nghĩa là các dữ liệu định lượng không hoàn toàn rõ ràng Điều này hầu như là có liên quan đến trường hợp họ đã thu gom vật liệu phế thải với giá cả đang dao động trên thị trường hay thời điểm mà họ rơi vào cảnh phát đạt hoặc phá sản Nếu, bằng kỹ năng hay sự may mắn, họ chọn đúng lúc thị trường đang tốt đẹp, họ sẽ có khả năng trả lời một cách tích cực đối với câu hỏi này Ngược lại, nếu gần đây họ bị mất tiền, họ sẽ nghiêng theo hướng trả lời một cách tiêu cực Một điều quan trọng cần lưu ý là có hai loại người trung gian thu nhận phế liệu đạt được lợi thế trong việc chiến thắng thị trường nhìn chung bất ổn này Loại đầu tiên là những người có đủ vốn lưu động (và không gian để chứa một số lượng lớn các vật liệu phế thải) để xoay sở trong các giai đoạn ngắn của thị trường vật liệu phế thải Những người trung gian này sở hữu và vận hành các cửa hàng quy mô lớn, với số lượng tương đối ít và có vị trí cách xa nhau ở Hà Nội hiện nay Loại thứ hai là những người có tầm nhìn xa và năng lực, tiến hành đa dạng hoá về chủng loại và số lượng vật liệu mua được

Khi nền kinh tế của Việt Nam trở nên tăng cường hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu, và nhiều vật liệu phế thải hơn được buôn bán trên quốc tế, điều đó có thể là tín hiệu tốt khi các cơ sở trung gian thuộc các loại kể trên sẽ làm ăn khấm khá hơn so với các cửa hàng phế liệu nhỏ hơn, thường có vốn đầu tư ít và sự hạn chế tương đối trong hiểu biết về ảnh hưởng (tích cực và tiêu cực) của các quá trình kinh tế vĩ mô đến những hoạt động kinh doanh vi mô Ví dụ, trong các cuộc phỏng vấn với những người thu nhận phế liệu, chúng tôi hỏi họ loại tác động nào tới công việc kinh doanh mà họ nhận thức được khi Việt Nam gia nhập với Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) Trong khi một số ít người trả lời rằng đã hiểu sự phức tạp liên quan đến việc Việt Nam tăng cường tương tác với các

“Nói thẳng với anh, tôi không học cao vì vậy tôi không biết nhiều về việc này Hơn nữa, tôi không quan tâm nhiều đến vấn đề này bởi vì nó là một vấn đề vĩ mô Tôi không nghĩ rằng nó có ảnh hưởng gì tới việc kinh doanh của tôi” (Phỏng vấn số 2, Quận Hai Bà Trưng, ngày 03 tháng 11 năm 2006)

Trong khi không thể biết chắc về tương lai của hoạt động kinh doanh này tại Hà Nội, có khả năng là một số người trung gian thu nhận phế liệu (chủ yếu là người thu mua) sử dụng cả nguồn dự trữ vốn lớn lẫn kiến thức và sự hiểu biết về các tác nhân thị trường, sẽ

mở rộng hoạt động kinh doanh của mình thông qua những hợp đồng quy mô lớn để mua phế liệu từ các tổ chức và doanh nghiệp

Các cửa hàng nhỏ hơn, và những người chủ sở hữu với ít hiểu biết về thị trường (và tiếp xúc với thị trường), phải dựa dẫm vào những người thu thập phế liệu để được cung cấp nguồn vật liệu phế thải Rất có thể những cửa hàng nhỏ này sẽ bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi của số lượng người thu thập phế liệu (ví dụ: nếu họ bất ngờ bị cấm hành nghề tại Hà Nội, hoặc bị gạt ra ngoài bởi sự hợp thức hóa của các đề án thu gom và phân loại nguồn rác được khởi xướng bởi khu vực quản lý rác thải chính thức) Ví dụ, URENCO, tổ chức quản lý rác thải công cộng của Hà Nội, hiện nay (năm 2007) đang thử nghiệm một kế hoạch theo đó công nhân của URENCO tiến hành thu gom và tích trữ các vật liệu có thể tái chế, sau đó bán trực tiếp cho người thu nhận phế liệu vào cuối mỗi tháng Các tác động của kế hoạch này đối với người thu thập phế liệu rõ ràng là tiêu cực, nhưng với người thu nhận phế liệu thì kết quả có thể nói là hỗn tạp Nếu kế hoạch này được triển khai ra khắp thành phố, những người thu nhận mà đảm bảo được hợp đồng với URENCO

sẽ có một dòng cung ứng hàng ổn định; nhưng với những người không thể có được hợp đồng đảm bảo, hoặc những người hoạt động ở quy mô nhỏ đến nỗi họ không đủ khả năng

để mua và/hoặc lưu trữ một khối lượng lớn phế liệu thì có thể phải chịu thua thiệt Cũng

có khả năng là những người thu nhận phế liệu có thể bị bỏ qua, với việc URENCO bán vật liệu có thể tái chế cho các thương lái và/hoặc các làng tái chế địa phương để có được

14

lợi nhuận trực tiếp 4 Hơn nữa, các cửa hàng nhỏ có thể sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp bởi tính bấp bênh của quyền sử dụng đất (bởi các chủ đất theo chủ nghĩa cơ hội), lẫn những sự thay đổi của bản thân thành phố, bao gồm những thay đổi về hình thức xây dựng Trong phần tiếp theo, tôi sẽ thảo luận về tác động của một thành phố đang thay đổi đối với những người trung gian thu nhận phế liệu

4.3 Được và mất trong buôn bán phế liệu – sự thay đổi vị trí và không gian

Không giống như nhiều người thu thập phế liệu, những người có cha mẹ hoặc vợ/chồng làm nhiệm vụ trông nom con cái ở quê nhà, người trung gian thu nhận phế liệu thường đưa gia đình của họ, đôi khi bao gồm cả trẻ em trong độ tuổi đi học, tới Hà Nội Thời gian sống gần gia đình có thể là một thuận lợi về mặt tình cảm cho họ (so với các lao động nhập cư khác làm việc trong thành phố - những người thường xuyên di chuyển mà không có gia đình), nhưng sự không vững chắc của việc đảm bảo nhà được thuê dài hạn

là một mối quan tâm đáng kể cho nhiều người

Có 59% số người thu nhận phế liệu đã gặp khó khăn trong việc tìm địa điểm kinh doanh hiện tại của họ, bất kể là các khu vực cụ thể nào trong thành phố mà họ hành nghề Những vấn đề thường gặp nhất được ghi nhận là khó khăn trong việc tìm kiếm một diện tích phù hợp, trong đó có việc thuê một căn nhà cho hoạt động kinh doanh (38% ) Những người được hỏi đã kể về các khó khăn trong việc tìm kiếm một khu phố có nhiều nguồn phế liệu nơi mà chưa được tràn ngập những người trung gian thu nhận phế liệu khác Họ cũng gặp khó khăn khi tìm kiếm một ngôi nhà mà vừa có thể tiếp cận bằng xe tải (được sử dụng để chở các vật liệu phế thải) và vừa có thể dễ được trông thấy bởi người thu thập phế liệu Còn lại 41% số người được hỏi đã tìm được đất một cách dễ dàng, những lời giải thích phổ biến nhất mà họ đưa ra là: (1) họ đã có sự giúp đỡ từ người thân, bạn bè, hoặc từ việc sử dụng dịch vụ tìm nhà, giúp rút ngắn việc tìm kiếm bất động sản của họ (30%); (2) hoàn toàn là nhờ sự may mắn trong việc tìm kiếm một vị trí phù hợp (25%); hoặc (3) họ sử dụng/thuê đất của một người thân (22%)

Tuy nhiên, ngay cả khi người trung gian thu nhận phế liệu tìm thuê được một vị trí thích hợp, những lo lắng của họ lại tiếp tục tiến ra xa hơn Trong thời gian kinh doanh trung bình 4,7 năm, gần một nửa (47% số người được hỏi) cho biết đã chuyển địa điểm ít nhất một lần Đối với hầu hết người, lý do cho việc di chuyển có liên quan trực tiếp đến những

4

Bởi vì kế hoạch này đã được thực hiện sau khi tôi hoàn thành nghiên cứu thực địa, vì thế những tác động xảy ra không được nắm bắt trong dữ liệu của tôi

15

rắc rối khi thuê nhà Trong nhiều trường hợp, chủ nhà của họ là nhân tố xúc tác cho việc

di chuyển, bởi vì (1) mong muốn của họ trong việc cho người khác được thuê lại bất động sản (thường với một khoản tiền thuê cao hơn) và/hoặc tăng giá cho thuê (13%); (2) nguyện vọng sửa sang lại nhà cửa của họ (tính cho cùng lại liên quan đến việc tăng phí thuê nhà hàng tháng từ khách thuê) (23%); hoặc (3) có các lý do khác để thu hồi lại bất động sản, mà người được hỏi không biết được (17%) Trong một số trường hợp (15%), việc họ buộc phải di dời là kết quả của các dự án cải tạo thành phố

“Tôi nghĩ rằng tất cả những người làm nghề này đều lo lắng về việc mất đi nhà của mình bởi vì một vị trí phù hợp và quen thuộc đóng một vai trò quan trọng trong nghề này Nếu tôi phải di chuyển, tôi sẽ mất các khách hàng quen thuộc của tôi Vâng, tôi rất lo lắng

về vấn đề này Tuy nhiên, [chủ nhà] có quyền hợp pháp để lấy lại nhà của họ hoặc tăng phí cho thuê Ví dụ, chi phí thuê cửa hàng của chúng tôi trên đường Bạch Đằng chỉ có 800.000 đồng mỗi tháng [50 USD] vào năm 2001 Nhưng bây giờ nó đã là 2.200.000 đồng [137,50 USD]” (Phỏng vấn số 3, Quận Hai Bà Trưng, 3 Tháng 11 năm 2006) 5

Xu hướng những chủ nhà và chính quyền thành phố thu hồi và cải tạo lại bất động sản là vấn đề rắc rối đối với một số người thu nhận phế liệu, nhưng không hoàn toàn là đáng ngạc nhiên Giá trị trung bình của đất đai tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh thuộc hàng cao nhất trong khu vực Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam (2006) báo cáo rằng giá thuê văn phòng tại Hà Nội/Thành phố Hồ Chí Minh trong năm 2004 trung bình vào khoảng 24,57 USD/m2/tháng Chỉ có Singapore (35,43 USD/m2/tháng) và Trung Quốc (28,43 USD/m2/tháng) là hai nước có giá cho thuê trung bình hàng tháng cao hơn Việt Nam, số liệu có được trong một cuộc khảo sát ở những nước được lựa chọn tại Nam Á, Đông Nam Á và Đông Á (Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia , Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan); mức trung bình của khu vực là 19,83 USD/m2/tháng Trong khi hầu hết người thu nhận phế liệu không bị ép buộc phải từ bỏ mảnh đất được thuê của họ, họ bị ảnh hưởng bởi sự định giá quá cao của thị trường bất động sản ở một số khu vực trong thành phố; điều mà có thể xảy ra ở bất kỳ quận nào Một bảng tổng hợp chéo giữa các khu vực đô thị cũ và mới, dựa trên những người nói rằng “Tôi phải đối mặt với các khó khăn vì giá thuê nhà của tôi quá cao” trong một câu hỏi mở về những khó khăn họ gặp phải, đã không cho thấy một sự khác biệt đáng kể về mặt thống kê giữa các khu vực của thành phố (χ2=0,339; p=0,560) Kiểm định khi-bình

5

Tất cả các chuyển đổi tiền tệ trong bài viết này được tính theo tỷ lệ 16.000 đồng đổi 1 USD